Geertjan de Vugt

Fonkelrozen

Over vingerafdrukken

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 GEERTJAN DE VUGT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2037 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Woord vooraf

Tussen een aanraking en een verhaal bestaat een geheim verbond. De sporen van aanwezigheid zijn licht, zelden ten volle waar te nemen, en ook al bevatten ze geen letter, ze zijn toch leesbaar. Voor één spoor geldt dat meer dan voor alle anderen. Een vingerafdruk vormt een bundel verhalen, waarvan de lijnen nu eens als een golf worden opgestuwd en langzaam uitrollen, dan weer als een lus worden uitgeworpen, lijnen die soms als een wervelwind hun windingen om een stil, leeg oog bewegen, soms niet meer willen zijn dan een vlek – een stip die aanleiding tot bespiegeling biedt – soms de vorm van een bergtop aannemen, lijnen die als arabesken langs elkaar heen bewegen, parallel lopen aan elkaar, golven, cirkelen, vertakken, divergeren en bij geval samenkomen in delta’s, kleine hoeken, die een leven lang hetzelfde blijven, om een geheimzinnige kern blijven draaien, en die, wanneer ze eenmaal als een spoor, als een afdruk, zijn achtergelaten nog slechts in abstractie doen herinneren aan de persoon aan wie ze toebehoren, kortom, een vingerafdruk is als een boek.

Ook het omgekeerde is het geval.

De negen essays die dit boek bevat zijn essays over artsen, schrijvers, handlezers, houtgraveerders, dermatologen, weersvoorspellers, eugenetici, ambtenaren, goochelaars en kunstenaars, figuren die vaak deden wat iedereen misschien doet, ze verenigden meerdere levens in één enkel leven, maar de verhalen verraden tegelijkertijd ook altijd iets van hun auteur; ieder verhaal is als een papillairlijn binnen de afdruk die ook dit boek onvermijdelijk is. Als deze essays, losjes chronologisch gerangschikt, iets van een geschiedenis van de vingerafdruk presenteren, dan bieden ze evenzeer een geschiedenis van de heimelijke obsessies van de auteur, van zijn fantasieën en identificaties, en uiteindelijk ook van diens ultieme wensdroom: spoorloos verdwijnen.

Gaandeweg het schrijven werd duidelijk dat dit werk, meer nog dan een boek over vingerafdrukken, een boek is over verdwijnpogingen – en het mislukken daarvan. Of een durfal op een dag besluit op te gaan in een door kruiden geïnduceerde hallucinatie, of na een onnavolgbare berekening verdwijnt achter grote getallen; of een illustrator zich verschuilt achter z’n afbeeldingen, of een wetenschapper achter een goocheltruc; of een auteur zich probeert te verschuilen achter een tweeling, of verdwaalt in de metropool van het leven; of een kunstenaar ongemerkt wil opgaan in zijn eigen werk, of een dikke laag verf over zichzelf legt, telkens is er sprake van de bewuste dan wel onbewuste wens om aan het zicht van de wereld te ontsnappen. Wie echter op een dag besluit te verdwijnen, stuit algauw op een grens. Zo ook de protagonisten van dit boek. Daarmee biedt dit boek een onderzoek naar de geschiedenis van vingerafdrukken, alsook een verkenning van de grens die hun belette de wens in vervulling te doen gaan. De lijn tussen aan- en afwezigheid, tussen in de wereld zijn en er geweest zijn, zo ontdekte menig figuur in de geschiedenis van de vingerafdruk, is flinterdun. Maar wie er eenmaal is geweest lukt het nooit meer helemaal om er niet te zijn geweest.

==

Fonkelrozen

==

##

1

==

Na drie jaar te hebben doorgebracht als lid in de orde der Piaristen in Moravië, eerst als novice in het klooster van Stará Voda, vervolgens als docent op een school in Strážnice, waar hij door het leven ging als Clericus Silverius, en tot slot als student aan het college in Litomyšl dat hem verder klaarstoomde voor de verspreiding van het katholieke woord, besloot Jan Evangelista Purkinje dat het genoeg was, dat hij bij die brave monniken niet de vrijheid had gevonden die de door hem bestudeerde filosofen hadden beloofd, en pakte daarop zijn spullen, trok een ruwe pij over zijn hoofd, schoof zijn voeten in zijn sandalen en vertrok. Hij wandelde in de maand augustus 1807 van Litomyšl via Vysoké Mýto, Přelouč en Radovesice naar zijn geboorteplaats Libochovice, een voettocht van ruim tweehonderd kilometer die hem bovendien naar Praag bracht, de stad waarvan hij op dat moment nog niet wist wat die voor hem in petto had, maar waar hij niet veel later een baanbrekende ontdekking zou doen.

Ook later, talloze jaren na die geweldige vondst, leek het belang ervan nog altijd niet volledig tot hem te zijn doorgedrongen en bleven de redenen waarom uitgerekend hij de ontdekker van de vingerafdruk zou worden hem immer onbekend, zodat hij er verder maar over zweeg, terwijl alles in zijn werk naar het tastzintuig leidde, dat vele vormen kent en over het gehele lichaam aanwezig is, en naar de wonderlijke patronen op de toppen van zijn vingers; een ogenschijnlijk eenvoudige ontdekking, zo kun je wel stellen, die de geschiedenis een zachte maar besliste wending gaf. Het was, om een woord te gebruiken dat zo geliefd is bij de schrijvers van zijn Midden-Europese geboortegrond, zijn lot, en al stelden de mensen in zijn omgeving, zijn moeder bovenal, alles in het werk om hem bij te sturen, die bestemming oefende voortdurend een onzichtbare maar stevige centripetale kracht op zijn leven uit.

Bij zijn terugkeer trof hij een bitter teleurgestelde moeder, want zij had na het overlijden van haar man haar zoon meer dan eens aangespoord een sacraal pad te bewandelen en die had, zoals hij zelf althans beweerde, in een zucht van kennis met de orde gebroken, zonder overigens het geloof helemaal af te zweren; zijn tweede naam voorziet hem nog altijd van een evangelisch aureool. Wat zijn moeder niet leek te beseffen was dat de ontluistering reeds zat ingebakken in haar eigen wens, want het was bij de Piaristen dat Purkinje op het werk van Fichte stuitte en er dagen-, zo niet nachtenlang mee in de weer was, zodat men mag aannemen dat het ongetwijfeld niet alleen het verlangen naar kennis was, maar juist ook de daarmee verbonden zoektocht naar vrijheid, die hem naar Praag voerde. Aanvankelijk vertrok hij dan ook naar de Boheemse hoofdstad met het plan filosofie te gaan studeren, maar al snel zou hij ontdekken dat de liefde voor de wijsheid niet alleen maar om het Duits Idealisme draaide, dat de ongebondenheid niet alleen in het denken te vinden was en bovendien bleek de studie medicijnen een grotere aantrekkingskracht op hem uit te oefenen. Het kan haast niet anders of dat had iets te maken met wat de amper twintigjarige Purkinje zag toen hij in 1807 in Praag arriveerde. Want bij zijn aankomst in de Gouden Stad zocht hij de vrijheid, en vond er een speeltuin.

==

2

==

De jonge student medicijnen moet een frequent bezoeker van de Praagse draaimolens zijn geweest, waaronder die in het lunapark op Štvanice, het eiland met de vorm van een oog dat midden in de bochtige Moldau ligt. Staand op de ronde schijf keek hij omhoog, voor zich uit, of juist naar beneden om de effecten van de draaiing zo nauwkeurig mogelijk te observeren, en als de duizeling hem te veel werd, ging hij liggen, met zijn hoofd naar het centrum wijzend, of juist andersom, met zijn voeten naar de as en zijn hoofd naar de rand van de carrousel. De wereld draaide als nooit tevoren, de rivier stroomde aan weerszijden langs hem heen en cirkels verschenen hem voor de ogen. Zoals de molen niet ophield te draaien, zo hielden de cirkels niet op te cirkelen en al snel vermeerderden zij zich en ontstonden er cirkels om cirkels om cirkels. Het concentrische lijnenspel voerde hem terug naar zijn jeugd, zo noteert hij ergens, waarin hij regelmatig overdonderd werd door toevallen. Op dat soort momenten leek het alsof hij in een draaikolk terechtkwam, waarbij de lijnen voor zijn ogen vaak tot een groot geheel samensmolten: een duizeling. Uit zijn geschriften doemt een beeld op van iemand die zijn leven lang bewust of onbewust die kwelling van de duizeling opzocht, want hij voerde het ene na het andere hachelijke experiment uit. Tijdens een van die experimenten, waarbij hij observeerde hoe de wielen van een wagen draaien en wat de invloed van die rotatie op de menselijke waarneming is, noteerde hij dat de verschillende onderdelen van het object ‘hun identiteit verliezen waardoor het geheel een continuüm’ wordt; een duizelingwekkende, wervelende vuurzee waarbij ‘een steeds snellere draaiing, ondanks zijn verzet, hem opslokte’, dat is hoe hij het omschrijft. En het lijdt dan ook geen twijfel dat in die ervaring uit z’n jeugd de basis ligt voor zijn genadeloze zelfonderzoek, waarbij hij lichaam noch geest spaarde. Iemand die in zijn jeugd zo geplaagd wordt door duizelingwekkende lijnen en cirkels, kan niet anders dan de rest van zijn leven geobsedeerd blijven door dergelijke concentrische patronen.

Opmerkelijk is het wel, vond Purkinje, tijdens het rondzwieren blijkt de blik overal en nergens heen te gaan, op zoek naar een ankerpunt in een wereld die tot een grote kolk geworden is. Om de rondzwervende blik te temmen besloot hij tijdens de zoveelste zwier op de draaimolen iets eenvoudigs uit te proberen. Met één hand, zo schrijft hij, liet hij de paal waaraan hij zich vasthield los, terwijl de andere hem nog steviger vastgreep. De losse hand bewoog zich even door het luchtledige. Hij keerde de handpalm naar zich toe, vouwde duim en vingers naar binnen en stak zijn wijsvinger uit, die hij voor zijn ogen bracht om er de blik strak op gericht te houden. Het effect was opmerkelijk. Nu leek het alsof alle zichtbare objecten zich tegelijkertijd met zijn eigen lichaam meebewogen. Daardoor werd zijn blik steeds sterker naar het topje van zijn vinger getrokken, maar plots liet hij z’n hand weer door de lucht zweven en keerde de ongelijkmatige beweging terug – zijn blik was weer vrij.

Het is niet moeilijk voor te stellen wat Purkinje tijdens dat experiment, een exercitie die hij overigens nog talloze malen zou herhalen, moet hebben gezien. Terwijl de molen om zijn as bleef tollen fixeerde Purkinje zijn blik op de top van z’n vingers en was het alsof in dat ene ogenblik de tijd stilstond. Op dat moment moet het hem onmogelijk zijn geweest om de lijnen van zijn huid niet te hebben waargenomen, want iemand die niet alleen de wereld maar ook zijn eigen lichaam onophoudelijk met een allesdoorvorsende blik beschouwt moet ook dit kleine detail, dat wonderlijke reliëf van de huid, opmerken. Het was de verbazing die hem overmande toen zijn blik verdubbelde en hij in een morfologische wervelstorm belandde: de bewegingen van de draaimolen herhaalden zich op zijn huid. Toen de draaimolen tot stilstand kwam en hij uit z’n betovering werd gerukt stapte hij met zwalkende benen van het platform, op zoek naar vaste grond onder zijn voeten en zijn ideeën. Opnieuw leek de wereld om hem heen te draaien en opnieuw keek hij naar de top van zijn wijsvinger. De wereld kwam tot stilstand, maar zijn gedachten sloegen op hol.

Draaimolens waren niet de enige toestellen waarmee Purkinje graag zijn zinnen prikkelde, schommels oefenden eveneens een magische aantrekkingskracht op hem uit. Soms leek het alsof het kind in hem, dat zijn moeder en de Piaristen nog hadden getracht te knechten, hier de vrijheid vond waarnaar het zo lang had verlangd, want hoe je het ook beschouwt, de pendelbeweging bracht hem niet alleen de nodige inzichten in de fysiologie achter de duizeling, maar zonder meer ook een kinderlijk plezier. Al schommelend bracht hij zijn hand naar voren en schreef, zoals ook kinderen dat soms spelenderwijs doen, met zijn vingers in de lucht een onzichtbare boodschap die vermoedelijk nooit zichtbaar is geworden, al is door wat hij naderhand in zijn verslagen noteerde wel bekend wat de schommel doet met de lijnen van het schrift: bij de beweging naar boven worden de verticale lijnen van de letters korter; beweegt de schommel naar beneden, dan worden ze langer. Dezelfde oefening herhaalde hij op een horizontale wijze, op de door hem zo geliefde draaimolen, waar de lijnen langer werden naarmate men dichter bij de randen van het rad in het luchtledige schreef.

Maar zoals een kind soms uit het niets genoeg kan hebben van het spel en alles uit handen laat vallen, zo moet Purkinje op een bepaald moment van al die speeltoestellen genoeg hebben gekregen. Toen hij merkte dat de mechanisch geïnduceerde duizelingen op een andere, kleinere wijze na te bootsen waren met zuiver en alleen het eigen lichaam, besefte hij dat de wetenschap niet altijd afhankelijk hoefde te zijn van toestellen en instrumenten. Het eigen lichaam was een speeltuin, zoveel werd hem duidelijk toen Purkinje ontdekte dat bij het dichtduwen van beide halsslagaders na verloop van tijd cirkels het blikveld begonnen te bevolken. Alleen al het onderbreken van de eigen bloedsomloop bleek voor hem voldoende om de door hem even geliefde als gevreesde figuren op te roepen.

==

3

==

Purkinje omschreef zijn experimenten als heautognosis, als een vorm van zelfkennis, een term die hij ontleende aan de Duitse medicus en antropoloog Franz von Paula Gruithuisen, of als een ‘subjectief empiricisme’ zoals dit soort proeven door sommigen ook wel op haast paradoxale wijze werd omschreven. Het bij jezelf toedienen van medicamenten, het blokkeren van de bloedsomloop, jezelf blootstellen aan extreme kou: de lijn tussen geslaagd experiment en desastreuze afloop was dun. Niet voor niets wees Goethe, die een zekere bewondering koesterde voor zijn veel jongere Tsjechische evenknie, deze experimenten resoluut van de hand. In een schets voor een brief van 12 januari 1823, die was gericht aan graaf Sternberg, spreekt de grote Duitse natuurvorser weliswaar over de ‘autodidact’ Purkinje, die ‘grappige en geniale Piarist’, maar wanneer hij over diens zelfonderzoek schrijft doet hij dat met een term gespiegeld aan die van Gruithuisen, en waarvan alleen al de uitspraak de daad bij het woord voegt, heautontimorumenisch, zelfmarteling. En Purkinje zou in die foltering vaak noodgedwongen de grenzen van het mogelijke opzoeken; zijn eigen lichaam en geest waren zijn enige laboratoria.

Veel gevaarlijker dan de kinderlijk onschuldige experimenten in de Praagse speeltuinen, waren Purkinjes onderzoekingen naar de werking van een hele trits substanties en medicamenten, waarbij hij opmerkelijk genoeg geïnspireerd werd door een praktijk waartegen hij zich juist afzette: de homeopathie van Samuel Hahnemann. Deze Duitse arts bestudeerde de effecten van natuurlijke middelen, specifieke planten als belladonna en kine, door ze te testen op een gezond lichaam, waarbij hij meende dat de reactie die bijvoorbeeld door de wolfskers werd opgeroepen lijkt op de symptomen van roodvonk en dat men door het gelijkende het gelijke, similia similibus curentur, kon genezen. Purkinje wees het al te speculatieve karakter van Hahnemanns onderzoekingen af, maar lijkt diens methode desalniettemin deels te hebben overgenomen en te hebben omgewerkt tot wat hij een eigen ‘fysiologische farmacologie’ noemt.

Een fysiologische farmacologie – het eigen lichaam als proeftuin voor allerlei substanties, bijvoorbeeld de medicijnen der natuur. Purkinje schreef over deze experimenten in 1829, toen hij al enige tijd werkzaam was aan de universiteit van Breslau en deze experimentele onderzoekingen praktisch had opgegeven. De dood van zijn vrouw, waardoor hij zou achterblijven met hun twee kinderen, had hem geconfronteerd met de fragiliteit van het leven. Tegelijkertijd moest men niet onderschatten, zo schrijft de tweeënveertigjarige Purkinje, van wat voor een waarde dergelijke experimenten voor de wetenschap zijn. En die wetenschap zou er baat bij hebben wanneer talloze individuen de moed zouden verzamelen zichzelf als lijdend voorwerp te beschouwen, want alleen wanneer een werkelijk grote groep individuen de moeite zou nemen om hun ervaringen op te tekenen, wordt het mogelijk om algemene regels uit deze experimenten af te leiden en de fysiologische farmacologie tot een ware wetenschap te verheffen. Terwijl hij deze gedachten noteerde, mijmerde hij weg bij de herinneringen aan zijn eerdere experimenten, en denkend aan de geuren en kleuren die uit zijn waaghalzerij opstegen, waande hij zich weer voor even in de wereld van zijn Praagse studententijd.

==

4

==

Al tijdens zijn derde jaar als student medicijnen, een route die hij had gekozen niet omdat hij arts wilde worden, maar omdat het nu eenmaal de meest geëigende weg was voor iemand die een natuurwetenschappelijke carrière ambieerde, begon hij met inname van de meest tot de verbeelding sprekende kruiden en medicijnen, middelen die de universiteit hem niet kon verstrekken, waardoor hij een beroep moest doen op zijn inventiviteit en andere wegen moest bewandelen. Een van die wegen bracht hem met regelmaat naar Hradčany, de burchtwijk die hoog boven Praag uittorent, waar, in de Nerudovastraat, de vader van een van zijn vrienden een apotheek bezat. Purkinje kwam dan ook graag in De Gouden Leeuw, die was gevestigd in een huis uit de barok dat werd ingeklemd door De Gouden Arend en het Gouden Hoefijzer, en dat werd gekenmerkt door een indrukwekkend houten interieur waarvan de geur zich vermengde met die van de kruiden. Purkinjes verbeeldingsvermogen werd er mateloos geprikkeld.

De etiketten op de potten voerden hem in zijn gedachten mee naar exotische oorden, plekken die hij al snel daarna, zittend in zijn eigen stoel of bedwelmd liggend op bed, zou bezoeken. Opium nostrum, belladonna, stramonium, terpentijn, kamfer en nootmuskaat – de apotheek werd zijn nieuwe wereld, de etiketten op de potten zijn wegwijzers. Stuk voor stuk probeerde hij deze middelen uit en stuk voor stuk brachten ze zijn gedachten op gang; hij schrijft dan ook regelmatig over de Gedankensturm die zich, na inname, met ongewone vlugheid door hem heen bewoog. Fascinerend zijn zijn beschrijvingen van kamfer, dat ‘zo onschuldig als een glaasje champagne’ is, al waren de effecten wel reusachtig. Het bracht hem in contact met het goddelijke, zo schrijft hij, de plant gaf hem het inzicht dat de mens een goddelijk wezen is, geschapen om andere mensen te verlossen, maar daarin klinkt toch vooral de wensgedachte van de medicus die door zelfopoffering zijn vak én de mensheid verder hoopte te helpen. Bovendien hadden lang niet alle kruiden en middelen zo’n goddelijk bruisend effect op hem, slechts een enkele keer leidde het tot zo’n bekoring, met andere vond hij zich soms juist weer aan de rand van de afgrond en over één experiment wordt dan ook tot op de dag van vandaag met verbazing geschreven.

Tussen de talloze houten lades, witte potten en glazen flessen was er een waarop Purkinjes oog viel, Digitalis purpurea, vingerhoedskruid. Dat de eerste experimenten met dit kruid stamden uit het midden van de achttiende eeuw, moet Purkinje hebben geweten, en ongetwijfeld was hij zich daardoor ook bewust van de risico’s die het innemen van dit kruid met zich meebracht. Aan het einde van de achttiende eeuw was men tot de ontdekking gekomen dat vingerhoedskruid hartritmestoornissen kan verminderen, maar bij slechts een kleine overschrijding van de juiste dosering (het gaat om minder dan tienden van een gram) kon dit medicijn al omslaan in zijn tegendeel. De plant die weleens lieflijk wordt beschreven als ‘het gewas in handen van de naaister’ was dan ook berucht om haar fatale gevolgen. En toch, of juist daardoor, werd Purkinje naar haar gedreven. Dus toen hij de pot digitalis in de Gouden Leeuw ontdekte moest hij koste wat het kost deze plant proberen.

Van patiënten die digitalis slikten wist hij dat ze vaak visuele hallucinaties kregen: er verschenen vonkjes, lichtjes en fonkelingen voor de ogen. Wat er precies te zien zou zijn en hoe het visuele effect te verklaren was, daar was hij nieuwsgierig naar, en die pot Digitalis purpurea, waar hij die middag in de Gouden Leeuw op stuitte, bood hem de uitgelezen kans om twee van zijn interesses, het onderzoek naar de effecten van medicamenten en naar de werking van het oog, met elkaar te verknopen.

Gedurende vier dagen nam hij een met water vermengd extract van digitalis in een dosering van drie greinen, minder dan tweehonderd milligram. Het effect was nauwelijks noemenswaardig; hij merkte er in ieder geval weinig van. Wel verschenen de kenmerkende fonkelingen voor zijn ogen, vooral wanneer hij van een lichte naar een donkere plek keek, wat hem deed vermoeden dat contrastwerking de oorzaak was. Om die reden richtte hij z’n blik naar de helderblauwe Praagse lucht. Vlug bewoog hij een hand voor een van z’n ogen en bedekte het. Weldra verschenen de flikkeringen opnieuw en in de daaropvolgende dagen zwol het effect nog verder aan. Hij zag, zoals hij zelf heeft opgetekend, ‘een ronde vlek in het midden van z’n gezichtsveld, die afwisselend kwam en ging, en waaromheen concentrische licht- en schaduwgolven dezelfde beweging maakten’. Zeven dagen lang liep hij met concentrische cirkels voor de ogen, tot het effect wegebde.

Om zichzelf nog eenmaal te overtuigen van dit effect, of misschien vanwege de hypnotiserende werking van die cirkels, besloot hij het experiment te herhalen, rigoureuzer ditmaal. Hij nam een concentraat van twee drachmen, bijna acht gram, digitalisblaadjes die een half uur lang waren gekookt in een halve liter water; naar het schijnt negen keer de hoeveelheid die voldoende is om een kat te doden. Maar een kat is geen mens en Purkinje bleef in leven, zij het ternauwernood. De scheidslijn tussen leven en dood mag fragiel zijn, ze is hoe dan ook absoluut en dat wist Purkinje als medicus maar al te goed – ook toen hij om acht uur ’s ochtends het extract innam. Al snel zakte zijn polsslag, z’n hoofd werd zwaar, het ritme van het hart werd onregelmatig, en dat alles werd gevolgd door braken. Waar was hij aan begonnen? Een gevoel van misselijkheid kwam over hem en zou hem vijftien dagen lang niet verlaten. Tegelijkertijd begonnen de fonkelingen weer voor z’n ogen te verschijnen. Drie, vier dagen minstens, bleven deze symptomen hem kwellen. Daarbij begon hij hevige krampen in z’n kuiten te krijgen en z’n rechteroog werd geplaagd door een branderig gevoel. Na een week werd het minder, z’n hart werd niet langer onderdrukt, z’n benen voelden weer lichter en de braakneigingen verdwenen. Wel bleven de flikkeringen en visuele hallucinaties en die waren anders dan bij het gebruik van opium, kamfer of stramonium.

Pas vijftien dagen na het innemen van het afkooksel landde Purkinje weer op Praagse bodem. Ruim twee weken lang dansten er prachtige Lichtgestalten in zijn blikveld, die nu eens oplichtten, dan weer uitdoofden, maar altijd waren er concentrische cirkels waar te nemen. In eerste instantie weigert hij er een uitvoerige beschrijving van te geven, alsof iets in hem weerstand biedt aan de impuls om de ervaring van de trip met anderen, niet-ingewijden te delen. Eigenlijk vond hij dat een enkele naam kon volstaan: Flimmerrosen, fonkelrozen. Dus schoof hij zijn inktpot opzij en pakte het potlood dat op zijn schrijftafel lag en tekende:

==

==

Misschien is het toeval, maar wie het wil kan in deze tekeningetjes zonder al te veel moeite abstracte vingerafdrukken herkennen, en met een beetje verbeelding kan men in figuur 41 de partiële afdruk zien, alsof de vinger slechts zijdelings een spoor heeft achtergelaten. Zelfs wie minder bereid is zich mee te laten voeren in een morfologisch gedachtespel, doet er goed aan Purkinjes eigen omschrijving nauwkeurig te lezen. Deze vormen, die lichtjes, zijn er slechts een ‘ogenblik’, schrijft hij, ze zijn ‘doorschijnend’ en leggen een ‘sluier’ over het object, tasten diens zichtbaarheid aan, voegt hij nog toe, maar ‘zonder die volledig weg te nemen’. En daar laat hij het niet bij. Zich bewust van de noodzaak tot persoonlijke ervaring, geeft hij zijn lezers een methode om datgene wat hijzelf had gezien te benaderen. Neem een wit papier, moedigt hij zijn lezers aan, en schets figuren zoals hij die zelf ook had geschetst. Maar waar in zijn figuur het wit tussen de lijnen te zien is, zou dat in de nieuwe schets juist zwart gemaakt moeten worden; waar de zwarte lijnen te zien zijn, moet het open blijven. Op die manier ontstaat er een negatief, waarmee naar de felle zon gekeken dient te worden, zodat het zonlicht zijn werk kan doen en de vorm tijdelijk op het netvlies zal stempelen. Onbewust naderde hij de vingerafdruk wel heel dicht. En deze beschrijving van de lichtgestalten is niet minder treffend dan de visueel-morfologische gelijkenis van zijn schetsen. Het doorschijnende lijnenpatroon dat als een sluier over objecten ligt – misschien is het slechts toeval dat het vingerhoedskruid een tamelijk nauwkeurige eerste definitie van de vingerafdruk geeft.

Het verslag van zijn digitalisexperiment publiceerde Purkinje in 1825, in het tweede deel van zijn Beobachtungen und Versuche zur Physiologie der Sinne, een serie aanvullende onderzoeken bij zijn dissertatie uit 1819. Hij droeg zijn werk op aan Goethe, de Duitse grootmeester van de morfologie, voor wie hij een mateloze bewondering koesterde, en die bij deze gelijkenissen tussen hallucinaties, duizelingen en vingerafdrukken toch op z’n minst instemmend zal hebben geknikt.

Hebben de hallucinaties Purkinje naar de verbeelding van de vingerafdruk geleid, of andersom, was het zijn ontdekking van de lijnen op de vingertoppen die hem voerde naar het kruid dat diezelfde lijnen heet te bedekken? Het kan ook gewoon toeval zijn geweest dat hij in de jaren waarin hij onderzoek deed naar de papillairlijnen óók experimenteerde met digitalis – feit is dat al zijn onderzoekingen maar om één ding leken te draaien: concentrische cirkels.

==

==

5

==

Een obsessie met vormen, met één vorm in het bijzonder, verwacht je van een morfoloog misschien, of van een kunstenaar, maar van een fysioloog die is opgeleid tot arts? Toch liggen schoonheid en gezondheid, esthetiek en welzijn, dichter bij elkaar dan men doorgaans bereid is aan te nemen. Dit geldt zeker voor Purkinje, die in zijn Habilitationsschrift uit 1823, dat hij dus tussen zijn dissertatie en de digtitalisexperimenten in publiceerde, de praktijk van de fysioloog direct gelijkstelt aan die van de kunstenaar. Groot moet de verwondering zijn geweest bij de negentiende-eeuwse lezer die Commentatio de examine physiologico organi visus et systematis cutanei opensloeg en meteen met deze gelijkschakeling werd geconfronteerd. ‘De grote problemen waarnaar de aandacht van een praktiserend medicus uit dienen te gaan,’ schrijft Purkinje daar, ‘lijken me niet: een reeds verzwakt leven vernieuwen, of het leven wat langer laten duren, maar het ondersteunen van het leven dat continu in ontwikkeling is; naar het beschermen tegen beschadiging; en, ten slotte, om het naar bewonderenswaardige perfectie en naar het hoogste punt van schoonheid te brengen.’ Op de hoogste toppen van de esthetiek aanbeland ondergaat de arts een metamorfose, want, zo schrijft Purkinje licht geëxalteerd, ‘de medicus die deze taak op zich neemt mogen we een kunstenaar noemen’. De medicus als kunstenaar – het woord kwam soepel uit de punt van zijn pen gegleden. Van Purkinje is bekend dat hij gedurende zijn leven literaire ambities koesterde, ambities die ook ten grondslag lagen aan deze alinea waarmee hij zijn habilitatie opende. In ieder geval blijft hij in de openingspagina’s terugkeren op de artistieke aspiraties van de arts.

Omdat een bepaalde ziekte niet alleen ‘abstract en algemeen’ hoeft te zijn, meende hij, maar zich ook op bijzondere wijze in een enkel individu kan uiten, is het noodzakelijk om per individu te bepalen welke behandeling geschikt is. Met andere woorden, voordat men überhaupt over een behandeling kan gaan nadenken, is het nodig te onderzoeken hoe het specifieke individu zich verhoudt tot de algehele groep individuen. Nog anders geformuleerd: het is zaak om het individu uit de massa te isoleren, en daarom is er, aldus Purkinje, geen sprake van zomaar een kunstje, maar van een artem individualisandi, of, zoals hij er direct tussen haken en in het Duits, in een tekst die verder geheel in het Latijn is opgesteld, aan toevoegt, die Kunst des Individualisirens. Met deze uitdrukking, die niet misstaan zou hebben boven de poorten van de negentiende eeuw, geeft hij een beknopte maar biologerende omschrijving van zijn eigen werk. Hij is niet minder van toepassing op hemzelf, op hem die zich als een soort Montaigne van de geneeskunde onderwierp aan genadeloze zelfexperimenten, en die in al zijn onderzoekingen op zoek lijkt naar zichzelf, wetende dat dit zelf altijd al ergens anders is, al moet gezegd dat hij in dit opmerkelijke Habilitationsschrift zichzelf, althans voor een enkel ogenblik, lijkt te hebben gevonden.

Toch ligt het fundament van deze individualisering, zo gaat hij door, bij de fysiologie, die de taak heeft het natuurlijke karakter van een bepaald individu, diens relatieve gezondheid, diens reactie op externe invloeden, lichamelijke structuur, erfelijke achtergrond, invloeden van klimaat, maatschappij en beroep te onderzoeken. Zonder de invloed van al deze facetten op het lichaam volledig door te denken, blijft men op een algemener niveau hangen, terwijl juist ieder individu wordt getekend, zo schrijft hij, door ‘een eindeloze hoeveelheid kenmerken’. Natuurlijk is er eerder geprobeerd het individu te vangen, dat wist ook Purkinje, die daarbij dacht aan de fysiognomen van de achttiende en vroege negentiende eeuw, maar die verblind door ‘premature vooronderstellingen en speculaties’, iets waaraan hij een broertje dood had, het verkeerde pad insloegen. Een betere gids vond hij in Leibniz, die met zijn verlichtende ideeën over monaden, de verschillende deeltjes die op volledig eigen wijze het universum spiegelen, het pad naar het denken over individualiteit voor hem effende. Hij moet een toonbeeld van wetenschappelijk denken hebben gevonden in de heldere thesen van diens Monadologie, waarin deze veelzijdige Duitse geleerde beweerde dat de ‘zielen in het algemeen levende spiegels zijn of beelden van het universum der schepselen’, om daar vervolgens iets aan toe te voegen wat ook de voormalige Piarist in het oog moet zijn gesprongen: ‘maar de geesten zijn bovendien beelden van de Godheid zelf of van de Maker zelf van de natuur, in staat om het systeem van het universum te kennen en er iets van na te bootsen door architectonische proeven, omdat elke geest als een kleine godheid op zijn terrein is.’ De mens als kleine Gottheit: Purkinje nam dit ogenschijnlijk eenvoudige idee, dat tot een uiterst complexe metafysica leidt, dankbaar over en vertaalde het naar zijn eigen fysiologische praktijk. In talloze van zijn artikelen en boeken komt de idee naar voren dat het individu een unieke wereld is, waartoe men alleen toegang heeft door bestudering van de allerkleinste details. Juist de fysiologie is volgens hem de wetenschap die vanuit het ‘ogenschijnlijk onbelangrijke’, zelfs vanuit een haast onzichtbaar detail, het individu weet te duiden; dus ook vanuit die doorschijnende sluiers die bewust of onbewust worden achtergelaten op objecten, zonder ze aan het zicht te onttrekken.

==

==

6

==

Misschien waren ze wel té doorzichtig, want in werkelijkheid waren het niet de afdrukken die Purkinjes aandacht trokken, althans, niet in eerste instantie. Bij het nadenken over wat een individu tot individu maakt drong zich steeds de omringende wereld aan hem op, want het was blijkbaar niet gemakkelijk een persoon te isoleren uit de hem omgevende rauwe data van de werkelijkheid. Het individu, zo meende hij, wordt pas echt tot individu in wisselwerking met alles wat hem omringt, en juist de omgang met externe factoren is voor iedere persoon anders. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat zijn aandacht in zijn Habilitationsschrift op een bepaald ogenblik verschuift van het ene waarnemingsorgaan, het oog, naar het andere, dat tegelijkertijd het contactpunt met de omringende wereld vormt, alsook de grens daarmee. Het integumentum, de ‘bedekking’, is al wat het individu omhult, huid, haar, nagels en zweetklieren, kortom, alles wat het individu bij elkaar houdt en het beschermt tegen externe invloeden als kou, hitte, infecties, bacteriën. Geen wonder dat de huid en haar verschillende eigenschappen nu zijn aandacht begonnen te trekken: het is de plek waar de kunst van het individualiseren haar praktijk houdt. Zo is de huid zacht of hard, vochtig of droog, warm of koud, plooibaar of stug, en fijn of ruw. Peinzend over al die verschillende mogelijkheden voor onderzoek, drong zich de volgende gedachte aan hem op: als we de waarneming willen bestuderen, wat is er dan beter geschikt dan het tastorgaan zelf? Inderdaad, van alle lichaamsdelen is het de hand die als eerste aan de orde is bij de kunst van het individualiseren en de bestudering ervan vereist de inzet van haast alle zintuigen: de temperatuur van de hand moet worden gevoeld; klamheid kan snel tot een verkeerd oordelen leiden. Of neem de geur van de huid, waarvan er ‘veel varianten voor verschillende landen’ zijn, zoals er ook vele specifieke huidsensaties bestaan: denk alleen al aan jeuk. En dan zijn er de aspecten waarover alleen het oog kan oordelen: de kleur van de huid bijvoorbeeld, die voorkomt in, zoals Purkinje, die zich nog altijd in de betoverende nevelen van de esthetiek bevond, schrijft, ‘ontelbare tinten, alleen reproduceerbaar door een heel goede kunstenaar’.

Bovenal zijn er plekken die worden gekenmerkt door richels, poriën en verhogingen, plekken waar het spel van licht en schaduw voortdurend verandert, de rugae en sulci, plooien en groeven. De beschrijving leest als die van een ontdekkingsreiziger die een landkaart opstelt, maar reizen hoeven niet altijd naar verre oorden te leiden, voor sommigen is het eigen lichaam even onbekend als een plek aan de andere kant van de wereld. En ook hier hoefde de reiziger niet verder te gaan dan zijn eigen hand; een simpele beweging van een vinger voor de ogen was al genoeg om Purkinje mee te voeren naar een labyrint waarin nog niemand de weg had weten te vinden. Niemand, zo plaatst hij een kritische kanttekening, buiten de charlatans die beweerden uit de lijnen van de hand wonderen te kunnen voorspellen. Want niet alleen fysiognomen als Gall en Lavater moesten het bij de Tsjechische wetenschapper ontgelden, ook de handlezers werden bij het koor aan valszingers geplaatst, waaronder zich tevens waarzeggers bevonden die aan de hand van vogelvluchten of darmbewegingen de toekomst meenden te kunnen voorspellen.

En toch, de lijnen van de hand, zo moest Purkinje toegeven, zijn niet geheel zonder fysiognomische betekenis. Hij kon het dan ook niet laten om de belangrijkste van deze richels en groeven te beschrijven, en wel in het vocabulaire van hen die hij eigenlijk resoluut afwees, de handlezers. Negen onderscheidde hij er: de levenslijn, die tegenover de duim ligt; de Marslijn, die tussen de levenslijn en de duim in ligt; de huwelijkslijn, onder de pink; de tafellijn, die ontstaat wanneer de pink, ring- en middelvinger worden omgevouwen en de wijsvinger wijst; de hoofdlijn, die over de gehele breedte loopt; de venuslijn, de gebogen lijn onder de vingers; de lijn van Rascetta, tussen de handpalm en de pols; de lotslijn, die van de pols tot aan de voet van de wijs- en middelvinger loopt; en de verticale lijnen in de kootjes. Het resulteerde in een rudimentaire cartografie van de hand.

Handlezers waren, zo moest hij toegeven, precieze observatoren van de huidlijnen. Hij hoefde maar een van de vele populaire traktaten over deze dubieuze praxis open te slaan of hij stuitte op kaarten en plattegronden van de handpalm. En af en toe flakkerde er in hem ook nog iets van die oude liefde die hem naar Praag had gebracht, de filosofie: Aristoteles had al in zijn De historia animalium op de lijnen van de handpalm gewezen. Handlezers zouden gretig gebruikmaken van schaarse opmerkingen van de Stagiriet, die wel de aandacht op de lijnen van de huid vestigden, maar er nauwelijks iets over te zeggen hadden. Desalniettemin kreeg het werk van de Griekse filosoof een curieuze plek in de geschiedenis van de handlijnkunde, toen in 1684 in Londen een boek verscheen met de titel Aristotle’s Masterpiece, dat een zogenaamd verloren gewaand traktaat over de handleeskunde bevatte, maar in werkelijkheid helemaal niet aan de auteur van De Anima en De historia animalium toebehoorde. En over de lijnen op de vingertoppen zweeg dit traktaat bovendien, evenals nagenoeg alle andere werken over het handlezen die in Purkinjes tijd beschikbaar waren. Dat is op z’n zachtst gezegd opmerkelijk, want vanaf de lijnen van de palm is het slechts een kleine stap naar die op de vingertoppen, en het leek wel alsof vóór hem niemand die stap had durven zetten. Dat moet hem zonder meer hebben verbaasd, want ‘zo’n belangrijk lichaamsdeel als de hand van de mens,’ schrijft hij, ‘dat niet alleen dient ter ondersteuning van allerlei bewegingen, maar ook en in het bijzonder bij het tastzintuig, levert bij iedere bestudering, hoe minuscuul ook, belangrijke informatie.’ Purkinje, die sowieso al niet angstig was aangelegd, zette deze stap dus wel, en begaf zich op onontgonnen terrein.

Opnieuw wervelden talloze figuren voor zijn ogen. Weliswaar was hun werking minder bedwelmend dan die van de opiaatbeelden, maar toch moest hij er vat op zien te krijgen. Tientallen, misschien wel honderden handen moet hij hebben vergeleken, al is er verder nauwelijks iets bekend over het wel en wee van zijn onderzoek naar de hand. Hij laat het bij de korte, terloopse opmerking dat hij post observationes innumeras, ‘na ontelbare observaties’, negen patronen heeft weten te onderscheiden. Negen, evenveel dus als de lijnen op de hand, maar misschien was dat slechts toeval. Tegelijkertijd merkt hij op dat er geen strakke scheidslijnen zijn tussen de verschillende patronen; het werkelijke aantal moet dus oneindig veel hoger zijn. Maar systematisering was het devies in de laatachttiende- en vroegnegentiende-eeuwse wetenschappen, en dat gold zeker ook voor Purkinje die de volgende negen patronen op de vingertoppen wist te onderscheiden, achtereenvolgens: de Flexurae transversae, de boog; de Stria centralis longitudinalis, de tentboog; de Stria obliqua, de lus naar links; de Sinus obliquus, de lus naar rechts; de Amygdalus, de amandelvorm; de Spirula, de spiraalvorm; de Ellipsis, de elliptische lus; de Circulus, de kring; en de Vortex duplicatus, de dubbele lus.

Daarmee was de eerste classificatie van de vingerafdruk een feit. Niets kon echter beloven dat die tot in de lengte van dagen vast zou staan. Integendeel, de geschiedenis van de vingerafdruk is er een van verwoede pogingen classificaties en systematiseringen aan te passen, omver te werpen en aan te scherpen en daarvoor had Purkinje een stevige basis gelegd. Dat roept de vraag op hoe hij er zo zeker van was dat er hooguit negen vormen te onderscheiden zijn. Hoe wist hij zo zeker dat er ergens anders op de aardbol, met al de talloze variaties in de menselijke natuur, waarop hij toch met regelmaat had gewezen, niet een andere vorm zou opduiken? Purkinje laat er niets over los.