Luigi Pirandello

Geluksvogels

Verzamelde verhalen

Vertaald door Yond Boeke en Patty Krone

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 Vertaling en nawoord: YOND BOEKE en PATTY KRONE

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2039 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

De tragedie van een personage

Het is een oude gewoonte van me om de personages van mijn toekomstige verhalen elke zondagochtend audiëntie te verlenen.

Vijf uur lang, van acht tot een.

En ik bevind me dan meestal in onaangenaam gezelschap.

Ik weet niet waarom, maar in de regel komen er de meest ontevreden mensen op af, of lui die bezocht worden door vreemde kwalen of verwikkeld zijn in de meest bizarre zaken, met wie het bepaald lastig omgaan is.

Ik hoor ze allemaal lankmoedig aan, ondervraag ze welwillend, noteer hun naam en hun omstandigheden, houd rekening met hun gevoelens en hun wensen. Maar ik moet er wel bij zeggen dat ik tot mijn schande niet makkelijk tevreden te stellen ben. Lankmoedig, welwillend, ja: maar ik word liever niet voor de gek gehouden. Bovendien hecht ik eraan door middel van een uitgebreid, geraffineerd onderzoek diep in hun ziel door te dringen.

Nu komt het geregeld voor dat iemand wantrouwend wordt van bepaalde vragen, gaat dwarsliggen en zich heftig verzet – wellicht omdat hij het gevoel heeft dat ik er genoegen in schep de ernst waarmee hij zich aan mij presenteert te ondergraven.

Geduldig en welwillend doe ik alle mogelijke moeite om ze aan te tonen en ervan te doordringen dat mijn vraag niet overbodig is, want zus of zo te willen zijn is makkelijk zat, maar het gaat er natuurlijk om of we kunnen zijn wie we wíllen zijn. Als dat niet mogelijk is, zal dat verlangen onherroepelijk belachelijk en ijdel blijken.

Maar ze willen er niet aan.

En dan voel ik, daar ik in wezen goedhartig ben, met ze mee. Maar is het wel mogelijk met iemands ellende mee te voelen als je er niet ook om mag lachen?

En zo komt het dat de personages in mijn verhalen overal rondbazuinen dat ik een uiterst wrede en meedogenloze schrijver ben. Er zou een criticus van goede wil voor nodig zijn om aan te tonen hoeveel mededogen er in mijn lach schuilt.

Maar waar vind je heden ten dage critici van goede wil?

==

Ik moet wel zeggen dat sommige personages bij die audiënties anderen opzijduwen en zich dermate onbeschoft en onbeschaamd opdringen dat ik me soms gedwongen zie me stante pede van hen te ontdoen.

Heel wat hebben later bittere spijt van hun heetgebakerdheid en verzoeken me dan dringend hun respectievelijke tekortkomingen recht te breien. Maar dan glimlach ik en vertel hun kalmpjes dat ze nu moeten boeten voor hun erfzonde en dienen te wachten tot ik weer in de gelegenheid ben tijd aan ze te besteden.

De wachtenden die dan nog over zijn staan er verslagen bij, sommigen zuchten, anderen kijken somber, en weer anderen krijgen er genoeg van en kloppen aan bij een andere schrijver.

Het is me meer dan eens overkomen dat ik in verhalen van collega-schrijvers personages tegenkwam die zich eerst bij mij hadden aangediend – zoals het me ook is overkomen dat ik er personages in herkende die hadden geprobeerd elders beter tot hun recht te komen omdat ze niet tevreden waren over de manier waarop ik ze had behandeld.

Ik beklaag me daar niet over, want in de regel komen er elke week wel weer twee à drie nieuwe aanzetten. En vaak is het zo’n gedrang dat ik er gelijktijdig meer dan één moet aanhoren. Maar op een gegeven moment raakt mijn geest dermate gefragmenteerd en confuus dat die weigert er nog langer twee of drie tegelijk onder zijn hoede te nemen en wanhopig uitroept: óf één tegelijk, en dan rustig en bedaard, óf alle drie opgehoepeld naar het voorgeborchte!

Ik herinner me nog altijd hoe onderdanig een arm, oud mannetje dat van heel ver was gekomen op zijn beurt wachtte, een zekere maestro Icilio Saporini die in 1849, na de val van de Romeinse Republiek, naar Amerika had moeten uitwijken omdat hij een of andere patriottische hymne ten gehore had gebracht, en die nu na vijfenveertig jaar, bijna tachtig jaar oud, naar Italië was teruggekeerd om er te sterven. Vormelijk verleende hij iedereen met een zacht piepstemmetje voorrang. Maar op een dag, toen ik herstellende was van een lang ziekbed, zag ik hem met een verlegen lachje om de lippen heel nederig eindelijk mijn kamer binnenkomen:

‘Mag ik zo vrij zijn... Als ik u niet ontrief...’

Maar natuurlijk, m’n beste oudje! Hij had het juiste moment uitgekozen. En ik liet hem onverwijld sterven in een kort verhaal, getiteld ‘Oude muziek’.

==

Afgelopen zondag betrad ik wat later dan gebruikelijk mijn studeerkamer voor de audiëntie.

Een dikke roman die mij ten geschenke was opgestuurd en die al ruim een maand op me lag te wachten had me tot drie uur in de ochtend uit de slaap gehouden vanwege de vele bespiegelingen die me door een erin voorkomend personage waren ingegeven – het enige van vlees en bloed tussen allerlei vage schimmen.

Het was een arme man, een zekere doctor Fileno, die vond dat hij de meest afdoende remedie had gevonden tegen alle mogelijke kwalen, een onfeilbaar recept om hemzelf en de hele mensheid verlichting te schenken bij elke collectieve dan wel persoonlijke rampspoed.

Welbeschouwd was de remedie of het recept van doctor Fileno meer een methode, die eruit bestond dat je van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat geschiedenisboeken las en dat je ook het héden in de geschiedenis plaatste, dus als het ware heel ver terug in de tijd, al bijgeschreven in de archieven van het verleden.

Met deze methode had hij zichzelf van al zijn kommer en kwel verlost en had hij – zonder dat hij daarvoor had hoeven sterven – rust gevonden: een sobere en serene, van droefheid zonder weemoed doortrokken rust, die zelfs als iedereen op aarde dood zou zijn nog over alle begraafplaatsen zou hangen. Doctor Fileno piekerde er niet over uit het verleden lessen te trekken voor het heden. Hij wist dat dat tijdverspilling zou zijn, iets voor de dommen: de geschiedenis was immers een virtueel samenstel van elementen die waren gerangschikt op grond van het karakter, de voor- en afkeuren, de aspiraties en de meningen van historici, en dat virtuele samenstel kon dus onmogelijk van nut zijn in het veranderlijke, echte leven waarin alle elementen nog wanordelijk en warrig zijn. Zoals hij er ook niet over piekerde aan het heden normen en voorspellingen voor de toekomst te ontlenen – sterker nog, hij deed precies het tegenovergestelde: hij positioneerde zich virtueel gesproken in de toekomst om van daaruit naar het heden te kijken, en bezag dat dan als iets dat voorbij was.

Zo was bijvoorbeeld een paar dagen daarvoor zijn dochtertje gestorven. Een vriend die hem was gaan opzoeken om hem zijn deelneming te betuigen, had hem evenwel volkomen getroost aangetroffen, alsof zijn dochtertje al meer dan honderd jaar dood was: hij had zijn nog rauwe verdriet gewoon terug in de tijd geplaatst, weggeduwd en bijgezet in het verleden. Je had moeten zien hoe beheerst en waardig hij erover sprak!

Doctor Fileno had van zijn methode kortom een soort omgekeerde verrekijker gemaakt. Hij schoof hem uit, maar niet om ermee naar de toekomst te kijken, want hij wist dat daar niets te zien viel, nee, hij overtuigde zichzelf ervan dat het volstond om door de grote lens te kijken en de kleine op het heden te richten, zodat alles meteen klein en ver weg leek. En hij was al verscheidene jaren bezig met het schrijven van een boek, dat zeker opzien zou baren: De filosofie van de verte.

Bij het lezen van de roman was me duidelijk gebleken dat de auteur alles op alles had gezet om op kunstige wijze een overbekende verhaallijn te construeren, maar dat hij niet helemaal vat had kunnen krijgen op zijn personage, dat als enige de kiem van een heuse creatie in zich borg en er op zeker moment in was geslaagd zich aan de controle van de auteur te onttrekken en geruime tijd sterk af te steken bij de buitengewoon banale gebeurtenissen die erin werden beschreven en weergegeven, maar dat zich ten slotte onverwachts, vormeloos en krachteloos geworden, had laten knechten en kneden naar de eisen van een onwerkelijke, dwaze plot.

In de stilte van de nacht had ik, met het beeld van dat personage voor ogen, nog lange tijd liggen mijmeren. Wat zonde! Er zat meer dan genoeg stof in voor een meesterwerk! Als de auteur het personage niet zo schandelijk had ondergewaardeerd en veronachtzaamd, als hij er de kern van zijn vertelling van had gemaakt, dan zouden al die kunstige elementen waarvan hij zich had bediend wellicht meeveranderd zijn en in één moeite door óók tot leven zijn gekomen. Waarna ik werd bevangen door hevig medelijden en al even hevige woede om dat hopeloos gemankeerde leven.

==

Toen ik die ochtend dus laat mijn werkkamer betrad, trof ik daar een ongebruikelijke chaos aan, want voornoemde doctor Fileno had zich naar voren gedrongen tussen mijn wachtende personages, die zich boos en verontwaardigd op hem hadden gestort en probeerden hem weg te jagen, naar achteren te trekken.

‘Ho ho, mijne heren!’ riep ik, ‘wat zijn dat voor manieren? Doctor Fileno, ik heb al te veel tijd aan u vermorst. Wat wilt u van me? U bent niet van mij. Laat mij me nou maar in alle rust met mijn eigen personages bezighouden, en ga alstublieft weg.’

Er verscheen een uitdrukking van zo intense, wanhopige angst op het gezicht van doctor Fileno, dat alle andere aanwezigen (mijn personages die nog aan hem stonden te sjorren) bleek wegtrokken en beschaamd een stapje achteruit deden.

‘Jaag me niet weg, jaagt u me alstublieft niet weg! Hoor me vijf minuten aan, vijf minuten maar, met toestemming van de heren hier, en laat u overtuigen, alstublieft!’

Verbouwereerd, maar ook bevangen door medelijden, vroeg ik:

‘Overtuigen waarvan? Ik ben er volkomen van overtuigd dat u het verdiend had in kundiger handen terecht te komen, m’n beste doctor. Maar wat wilt u dat ik doe? Ik heb u al heel erg beklaagd om uw lot, maar nu is het genoeg.’

‘Nu is het genoeg? Om de dooie dood niet!’ beet doctor Fileno me toe met een siddering van verontwaardiging. ‘Dat zegt u omdat ik niet van u ben. Neemt u van mij aan: ik zou onverschilligheid en geringschatting beslist minder wreed vinden dan dit passieve mededogen van u. Een kunstenaar onwaardig, neem me niet kwalijk dat ik het zeg! Niemand weet beter dan u dat wij levensechte wezens zijn, levensechter dan wezens van vlees en bloed die ademen en kleren dragen – nou ja, minder echt misschien, maar wel waarachtiger! Je kunt op vele manieren ter wereld komen, m’n beste, en u weet maar al te goed dat het werktuig waarvan de natuur zich bedient om haar scheppingswerk voort te zetten, de menselijke fantasie is. En wie dankzij deze scheppende, in de menselijke geest zetelende bedrijvigheid ter wereld komt, is van nature voorbestemd tot een leven dat veruit superieur is aan dat van iemand die uit de sterfelijke schoot van een vrouw ter wereld komt. Wie geboren wordt als personage, wie het geluk heeft als levensecht personage geboren te worden, kan zelfs lak hebben aan de dood. Hij sterft nooit meer! De mens, de schrijver, het natuurlijke instrument van de schepping, zal sterven; het schepsel zelf sterft nooit meer! En om eeuwig te leven hoeft het echt niet over uitzonderlijke gaven te beschikken of wonderen te verrichten. Vertelt u me maar eens wie Sancho Panza nou helemaal was! Of Quasimodo! En toch leven die eeuwig voort, omdat ze als levensechte kiemen het geluk hadden een vruchtbare schoot te treffen, een fantasie die hen tot wasdom wist te brengen, en wist te voeden voor de eeuwigheid.’

‘Ja, ja, m’n beste, dat is allemaal goed en wel,’ zei ik, ‘maar ik snap nog steeds niet wat u van me wilt.’

‘O, nee? Snapt u dat niet?’ zei doctor Fileno. ‘Ben ik hier soms aan het verkeerde adres? Ben ik per ongeluk op de maan beland? Neem me niet kwalijk, maar wat bent u voor flutschrijver? U ziet dus echt de verschrikking van mijn tragedie niet in? Het onschatbare voorrecht te genieten om als personage geboren te worden, uitgerekend nu, ik bedoel in een tijd dat je in het echte leven struikelt over de banale problemen die elk bestaan bemoeilijken, aantasten en verschralen, het voorrecht te genieten als levensecht personage geboren te worden en dus, ondanks mijn nietigheid, voorbestemd te zijn voor de onsterfelijkheid om dan, jawel, dán, in dat soort handen te vallen, ertoe veroordeeld te zijn onterecht ten onder te gaan, te struikelen in een gekunstelde wereld waar ik geen lucht kan krijgen, geen stap kan verzetten, omdat alles onecht is, nep, geconstrueerd, bij elkaar verzonnen! Woorden, papier! Papier, woorden! Een mens die zich ingekapseld voelt door leefomstandigheden waaraan hij zich niet kan of wil aanpassen, kan daaraan ontsnappen, kan vluchten, maar een beklagenswaardig personage... nee... dat zit vastgeklonken aan een kwelling zonder einde! Lucht! Lucht! Leven! En dan die naam... Fileno... hij heeft me Fileno genoemd... Denkt u nou echt dat ik Fileno zou kunnen heten? De stommeling, de oen! Hij heeft me niet eens de juiste naam weten te geven! Fileno, ik? En daar komt nog eens bij dat ik, ik, de auteur van De filosofie van de verte, uitgerekend ik, op die onwaardige manier het loodje moest leggen om die godganse stompzinnige warwinkel van verwikkelingen tot een goed einde te brengen! Moest ik nou echt trouwen? Hertrouwen met die gans, die Graziella, in plaats van notaris Negroni? Kom nou toch! Dat is misdadig, waarde heer, een misdaad waar met bloedige tranen voor geboet zou moeten worden. Maar nee, wat gebeurt er? Niets. Stilte. Misschien een enkele slechte recensie in twee of drie onbeduidende blaadjes. Misschien zal een enkele criticus uitroepen: “Die arme doctor Fileno, wat jammer nou! Dat was nou nog eens een goed personage!” En dat is het dan. Ter dood veroordeeld, ik, de auteur van De filosofie van de verte dat die stommeling niet eens bij machte was in druk te laten verschijnen, zelfs niet op mijn kosten! Ja, zo zit het toch? Hoe had ik anders met die gans, die Graziella, kunnen hertrouwen? Och, ik wil er niet meer aan denken! Vooruit, aan het werk, waarde heer! Verlost u me, snel, snel! Wek me weer tot leven, u die heel goed snapt hoeveel leven er in mij zit!’

Na dit driftig naar mijn hoofd geslingerde voorstel, waarmee hij zijn ellenlange tirade besloot, bleef ik doctor Fileno een tijdlang aanstaren.

‘U aarzelt?’ vroeg hij verontrust. ‘U aarzelt? Maar het is legitiem, hoor! Het is legitiem! Het is uw onaantastbare recht mij te hernemen en me het leven te schenken dat die stommeling me niet heeft weten te geven. Het is uw en mijn recht, snapt u?’

‘Het mag dan uw recht zijn, beste man,’ zei ik, ‘en het zal, naar u gelooft, ook best legitiem zijn, maar dat soort dingen doe ik niet. Aandringen heeft geen zin, ik doe het niet. Probeert u het maar ergens anders.’

‘Maar tot wie zou ik me dan moeten wenden, als zelfs u...’

‘Weet ik het! Kijk maar. Misschien vindt u zonder al te veel moeite iemand die volledig overtuigd is van de legitimiteit van dat recht. Anderzijds, hoor ’ns, beste man, u bent toch de auteur van De filosofie van de verte, of niet soms?’

‘Jazeker wel!’ beet doctor Fileno me toe, waarbij hij een stap achterwaarts deed en zijn handen naar zijn borst bracht. ‘Durft u dat te betwijfelen? Ik snap het, ik snap het wel! Ook dat is weer de schuld van mijn moordenaar! Die heeft alleen maar heel beknopt, en dan nog terloops, een idee gegeven van mijn theorieën, zonder ook maar in de verste verte te bevroeden hoezeer de mensen hun voordeel zouden kunnen doen met mijn ontdekking van de omgekeerde verrekijker!’

Ik stak glimlachend mijn hand op om hem het zwijgen op te leggen en zei: ‘Goed... goed... maar neem me niet kwalijk, en u dan?’

‘Hoe bedoelt u, en ik dan?’

‘Waarde heer, u beklaagt zich over uw auteur, maar uw theorie, heeft u daar zelf echt uw voordeel mee weten te doen? Kijk, ik wil u het volgende zeggen... Laat me uitspreken. Als u, net als ik, echt gelooft in de kracht van uw filosofie, waarom past u die dan niet toe op uw eigen geval? U gaat in deze tijd op zoek naar een schrijver die u onsterfelijk kan maken? Maar kijk dan eens naar wat de meest vooraanstaande critici over ons, armzalige hedendaagse schrijvertjes, zeggen. We bestaan, maar we bestaan ook niet, m’n beste! En kijkt u nu eens, samen met ons, door die befaamde omgekeerde verrekijker van u naar de meest opmerkelijke feiten, de meest brandende kwesties en de meest wondere werken van onze tijd... Dan ben ik bang, m’n beste, dat u helemaal niets en niemand meer zult zien. En dus, vooruit, troost uzelf, of liever, leg u erbij neer, en laat mij me bezighouden met mijn eigen arme personages, die dan misschien onaangenaam zijn, of tegendraads, maar tenminste wel gespeend van uw buitensporige ambitie.’

==

Als...

Vertrekt-ie of komt-ie aan? vroeg Valdoggi zich af toen hij een trein hoorde fluiten en vanachter zijn tafeltje voor het koffiepaviljoen op de Piazza delle Terme naar het stationsgebouw keek.

Hij richtte zich op het fluiten van de trein, maar had zich voor hetzelfde geld kunnen richten op het aanhoudende doffe gezoem dat de bollampen van de elektrische verlichting verspreidden – álles om zijn ogen maar af te houden van een andere klant die hem tot zijn ergernis vanaf het belendende tafeltje onbeweeglijk zat aan te staren.

Een paar minuten lukte hem dat. Hij zag het interieur van het station in gedachten voor zich, met het melkwitte schijnsel van de elektrische verlichting dat contrasteerde met de duistere, hol opklinkende leegte onder de immense, beroete glazen overkapping, en stelde zich al het ongerief van de komende en gaande reiziger voor.

Maar ongemerkt viel zijn oog toch weer op de klant aan het tafeltje naast hem.

Het was een in het zwart geklede man van een jaar of veertig, met dun, rossig haar, een rossige hangsnor, een bleek gezicht en dikke, troebele, grijsgroene ogen.

Naast hem zat een dommelend oudje; haar kalmte contrasteerde wonderlijk met haar kaneelkleurige, nauwgezet met zwart zigzagband gegarneerde jurk en met het op haar pluizige haar rustende sjofele, verschoten hoedje waarvan de brede, zwarte linten, die aan het uiteinde met zilveren franje waren afgebiesd en eruitzagen of ze zó van een rouwkrans waren geplukt, in een kloeke strik onder haar kin zaten geknoopt.

Weer wendde Valdoggi snel zijn blik af, maar dit keer was hij zo oprecht geïrriteerd dat hij zich luid snuivend met stoel en al bruusk van de man afkeerde.

Wat wilde die onbekende nou? Waarom keek die zo naar hem? Hij draaide zich weer terug: nu zou hij de ander net zo lang aankijken tot die zijn ogen neersloeg.

‘Valdoggi,’ mompelde de man binnensmonds, met starre blik en enigszins hoofdschuddend.

Valdoggi fronste en boog zich iets naar voren om het gezicht van degene die zijn naam had gepreveld beter te kunnen zien. Zou hij zich vergist hebben? Maar toch, die stem...

De onbekende glimlachte weemoedig en zei nogmaals:

‘Valdoggi, toch?’

‘Ja...’ zei Valdoggi in verwarring, en glimlachte terug, zij het aarzelend. Daarna stamelde hij: ‘Ik... neem me niet kwalijk... U...’

‘U? Ik ben het, Griffi.’

‘Griffi? Ah...’ zei Valdoggi beduusd, in nog grotere verwarring, terwijl hij ondertussen zijn geheugen afzocht naar een beeld dat door die naam tot leven zou komen.

‘Lao Griffi... dertiende regiment infanterie... Potenza...’

‘Griffi!... Jij?’ riep Valdoggi plotseling verbluft uit. ‘Jij?... Zo...’

Bij de verbaasde uitroepen van zijn hervonden vriend knikte Griffi telkens mistroostig, en misschien was elk knikje tevens een droefgeestige groet aan de herinneringen uit die goeie oude tijd.

‘In eigen persoon... Zo! Onherkenbaar, hè?’

‘Nee... dat bedoel ik niet... maar ik had me je anders...’

‘Vertel, vertel, hoe had je je me dan voorgesteld?’ onderbrak Griffi hem, en alsof hij door een eigenaardige opwinding werd voortgeduwd schoof hij met een onverhoedse beweging naar hem toe, waarbij hij voortdurend met zijn ogen knipperde en zijn handen ineenklemde, als om zijn onrust te beteugelen. ‘Je stelde je dus wel iets bij me voor? Ach ja, natuurlijk... vertel... wat dan?’

‘Weet ik het!’ zei Valdoggi. ‘Dus je bent in Rome? Heb je ontslag genomen?’

‘Nee, vertel me alsjeblieft wat je je dan bij me voorstelde!’ drong Griffi vol vuur aan. ‘Alsjeblieft...’

‘Nou... weet ik het, als officier!’ zei Valdoggi schokschouderend. ‘Kapitein, op zijn minst... Weet je nog? Oh, en Artaxerxes?... Herinner je je Artaxerxes nog, dat luitenantje?’

‘Ja... ja...’ antwoordde Lao Griffi bijna in tranen. ‘Artaxerxes... En hoe!’

‘God mag weten wat er van hem is geworden!’

‘Ja, god mag het weten!’ zei de ander met opgetrokken wenkbrauwen op ernstige, sombere toon.

‘Ik dacht dat je in Udine zat...’ zei Valdoggi in een poging van onderwerp te veranderen.

Maar Griffi zuchtte verstrooid en afwezig:

‘Artaxerxes...’

Daarna schrok hij plots op en vroeg:

‘En jij? Jij hebt ook ontslag genomen, hè? Wat is er gebeurd?’

‘Helemaal niets,’ antwoordde Valdoggi. ‘Ik heb mijn dienst afgemaakt in Rome...’

‘O ja! Je was aspirant-officier... Laat maar, ik weet het alweer... Ja ja, ik weet het weer.’

Het gesprek viel stil. Griffi keek naar het dommelende oudje naast zich.

‘Mijn moeder!’ zei hij met een knikje in haar richting, en zowel dat knikje als zijn stem drukte diepe droefenis uit.

Valdoggi zuchtte, zonder te weten waarom.

‘Ze slaapt, het arme mens....’

Griffi keek een tijdje zwijgend naar zijn moeder. Bij de eerste vioolklanken van een blindenorkestje in het paviljoen schrok hij op en wendde zich weer tot Valdoggi:

‘In Udine, ja. Weet je nog? Ik had verzocht om ofwel naar het regiment in Udine te worden overgeplaatst omdat ik dan, als ik een keer een maand verlof had, zonder te deserteren de grens over zou kunnen om een bezoekje aan Oostenrijk te brengen... Wenen: ze zeggen dat dat zo mooi is!... en ook aan Duitsland... ofwel naar het regiment in Bologna, om Midden-Italië te kunnen bezoeken... Florence, Rome... In het ongunstigste geval zou ik in Potenza blijven, let wel: in het ongunstigste geval! Nou, de regering liet me mooi in Potenza zitten, snap je? In Potenza, Potenza! Bezuinigingen... bezuinigingen... En zo maak je een arme man kapot, help je hem om zeep.’

Hij had die laatste woorden op een totaal andere, welluidende toon gesproken en had ze met dermate merkwaardige gebaren kracht bijgezet dat allerlei mensen zich hadden omgedraaid en vanaf hun tafeltjes naar hem zaten te kijken; een enkeling maande tot stilte.

Zijn moeder schrok wakker en zei, haastig de grote strik onder haar kin fatsoenerend:

‘Lao, Lao... alsjeblieft, hou je gemak...’

Valdoggi nam Griffi verbaasd en onthutst op en wist zich geen houding te geven.

‘Vooruit, kom mee, Valdoggi,’ zei Griffi en wierp de mensen die zich hadden omgedraaid een boze blik toe. ‘Kom... Sta op, mama. Ik wil je iets vertellen... Betaal jij, of ik? Ik betaal, laat mij maar...’

Valdoggi trachtte nog te protesteren, maar Griffi wilde per se betalen: ze stonden op en begaven zich gedrieën naar de Piazza dell’Indipendenza.

‘Wenen,’ hernam Griffi, zodra ze het paviljoen een eindje achter zich hadden gelaten, ‘ja, het is net of ik er echt ben geweest. Ik heb reisgidsen gelezen, beschrijvingen... ik heb bij reizigers die er geweest zijn informatie ingewonnen en om toelichting gevraagd... ik heb foto’s, panorama’s en wat niet al gezien... ik kan er dus prima over meepraten, bijna met kennis van zaken, zoals dat heet. En hetzelfde geldt voor al die plekken in Duitsland die ik had kunnen bezoeken als ik een maand de grens over had gekund. Ja... Over Udine hebben we het maar niet: daar ben ik inderdaad geweest. Ik ben er drie dagen gebleven en heb alles gezien, alles aandachtig bekeken; ik heb drie dagen lang getracht er het leven te leiden dat ik er had kúnnen leiden als die vervloekte regering me niet in Potenza had laten zitten. Hetzelfde deed ik in Bologna. Je kunt je gewoon niet voorstellen wat het betekent het leven te leiden dat je had kunnen leiden als iets wat niets heeft uit te staan met jouw verlangens, een toevallige omstandigheid, je daar niet van af had gehouden, je een andere kant had opgestuurd, en in sommige gevallen je hele bestaan kapot had gemaakt, zoals mij is overkomen, snap je, mij...’

‘Het lot!’ verzuchtte zijn oude moeder op dat moment, haar blik naar de grond gericht.

‘Het lot!...’ voer haar zoon woedend tegen haar uit. ‘Altijd kom je weer met dat woord dat me verdomme op m’n zenuwen werkt, dat weet je! Als je nou onbedachtzaamheid zei, of voorbeschiktheid... Alhoewel, tja... bedachtzaamheid... wat levert dat je nou op? We zijn altijd en immer blootgesteld aan de willekeur van onze lotsbestemming. Ach, Valdoggi, daar hangt het leven van een mens van af... Misschien zul ook jij me niet goed kunnen begrijpen, maar stel je bijvoorbeeld een man voor die zich gedwongen ziet naar het pijpen te dansen van een vrouwspersoon jegens wie hij een diepe haat koestert en die uur in uur uit wordt verteerd door de meest bittere gedachten... Stel je dat ’ns voor! Nou, op een goede dag zit je dan te ontbijten – jij hier, zij daar – en ze vertelt je dat haar vader, toen ze nog een kind was, op het punt had gestaan met de hele familie voor altijd te vertrekken, naar Amerika bijvoorbeeld; of dat het maar weinig had gescheeld of ze was blind geweest omdat ze op een dag niet van de scheikundespullen van haar vader had kunnen afblijven. Wel, kun jij je, als je vanwege dat vrouwspersoon door een hel gaat, onttrekken aan de gedachte dat als een van die twee situaties zich had voorgedaan, jouw leven niet zou zijn wat het nu was? Beter of slechter, dat doet niet ter zake? Je zou het innerlijk uitschreeuwen: “Oh, was het maar gebeurd! Dan zou je blind zijn, lieve schat, en zou ik beslist je man niet zijn!” En dan zou je je haar leven als blinde voorstellen (en wellicht zelfs met haar te doen hebben) en jouw leven als vrijgezel, of aan de zijde van een andere vrouw...’

‘Daarom zeg ik dat alles door het lot wordt bepaald,’ herhaalde het oudje vol overtuiging en zonder een spier te vertrekken, terwijl ze ondertussen moeizaam voortliep, haar blik naar de grond gericht.

‘Je werkt me op m’n zenuwen!’ schreeuwde Lao Griffi het dit keer uit, midden op het verlaten plein. ‘Alles wat er gebeurt is dus onvermijdelijk? Niet waar! Het had ook níét kunnen gebeuren, als... Ik ben nu even de draad kwijt... door dat “als”! Een halsstarrige vlieg die je lastigvalt, de armbeweging die je maakt om hem te verjagen, kunnen je over zes, tien, vijftien jaar god weet wat voor ellende bezorgen. Echt, ik overdrijf niet! Kijk, het staat vast dat wij mensen door te leven als het ware terloops onvermoede, onvoorziene krachten ontketenen, ja, ga daar maar van uit. Daarna gaan die krachten een eigen leven leiden, ontwikkelen zich in het verborgene en zetten een val, spannen een net dat je niet kunt zien, maar waarin je uiteindelijk verstrikt raakt, dat zich rond je sluit, en dan merk je ineens dat je gevangenzit zonder dat je het hoe en waarom kunt verklaren. Zo gaat het echt! De geneugten van het moment en plotseling opkomende verlangens krijgen de overhand, daar helpt geen lievemoederen aan! De aard van de mens, al je zintuigen dringen die zo spontaan en dwingend aan je op dat je ze niet kunt weerstaan; het komt totaal niet bij je op dat er allerlei tegenspoed en leed uit kan voortvloeien, en je voorstellingsvermogen kan die tegenspoed en dat leed ook niet zo krachtig en helder voorvoelen dat je onweerstaanbare neiging om die verlangens te bevredigen en die geneugten te smaken erdoor wordt afgeremd. Goeie God, als zelfs het besef van dreigende ellende soms al niet volstaat om die verlangens de kop in te drukken...! We zijn zwakke schepsels... Lering trekken uit andermans ervaring zeg je? Daar heb je niets aan. Iedereen kan bedenken dat ervaring de vrucht is van de plant die hem voortbrengt en van de grond waaraan die plant is ontsproten; als ik bijvoorbeeld denk dat ik een rozenstruik ben die geboren is om rozen voort te brengen, waarom zou ik mezelf dan vergiftigen met de bittere vrucht van de treurige boom van andermans leven? Nee, nee. We zijn zwakke schepsels. Van lot of fataliteit is dus geen sprake. De oorzaak van je tegenspoed of van je geluk valt altijd te achterhalen – misschien zie je die vaak niet, maar de oorzaak is er wel: of je bent het zelf, of het zijn anderen, het is dit, of dat. Zo is het, Valdoggi, en weet je: mijn moeder beweert dat ik gestoord ben, dat ik niet nadenk...’

‘Volgens mij denk je juist te veel na...’ zei Valdoggi, al half daas.

‘Dat is mijn probleem, ja!’ riep Lao Griffi spontaan en in alle eerlijkheid uit, met heldere, wijdopen ogen. ‘Ik zou tegen mijn moeder willen zeggen: luister, ik ben onbedachtzaam geweest, en hoe!... Ik was ook voorbeschikt voor het huwelijk, zo voorbeschikt als wat, ik geef het toe! Maar is het soms gezegd dat ik in Udine of Bologna een andere Margherita zou hebben gevonden? (Margherita was de naam van mijn vrouw.)’

‘Ach,’ zei Valdoggi. ‘Is ze overleden?’

Lao Griffi trok wit weg, stak zijn handen diep in zijn zakken en haalde zijn schouders op.

Het oudje boog haar hoofd en kuchte.

‘Ik heb haar vermoord!’ antwoordde Lao Griffi droogjes. Daarna vroeg hij: ‘Heb je het niet in de krant gelezen? Ik dacht dat je het wist...’

‘Nee... ik weet van niets...’ zei Valdoggi verrast, gegeneerd en bezwaard dat hij een snaar had aangeroerd die hij beter onaangeroerd had kunnen laten, maar ook nieuwsgierig.

‘Ik zal het je vertellen,’ hernam Griffi. ‘Ik kom net uit het gevang. Vijf maanden hechtenis... Maar let wel: voorlopige hechtenis! Ze hebben me vrijgesproken. Nogal wiedes! Maar als ze me daar gehouden hadden, denk dan maar niet dat het me iets had uitgemaakt. Binnen of buiten, het is onderhand allemaal een gevangenis! Dat zei ik ook tegen de juryleden: “Doe maar met me wat jullie willen: veroordeel me, spreek me vrij, mij is het om het even. Ik heb spijt van wat ik heb gedaan, maar op dat vreselijke moment kon ik niet anders, ik wist niet hoe. Wie niet schuldig is, wie nergens spijt van hoeft te hebben, is altijd een vrij man. Ook al slaan jullie me in de boeien, innerlijk zal ik altijd vrij zijn: de buitenkant interesseert me inmiddels helemaal niets meer.” En meer wilde ik niet zeggen, en ik wilde ook geen advocaat. Iedereen in de stad wist maar al te goed dat ik, de gematigdheid, de fatsoenlijkheid zelve, voor haar een berg schulden had gemaakt... dat ik ontslag had moeten nemen uit het leger... En verder... ach, verder... Kun jij me vertellen hoe een vrouw die een man zoveel heeft gekost, kan doen wat zij mij aandeed? Het secreet! Maar weet je? Met deze handen... Ik zweer je dat ik haar niet wilde vermoorden, ik wilde weten hoe ze het had gedaan, en dat vroeg ik haar terwijl ik haar, zo, bij de keel greep en door elkaar schudde. Ik kneep te hard. Híj was door het raam de tuin in gesprongen... Haar ex-verloofde... Ja, ze had hem eerst laten zitten, zoals ze dat zeggen, voor mij, voor het aardige officiertje... En kijk, Valdoggi! Als die druiloor Potenza niet had verlaten en me zo de onzalige gelegenheid had verschaft op Margherita verliefd te worden, dan zouden die twee nu zonder twijfel getrouwd zijn, en waarschijnlijk nog gelukkig ook... Ja. Ik kende ze allebei goed: ze waren voor elkaar geschapen. Ik kan me het leven dat ze samen geleid zouden hebben heel goed voorstellen, zie je. Sterker nog, ik stél het me voor: ik kan naar believen bedenken dat ze allebei nog leven, daarginds in Potenza, in hun huis... Ik weet zelfs in welk huis ze na hun trouwen zouden zijn gaan wonen. Ik hoef Margherita er maar in te plaatsen, levend, zoals ik haar, dat spreekt, zo vaak in allerlei situaties heb meegemaakt... Ik sluit mijn ogen en zie haar van kamer naar kamer gaan, met de zon in de open ramen: ze zingt met dat stemmetje van haar, een en al trillers en glissando’s. Zoals ze zong! Ze hield haar handjes ineengevlochten op haar blonde hoofd, kijk, zo. “Goedemorgen, gelukkige bruid!” Ze zouden altijd kinderloos blijven, weet je. Margherita kon ze niet krijgen... Zie je nou? Als er sprake is van gekte, dan is dit mijn gekte... Ik kan alles voor me zien wat er geweest zou zijn als dat wat er is gebeurd niet gebeurd was. Ik zie het, ik leef er middenin, sterker nog: ik leef alleen dáár... Dat als, kortom, dat als, snap je?’

Hij zweeg een tijdje, en riep vervolgens uit: ‘En wat als ze me nou naar Udine hadden gestuurd?’ Er klonk zo’n verbittering in die woorden door dat Valdoggi zich naar hem toedraaide omdat hij dacht dat hij huilde.

Het oudje liet Het lot! dit keer achterwege. Maar in haar hart zei ze het beslist, getuige het feit dat ze, haar ogen nog steeds naar de grond gericht, zachtjes zuchtte en bedroefd haar hoofd schudde waardoor de zilveren franje van de twee rouwlinten onder haar kin heen en weer bewoog.

==

Speldenknopjes!

28 augustus. Mooi zo! Nog maar een paar dagen: nog geen maand. Mooi zo!

En hij legde het kalenderblaadje bij de vorige, omdat ze heel geschikt waren om...

‘Pst!’

‘Is er iets?’

‘Er komen mensen aan!’

‘Sst, niks zeggen. Ik ben er niet. Of desnoods: “De professor is aan het werk!” Zeg dat maar, alsjeblieft, zeg dat maar.’

Hij sloot meteen de deur en trok daarna, rats, het luik dicht. Zo, en dan nu... Ah, hier: een leeslint bij bladzijde 124.

Is het universum eindig of oneindig? Een aloude vraag. Zeker is dat het voor ons absoluut onmogelijk is om...

‘Weg! weg! weg!’ – tot drie keer toe, en steeds op dezelfde plek: precies midden op zijn voorhoofd, zoemend en wel. Tja, ook voor de vliegen waren het, zo God het wilde, de laatste dagen van uitbundigheid, net als voor het ‘menselijk ongedierte’ dat te voet of op ezeltjes helemaal naar zo’n duizend meter boven zeeniveau klom. En om wat te zien eigenlijk? De meren van Albano en Nemi, die als twee brillenglazen rustten op de brug van een enorme omhoogwijzende neus, te weten de Monte Cave.

Het aantal mistige dagen nam inderdaad al toe: die vochtige, dichte mist die het betoverende tafereel van de nu eens wazige, dan weer als blauwzijden sluiers zo zachte tweelingmeren aan het zicht onttrok – eerder ogen dan brillenglazen, met dichtbegroeide kastanjebossen als wimpers; ogen van de vlakte van Latium, waar hier en daar de glinsterende wijde lussen oplichten van de Tiber, die zich als een enorme slang kronkelend een weg baant vanuit de duistere schoot van het in de verte amper zichtbare Rome, richting de amper zichtbare zee.

Intussen zat Jacopo Maraventano veilig verscholen in zijn kamertje van het Meteorologisch Observatorium, op de hoogste verdieping van het oude klooster, met het aangrenzende kerkje, dat boven op de berg stond, en wreef zich vergenoegd in de handen. De hotelhouder daarentegen, een man uit Velletri die op het onzalige idee was gekomen om van de povere celletjes van de uit hun hooggelegen kluizenaarsverblijf verdreven monniken miezerige hotelkamertjes te maken, en die op de esplanade achter het klooster, aan de oostkant, onder een reusachtige eeuwenoude beuk tafels en tafeltjes had neergezet voor de gasten, vervloekte de opkomende mist.

‘Wat een ezel! Zo mag ik het zien! Ja, zo mag ik het graag zien!’

Die hoge bergtop, waar hij met zijn gezinnetje de hele winter leed onder de verschrikkelijke koude, de mistroostigheid van de sneeuw en het isolement vanwege die eeuwige mist en de onstuimige wind, moest in de zomermaanden voor anderen zo nodig opeens een lustoord worden!

‘Zo, daar heb je de mist, ezel! Net goed! Zo mag ik het graag zien!’

Maar zijn vrouw en zijn dochter Didina, die al tegen de twintig liep, dachten daar heel anders over, net als Franceschino, die toch daarboven was geboren en getogen. Voor hen was de zomer een zegen, en heimelijk smachtten ze er de hele winter naar. In de zomermaanden was er wat leven om hen heen, konden ze mensen ontmoeten en een praatje maken, en – wie weet! – zou Didina de aandacht trekken van een of andere jongeman, een van de talloze mensen die omhoogkwamen om het Observatorium te bezoeken en aan wie de brave mevrouw Guendalina, een magere, knokige brunette met een door de winterkou verweerd gezicht, steeds maar weer naar beste kunnen (dat wil zeggen altijd in dezelfde bewoordingen en met dezelfde gebaren) in haar mans plaats uitlegde hoe die paar meteorologische waarnemingsinstrumenten werkten. Na de uitleg gaf ze de bezoekers een gastenboek waarin ze hun handtekening konden zetten, met ernaast een enkele opmerking.

De arme Didina slaakte flink wat diepe zuchten als ze op winteravonden daarboven zat te lezen in dat gastenboek met overpeinzingen in de marge, en soms zelfs een enkel gedichtje – bijvoorbeeld het vers dat speciaal aan haar was gericht (Aan de edelweiss van Monte Cave). Ach, wie weet waar de jonge dichter die dat had geschreven nu was, of hij nog aan haar dacht, of hij de volgende zomer zou terugkeren!

Mevrouw Guendalina deed, zij het timide, pogingen haar verschanste echtgenoot zo ver te krijgen dat hij zich aan de bezoekers vertoonde. Al was het alleen maar omwille van de gastvrijheid, zei ze. Maar elke keer als haar moeder een poging deed dat ter sprake te brengen, stootte Didina haar heimelijk aan. En later wees ze haar er dan onder vier ogen op dat het, zolang papa er niet van overtuigd was dat hij zijn woeste krullenbos en zijn gigantische, inmiddels tot aan zijn ogen doorgegroeide warrige baard moest laten knippen, beter was als hij zijn gezicht niet liet zien.

Haar moeder gaf haar zuchtend gelijk, en als de bezoekers vroegen: ‘Waar is de professor?’ antwoordde ze steevast, met neergeslagen ogen: ‘De professor is aan het werk.’

==

Maraventano was inderdaad aan het werk, of tenminste, hij was de hele dag verdiept in stoffige oude boeken over astronomie, zijn enige geestesvoedsel. Het lezen vorderde echter maar langzaam omdat zijn verbeelding met hem aan de haal ging en hij zich door elke zin liet meevoeren naar oneindige vertes in de ruimte, waar hij dan vervolgens niet meer uit wist af te dalen, zoals zijn vrouw graag zou zien. Waarom weer afdalen? Om die mensen die hem daar kwamen storen, kwamen lastigvallen, en van wie hij zo onmetelijk ver verwijderd was, te laten zien hoe een pluviometer of een windsnelheidsmeter werkte, om ze de seismografen of de barometers te tonen? Kom op, zeg! Hij kon niet wachten tot die stroom lastpakken zou opdrogen.

Van de paar gekken die hun intrek in het zogenaamde hotel hadden genomen hield er gelukkig maar eentje stand tegen de steeds dreigender weersomstandigheden. De herfst kwam al opzetten, en vinnige windvlagen deden de grote, uitgeputte bomen op de top opschrikken uit hun zware, vermoeide roerloosheid. En als die windvlagen geen vat kregen op de arme zieltogende bladeren, dan waren er wel dichte mistwolken die zich in golven verhieven en loom in de geplaagde takken bleven steken of in het dal boven de meren bleven hangen; ook kringelden er wel her en der mistflarden omhoog uit de lagergelegen bossen die daardoor traag leken te branden, zonder vlammen en zonder geknetter. Op sommige dagen leek het alsof alle lucht zich had verdicht tot een wittige, vochtige, verblindende rook: en dan raakte de top van de berg als het ware geïsoleerd van de wereld en had je het klooster vanaf de esplanade zelfs op een meter afstand niet kunnen ontwaren.

En toch wilde die laatste gek van geen wijken weten.

Het duurde niet lang voordat Jacopo Maraventano begreep waarom.

Op een avond hoorde hij – dat dacht hij althans – door zijn raampje in die zeer dichte mist een onbestemd geluid dat onmogelijk verward kon worden met het schrille gepiep dat vleermuizen plegen uit te stoten, of eekhoorns op boomtakken.

Heel stilletjes sloop hij naar beneden en liep de esplanade op. Hij kon de geliefden in de mist niet onderscheiden, en zij hem ook niet.

Van boven klonk een zuchtende stem:

‘Het gaat heel hard sneeuwen... heel hard...’

‘Dat is vast heel mooi,’ antwoordde de andere stem vanaf de esplanade.

‘Voor mij zou het heel mooi zijn als jij hier bleef, maar voor jou niet, liefje. Het is hier namelijk stervenskoud.’

‘Arme schat! Tja, ik moet nu eenmaal gaan. Maar ik zweer je dat ik snel terugkom.’

‘Je komt niet terug, dat weet ik zeker. In je hart zal ik voor jou een herinnering blijven aan een zomer in de bergen...’

De stem op de esplanade wilde protesteren; maar Jacopo Maraventano hoestte luid en rende meteen, met zijn armen als een blinde vooruitgestoken, terug naar het klooster om de jongeman die zich langs de muur uit de voeten maakte de pas af te snijden. De jongen liep hem regelrecht in de armen. Na de botsing deinsde hij achteruit en stamelde:

‘O, neemt u me niet kwalijk. Goe... Goedenavond, professor.’

‘Goedenavond. U gaat uw koffers pakken, nietwaar?’

‘Ja... jazeker... Ik ben van plan morgenochtend te vertrekken.’

‘Mooi. Goede reis! Hierboven ziet het er niet best uit. Je kunt hier zelfs je eigen vader niet meer zien...’

‘Wat zegt u?’

‘Ik heb het niet tegen u, maar tegen mijn dochter. Is het niet zo, Didina, dat je bij deze mist zelfs je eigen vader niet meer ziet?’

Maar Didina had al in tranen haar toevlucht gezocht bij haar moeder.

==

Met het vertrek van de jongeman leek het of de winter daarboven eindelijk echt zijn intrede deed. De hotelbaas sloot het hotel en daalde binnensmonds vloekend af naar Velletri.

Op de top hoorde je nu alleen nog de wind die praatte met de oude bomen. Jacopo Maraventano was weer onbetwist heer en meester van de eenzaamheid, vrij te midden van de mist, heer van de winden, klein op die hoge, besneeuwde sneeuwpunt onder het oog van de hemel die hem van alle kanten omarmde en waar hij vanaf nu weer in kon onderduiken, verzinken, niet langer lastiggevallen of afgeleid. Als hij, in zijn verbeelding althans, diep in de ruimte getuige was van de wonderbaarlijke bedrijvigheid, de onophoudelijke activiteit van de eeuwige materie, van de voorbereiding en vorming van nieuwe zonnen in de schoot van nevelvlekken, van aan de oneindige ether ontspruitende werelden, wat moest hij dan nog met die zonnemolecuul die aarde werd genoemd en die buiten ons planetenstelsel, dit microscopische stipje in de kosmische ruimte, helemaal niet te zien was? Wat moest hij nog met de minuscule stofjes die mensen werden genoemd, met de wederwaardigheden van het leven, de dagelijkse besognes, met persoonlijk verdriet en ellende, collectieve rampen?

Van deze minachting, niet alleen ten aanzien van de aarde maar ook ten aanzien van het gehele zonnestelsel, en van zijn allengs afgenomen waardering voor menselijke aangelegenheden als hij die vanaf die grote hoogte aanschouwde, had hij zijn vrouw en dochter, die zich voortdurend of over de kou, of over de eenzaamheid beklaagden en elk tegenslagje aangrepen als een reden tot gejammer en gezucht, graag deelgenoot willen maken.

Als Didina en haar moeder op winteravonden kleumend in de keuken bij elkaar kropen en hij werktuiglijk het fornuis opstookte om de pan aan de kook te krijgen, vertelde hij hun over de wonderen van de hemel en zette zijn filosofie uiteen.

‘Uitgangspunt: elke ster is een wereld op zich. Een wereld, lieverds, geloof het of niet, die min of meer gelijk is aan de onze, dat wil zeggen: een zon met planeten en manen die eromheen draaien, net zoals de planeten en de manen binnen ons stelsel rond onze zon draaien. En de zon, weten jullie wat dat is? Lach niet: dat is niets anders dan een middelgrote Melkwegster. Om jullie een idee te geven: verplaats onze wereld – het zogeheten zonnestelsel – in de ruimte over een afstand die gelijk is aan... laat ik niet overdrijven... aan enkele duizenden keren zijn diameter, oftewel zo ver als de meest nabije sterren. Welnu, weten jullie waartoe onze grote zon ten opzichte van ons zou worden gereduceerd? Tot de afmeting van een lichtgevend stipje, tot de afmeting van een ster van de vijfde of zesde magnitude: ze zou kortom niet meer zijn dan een sterretje tussen de andere sterren.’

‘Neem me niet kwalijk,’ merkte Didina op, die hem samen met haar moeder ’s winters aanhoorde omdat ze niet wisten wat ze anders moesten doen. ‘Je zei ten opzichte van ons. Maar als we de zon verplaatsen, moeten we de aarde bijgevolg dan niet ook...’

‘Nee, dommerdje!’ onderbrak haar vader haar. ‘Laat de aarde maar waar die is. Het is een hypothese, om je te overtuigen.’

Didina haalde haar schouders op: ze was niet overtuigd.

‘Wat heeft dat er nou mee te maken! De zon blijft nog altijd de zon.’

‘En wat stelt die helemaal voor?’ schreeuwde haar vader haar uiterst verontwaardigd toe. ‘Weet je wel dat als Sirius uitbarst, de zon uitdooft als een talkkaars? Echt waar: ploef! Uit.’

‘Jacopo,’ zei mevrouw Guendalina kalmpjes. ‘Als je niet nog wat kolen op het vuur gooit, dooft dat ook uit en kookt het water pas met sint-juttemis.’

Hij haalde het deksel van de pan, keek erin en zei tegen zijn vrouw:

‘Nee, het begint te borrelen. Ik waaier, dat zie je. Maar nu: onze grote planeten. Lieverds, op de afstand die ik jullie net zei, zouden zelfs die zich aan onze blik onttrekken, stuk voor stuk, behalve Jupiter dan misschien... misschien! Maar geloof maar niet dat jullie die met het blote oog zouden kunnen zien! Misschien met een of andere eersteklas telescoop, maar dan nog weet ik het niet eens zeker. Speldenknopjes, lieverds, speldenknopjes! Wat ons, onze aarde, betreft, daar zou je het bestaan niet eens van vermoeden. En willen jullie ook de zon laten verdwijnen? Die hoeven we, als Didina er tenminste mee instemt, alleen maar – hupsakee – een flinke zwieper te geven richting de sterren van de eerste magnitude. Zo is ze er, zo is ze weg. Tss! Verdwenen!’

De wind joeg een aanhoudend deprimerend gejank door het rookkanaal de kamer in. Op de momenten dat Maraventano even zweeg, leek de stilte onheilspellend met het duister te versmelten. Dan hoorde je het steunen van de geteisterde bomen boven op de berg, en als die bomen even zwegen en je in plaats daarvan het van iets verder weg komende vage geruis van de takken in de lagergelegen bossen hoorde, leek het daarboven net of je tussen de wolken zweefde, als in een luchtballon. Maar als er dan een vonk aan het fornuis ontsnapte, ervoeren de twee vrouwen de troost van die vertrouwde, helder verlichte, door het vuur verwarmde kamer, en dan herstelden de roerloosheid van het aan de wanden hangende keukengerei en het armoedige, schaarse meubilair hun door de wind en de bange nachten op die vreselijk eenzame berg verstoorde gemoedsrust.

Maraventano, die zich intussen, met de vuurwaaier in de hand, nog steeds in de allerverste verten van de ruimte bevond, ver van waar de wind waait, ver boven de hoogste wolken, daar waar hij een moment eerder, als een ware jongleur, het hele planetenstelsel als glazen globetjes naartoe had geslingerd, schudde met gefronste wenkbrauwen, toegeknepen ogen en geringschattend omlaaggetrokken mondhoeken zijn hoofd. En alsof hij met een klap weer op de aarde terugviel, barstte hij daar in de keuken vanachter zijn volle klittenbaard uit:

‘’t Is me wat!’

En hij maakte een onbestemd weids gebaar met de waaier. Daarna vervolgde hij, met een starende, verlangende blik:

‘Te bedenken... te bedenken dat de ster Alfa in het sterrenbeeld Centaurus, te weten de ster die het dichtst bij onze erwt alias meneer planeetje Aarde staat, drieëndertig miljard vierhonderd miljoen kilometer van ons verwijderd is! Te bedenken dat het licht dat, mochten jullie dat niet weten, zich verplaatst met een kalm gangetje van circa tweehonderd achtennegentigduizendvijfhonderd kilometer per seconde (let wel: seconde!), ons vanaf die nabije wereld pas bereikt na drie jaar en vijf maanden – oftewel de leeftijd van onze lieve Franceschino, die nu tot mijn ongenoegen in zijn neus zit te peuteren... Te bedenken dat Capella zich op zeshonderddrieënzestig miljard kilometer afstand van ons bevindt en dat haar licht er, met die formidabele snelheid die ik net noemde, zestig jaar en een paar maanden over doet om ons te bereiken, en dat het licht dat door sommige verre sterrenhopen wordt uitgezonden er, als je afgaat op de berekeningen van bepaalde astronomen tenminste, vijf miljoen jaar over doet... Ach ezels, laat me toch niet lachen: de mens, die worm, die eendagsvlieg, de mens die denkt zijn verstand te gebruiken, maar die voor mij de domste van alle driehonderdduizend diersoorten is die de aardbol bevolken, die mens bestaat het om te zeggen: “Ik heb de trein uitgevonden!” Wat is de trein nou helemaal? Ik vergelijk die maar niet met de snelheid van het licht, anders zou je gek worden, maar wat is de trein vergeleken met de snelheid – toch nog altijd negenentwintig kilometer per seconde – waarmee ons planeetje Aarde draait? Je hebt de slak uitgevonden, de schildpad, oen dat je d’r bent! En dat wezen, de mens, meent een god, zijn eigen God, aan het hele universum te moeten opdringen!’

Op dit punt aangekomen kregen Maraventano en zijn vrouw altijd ruzie.

‘Jacopo!’ smeekte mevrouw Guendalina. ‘Niet vloeken. Al was het alleen maar uit piëteit met ons arme vrouwen die hierboven overgeleverd zijn aan...’

‘Ben je bang?’ schreeuwde haar man. ‘Vrees je dat God, omdat ik volgens jou vloek, je met zijn bliksem zal treffen? We hebben een bliksemafleider, sufferd. Weet je waaruit jullie God is voortgekomen? Uit dit soort angst. Geloven jullie nou echt, willen jullie nou echt beweren dat een idee of een gevoel dat is ontstaan in dit niets vol angst dat zich mens noemt per se God zou moeten zijn, degene die het oneindige Universum heeft gemaakt?’

De twee vrouwen sloegen hun handen voor hun oren en knepen hun ogen dicht; daarop smeet Maraventano de waaier op de grond en schreeuwde met geheven armen:

‘Uilskuikens! Uilskuikens!’

Hij liep weg en verschanste zich weer in zijn kamertje, en van avondeten kwam helemaal niets meer.

==

Dergelijke taferelen deden zich heel vaak voor, aangezien noch Didina noch zijn vrouw zich wenste te voegen naar zijn filosofie, en al helemaal niet als ze iets nodig hadden.

‘Dat komt,’ zei Maraventano tegen ze, ‘doordat jullie niet eens de meest simpele gedachtegang kunnen ontwikkelen, doordat jullie niet even omhoog willen kijken. O Alfa Centauri! O Sirius, o Capella! Weten jullie waarom Didina huilt? Ze huilt omdat ze geen nieuwe winterkleren heeft waarin ze zich ’s zondags in de kerk van Rocca di Papa kan laten bewonderen. Belachelijk!’

‘Belachelijk, maar ondertussen sterf ik van de kou,’ antwoordde Didina tussen haar tranen door.

En Maraventano:

‘Je hebt het koud omdat je je verstand niet gebruikt!’

Hij gaf niet alleen met woorden blijk van zijn minachting ten aanzien van de aarde en alle dingen des levens. Hij leed aan kiespijn, en soms werd die pijn dermate hevig dat de wang onder zijn woeste baard zo dik werd als het achterste van een abt: dan gaf hij het hele planetenstelsel zonder pardon een flinke zwieper, ver weg de ruimte in; de zon verdween, de aarde verdween, alles werd tot niets, en met gesloten ogen, roerloos in de beschouwing van dit niets, suste hij de pijn beetje bij beetje in slaap.

‘Een rotte kies die zeer doet in de mond van een astronoom... Belachelijk.’

Zowel ’s zomers als ’s winters, of de lucht nu bewolkt was of blauw, begaf hij zich vanaf de bergtop te voet naar Rome. Hij had het weerbericht weliswaar ook per post vanuit Rocca di Papa naar het hoofdkantoor kunnen sturen, maar in Rome wachtte hem het grootste genot van zijn leven. Hij bleef er telkens een nacht over, en met speciale toestemming van de directeur van het Romeinse College bracht hij die hele nacht dan gelukzalig door achter de telescoop. Bij zijn vertrek spoorde zijn vrouw hem aan de postkoets van Rocca di Papa naar Frascati te nemen, of op zijn minst de trein van Frascati naar Rome.

‘Straks krijg je nog een zonnesteek!’

‘Hou die zon van je maar, lieverd: daar kun je niet eens je horloge op gelijk zetten!’ antwoordde Maraventano dan.

En zijn horloge, met een wijzerplaat waarop hij met rode inkt Solis mendaces arguit horas had geschreven, was dan ook niet afgesteld op de zonnetijd.

En de afstand? Voor hem bestonden er op de aarde geen afstanden. Hij bracht de wijsvinger en de duim van zijn hand bij elkaar zodat ze een cirkel vormden en zei smalend tegen zijn vrouw:

‘De aarde is immers maar zó klein...’

De zonsopgang

I

==

Kort en goed, het lampje, daar op het bureaublad, had het gehad. Achter een groen kapje snikte het wanhopig; bij elke snik deed het de schaduw van alle voorwerpen in de kamer opspringen, alsof het ze naar de duivel wenste – beter dan zo kon het zich niet uitdrukken.

Het kon ook een uiting van schrik zijn. Want in de diepe nachtelijke stilte hoorde Bombichi, die opgeslokt door het duister door de kamer ijsbeerde en door die snik van het lampje meteen naar het licht werd teruggekatapulteerd, vanuit de lagergelegen kamers van het huis van tijd tot tijd, als van onder de grond, de schorre raspstem van zijn vrouw:

‘Gosto! Gosto!’

Waarop hij steevast bleef staan, twee keer boog en zachtjes op die stem reageerde met:

‘Val dood! Val dood!’

Zo wasbleek, zo helemaal uitgedost in gala, in rokkostuum, met dat glimmende gesteven front en die telkens oplichtende grijnslach op zijn doodse gezicht, met die schokkerige gebaren die ook tegen het plafond opsprongen, leek dat overigens vooral op hemzelf te slaan. Temeer daar naast dat lampje op het bureau ook een kleine revolver met een parelmoeren kolf oplichtte... ja, zeker, en hoe!

‘Mooi dingetje, hè?’

Want hij leek dan wel alleen, Gosto Bombichi, maar er zijn momenten waarop iemand tegen zichzelf begint te praten als tegen een – identieke – ander: zijn andere zelf bijvoorbeeld, die hem drie uur geleden, voordat hij naar de Kring ging, zo duidelijk had gezegd er niet heen te gaan – maar nee hoor, hij had er met alle geweld heen gewild. Naar de Kring van de Goede Vrienden. En och, wat had hij genoten! Zijn laatste paar duizend verweesde lires, je had moeten zien met hoeveel hoffelijkheid op hun roversgezichten ze hem die afhandig hadden gemaakt en genoegen hadden genomen met zijn erewoord dat hij hun er nog twee- of drieduizend schuldig was – hoeveel precies herinnerde hij zich niet meer.

‘Binnen vierentwintig uur.’

De revolver. Er restte hem niets anders. Als de tijd de deur van de hoop voor je neus dichtslaat en zegt dat je niet naar binnen mag, dan heeft het geen zin te blijven aankloppen: dan kun je je maar beter omdraaien en weggaan.

Hij was het ook zat, trouwens. Hij had er een bittere smaak van in zijn mond! Gal, nee, niet eens gal. Walging. Want wat had hij had er schik in gehad om het leven in zijn hand te houden als een gummiballetje dat hij met behendige beweginkjes, neer en weer op, op en weer neer, op de grond liet stuiteren en weer in zijn hand liet terugkeren, een vriendin te vinden en het met kloppend hart en heen en weer geren over te gooien, hier tegen te houden, daar te vangen, mis te grijpen en erachteraan te hollen! Nu was het in zijn handen leeggelopen, voorgoed lek.

‘Gosto! Gosto!’

‘Val dood! Val dood!’

Ja, dat was zijn grootste rampspoed, die hem zes jaar terug, toen hij door Duitsland, door het lieflijke Rijnland reisde, op de laatste carnavalsavond in Keulen, toen de oude katholieke stad helemaal gek leek te zijn geworden, op zijn dak was gevallen. Maar dat was geen geldig excuus.

Hij had net een café in de Höhe Strasse verlaten, met het heilige voornemen om terug te gaan naar zijn hotel en te gaan slapen. Opeens voelde hij dat hij achter zijn oor werd gekieteld met een pauwenveer. Vervloekte atavistische apenstreken! Onverwijld had hij die lokveer beetgepakt, en toen hij zich razendsnel triomfantelijk (stommeling!) omdraaide, stond hij tegenover drie vrouwen, drie jonge vrouwen die lachten, gilden, trappelden als wilde veulens en met hun handen met ontelbare, flonkerend beringde vingers voor zijn ogen wapperden. Van wie van de drie was de veer? Geen van hen had het willen zeggen; en in plaats van ze alle drie een klap te verkopen had hij toen ongelukkigerwijze dus maar de middelste uitgekozen en haar netjes de veer teruggegeven, op voorwaarde dat ze naar carnavalsgebruik koos tussen een kus of een tikje op de neus.

Een tikje op de neus.

Maar toen dat secreet het in ontvangst nam, had ze op zo’n manier haar ogen toegeknepen dat hij helemaal van de kook was geraakt. En na een jaar: zijn echtgenote. Nu, na zes:

‘Gosto!’

‘Val dood’

Geen kinderen, gelukkig. Maar stel, wie weet! Als hij die had gehad, zou hij zich misschien niet... nee, nee! Niet aan denken, dat heeft geen zin! Wat die opgeverfde heks betrof, die zou zich op een of andere manier wel weer naar het leven schikken, als ze er daadwerkelijk niets voor voelde om dood te vallen, zoals hij haar liefdevol suggereerde.

Nu, meteen, een kort briefje, en dan is het klaar, hè?

‘De zonsopgang van morgen zal ik niet zien!’

Ho, ho! Opeens kreeg Gosto Bombichi een lumineus idee. De zonsopgang van morgen? Voor zover hij zich kon herinneren had hij in de vijfenveertig jaar van zijn leven nog nóóit de zon zien opgaan, niet één keer, nooit! Wat was dat, een zonsopgang? Hoe ging dat, een zonsopgang? Hij had vaak horen zeggen dat het een schitterend schouwspel was dat de natuur gratis en voor niets aanbiedt aan degenen die op tijd opstaan. Ook had hij er verscheidene beschrijvingen van gelezen door dichters en prozaschrijvers, en ja, hij wist dus min of meer wat het zou kunnen zijn, maar met zijn eigen ogen had hij er echt nog nooit een gezien, een zonsopgang, echt niet, erewoord.

Verdorie! Dat mis ik nog... die ervaring mis ik nog. Als de dichters het zo hebben opgeklopt, zal het ongetwijfeld een dwaas schouwspel zijn, maar ik heb het nooit meegemaakt en ik zou het toch graag willen zien voordat ik ga. Het is over een paar uur... Wat een idee! Schitterend. De zon zien opkomen, ten minste één keer, en dan...

Hij wreef zich in de handen, blij met dit onverwachte besluit. Los van alle ellende, vrij van elke gedachte, daarbuiten in de open lucht, op het land, als de eerste of de laatste mens op het aangezicht van de aarde, ferm rechtop, of beter nog, comfortabel gezeten op een steen of, nog beter, met zijn rug tegen een boomstam geleund, de zonsopgang, nou zeg, wat een genot moest dat zijn! Een nieuwe dag te zien beginnen, een dag voor de anderen dan, niet meer voor hemzelf! Een nieuwe dag, de gebruikelijke problemen, de gebruikelijke aangelegenheden, de gebruikelijke gezichten, de gebruikelijke woorden, en de vliegen, mijn God, en dan te kunnen zeggen: met jullie heb ik niets meer te maken.

Hij ging aan zijn bureau zitten en schreef tussen de snikken van het zieltogende lampje door aan zijn vrouw, in de volgende bewoordingen:

==

Lieve Aennchen.

Ik verlaat je. Het leven, dat heb ik je heel vaak gezegd, is in mijn ogen altijd een kansspel geweest. Ik heb verloren: ik betaal. Niet huilen, liefste. Je zou er onnodig je ogen mee bederven, en je weet dat ik dat niet wil. Bovendien verzeker ik je dat het echt de moeite niet waard is. Vaarwel dus. Voordat de dag aanbreekt, zal ik me naar een plek begeven waar ik in alle rust zal kunnen genieten van de zonsopgang. Ik ben opeens buitengewoon nieuwsgierig geworden naar dat zo veelvuldig bezongen natuurspektakel en wil er ten minste één keer getuige van zijn. Je weet dat men terdoodveroordeelden een eventuele laatste wens niet pleegt te ontzeggen. Ik wil dit meemaken.

Verder heb ik je niets te zeggen, en ik verzoek je me niet langer te beschouwen als

je zeer toegenegen

gosto

==

En aangezien zijn vrouw beneden nog wakker was en hij het, als ze onverwachts naar boven kwam en die brief zag, wel kon vergeten, besloot hij hem mee te nemen en zonder postzegel in de stad op de bus te doen.

‘Ze zal de boete vast betalen, en dat zal misschien het enige zijn wat ze er vervelend aan vindt.’

‘Jij hier,’ zei hij tegen de kleine revolver, terwijl hij hem wegstak in een zakje van zijn zwartfluwelen vest, dat laag uitgesneden over het front van zijn overhemd sloot. En zo, met hoge hoed en in rokkostuum, ging hij de deur uit om de zonsopgang te begroeten, en de beste wensen voor de achterblijvers.

==

==

II

==

Het had geregend en in de verlaten straten wierpen slaapdronken straatlantaarns hun gelige, flakkerende licht op het natte plaveisel. Maar nu begon de lucht op te klaren; hier en daar flonkerden sterren. Gelukkig maar! Zo zou het schouwspel niet worden bedorven.

Hij keek op zijn horloge; kwart over twee! Hoe moest hij, zo op straat, drie uur of misschien nog langer zien door te komen? Hoe laat kwam in dit seizoen de zon op? Ook de natuur hanteerde, net als elk willekeurig ander theater, vaste aanvangstijden. Maar van deze was hij niet op de hoogte.

Omdat hij ’s nachts gewoonlijk heel laat thuiskwam, was hij gewend aan de echo van zijn voetstappen in de lange stille straten van de stad. Maar die andere nachten hadden zijn voetstappen altijd een vertrouwd doel gehad: elke volgende stap bracht hem dichter bij huis, bij zijn bed. Nu daarentegen...

Hij bleef even staan. Vanuit de verte kwam dicht bij de grond een lichtje langs de stoep naderbij, met daarachter een wankelende schaduw, als van een dier dat moeite had op de been te blijven.

Een peukenraper met zijn lantaarntje.

Daar was hij al! Die man kon leven van wat anderen weggooiden; van een piepklein, bitter, giftig prutsdingetje. Walgelijk!

God, en wat was ook het leven walgelijk en vol weemoed.

Toch kwam hij in de verleiding een tijdje met die peukenraper mee te zoeken. Waarom niet? Hij kon zich nu alles veroorloven. Het zou afleiding betekenen, een nieuwe ervaring. Verdorie, wat miste hij er nog een hoop. Hij riep de man en gaf hem zijn net aangestoken sigaar.

‘Hé? Rook je hem op?’

De smerige, ongeschoren man opende zijn tandeloze, akelig stinkende mond, liet een dwaze lach horen en zei:

‘Eerst maak ik er een peuk van. Dan stop ik die bij de rest. Dank u wel, waarde heer.’

Gosto Bombichi staarde hem huiverend aan. Maar de ander staarde terug met zijn door tranen van de kou verglaasde, roodomrande ogen, en met die gestolde, afschuwelijke grijns op zijn lippen, alsof...

‘Mocht meneer willen,’ zei hij ten slotte inderdaad, met een knipoog. ‘Ze zit hier vlakbij.’

Gusto Bombichi keerde hem de rug toe. O, weg! Zo snel mogelijk de stad uit, die poel des verderfs. Weg, weg! Eenmaal in de vrije natuur zou hij de beste plek vinden om van het laatste schouwspel te genieten, en dat was het dan.

Hij liep met gezwinde pas door tot voorbij de laatste huizen van de straat, die uitkwam op het open veld. Daar bleef hij staan en keek verloren om zich heen. Toen keek hij omhoog. Ach, de weidse, wolkeloze hemel, fonkelend van sterren! Wat een ontelbare lichtflikkeringen, wat een aanhoudend geflonker! Hij slaakte een zucht van opluchting: hij voelde zich erdoor verkwikt. Wat een stilte! Wat een rust! Hoe anders was de nacht hier, toch zo vlak bij de stad... De tijd die voor de mensen daar bestond uit strijd, uit een web van troosteloze hartstochten, uit bittere en hevige verveling, was hier tot roerloze, gedachteloze stilte geworden. Vlakbij, een andere wereld. Wie weet waarom hij intussen een vreemde terughoudendheid, bijna huiver voelde om die te betreden.

De door de eerste herfstwinden ontbladerde bomen verrezen rondom hem als mysterieus gebarende schimmen. Voor het eerst zag hij ze zo, en ze vervulden hem van een onbestemd medelijden. Weer bleef hij onthutst staan, alsof hij werd bevangen door angstige verbijstering, en weer keek hij in het donker om zich heen.

Het geflonker van de sterren die de hemel bespikkelden, waardoor het uitspansel weidser leek, reikte niet als licht tot aan de aarde, maar het trillende schijnsel daarboven leek vanaf grote afstand, helemaal vanaf de aarde, te worden beantwoord door het aanhoudend trillende getsjirp van de krekels. Hij luisterde met ingehouden adem naar dat gezang. Toen ving hij ook het zachte geritsel van de laatste bladeren op, het vage gedruis van het uitgestrekte platteland in de nacht, en hij ervoer een vreemde onrust, een angstige ontsteltenis door al dat onbekende dat daar in de stilte krioelde. Instinctief zette hij zich in beweging om te ontsnappen aan die kleine, o zo subtiele gewaarwordingen.

In de greppel rechts van de landweg stroomde in het donker geruisloos een watertje dat hier en daar even leek op te lichten door de weerschijn van een ster, of misschien was het een vuurvliegje dat erboven vloog en af en toe groen opgloeide.

Hij volgde de greppel tot hij bij een oversteekplank kwam, klom vervolgens langs de berm van de weg omhoog en liep het veld in. De aarde was zacht geworden door de recente regen; de dorre struiken dropen er nog van. Hij zette een paar stappen, zakte weg in de modder en bleef ontmoedigd staan. Arm zwart pak! Arme lakschoenen! Maar nee, onzin, het was ook heerlijk om alles zo vies te maken!

Ergens, niet ver weg, blafte een hond.

Dan maar niet... als het verboden terrein is... Sterven, prima, maar wel met ongeschonden benen.

Hij probeerde weer naar de weg af te dalen: roetsj! Daar gleed hij van de smerige helling en landde, dat hoeft geen betoog, met één been in het water van de greppel.

Een half voetbad. Nou ja, wat hindert het. Ik heb toch geen tijd meer om verkouden te worden.

Hij schudde het water van zijn been en klauterde moeizaam aan de andere kant van de weg omhoog. Hier was de aarde steviger; er stonden ook minder bomen. Bij elke stap verwachtte hij weer geblaf te horen.

Gaandeweg raakten zijn ogen gewend aan het duister; hij onderscheidde nu ook de bomen in de verte. In de naaste omgeving zag hij geen enkel teken van bewoning. Hij was zo bezig met de moeite die het lopen hem kostte, met die drijfnatte voet die loodzwaar aanvoelde, dat hij totaal niet meer aan het onbesuisde voornemen dacht dat hem ’s nachts daar midden in de natuur had doen belanden. Hij liep en liep, steeds dieper de velden in. Het terrein helde licht. Helemaal in de verte, aan de einder, tekende zich in de sterrenschemer een lange, zwarte bergketen af. De horizon verwijdde zich; er waren al een tijdje geen bomen meer. Zeg, kon hij daar maar niet beter stoppen? Misschien kwam de zon wel boven die verre bergen op.

Hij keek weer op zijn horloge en hield het in eerste instantie niet voor mogelijk dat het al bijna vier uur was. Hij stak een lucifer aan: ja, exact zes minuten voor vier. Hij verbaasde zich erover dat hij zo lang had gelopen. Hij was inderdaad moe. Hij ging op de grond zitten, zag toen even verderop een rotsblok en ging daarop zitten, dat was beter. Waar was hij? Duisternis en eenzaamheid!

‘Gekkenwerk...’

Spontaan, uit zichzelf kwam die uitroep hem over de lippen, als een verzuchting van zijn reeds lange tijd onderdrukte gezonde verstand. Maar meteen nadat hij zijn tijdelijke verdwazing had afgeschud, kreeg de bizarre geestestoestand waardoor hij zich in al die idiote avonturen had laten meeslepen weer de overhand en eigende zich die uitroep toe. Gekkenwerk, ja, die niet erg vrolijke nachtelijke tocht. Hij had beter thuis zelfmoord kunnen plegen, comfortabel, zonder die voetwassing, zonder zijn schoenen, zijn broek en zijn rokkostuum zo vies te maken, en zonder zichzelf zo te vermoeien. Maar goed, binnenkort zou hij alle tijd krijgen om uit te rusten. En nu hij inmiddels zo ver gekomen was... Tja, maar wie weet hoelang hij nog moest wachten op die verdraaide zonsopgang... Misschien wel langer dan een uur: een eeuwigheid... En hij opende zijn mond in een formidabele geeuw.

O jee... als ik in slaap val... Brrr... het is ook koud en akelig vochtig.

Hij zette de kraag van zijn rokkostuum op, stak zijn handen in zijn zakken en zo, helemaal ineengedoken, sloot hij zijn ogen. Hij zat niet lekker, nee. Nou ja! Alles voor het schouwspel... Hij ging in gedachten terug naar de behaaglijk warme, schitterend ingerichte zalen van de elektrisch verlichte Kring... Hij zag zijn vrienden weer voor zich... en gaf zich al over aan de slaap, toen er opeens...

Wat was dat?

Hij sperde zijn ogen open: overal rondom hem strekte de zwarte nacht zich in al haar beangstigende eenzaamheid uit. Het bloed brandde hem in de aderen. Hij was ten prooi aan hevige onrust. Een haan, een haan had gekraaid, ergens in de verte... ja, en nu antwoordde een andere hem van nog verder weg... daarginds, in het pikkedonker.

Potverdrie, een haan... wat een schrik!

Hij stond op en drentelde een tijdje heen en weer, zonder zich van de plek te verwijderen waar hij even was neergestreken. Hij voelde zich net een hond die, alvorens zich weer op te rollen, de behoefte voelt nog twee of drie keer rond te draaien. Hij ging weer zitten, maar nu naast het rotsblok, op de grond, waar het minder comfortabel was, zodat hij niet weer door slaap overmand zou worden.

Op de grond, op de aarde: hard... tamelijk hard... oude, oude Aarde! Nog voelde hij haar! Nog maar heel even... Hij stak zijn hand uit naar een struik die onder het rotsblok wortelde en liefkoosde die, zoals je een vrouw liefkoost door met je hand over haar haar te strijken.

‘Je wacht op de ploeg die je openrijt; je wacht op het zaad dat je bevrucht...’ Hij trok zijn hand terug, die nu sterk naar wilde munt rook. ‘Vaarwel, liefste!’ zei hij erkentelijk, alsof die vrouw hem met die geur had beloond voor zijn liefkozing.

Droevig en somber verzonk hij weer in herinneringen aan zijn tumultueuze leven, en alle afkeer, alle walging die hij daarbij ervoer werd van lieverlee belichaamd door zijn echtgenote: hij stelde zich voor hoe ze over vier of vijf uur zijn brief zou lezen... Wat zou ze doen?

‘En ik hier...’ zei hij, en hij zag zichzelf daar dood liggen, in ontbinding, languit midden in het veld, in de zon, met vliegen rond zijn lippen en met gesloten ogen.

Even later begon achter de bergen in de verte de duisternis heel langzaam plaats te maken voor een beginnende ochtendschemer. Ach, wat was het droevig, schrijnend, dat allereerste licht van de hemel, terwijl het op aarde nog nacht was, zodat het leek of de hemel het betreurde dat ze haar weer tot leven moest wekken. Maar gaandeweg kleurde de lucht boven de bergen fris zachtgroen en werd het toenemende, door zijn eigen intensiteit trillende ochtendgloren langzaamaan goudkleurig. De nu bijna breekbare, rozerode bergen leken daarginds in dat licht zachtjes te ademen. En ten slotte kwam, vlammend en welhaast extatisch in haar triomfantelijke gloed, de zonneschijf tevoorschijn.

Op de grond lag Gosto Bombichi, in vuile kleren en met zijn hoofd tegen het rotsblok, heel diep te slapen, waarbij zijn borst als een luidruchtige blaasbalg op en neer bewoog.

==

Slaapliedje

Met mijn koffer in de hand sprong ik met een schreeuw op de trein die zich al schokkerig in beweging begon te zetten: ik kon me nog net vastgrijpen aan een tweedeklasrijtuig, en toen ik met behulp van een conducteur die in allerijl was toegesneld het portier had geopend, dook ik er naar binnen.

Gelukt!

Er bevonden zich vier vrouwen in de coupé, plus twee kinderen en een zuigeling, die bovendien net op dat moment met haar blote beentjes in de lucht op de schoot lag van een reusachtige, plompe min die doodgemoedereerd bezig was haar te verschonen.

‘Mama, daar heb je weer zo’n stommerik!’

Zo werd ik verwelkomd (en ik had het verdiend) door de oudste van de twee kinderen, een spichtige jongen van een jaar of zes met flaporen, piekhaar en een wipneusje; hij richtte zich tot de vrouw die in een hoek zat te lezen, een grote, groenige voile teruggeslagen over haar hoed, bevallige omlijsting van haar bleke, spitse gezicht.

De vrouw keek verstoord, maar deed alsof ze het niet hoorde en las verder. Dom, want zoals te verwachten was, herhaalde de jongen op dezelfde toon:

‘Mama, daar heb je weer zo’n stommerik!’

‘Hou je brutale mond!’ riep de vrouw geërgerd uit. Daarna wendde ze zich overdreven deemoedig tot mij: ‘Neem me alstublieft niet kwalijk.’

‘Het idee!’ riep ik glimlachend uit.

Verrast door de berisping keek de jongen naar zijn moeder, en hij leek haar met zijn blik te zeggen: Hoezo? Je zei het toch zelf! Daarna keek hij naar mij en glimlachte zo beduusd en tegelijkertijd zo ondeugend dat ik me niet kon inhouden en zei:

‘Anders had ik de trein gemist, m’n jongen.’

Zijn gezicht werd ernstig, hij keek me strak aan, hernam zich met een zucht en vroeg:

‘Hoezo had je hem gemist? Je kan een trein helemaal niet missen. Die rijdt vanzelf, met kokend water, over de... de reeuws. Maar het is geen koffiepot. Want een koffiepot heeft geen wielen en kan niet rijden.’

Ik vond dat de jongen wonderbaarlijk helder redeneerde. Maar zijn moeder berispte hem weer, op vermoeide en verveelde toon:

‘Zeg niet van die onzinnige dingen, Carlino.’

Het andere kind, een meisje van een jaar of drie, stond op de bank naast de grote min en keek door het treinraampje naar het voorbijschietende landschap. Af en toe veegde ze met haar handje de door haar adem beslagen ruit schoon en keek dan weer stilletjes naar het wonder van die ogenschijnlijk langsrazende bomen en struiken.

Ik draaide me om en bestudeerde mijn andere twee reisgenotes, die elk op een hoek zaten, tegenover elkaar, beiden in het zwart.

Het waren buitenlandse vrouwen: Duits, zoals ik vrij snel kon constateren toen ik ze hoorde praten.

De ene, de jongste, leed wellicht onder de reis: ze was vermoedelijk ziek. Ze hield haar ogen gesloten, haar blonde hoofd rustte tegen de rugleuning en ze was in- en inbleek. De andere, op leeftijd, had een fors, kaarsrecht bovenlijf en een donkere huidskleur, en werd zo te zien aanhoudend gekweld door haar stugge hoedje met rechte, gesteven randen: zoals het op haar dunne, onder een zwart netje gefrommelde haar balanceerde, was het net of ze het had opgezet bij wijze van straf.

Roerloos hield ze haar blik voortdurend op de jonge vrouw gericht, die waarschijnlijk haar mevrouw was.

Op een gegeven moment zag ik van onder de gesloten oogleden van de jongere vrouw twee dikke tranen omlaag rollen. Ik keek meteen naar het gezicht van de oudere vrouw, die haar gerimpelde lippen opeenperste en haar mondhoeken liet zakken, duidelijk om een opwelling van ontroering te onderdrukken, terwijl ze meermalen achter elkaar met haar ogen knipperde om haar tranen te bedwingen.

Welk onbekend drama lag er besloten in die twee in het zwart geklede vrouwen, op reis, ver van hun land? Om wie en waarom huilde die zo bleke en door rouw overmande jonge vrouw?

De oudere, flinke en bepaald forse vrouw leek te worden verteerd door haar onvermogen de ander tot steun te zijn. Maar in haar ogen lag niet die wanhopige overgave aan verdriet die gebruikelijk is bij een sterfgeval, maar een door razernij ingegeven hardheid, wellicht gericht tegen degene die haar lieveling zo liet lijden.

Ik weet niet hoe vaak ik zuchtte terwijl ik over die twee buitenlandse vrouwen zat te fantaseren, maar ik weet dat ik elke keer dat ik een zucht slaakte, opschrok en om me heen keek.

De zon was al een tijdje onder. Buiten hing nog het laatste donkere schijnsel van de schemering: een beklemmend tijdstip voor wie reist.

De twee kinderen waren in slaap gevallen; hun moeder had haar voile voor haar gezicht laten zakken en sliep misschien ook, met het boek op haar schoot. Alleen de baby wilde maar niet in slaap vallen: ze woelde onrustig, zij het zonder te huilen, en wreef met haar knuistjes over haar gezicht, terwijl haar min steeds weer zachtjes tegen haar verzuchtte:

‘Slaapje doen, schatje van me, slaapje doen...’

En lusteloos, als was het de voortzetting van een zucht van ongeduld, begon ze een eenvoudig slaapliedje te neuriën.

‘Suja, suja!’

Toen rolde, in het schemerdonker van de ophanden zijnde avond, van de lippen van die lompe, grote boerin opeens op gedempte, onwaarschijnlijk lieflijke toon, met een onbeschrijfelijk bittere bekoring het weemoedige liedje:

==

Kindje, ga nu maar slapen, de zeven is in de klok

Wie zegt dat ze meer van je houdt dan ik, die is een jokkebrok.

==

Waarom weet ik niet, maar toen ik naar de jonge buitenlandse keek die achterovergeleund in de hoek van het rijtuig zat, kreeg ik een akelig brok in mijn keel. Zij had bij het zoetgevooisde gezang haar mooie blauwe ogen geopend en staarde afwezig in het duister. Wat dacht ze? Waar treurde ze om?

Even later begreep ik het, toen ik de oplettende oude vrouw met van emotie verstikte stem hoorde vragen:

‘Willst du deine Amme nah?’

‘Wil je dat je voedster naast je komt zitten?’ En ze stond op, ging naast haar zitten en legde het blonde hoofd van de geluidloos huilende jonge vrouw tegen haar verschrompelde borst, terwijl de andere voedster in het schemerduister de onwetende baby toezong:

‘Wie zegt dat ze meer van je houdt dan ik, die is een jokkebrok.’

==

==

De oude God

Spichtig, een beetje krom, in een linnen pak dat om hem heen fladderde, zijn paraplu open op zijn schouder en zijn oude panamahoed in de hand, wandelde mijnheer Aurelio elke dag naar zijn aanlokkelijke vakantieoord.

Hij had een plek ontdekt, een plek die niemand zou verzinnen, en als hij eraan dacht prees hij zichzelf gelukkig en wreef zich nerveus in zijn kleine handen.

De een ging naar de bergen, de ander naar zee, weer een ander naar het platteland, en hij... naar de kerken van Rome. Waarom niet? Is het er soms niet koeler dan in een bos? En ook nog eens zalig rustig. In de bossen, bomen, en hier de pilaren van het middenschip. Daar, in de schaduw van het gebladerte, hier in de schaduw van de Heer.

‘Tja, wat moet je anders? Zo is het nu eenmaal.’

Ooit had ook hij een mooi stuk land, ten zuiden van Perugia, rijk aan kleine, volle cipressen, en langs het kanaal, in al hun sierlijkheid, ranke violette wilgen en al dat overvloedige zachte schaduwblauw; de magnifieke villa, met binnen een kostbare verzameling kunstvoorwerpen... ach ja, die verzameling! De trots van huize Vetti waar het zo om werd benijd!

Nu restten hem nog slechts kerken om zijn vakantie in door te brengen.

‘Tja, wat moet je anders? Zo is het nu eenmaal.’

Hij woonde nu al flink wat jaren in Rome, maar het was hem nog niet gelukt alle beroemde kerken van de stad te bezoeken. En dat zou hij dit jaar doen, bij wijze van vakantie.

Hoop, illusies, rijkdom en allerlei ander fraais was mijnheer Aurelio op zijn levenspad kwijtgeraakt. Het enige wat hem restte was zijn geloof in God, een lantaarntje in het duister van zijn verwoeste bestaan: een lantaarntje dat hij, door zo krom te lopen, naar beste kunnen angstvallig beschermde tegen de ijzige wind van zijn recente teleurstellingen. Hij dwaalde als verloren rond in het gedruis van het leven, en niemand bekommerde zich nog om hem.

‘Het hindert niet: God ziet me!’ sprak hij zichzelf bemoedigend toe.

Want daar was hij echt van overtuigd, mijnheer Aurelio, dat God hem zag vanwege zijn lantaarntje. Zozeer overtuigd dat de gedachte aan het naderende einde hem niet alleen geen angst aanjoeg, maar zelfs troostte.

==

Onder de kokende zon lagen de straten er bijna uitgestorven bij. Toch was er altijd wel iemand, een kwajongen, een wachtende koetsier, die hem een kwinkslag nariep als hij hem langs zag komen met zijn onbedekte glimmende schedel, zijn kin met het licht trillende sikje en zijn eveneens trillende grijze nekmanen.

‘Moet je kijken: twee sikjes! Een van voren en een van achteren!’

Maar mijnheer Aurelio kon ’s zomers nu eenmaal geen hoed verdragen. Hij lachte om de kwinkslag en versnelde bijna onwillekeurig zijn kleine patrijzenpasjes, zodat die straatslijpers niet in de verleiding zouden komen een tweede kwinkslag te maken.

‘Tja, wat moet je anders? Zo is het nu eenmaal.’

Wanneer hij dan de voor die vakantiedag uitgezochte kerk was binnengegaan, verkoos hij allereerst te genieten van het feit dat hij er was: zitten. Hij slaakte een diepe zucht en wiste zich het zweet af; daarna vouwde hij zijn zakdoek netjes in vieren en legde die opgevouwen op zijn hoofd om zich te beschermen tegen de vochtige koelte.

Als een verdwaalde kerkgangster die steels in zijn richting gluurde hem met dat rare hoofddeksel zag, liet ze een gesmoord geproest horen.

Maar mijnheer Aurelio voelde zich op dat moment gelukzalig; hij ademde de vochtige, van wierook zwangere lucht in die in de plechtige, stille leegte van het gewijde interieur hing, en het kwam gewoon niet bij hem op dat iemand er zelfs daar, in het huis van God, nog schik in zou hebben hem uit te lachen.

Nadat hij een beetje was uitgerust, begon hij de kerk te bekijken, heel langzaam, als iemand die er de hele dag moet doorbrengen. Met liefdevolle aandacht bestudeerde hij de architectuur en de afzonderlijke details ervan. Bij elk altaarstuk, elk mozaïek, elke kapel, elk grafmonument bleef hij staan, en dan viel zijn deskundige blik meteen op de typerende kenmerken van het tijdvak en van de school waaraan het kunstwerk moest worden toegeschreven, en of het nog in originele staat verkeerde of slecht was opgelapt en ontsierd door mislukte restauraties. Daarna ging hij weer zitten, en als er, zoals in dat seizoen op dat tijdstip vaak het geval was, behalve hijzelf niemand anders was, nam hij de gelegenheid te baat om in een eenvoudig opschrijfboekje snel wat aantekeningen te noteren, iets wat hij nog moest uitzoeken, zijn indrukken.

Nadat hij zo zijn eerste nieuwsgierigheid had bevredigd en zich gekweten had van de kunsthistorische taak die hij zichzelf voor die dag had gesteld, haalde hij een boekje met onderhoudende lectuur uit zijn zak dat qua afmetingen wel wat weg had van een gebedenboek en begon te lezen. Af en toe keek hij op om de door de auteur beschreven scène te resumeren of zich die voor te stellen. Hij was niet bang dat hij met het lezen van profane boeken het huis van de Heer zou ontwijden. Zoals hij het zag, kon God niets hebben tegen het moois dat auteurs schiepen om de mensen onschuldig vermaak te bieden.

Eenmaal moe van het lezen staarde hij voor zich uit en gaf zich over aan zijn eigen fantasieën of aan herinneringen aan de verloren jaren, terwijl hij ondertussen langdurig de duim en wijsvinger van zijn beide handjes langs elkaar wreef. Soms gebeurde het dat zijn oog, als hij zo volkomen verdiept was in zijn mijmeringen, op een borstbeeld viel dat in een grafnis in de pilaar tegenover hem stond en dat van daaruit de kerk in leek te kijken.

‘Ach!’ zei hij dan glimlachend en hoofdschuddend. ‘Je bent een geluksvogel, beste vriend. Is het fijn om dood te zijn?’ En hij stond weer op om de naam van de overledene te lezen, waarna hij opnieuw ging zitten en in gedachten, terwijl hij zijn blik op hem gericht hield, met hem begon te converseren.

‘Kijk ons nou ’ns, mijn beste Hiëronymus! Jammer dat het niet meer is toegestaan in de kerk begraven te worden. Ik zou een mooi nisje laten uithakken in de pilaar tegenover je, jij daar en ik hier, alle twee de kerk inkijkend, en dan zou je eens moeten horen wat een leuke gesprekjes! Je hebt het gezicht van een goed mens, arme kerel, en dus zou je me vast en zeker over allerlei ellende vertellen. Ach ja, wat moet je anders? Zo is het nu eenmaal. Ik heb het idee dat je als dode in een kerk beter af bent. Die lekkere wierooklucht, en elke dag missen en gebeden. Laten we wel wezen, op het kerkhof regent het.’

Maar ook daar, op het kerkhof, is de dood... een bevrijding, als je niet zozeer op aarde vertoeft om goed te leven als wel om je zonder vrees voor te bereiden op de dood. Beloningen aan gene zijde, nee, die verwachtte mijnheer Aurelio niet. Voor hem volstond het om die laatste stap te zetten in het volle bewustzijn dat hij nooit willens en wetens kwaad had gedaan. Hij was op de hoogte van de duistere, door de wetenschap verzamelde bedenkingen die als donkere wolken boven de schitterende verklaring hingen die het geloof ons biedt voor de dood, zowel omdat hij er in een aantal boeken over had gelezen, als omdat hij ze als het ware met de lucht had ingeademd – en het speet hem dat de God van zijn tijd ook voor hem, een gelovige, niet langer diegene kon zijn die de wereld in zes dagen had geschapen en de zevende dag had uitgerust.

==

Toen hij die ochtend de kerk had betreden, had hij verwonderd opgekeken van het uiterlijk van de koster, een mooie, enorm baardige oude man met flinke manen die duidelijk trots was op zijn volle, wollige baard en op die weelderige haardos die in het midden gescheiden was en tot over zijn schouders en langs zijn slapen golfde. Maar alleen zijn hoofd was mooi. Zijn gedrongen, kromme, broze lijf leek het maar met moeite te kunnen dragen, met die hele massa haar.

Terwijl mijnheer Aurelio zo over het leven en de dood zat te peinzen, bitter de miezerige baten voor de ziel in deze zo bejubelde eeuw van de verlichting overdacht en in gedachten verwijlde bij de oude God van het intacte geloof van zijn voorvaderen, sukkelde hij langzaamaan in slaap. En zie, daar kwam in zijn droom die oude God naar hem toe, krom, broos en met moeite het enorm bebaarde hoofd met de machtige haardos van de koster op zijn schouders torsend. Hij ging naast hem zitten en begon zijn hart tegen hem te luchten, zoals oude mannetjes die op het muurtje voor het bejaardenhuis zitten wel doen:

‘Barre tijden, mijn zoon! Zie je hoe ver het met me is gekomen? Ik pas hier op de banken. Af en toe een enkele toerist. Maar die komt hier heus niet voor Mij, hoor! Die komt voor de oude fresco’s en de monumenten – hij zou het liefst op de altaren klimmen om de schilderingen op een of ander altaarstuk beter te kunnen zien! Barre tijden, mijn zoon. Heb je het gehoord? Heb je de nieuwe boeken gelezen? Ik, de Eeuwige Vader, heb niets gedaan: alles is uit zichzelf ontstaan, op natuurlijke wijze, beetje bij beetje. Niet Ik heb eerst het licht, daarna de hemel, daarna de aarde en al de rest geschapen zoals ze je in je prille jaren hebben geleerd. Welnee! Ik kom er helemaal niet meer aan te pas. Nevelvlekken, snap je wel? Kosmische materie... En alles is uit zichzelf ontstaan. Zal Ik je eens laten lachen? Er was er zelfs één, een of andere wetenschapper, die de moed had te verkondigen dat hij de hemel in alle richtingen had bestudeerd zonder er ook maar het minste spoortje van Mijn bestaan aan te treffen. Zeg op: zie je die arme man voor je die in alle ernst de moeite heeft genomen om gewapend met een verrekijker in de hemelen naar me op jacht te gaan toen hij me niet voelde in zijn miezerige hartje? Ik zou er naar hartenlust om lachen, Mijn zoon, als Ik niet zou zien dat de mensen dergelijke onzin omarmen. Ik kan me de tijd nog heugen dat Ik ze allemaal heilige vrees inboezemde, door tot ze te spreken met de stem van de winden, de donder en de aardbevingen. Nu hebben ze de bliksemafleider uitgevonden, snap je? En ze vrezen me niet meer, ze hebben het verschijnsel wind, regen en elk ander verschijnsel verklaard, en ze richten zich niet meer tot Mij om ergens vergeving voor te krijgen. Er zit niets anders op dan te besluiten de stad te verlaten en me ertoe te beperken Eeuwige Vader op het platteland te zijn: daar wonen nog simpele boerenzielen – weliswaar niet veel, maar toch nog aardig wat – voor wie nog geen boomblad beweegt als Ik dat niet wil, en daar ben Ik nog degene die de wolken en de blauwe lucht maakt. Kom, laten we gaan, zoonlief! Ook jij voelt je hier niet op je gemak, dat zie Ik. Laten we weggaan, naar het platteland, naar al die godvrezende mensen, naar al die brave, hardwerkende mensen.’

Bij het horen van die woorden voelde mijnheer Aurelio in zijn droom hoe zijn hart ineenkromp. Het platteland! Zijn diepste verlangen! Hij zag het voor zich alsof hij er al was, ademde er de heilzame lucht in... toen hij opeens voelde dat er aan hem werd geschud en hij, toen hij half versuft zijn ogen opende, tot zijn stomme verbazing de Eeuwige Vader levend en wel voor zich zag staan, in hoogsteigen persoon, die nogmaals tegen hem zei:

‘Kom, laten we gaan...’

‘Maar ik dacht toch dat we...’ stamelde mijnheer Aurelio, met wijdopen ogen, geschrokken door de echtheid van zijn droom.

De oude koster rammelde met zijn sleutels:

‘Kom! De kerk gaat dicht.’

==

==

De Paduaanse pet

Paduaanse petten: mooie platte, lakense kleppetten zoals die op Sardinië nog worden gedragen en eertijds (dat wil zeggen in de eerste helft van de vorige eeuw) ook op Sicilië, en dan niet door dorpelingen, want die droegen slappe, wollen mutsen met een kwastje aan het uiteinde, maar door stadslieden en zelfs door de betere stand – als het verhaal waar is dat me werd verteld door een oud familielid dat de pettenmaker die ze verkocht nog had gekend; de man was de risée van heel toenmalig Argigento omdat zijn enige verdienste er in alle jaren dat hij in die handel had gezeten blijkbaar in had bestaan dat hij zich de bijnaam Cirlinciò had weten te verwerven, hetgeen op Sicilië, voor wie dat mocht willen weten, de benaming is voor een of ander dom vogeltje. Zijn echte naam was Marcuccio La Vela en hij dreef een winkel aan de hoofdstraat, vlak bij de trappen naar de San Francesco di Paolokerk.

Don Marcuccio La Vela wist van die bijnaam af en ergerde zich er vreselijk aan, maar hoe hij zich ook inspande een bullebak te zijn die er alles aan deed om te krijgen wat hem toekwam, nooit lukte hem dat, en hij schoot er uiteindelijk altijd geld bij in omdat hij zich liet vermurwen door de krokodillentranen van zijn door hem onheus bejegende schuldenaren, die hij, om hen te compenseren voor die onheuse bejegening, vervolgens niet alleen een pet gaf, maar ook onderhands een paar twaalf-tarimunten toestopte.

Bij iedereen had inmiddels het idee postgevat dat hij in wezen geen reden had om zich ergens over te beklagen of op wie dan ook boos te worden, want al was het zo dat de mensen hem altijd hadden verneukt, het viel niet te ontkennen dat God hem daarentegen altijd had bijgestaan. Zo had hij een nare, lusteloze, ziekelijke en spilzieke vrouw gehad van wie hij zich al snel had ontdaan, en een heel legertje kinderen die hij allemaal binnen de kortste keren onder de pannen had weten te krijgen. Nu voorzag hij die hele uitgedijde schare weliswaar van gratis petten, maar hij wist zich ervan verzekerd dat ze hem, in geval van nood, niet zouden laten omkomen van de honger. Dus wat wilde hij nog meer?

Intussen vlogen de petten alsof ze vleugels hadden winkel uit. Ze werden meegenomen door zoons, schoonzoons en neven, vrienden en bekenden. Hij bestookte dan altijd nog een paar dagen nu eens de een, dan weer de ander om ten minste voor één van al die petten betaald te krijgen. Maar nee hoor! En hij zwoer bij alles wat hem heilig was dat hij geen krediet meer zou geven:

‘Zelfs niet aan de Here Jezus, mocht die dat nodig hebben!’

Maar hij verviel toch telkens weer in dezelfde fout.

Hoe dan ook, uiteindelijk had hij besloten de winkel te sluiten zodra de schaarse koopwaar die hem nog restte verkocht was – en hij zou er geen draad van meegeven als daar niet eerst voor was betaald.

Maar toen stapte op zekere dag ene Lizio Gallo de winkel binnen, een oude vriend van hem.

Waar het zijn petten betrof had Cirlinciò van zijn vriend niets te duchten. Gallo wilde namelijk, zich beroepend op hun vriendschap, heel wat anders van hem. Hij was vastberaden, hij wilde geld. Terwijl hij hem al een aardig sommetje schuldig was. Dus nu was het afgelopen, toch?

‘Wat brengt je hier, beste vriend?’

Lizio Gallo had de hebbelijkheid om onafgebroken over zijn dunne, lange hangsnor te strijken en vanachter die hand dan doodernstig, met neergeslagen ogen, de meest baarlijke nonsens uit te kramen. Daar hij bij iedereen geliefd was om zijn goede humeur, wist hij altijd los te krijgen wat hij nodig had; niet alleen van Cirlinciò, want dat was erg makkelijk, maar zelfs van de meest gewiekste kooplui van het stadje. Hij zat dan ook tot aan zijn nek in de schulden en werd continu geplaagd door geldgebrek. Maar die dag gooide hij het over een andere boeg.

‘Niet veel goeds, ouwe jongen!’ zuchtte hij, en liet zich op een stoel vallen. ‘Ik ben moe, ja, moe, en ik ben het zat.’

En met een van tegenzin en afkeer vertrokken gezicht vervolgde hij dat hij het niet meer kon opbrengen om zo van de hand in de tand te leven en dat de openlijke verwijten of de stilzwijgende kwaaie blikken van zijn schuldeisers hem te veel werden.

Cirlinciò sloeg prompt zijn ogen neer en slaakte een zucht.

‘En zelfs jij zucht, ouwe jongen. Ik zie het wel!’ voegde Gallo er hoofdschuddend aan toe. ‘Maar je hebt gelijk! Ik kan bij geen van mijn vrienden meer terecht, ik weet het. Ze ontlopen me allemaal! Maar geloof me, ik vind het niet zozeer pijnlijk voor mezelf als wel voor de anderen, die ik dwing mijn aanblik te verduren. Ach, ik zweer je, als het niet om mijn vrouw Giacomina was, dan had ik er...’

Cirlinciò snoerde hem de mond: ‘Zeg dat toch niet!’

‘En weet je wat me er nog meer van weerhoudt?’ vervolgde Lizio Gallo. ‘Dat lapje grond dat mijn vrouw heeft ingebracht als bruidsschat, ook al rusten er zware hypotheken op. Ik heb goede hoop dat dat mijn redding gaat zijn, want de regering wil daar ik weet niet wat voor opgravingen gaan doen. Ze zeggen dat er antieke resten van Kamikos onder liggen. Zal wel! Een hoop scherven... Wat kan het wezen? Maar, als het waar is, dan ben ik uit de brand. Dan denk ik als eerste aan jou, ouwe jongen, daar kun je van op aan. De gouverneur heeft me al laten weten dat hij me wil spreken. Ik moet er morgenochtend heen. Maar... hoe?’

‘Hoe bedoel je, hoe?’ vroeg Cirlinciò verbaasd.

‘In deze vodden? Zie je niet hoe ik erbij loop? Een pak kan ik misschien wel regelen. Mijn zwager, die zo’n beetje mijn postuur heeft, heeft er een paar dagen geleden net een laten maken en wil me dat vast wel lenen. Maar een pet? Die man heeft een gigantische kop!’

‘Ach! Jij dus ook!’ riep Cirlinciò uit, die zijn oren niet kon geloven.

‘Hoezo, ik dus ook?’ zei Gallo met het onschuldigste gezicht van de wereld. ‘Ben ik er soms de man naar om blootshoofds over straat te gaan? Kijk deze pet nou ’ns! Die is helemaal aan z’n eind.’

‘En dan kom je naar mij toe?’ zei Cirlinciò, zijn gezicht rood aangelopen van drift. ‘Sorry, vriend: geen sprake van! Ik geef je er geen! Dat kan ik niet!’

‘Wie heeft het over geven? Ik betaal er gewoon voor.’

‘Heb je geld, dan?’

‘Binnenkort wel.’

‘Dan niet! Pas als je geld hebt.’

‘Het is de eerste keer,’ hield Gallo hem bedroefd doch kalm voor. ‘Het is de eerste keer dat ik naar je toe kom voor een pet.’

‘Maar ik heb het mezelf bezworen, dat weet je! Ik heb het mezelf bezworen!’

‘Dat weet ik. Maar je snapt toch waarom ik hem nodig heb?’

‘Ik laat me niet ompraten! Ik geef je bij wijze van spreken liever nog drie tarì en zeg je dat je hem maar in een andere winkel moet gaan kopen.’

Lizio Gallo glimlachte bedroefd en zei:

‘Ouwe jongen, als je me drie tarì geeft, dan jaag ik die erdoorheen en koop ik er geen pet voor, dat weet je. Dus geef me die pet.’

‘Nou, dan geen van beide,’ besloot Cirlinciò bars.

Lizio Gallo stond heel langzaam op en verzuchtte:

‘Het is niet anders! Je hebt gelijk. Ik zoek een uitweg uit deze ellende en zie nu dat sterven het enige is wat erop zit, ik weet het.’

‘Sterven...’ stamelde Cirlinciò. ‘Is dat nou echt nodig? Trouwens: je moet die pet toch afnemen bij de gouverneur...’

‘Toe, zeg!’ riep Gallo uit. ‘Mooi figuur zou ik slaan als ik in een nieuw pak en met een oude pet de straat op zou gaan! Zeg dan liever gewoon dat je hem niet wilt geven.’

En hij maakte aanstalten om weg te gaan. Toen kreeg Cirlinciò zoals gewoonlijk spijt, greep hem bij z’n arm en fluisterde hem in zijn oor:

‘Ik geef je drie dagen de tijd om ’m te betalen. Maar tegen niemand zeggen! Drie dagen... En denk erom! Ik ben ertoe in staat om hem, zodra ik je zie, midden op straat van je hoofd te rukken. Ik kan een ploert zijn als ik me ertoe zet!’

Hij opende de kast en pakte er een schitterende Paduaanse pet uit. Lizio Gallo zette hem op. Hij paste perfect.

‘Een hele last!’ zei hij hoofdschuddend. ‘Ik voelde me al niet best toen ik hiernaartoe kwam, maar jij hebt me de genadeslag gegeven, ouwe jongen!’

En hij vertrok.

==

Alles had de arme Cirlinciò kunnen verwachten, maar niet dat Lizio Gallo twee dagen later daadwerkelijk zou sterven!

Hij huilde hete tranen van berouw – ‘Ocharm!’ – toen hij terugdacht aan de laatste woorden van zijn vriend – ‘Ocharm!’ – en hij zag hem nog voor zich staan, in de winkel, verbitterd en hoofdschuddend – ‘Ocharm, ocharm!’

Hij holde naar het huis van de overledene om zijn weduwe, donna Giacomina, te condoleren.

Onderweg leek het wel of iedereen er plezier in had hem staande te houden:

‘Weet je dat Lizio Gallo dood is?’

‘Zie je niet dat ik huil?’

Iedereen in het stadje prees Gallo, betreurde zijn voortijdige einde en glimlachte weemoedig bij de herinnering aan al zijn kletspraatjes. Zijn talrijke schuldeisers sloten zuchtend de ogen en haalden hun schouders op ten teken dat ze hem zijn schulden kwijtscholden.

Cirlinciò trof een ontroostbare donna Giacomina aan. Er brandden vier kleine toortsen op de hoeken van het bed waarop zijn vriend lag, bedekt door een laken. In tranen vertelde de weduwe hoe het onheil was geschied.

‘Zomaar ineens,’ zei ze. ‘Maar eerlijk gezegd was mijn Lizio voor mijn gevoel al een tijd niet zichzelf!’

Cirlinciò viel haar huilend bij en vertelde de weduwe over het laatste bezoekje van zijn vriend aan de winkel.

‘Ik weet het! Ik weet het!’ zei donna Giacomina. ‘Ach, wat een verdriet had hij daarvan, m’n arme Lizio! Elk van jouw woorden stak hem als een dolk in het hart!’

Cirlinciò’s huilde nu onbedaarlijk.

‘En mijn hart bloedt eens te meer,’ vervolgde de weduwe, ‘omdat ik nu zal moeten aanzien hoe hij onder een oude zwarte lap, op een armeluisbaar zal worden weggedragen...’

In een vlaag van ontroering bood Cirlinciò aan de begrafeniskosten op zich te nemen. Maar donna Giacomina bedankte; ze zei dat dat de uitdrukkelijke wens van haar man was en dat zij die wenste te respecteren, dat haar man, sterker nog, niet eens een begrafenisstoet zou hebben gewild, en dat hij de kerk had aangewezen waar hij, naar oud gebruik, als dode de laatste nacht wilde doorbrengen, te weten het Santa Luciakerkje, omdat dat voor iemand die er zonder begrafenis als het ware heimelijk tussenuit wilde knijpen het eenvoudigste en meest afgelegen was.

Cirlinciò drong aan, maar ten slotte moest hij zich schikken naar de wil van de weduwe.

‘Maar wat die stoet betreft,’ zei hij bij het afscheid, ‘je kunt er zeker van zijn dat de hele stad mijn arme vriend vandaag zal volgen!’

En hij vergiste zich niet.

Toen de rouwstoet eenmaal door de straten op weg was naar het Santa Luciakerkje, kon Cirlinciò, die helemaal vooropliep achter de baar met vier dragers, twee aan de ene en twee aan de andere kant van de draagstokken, zijn betraande ogen niet van die schitterende Paduaanse pet van de dode afhouden, die vervaarlijk over de rand van de draagbaar bungelde. De pet waar zijn vriend niet voor had betaald! Wat een beproeving!

Meer dan eens probeerde de arme Cirlinciò zijn blik ervan af te wenden, maar even later keken zijn ogen er toch weer naar, aangetrokken door het ritmische gebungel dat werd veroorzaakt door de gelijkmatige tred van de dragers. Het liefst had hij een van de dragers aangeraden de pet weer stevig op het hoofd van de dode te drukken en het lijkkleed eroverheen te trekken zodat hij niet meer kon bewegen.

Welja! Dat ontbreekt er nog maar aan, bedacht hij vervolgens, dat ik, uitgerekend ik er de aandacht van de mensen op ga vestigen. Misschien lachen ze me allemaal al stilletjes uit als ze mij en die pet daar zien.

Gekweld door dat vermoeden wierp hij een paar schuinse blikken op zijn buren, en hij wist zeker dat hij in hun ogen die door hem zo gevreesde spot las; daarna keek hij verteerd door spijt weer naar de schommelende pet. Wat was hij mooi! Wat was hij elegant! En nu zou hij – zonde! – eindigen op het hoofd van een doodgraver, of onder de grond, verloren, samen met zijn vriend.

Die twee scenario’s, en dan met name het eerste, dat het waarschijnlijkst was, enerveerden hem dermate dat hij zich onwillekeurig begon af te vragen of er niet een manier was om die pet weer terug te krijgen. Hij keek nogmaals om zich heen, en het viel hem op dat veel mensen hun tred aanpasten aan het ritmische geschommel waar hij zo geagiteerd van raakte, of sterker nog, dat een ware marteling voor hem was. Hij had zelfs het gevoel dat het geschommel het geluid van de voetstappen van de dragers als het ware van betekenis voorzag en dat het iedereen onafgebroken en luidruchtig voorhield:

==

Hij is – verneukt,

Hij is – verneukt...

==

Nee, verdomme! Nee! Al zou hij zich de hele nacht moeten schuilhouden in het Santa Luciakerkje, hij moest en zou die pet terughebben: die was van hem! Want wat moest zijn vriend er nog mee nu hij dood was? Hij was nagelnieuw! Hij zou hem zo weer in het schap kunnen leggen. Het was verdorie niet alleen zaak om je aan een ferm voornemen te houden, maar ook om een dure eed na te komen, jazeker! Een dure eed!

Dus toen de rouwstoet (de avond was al gevallen) bij het afgelegen kerkje aankwam waar de koster twee schragen had uitgeklapt om de armzalige kist op te zetten, verstopte hij zich, terwijl de mensen toekeken hoe het stoffelijk overschot werd gezegend, heimelijk achter een biechtstoel.

Toen de kerk was leeggestroomd, liep de koster met zijn lantaarn in de hand naar de kerkdeur, sloot die af en begaf zich vervolgens naar de sacristie om olie te halen voor een leeg votieflampje bij het altaar.

Zijn slepende voetstappen weerklonken hol in de stille kerk.

De indrukwekkende leegte van die donkere, gewijde ruimte bezorgde Cirlinciò in eerste instantie zo’n gevoel van beklemming dat hij op het punt stond om weer tevoorschijn te kruipen en de koster te smeken hem er weer uit te laten. Maar hij wist zich te beheersen.

Nadat de koster de lampolie had bijgevuld liep hij, alvorens zich in zijn kamertje boven de sacristie te slapen te leggen, zachtjes naar de kist, boog zich voorover, keek schielijk om zich heen en plukte met twee vingers de pet van het hoofd van de dode, waarna hij zich stilletjes uit de voeten maakte.

Cirlinciò had niets in de gaten. Toen hij hoorde dat de deur van de sacristie werd gesloten en vergrendeld, scheen het hem toe dat de kerk in het niets verzonk. Daarna ontwaarde hij in het duister heel vaag in de verte het lampje voor het altaar waarvan het schijnsel zich allengs verbreidde. Gaandeweg lukte het Cirlinciò vagelijk iets te onderscheiden en behoedzaam, met ingehouden adem, kroop hij uit zijn schuilplaats tevoorschijn.

Maar tegelijkertijd slopen twee anderen, die zich met hetzelfde oogmerk in het kerkje hadden verstopt, net als hij stilletjes, voorovergebogen en met hun handen voor zich uit tastend op de doodskist af, zonder dat ze elkaar in de gaten hadden.

Plotseling echoden er drie ijzige kreten door het donkere kerkje.

Lizio Gallo, die zich eindelijk alleen waande, was in de kist rechtop gaan zitten, terwijl hij ondertussen de koster vervloekte en aan zijn petloze hoofd voelde. Bij het horen van die drie kreten, schreeuwde ook hij geschrokken:

‘Wie is daar?’

En instinctief strekte hij zich weer uit in zijn kist en trok het lijkkleed over zich heen.

‘Vriend...’ steunde een van angst verstikte stem.

‘Wie is dat?’

‘Cirlinciò?’

‘Met z’n hoevelen zijn we?’

‘Goddomme!’ brieste Lizio Gallo toen. Hij wierp het lijkkleed van zich af en stond op. ‘Om zo’n stomme Paduaanse pet! Met z’n hoevelen zijn jullie? Drie? Vier? En jij, ouwe jongen?’

‘Huh?’ stamelde Cirlinciò, die bevend over zijn hele lijf naderbij kwam. ‘Ben je niet dood, dan?’

‘Dood? Was ik het maar, dan hoefde ik geen getuige te zijn van jouw vrekkigheid!’ wierp Gallo hem verontwaardigd voor de voeten. ‘Wat?! Schamen jullie je niet? Een dode komen bestelen, net als die smiecht van een koster! Nou, ik heb ’m niet meer, zien jullie wel? Hij heeft ’m gepikt. En dan te bedenken dat ik hem aan een van de dragers had beloofd... Zelfs dood word je vandaag de dag niet meer met rust gelaten in deze verdomde stad! Ik hoopte zo van mijn schulden af te komen. Maar mooi niet! Met z’n hoevelen zijn jullie? Drie, vier, tien, twintig? En zouden jullie dit geheim kunnen houden? Nee! Laten we er dan maar een streep onder zetten!’

Hij liet de drie verbijsterde, als aan de grond genagelde mannen voor wat ze waren en begon tegen de deur van de sacristie te schoppen en bonken.

‘Hé! Hé! Smiecht! Koster!’

De man kwam even later in onderbroek en hemd toegesneld, met de lantaarn in zijn hand, volkomen van streek.

Lizio Gallo greep hem bij z’n lurven.

‘Ga meteen m’n pet halen, smerige dief!’

‘Don Lizio!’ schreeuwde de man, een bezwijming nabij.

Gallo hield hem overeind en schudde hem woest door elkaar.

‘M’n pet, zeg ik, smeerlap! En maak de deur voor me open. Ik heb het gehad met dood-zijn.’

==

Tanino en Tanotto

Van de boeren die elke dag met muilezels volgeladen met de opbrengsten van het land naar de stad gingen, hoorde baron Mauro Ragona dat zijn vrouw er nog steeds slecht aan toe was en dat nu ook zijn zoontje ernstig ziek was.

Van zijn vrouw kon hem dat niet schelen. Het huwelijk, gesloten uit domme, jeugdige eerzucht, was een vergissing geweest.

Hij was de zoon van een rijk geworden boer die onder de voormalige regering der Beide Siciliën samen met een groot landgoed de baronstitel had verworven, en was getrouwd met de dochter van markies Nigrelli die van kinds af aan was opgevoed in Florence en naar eigen zeggen geen Siciliaans meer verstond; bleek, blond en broos als een kasplantje. Hij, robuust, iemand uit één stuk, donker van huid, of eigenlijk gewoon zo zwart als een Afrikaan, met een hard gezicht, harde ogen, een grote snor en dik, pikzwart krulhaar, noemde zich nu boer, en ging daar prat op.

Ze hadden allebei al snel begrepen dat ze onmogelijk konden samenleven. Zij huilde voortdurend – zonder enige reden, volgens hem. Hij van zijn kant verveelde zich en beantwoordde die tranen dan met zuchten. Maar uit hun verbintenis was een zoontje geboren, net zo blond, bleek en broos als zijn moeder, die zich vanaf de allereerste dag zo jaloers had betoond dat hij het nooit met een vinger had mogen aanraken en zelfs amper had mogen zien.

En dus was hij uit de stad vertrokken zonder daarvan ook maar aan iemand rekenschap af te leggen. Om te doen wat hij zelf wilde. Hij was naar zijn geboortegrond teruggegaan en had Bàrtola in huis genomen, de mooie dochter van een van zijn boeren die het jaar daarvoor was overleden. Ze was een gezonde, vrolijke boerenmeid, een en al deemoedige vriendelijkheid, die de liefde van haar jonge baas had verwelkomd als iets buitengewoon eervols, een bewijs dat hij waardeerde. Ook met háár had hij een kind gekregen, maar donker zoals hij, stevig en mollig – en eindelijk had hij zich op zijn plek gevoeld.

Zijn echtgenote was in haar nopjes geweest.

De definitieve, openlijke breuk was veroorzaakt door een stompzinnige ruzie: Mauro Ragona zag dat nu in. Hij merkte dat hij, de zeldzame keren dat hij naar de stad kwam, meer om zijn zoontje te zien dan haar, door zijn aristocratische vrouw vanuit de hoogte werd behandeld, en op een dag was hij van woede ontploft. O, ja? Had ze echt zo’n minachting voor hem? Achtte ze hem werkelijk geen andere vrouw waardig dan die Bàrtola, die bij hem inwoonde?

‘Ik wil je!’ had hij tegen haar geschreeuwd, verbitterd door haar hoogmoedige afwijzingen. ‘Je bent tenslotte mijn vrouw!’

Maar zij had zich heftig verzet tegen die daad van geweld waaraan hij haar uit pure koppigheid wilde onderwerpen. Blind van woede had Ragona zich iets te veel laten meeslepen door zijn gekrenkte eigenliefde, en ten slotte was hij bij het weggaan in hoongelach uitgebarsten:

‘Die op het land is trouwens honderd keer beter dan jij!’

Sindsdien was hij niet meer naar de stad gegaan.

Het kon hem dus niets schelen dat zijn vrouw er slecht aan toe was. Maar wel, en veel ook, dat nu ook zijn zoontje ziek was. Hij had het kind, het arme schaap, al vijf jaar niet gezien en hij had daar wroeging over: het was zijn bloedeigen kind, het droeg zijn naam, de zijne, de naam van de Ragona’s; het zou de erfgenaam zijn van zijn vermogen, maar intussen groeide het daarginds op als een Nigrelli, helemaal een kind van zijn moeder die wellicht in het geniep kwaad over hem sprak, over zijn bloedeigen vader, aan wie het ongetwijfeld geen enkele herinnering bewaarde. Maar hij kon zich zijn zoon wél herinneren: oh, wat was hij mooi, net een engeltje, met die blonde krullen en die heldere, hemelsblauwe ogen. Wie weet hoe hij er nu, vijf jaar later, uitzag... ziek, nu, en ernstig ook... En stel dat hij stierf, dat hij stierf zonder zijn vader te hebben gekend?

Bàrtola hield hun zoontje Tanotto die dagen bij hem weg omdat ze zag hoe knorrig haar baas was en hoeveel zorgen hij zich maakte om zijn andere kind. Trouwhartig als ze was, snapte ze dat de aanblik van de vrolijke, onbezorgde Tanotto haar baas op dergelijke momenten onwelkom zou kunnen zijn, en ze was ook bang dat hij onaardig tegen het arme, onschuldige schaap zou zijn, het als een hinderlijke hond van zich af zou duwen. Zelf durfde ze hem amper om nieuws te vragen.

‘Ik weet niets! Niemand kan me iets vertellen!’ beet hij haar dan geagiteerd toe.

Bàrtola nam geen aanstoot aan zijn barse toon. Ze begreep wel dat het kwam door het verdriet om zijn zoontje, en ze vouwde haar handen en hief haar ogen ten hemel. De Heilige Maagd moest dat kind snel genezen, voor hem! Ze kon het niet aanzien dat haar baas zich zoveel zorgen maakte.

‘Jij met je Maagd!’ zei hij op een dag geërgerd. ‘Ik weet heus wel dat je graag zou zien dat mijn zoon sterft!’

Met wijdopen ogen, verbijsterd en tot diep in haar hart gekwetst, spreidde Bàrtola haar armen: ze kon bijna niet geloven dat haar baas zoiets van haar kon denken.

‘Wat zegt U Edele nu!’ stamelde ze. ‘U weet toch dat ik het leven van mijn eigen zoon zou geven voor dat van de jonker?’

Ze sloeg haar handen voor haar gezicht en begon te huilen.

Die slechte gedachte was bij de baron opgekomen toen hij kort daarvoor met zijn voorhoofd tegen de ruit van de balkondeuren had staan kijken hoe Tanotto op de oprit voor de villa met de hond en de kalkoenen aan het ravotten was. Nu had hij er spijt van dat hij die gedachte zo bot kenbaar had gemaakt – maar in plaats van Bàrtola zijn spijt te betuigen, maakte hij zich kwaad over haar tranen, die hij zelf met zijn onredelijkheid had veroorzaakt.

‘Mijn zoon mag niet sterven!’ schreeuwde hij, en schudde zijn gebalde vuisten. ‘Hij mag niet sterven! Ik wil het niet, begrijp je?’

En of Bàrtola dat begreep – ze begreep dat in de ogen van haar baas zijn zoon, zijn echte zoon, die andere was, en dat deze, Tanotto, háár zoon was, en meer niet, de zoon van een arme boerin die, als hij stierf, verlost zou zijn uit zijn lijden, verlost van al het geploeter dat hem nu al wachtte terwijl er, als die andere, de jonker, stierf (wat God verhoede!), een heleboel ellende van zou komen, omdat die rijk was en mooi en gemaakt om te leven en te genieten, en dus moest de Heer hem altijd beschermen!

Tegen zonsondergang van diezelfde dag liet baron Ragona zijn paard zadelen en vertrok naar de stad, vergezeld door twee opzieners.

Toen hij laat in de avond arriveerde, trof hij thuis de oude markies Nigrelli aan die speciaal was overgekomen uit Rome waar hij, verstokt rokkenjager als hij was, zijn laatste vermogen erdoorheen joeg. Hij was klein van stuk, schriel, met een stramme rug en een bijgeverfde, gepommadeerde hangsnor, en hij ontving zijn schoonzoon met de gebruikelijke formele voorkomendheid, als wist hij helemaal van niets:

‘Ach, beste baron... beste baron...’

‘Hoe maakt u het?’ bromde Ragona. Hij wierp de ander een donkere blik toe en liet hem daar met z’n uitgestoken hand gewoon staan. Toen hij zag dat de markies die hand ophief om hem hartelijk op de schouder te slaan, voegde hij er geërgerd aan toe: ‘Raak me niet aan, alstublieft. Waar is mijn zoon?’

‘Het gaat niet al te best!’ zuchtte de markies onverstoorbaar en bracht zijn handen naar de punten van zijn gepommadeerde snor. ‘Niet al te best, beste baron... Komt u maar mee...’

‘Ligt hij bij zijn moeder op de kamer?’ vroeg Ragona, die bleef staan.

‘Nee, nee,’ antwoordde Nigrelli. ‘We hebben hem in een andere kamer moeten leggen, want... snapt u... hij heeft frisse lucht nodig, veel frisse lucht, en daar kan Eugenia slecht tegen. Het is helaas tyfus, beste baron... En dus leek het me een goed idee om...’

‘Vertel me waar hij is!’ onderbrak de baron hem bruusk en geagiteerd. ‘Breng me naar hem toe.’

Hij voelde zich na vijf jaar afwezigheid een vreemde in zijn eigen huis en wist er de weg niet meer door alle veranderingen die zijn vrouw erin had aangebracht. Het eerste wat hij zag in de kamer van het kind, naast het bedje, was een Zuster van Barmhartigheid, en dat verontrustte hem hevig.

‘Die heb ik laten komen,’ verklaarde de markies. ‘Dat wilde ik u al vertellen. Nu zijn moeder het niet kan, is er toch geen liefdevollere zorg denkbaar?’

En hij besloot die woorden met een charmante glimlach, gericht tot de jonge zuster, die onder haar grote, witgevleugelde kap subiet haar ogen neersloeg.

‘Maar nu ben ík er!’ zei de baron, op het bedje toelopend. Toen hij het uitgeteerde, wasbleke, zo goed als kale jongetje zag, riep hij uit: ‘M’n zoon! M’n zoon! O, mijn zoon!’, vergezeld van drie zuchten die zijn hart leken te doen stokken.

Het jochie, dat niet snapte wie die man was die zo naar hem riep, keek hem vanuit zijn bedje beduusd en onthutst aan. De baron begreep wat die blik inhield en barstte in snikken uit.

‘Ik ben je vader, m’n zoon! Je vader, je vader, die zoveel van je houdt...’

En hij knielde naast het bedje en begon het uitgemergelde gezichtje van zijn zoon te strelen, teder zijn handjes te kussen, daar en daar en daar, al zijn vingertjes, en daarna de rug en vervolgens de gloeiendhete palm van dat lieve, broodmagere handje... O, God, God, wat gloeide het!

Ongeveer een maand lang week hij niet meer van dat bedje, overdag noch ’s nachts. Hij ontsloeg de Zuster van Barmhartigheid, met die rotkap van d’r die hem een slecht voorteken leek: hij stond erop alle, maar dan ook álle zorg op zich te nemen en gunde zichzelf geen moment rust, sliep nachtenlang niet, wees voedsel en welke hulp dan ook van de hand. Hij informeerde in het geheel niet naar zijn vrouw en wilde ook niet weten waaraan ze leed: hij leefde die dagen louter en alleen voor zijn zoontje, dat geleidelijk aan, uit instinctieve dankbaarheid en gekoesterd door die immer wakende liefde, niet meer buiten hem kon, en hij drukte het stijf, heel stijf tegen zich aan en streelde het, terwijl hij het gevoel had te zullen stikken van ontroering.

Toen de ziekte overwonnen was, raadden de artsen de baron aan met zijn zoon naar het platteland te gaan omdat verandering van lucht de genezing zou bevorderen.

‘Dat hoefde u me echt niet aan te raden. Dat had ik zelf ook al bedacht,’ zei Ragona tegen de artsen.

Hij gaf orders voor het vertrek en dacht daarbij aan de kleinste kleinigheid, opdat zijn verzwakte zoontje op het platteland van alle gemakken voorzien zou zijn en het hem aan niets zou ontbreken.

Maar toen zijn zieke vrouw hoorde over die voorbereidingen voor het vertrek, ontstak ze in woede omdat ze bang was dat haar echtgenoot het kind voor altijd bij haar wilde weghalen. De arme markies Nigrelli wierp zich op als tussenpersoon en moest een tijdlang van de een naar de ander hollen om scheldkanonnades, vragen en antwoorden over te brengen, die hij dan weer, wellevend edelman als hij was, naar beste kunnen afzwakte of verbloemde.

Op een gegeven moment maakte de baron er een eind aan:

‘Nu is het genoeg! Zeg tegen uw dochter dat ik de vader ben en dat ik het voor het zeggen heb.’

‘Ja, maar u... daar op het land hebt u...’ probeerde de markies uit naam van zijn dochter tegen te werpen. ‘Ik bedoel... in uw situatie...’

‘Zegt u maar tegen uw dochter,’ hernam de baron op dezelfde toon, ‘dat ik mijn plicht als vader ken, en daarmee uit!’

Inderdaad had hij de boeren die naar de stad kwamen opgedragen tegen Bàrtola te zeggen dat ze het huis moest verlaten en met Tanotto in de nabijgelegen boerderij moest gaan wonen. Voordat hij vertrok, kwam hij met zijn vrouw overeen dat hun zoontje van nu af aan in de lange maanden (zoals hij, net als de boeren, de periode tussen maart en september noemde) bij hem op het platteland zou zijn, en ’s winters, in de korte maanden, bij haar in de stad.

Die verordening van haar baas was in Bàrtola’s ogen niet meer dan billijk geweest. Natuurlijk kon ze nu de jonker kwam niet in het grote huis blijven. Maar de baas moest haar – en daar moest hij niets achter zoeken – wel een gunst verlenen: haar toestaan de jonker te dienen, want geen enkele vrouw die daarvoor werd ingehuurd zou dat met meer liefde en grotere inzet kunnen doen dan zij. Ervan overtuigd dat die gunst haar zou worden verleend, werkte ze als een paard om het grote huis schoon te maken en de kamer waar de baas samen met het kleine baasje zou slapen in gereedheid te brengen.

Ze wist dan ook niet wat ze zag toen ze op de dag dat ze arriveerden een dienstbode uit het rijtuig zag stappen die meer weg had van een dame, aan wie de baron zijn in een omslagdoek gewikkelde zoontje overgaf, en vervolgens, uit een tweede, kleiner rijtuig, een kok en een keukenhulpje...

Wat? Hij zag haar dus echt alleen maar als een sloerie? Wilde hij haar zelfs de toegang tot de keuken – de keuken! – ontzeggen en haar zelfs niet de nederigste klusjes laten doen? De tranen sprongen haar in de ogen, maar de baron wierp haar een zo gebiedende blik toe dat ze zich meteen beheerste, haar hoofd boog en met een gebroken hart vertrok naar het kamertje verderop waar ze met haar zoontje haar intrek had genomen, om daar te gaan huilen.

Ze huilde tranen met tuiten; toen keek ze uit het raam naar de heuvel waar Tanotto voor het eerst de kalkoenen hoedde. Arm kind! Ze had hem weggestuurd, zodat hij bij de aankomst niet tot last zou zijn. Hoe klein hij ook was, voor hem was het geploeter al begonnen... Het feit dat de baas haar op die manier behandelde en dat hij de jonker had meegenomen naar het platteland, wees er wellicht op dat hij zich had verzoend met zijn vrouw. En dus zou zij vertrekken, terug naar haar dorp, naar haar oude moeder, of ergens anders dienstbode worden. Tanotto zou er, als hij later groot was, wel voor zorgen dat zij op haar oude dag wat te eten zou hebben.

Ze overwoog om onmiddellijk op te stappen, maar noch die dag, noch de dagen daarop kon ze haar baas aanschieten, want die had alleen maar oog voor zijn zoontje. Toen ze het wachten in die gemoedstoestand beu was en zich opmaakte om er dan maar heimelijk, zonder iets te zeggen, tussenuit te knijpen, kwam de baron haar zelf opzoeken op de boerderij.

‘Wat doe je?’ vroeg hij toen haar gepakte boeltje midden in de kamer zag klaarliggen.

‘Als u me toestemming geeft,’ zei Bàrtola met neergeslagen ogen, ‘ga ik weg.’

‘Ga je weg? Waarheen? Hoe bedoel je?’

‘Ik ga terug naar mijn moeder. Wat doe ik hier nog als U Edele me niet meer nodig heeft?’

De baron ontstak in woede. Hij fronste en keek haar een tijdje streng aan, kneep vervolgens zijn ogen toe en zei:

‘Maak je niet druk, en val me niet lastig! Wie zegt dat je weg moet? Ik heb mijn zoon hier, en ik heb tijd noch zin om aan iets anders te denken.’

Bàrtola werd zo rood als een boei en haastte zich deemoedig te zeggen:

‘Als U Edele er niet meer aan denkt, dan denk ik er ook niet meer aan, dat zweer ik u, ik vind het prima! Ik zeg het niet daarom, want dat zou schaamteloos van me zijn! Ik bedoel dat ik best de dienstmeid van U Edele en dat wurm dat hierheen is gekomen had kunnen blijven... Staat de schande me soms op het voorhoofd geschreven? Of waren mijn liefdevolle handen het niet waard hem te dienen?’

Er klonk zoveel droefenis door in haar woorden dat de baron medelijden met haar kreeg en haar wellevend de delicate redenen uiteenzette waarom hij haar op afstand had gehouden. Bovendien had het jongetje bijzondere zorg nodig die zij hem wellicht niet had kunnen geven.

Bàrtola schudde bitter het hoofd:

‘Alsof er kunde voor nodig is om een kind te dienen!’ zei ze. ‘Liefde, dat heb je nodig! Als iemand voelt dat hij met liefde wordt gediend, heeft hij geen kunde nodig. Heb ik mijn eigen kind soms niet grootgebracht? En de jonker zou ik nog beter hebben gediend dan een zoon, omdat ik behalve vol liefde ook vol respect en vol toewijding voor hem zou zijn geweest. Maar als U Edele mij daartoe niet waardig achtte, dan hebben we het er niet meer over. God kan in mijn hart kijken en Hij weet dat ik dit niet verdiende. Maar uw wil is wet.’

Om het gesprek in andere banen te leiden en om haar een plezier te doen, vroeg de baron naar Tanotto.

‘Kijk, daar is hij!’ antwoordde Bàrtola en wees naar hem, door het raam, halverwege de heuvel, tussen de kalkoenen. ‘Hij is al aan het hoeden. Elke avond als hij thuiskomt, vraagt hij naar de jonker; hij brandt van verlangen om hem te zien, al is het maar vanuit de verte, zegt hij. Hij zou hem wel bloemen willen brengen, maar ik heb gezegd dat hij de jonker niet kan zien omdat die ziek is, en dat bloemen slecht voor hem zijn. Daarna is hij erover opgehouden.’

Opgehouden? Daarboven tussen de kalkoenen pijnigde Tanotto zich juist hele dagen de hersens af om te snappen hoe bloemen nou slecht konden zijn voor een kind. Tenzij het, dacht hij, een kind was dat heel anders was... Maar hoe dan, anders? Hij keek naar de bloemen: nee, voor hem waren ze niet slecht, behalve distelbloemen dan, want die hadden stekels, dat wist iedereen; maar die zou hij hem zeker niet geven, die raakte hijzelf niet eens aan. Dus, hoe kon dat kind dan zijn? Hij dacht erover na en zon op een manier om het te zien zonder zelf gezien te worden.

Toen hij die niet vond en de verleiding niet langer kon weerstaan, liet hij op een dag de kalkoenen op de heuvel voor wat ze waren, posteerde zich op de oprit voor het grote huis en richtte zijn blik vastberaden op de balkons van de kamer waar de baas sliep. Er zou beslist wat zwaaien als zijn moeder hem daar betrapte, met zijn neusje in de lucht en zijn handen op zijn rug, maar hij wilde koste wat kost zijn nieuwsgierigheid bevredigen.

Zo wachtte hij een tijdje, en uiteindelijk verscheen achter een van de balkonramen het hoofd van het geheimzinnige kind. Als aan de grond genageld bleef Tanotto staan kijken. Het zag er inderdaad uit als een kind dat heel anders was, hij wist niet precies hoe, maar hij dacht dat bloemen daarom inderdaad wel eens slecht voor hem konden zijn. Het o zo bleke en breekbare, nog herstellende jongetje met z’n helblonde, dunne, amper teruggegroeide haartjes keek door de balkonramen ook nieuwsgierig naar hem. Maar even later verscheen de gestalte van de baron achter die ramen en maakte Tanotto zich verschrikt uit de voeten. Hij hoorde dat de baas hem meermalen riep en hij bleef staan, met bonkend hart. Hij draaide zich om en zag dat hij nu ook gewenkt werd. Wat moest hij doen? Hij keerde bedrukt op zijn schreden terug en was al bijna de voordeur binnengeglipt toen zijn moeder ineens opdook, hem bij zijn oor greep en hem met haar andere hand een pak voor zijn broek gaf.

‘De baas riep me! Ik moet bij de baas komen!’ gilde Tanotto tussen de klappen door.

‘De baas? Waar dan? Wanneer?’ vroeg Bàrtola verbaasd.

‘Daarnet, hij riep me vanaf het balkon!’ zei Tanotto, razend van woede en in tranen, meer vanwege de onrechtvaardigheid dan van de pijn.

‘Goed: kom dan maar, dat wil ik wel eens zien,’ zei zijn moeder en trok hem mee.

Tanotto ging naar binnen, onderwijl in zijn betraande ogen wrijvend. In de hal kwam de baron hen met zijn zoontje tegemoet.

‘Waarom huil je, Tanotto?’

‘Ik heb hem geslagen, het arme schaap,’ zei Bàrtola. ‘Ik wist niet dat U Edele hem had geroepen.’

‘Arme Tanotto,’ zei de baron en bukte zich om hem over zijn dikke, pikzwarte krulhaar te aaien dat precies zo was als het zijne. ‘Toe, toe, klaar nu. Kijk maar of jullie samen wat kunnen spelen, maar rustig aan, hè!’

De twee jongetjes keken elkaar aan en lachten. Vervolgens stak Tanotto met nog steeds betraande ogen en gebogen hoofd een hand in zijn zak, haalde een paar schelpen tevoorschijn die hij op de heuvel had gevonden, stak die de ander toe en vroeg met een snik, het staartje van zijn recente huilbui:

‘Wil je ze? Als ze niet slecht voor je zijn?’

Bàrtola lachte, maar wees hem meteen terecht.

‘Wat zeg je nou, brutale aap! Je, je? Je hebt het wel tegen de jonker, hè?’

‘Laat ze toch,’ zei de baron. ‘Het zijn kinderen.’

Maar ondanks de minzame reactie van de baas wilde Bàrtola wat dat aanging van geen wijken weten, en even later daarop berispte ze Tanotto opnieuw toen hij de jonker vroeg:

‘Hoe heet je?’

De baron stelde voor om zijn zoontje voor het eerst naar buiten te laten gaan en hem wat te laten wandelen op de oprijlaan. Bàrtola was dolgelukkig dat ze hem de trap af mocht dragen.

‘Hij weegt niets! Licht als een veertje!’ zei ze, en ze kuste het kind liefdevol op de borst, als een slavin.

‘Zo,’ zei de baron aan de voet van de trap tegen de twee jongetjes, ‘pak nu elkaars handje en wandel maar heel rustig een stukje onder de bomen. Toe maar...’

Tanotto en de jonker begaven zich op pad, met de schroom van kinderen die voor het eerst hand in hand lopen. Tanotto, die ongeveer twee jaar jonger was dan Tanino, leek niettemin veel ouder; hij leidde en beschermde hem. Na een poosje wisselde hij van hand en legde zijn rechterhand op Tanino’s rug om hem bij het lopen te ondersteunen. Toen ze een flink eindje weg waren en er geen gevaar meer bestond dat iemand hen zou horen, vroeg Tanotto opnieuw:

‘Hoe heet je?’

‘Tanino, net als m’n opa,’ antwoordde de ander.

‘Net als ik dus,’ zei Tanotto lachend. ‘Ik heet ook Tanino, net als m’n opa, dat heeft de rentmeester me verteld. Maar ze noemen me Tanotto omdat ik groot en stevig ben, en mama niet wil dat de mensen zeggen dat ik net als mijn opa heet.’

‘Waarom niet?’ vroeg Tanino nadenkend.

‘Omdat ik m’n opa niet heb gekend,’ antwoordde Tanotto ernstig.

‘Net als ik dus!’ zei Tanino, en lachte nu ook. ‘Ik heb m’n opa ook niet gekend.’

Ze keken elkaar verbaasd aan en lachten samen om die grappige ontdekking, alsof het een heel raar en vooral leuk toeval was waar je lang en vrolijk om kon lachen.

Aan het werk!

Al ruim een maand leek de oude Siròli lamgeslagen door de ramp die hem had getroffen en kon hij de slaap niet vatten. Die nacht had hij zich onder het heftige gekletter van de regen eindelijk vermand en had tegen zijn vrouw, die ook niet kon slapen en net zo bedrukt was als hij, gezegd:

‘Morgen gaan we, zo God het wil, de grond omwerken.’

En nu stonden de drie door malaria uitgeteerde en geel geworden zonen van de oude man, geflankeerd door twee dagloners, al vanaf zonsopgang de grond met een hak te bewerken. Om de zoveel tijd kwam nu eens de ene en dan weer de andere zoon met een van rugkramp vertrokken gezicht overeind en veegde zijn ogen af met een grote, katoenen zakdoek.

‘Hou vol!’ zeiden de twee dagloners. ‘Je gaat er per slot niet dood aan.’

Dan schudde de aangesprokene zijn hoofd, spuugde in zijn eeltige, met aarde besmeurde handen en ging weer aan het werk.

Vanuit het dichte gebladerte van de bomen op de heuvel weerklonk om de zoveel tijd iets als een woedende jammerklacht. De nog immer kranige oude man was daar bezig met snoeien en dat gejammer vormde de begeleiding van zijn inspanningen.

Het leek wel of het in de zomermaanden door malaria geteisterde land nu herademde vanwege de overvloedige regenval van die nacht, die de rivierbedding had doen vollopen. En inderdaad hoorde je na al die droge maanden het vrolijke geklater van de Drago weer.

Siròli had die grond in het Santa Anna-dal al zo’n veertig jaar in deelpacht. Al vele seizoenen geleden hadden zijn vrouw en hij de ziekte weten te overwinnen en waren er immuun voor geworden. Als God het wilde zouden in de loop der jaren ook hun drie zoons, die er nu nog onder gebukt gingen, er immuun voor raken. Drie van hun andere kinderen, twee jongens en een meisje, waren er echter aan gestorven, evenals de vrouw van hun oudste zoon, van wie nu alleen nog het vijfjarige dochtertje in leven was, dat wellicht ook niet bestand zou zijn tegen die ziekte.

‘God is de baas,’ placht de oude man te zeggen, zijn ogen samenknijpend. ‘Als hij haar wil hebben, neemt hij haar tot zich. Hij heeft ons hier neergezet, dus hier moeten we lijden en sloven.’

Hij had zo’n blind geloof in God dat hij zich steeds weer bij de grootste tegenslagen neerlegde en die aanvaardde als Zijn wil. Er was zo’n ramp als hem nu had getroffen voor nodig geweest om hem te ontmoedigen en te verpletteren.

Ofschoon hij op het land alle mankracht kon gebruiken, had hij God een van zijn zoons willen schenken. Het was de droom van veel boeren om een zoon te hebben die priester was, en hij had die droom kunnen verwezenlijken – niet uit eerzucht, maar uitsluitend om God welgevallig te zijn. Door spaarzaam te zijn en zich van alles te ontzeggen had hij zijn zoon jarenlang kunnen onderhouden toen die in de nabijgelegen stad op het seminarium zat, en daarna was het hem vergund geweest te zien hoe die tot priester werd gewijd en hem zijn eerste mis te horen lezen.

De herinnering aan die eerste mis had een onuitwisbare indruk op de oude man gemaakt, omdat hij die dag in de kerk waarlijk Gods aanwezigheid had gevoeld. En hij zag nog zo voor zich dat zijn zoon, voor de plechtigheid gehuld in een schitterende, goudbestikte kazuifel, bleek en bevend heel langzaam de treden voor het tabernakel beklom, knielde, zijn smetteloze handen vouwde in gebed, ze weer opende, zich met half geloken ogen tot de gelovigen wendde om de rituele woorden te prevelen, en toen weer terugliep naar het missaal op de lessenaar. Het mysterie van de mis had hem nog nooit zo indrukwekkend toegeschenen. Met een ziel die vervreemd leek van zijn zintuigen had hij hem bevend gadegeslagen, zijn keel dichtgeknepen door een weldadige spanning; hij had zijn vrouw naast zich horen snotteren van ontroering, zijn godsvruchtige oudje, en ook hij was zijns ondanks in onstuitbaar gesnik uitgebarsten toen hij zich bij het klingelen van de bel, op het moment suprême van de elevatie, zo diep prosterneerde dat zijn voorhoofd de grond raakte.

Vanaf dat moment had hij zich, ofschoon hij zoveel ouder was en zoveel beproevingen had moeten doorstaan in het leven, bijna een kind gevoeld ten overstaan van zijn zoon, de priester. Wat kon zijn leven, dat ondanks alle misère en alle inspanningen, onbezoedeld was geweest, voor waarde hebben in vergelijking met de reinheid van die zoon die zich zo dicht bij God bevond? Hij was over hem gaan spreken als over een heilige, en als zijn zoon hem vanuit het College van de paters Oblaten, het weeshuis waar hij door zijn ijver en toewijding was aangesteld als huisonderwijzer, op het land kwam opzoeken, hoorde hij hem met open mond gelukzalig aan.

Zijn andere zoons, die werden voorbestemd voor het zware werk op het land, waar ze werden blootgesteld aan de dood, benijdden hun broer totaal niet, maar waren juist trots op hem, sieraad van de familie. Als ze ziek werden, hadden ze zich vaak getroost met de gedachte dat Giovanni voor hen bad.

Het bericht dat die zich had bezoedeld door een schandelijk misdrijf te begaan ten aanzien van de arme kleintjes die in het weeshuis aan zijn zorgen waren toevertrouwd, was op de boerderij van de oude Siròli dan ook ingeslagen als een bom. Aanvankelijk had zijn moeder zich in haar eerbiedwaardige godsvrucht helemaal geen voorstelling kunnen maken van het vergrijp van haar zoon: de oude man had het haar naar beste kunnen moeten uitleggen, en toen was ze verbijsterd geweest, en geschokt, en had ze het bijna niet geloofd:

‘Giovanni? Wat zeg je me nou?’

Siròli was naar de stad gegaan om nadere inlichtingen in te winnen, in de stille hoop dat het laster betrof. Hij was bij een aantal bekenden langsgegaan, maar die hadden toen ze hem zagen allemaal iets onrustigs gekregen, alsof ze een zekere afschuw voelden; ze hadden zijn vragen kortaf, eenlettergrepig beantwoord en zelfs vermeden hem aan te kijken. Hij was ook bij Lobruno langsgegaan, de eigenaar van het land dat hij pachtte. Lobruno, konkelaar, gemeenteraadslid, bevriend met iedereen, van de bisschop tot de prefect, had hem bepaald niet met open armen ontvangen. Wóést was hij:

‘Net goed! Net goed! Priester, hè? Van kluitenhakker tot priester. Ben je nou tevreden? Dat komt ervan als je tot elke prijs hogerop wilt komen zonder de benodigde opvoeding of opleiding!’

Daarna was hij gekalmeerd en had beloofd dat hij alles in het werk zou stellen om het schandaal in de kiem te smoren.

‘Uit naam van het menselijke fatsoen, welteverstaan! Uit naam van het respect dat wij allen aan het heilige geloof verschuldigd zijn, welteverstaan! Niet voor dat zwijn, en ook niet voor u!’

En de arme oude man was als een geslagen hond naar huis teruggekeerd, er inmiddels van overtuigd dat het vergrijp van zijn zoon werkelijk had plaatsgevonden, dat Giovanni, de onverlaat, gevlucht was, uit de stad verdwenen, om zich aan de volkswoede te onttrekken – en dat hijzelf onder het gewicht van zoveel schande de rust noch de moed zou hebben om wie dan ook onder ogen te komen.

En nu zat hij hoog in de bomen te snoeien. Niemand zag hem, en zo kon hij rustig huilen onder het werk. Sinds die bewuste dag had hij geen traan meer gelaten. Hij overdacht zijn eigen onberispelijke leven en dat van zijn oude gezellin, en kon maar niet begrijpen hoe er uit hen beiden zo’n monster geboren had kunnen worden, hoe hij zichzelf al die jaren zó voor de gek had kunnen houden dat hij zelfs had geloofd dat zijn zoon een heilige was. En het was nog wel zijn idee geweest hem aan God te schenken! En voor hem, voor hém had hij zijn andere, goede, zachtmoedige, vrome zoons opgeofferd, die andere zoons die nu daarginds aan het werk waren, de arme zielen, nog niet geheel hersteld van hun laatste koortsaanvallen. O nee, God, die zo gruwelijk door dat stuk verdriet beledigd was, zou het hem nooit ofte nimmer vergeven. Gods vloek zou voor altijd op zijn huis rusten. Het menselijk gericht zou wel raad met hem weten en hem ten slotte uit de schuilplaats verdrijven waar hij zich in al zijn schaamte had begraven, en hij en zijn vrouw zouden sterven van schaamte in de wetenschap dat hij in de gevangenis zat.

Plotseling hoorde de in bittere overpeinzingen verzonken oude man de stem van een van zijn zoons, Càrmine, de oudste:

‘Hé, pa! Kom ’ns! Hij is hier!’

Siròli schrok op, greep zich vast aan de boomtak waarop hij balanceerde en begon over zijn hele lijf te beven. Giovanni? Hier? Wat moest die van hem? Hoe durfde hij een voet in zijn vaders huis te zetten? Zijn moeder onder ogen te komen?

‘Ga naar hem toe!’ schreeuwde hij terug, woedend aan de tak schuddend. ‘Ga ogenblikkelijk naar hem toe en zeg hem dat hij weggaat, meteen! Ik wil hem niet in huis, ik wil het niet!’

Càrmine keek zijn andere broers vragend aan; daarna liep hij naar het boerenhuis en beduidde zijn ouderloze nichtje, dat helemaal opgetogen het nieuws van de komst van haar heeroom was komen brengen, hem voor te gaan.

Op het erf trof Càrmine een opzichter van Lobruno aan, die op het muurtje naast de voordeur zat. Kennelijk was de priester met hem meegekomen.

‘En je vader?’ vroeg de opzichter aan Càrmine, terwijl hij niet alleen zijn hoofd ophief maar ook de twijg die hij in zijn hand hield, waarmee hij onder het wachten had ingemept op wat verdord onkruid dat tussen de keien op het erf was opgeschoten.

‘Hij wil hem niet zien,’ antwoordde Càrmine, ‘en hij wil hem ook niet in huis. Dat moest ik hem zeggen.’

‘Ho, ho,’ zei de opzichter. ‘Ga eerst terug naar je vader en zeg hem dat ik hem moet spreken, uit naam van de baas. Vooruit!’

Càrmine haalde zijn schouders op en maakte rechtsomkeert. De opzichter wenkte het kleine meisje, dat met grote ogen stond toe te kijken en niet wist wat ze van al dat geheimzinnige gedoe denken moest en hoe het kwam dat niet iedereen blij was met de komst van heeroom, zette haar tussen zijn benen en mompelde met een boosaardig glimlachje:

‘Blijf jij maar hier, hartje, niet naar binnen gaan. Jij bent ook nog maar klein, en... je weet maar nooit!’

Kort daarop kwam Càrmine terug, gevolgd door zijn twee broers.

‘Hij komt eraan,’ zei hij tegen de opzichter, en liep met zijn broers het huis binnen.

Het was een grote, vochtige, berookte ruimte met aan de ene kant de ruif voor de beesten: een ezel stond er lijdzaam op zijn portie hooi te kauwen. Aan de andere kant een groot bed dat wankel op zijn ijzeren poten stond doordat de keienvloer schuin afliep: daar sliepen de drie broers, nooit tegelijk, want om beurten hielden ze ’s nachts buiten de wacht. De rest van het vertrek stond vol landbouwgereedschap. Een houten trapje leidde naar de zolderkamer waar de twee oudjes en het weesje sliepen.

Met zijn bovenlichaam over de opgerolde matrassen gebogen en zijn hoofd begraven in zijn armen zat Giovanni op de kale planken van het bed. Zijn oude moeder hield haar blik strak op hem gericht en huilde, huilde zonder ophouden, geluidloos, alsof ze alle liefde, al het leven dat haar restte met die tranen ongedaan wilde maken, teniet wilde doen.

Toen hij ze hoorde binnenkomen, hief de priester zijn hoofd op, wierp ze een schuinse blik toe en begroef daarna zijn hoofd weer in zijn armen. Zo konden de drie broers een glimp opvangen van zijn veranderde gezicht, dat bleek was, met een flinke stoppelbaard: ze bleven een tijdje met een mengeling van afgrijzen en medelijden naar hem staan kijken, zagen dat zijn soutane hier en daar gescheurd was, en toen ze omlaagkeken merkten ze op dat aan een van zijn schoenen de zilveren gesp ontbrak.

Toen de oude moeder haar drie andere zoons zag, barstte ze in luid gesnik uit en sloeg haar handen voor haar gezicht.

‘Ma, toe, stil maar!’ zei Càrmine met verstikte stem, en ging samen met zijn broers op de kistbank naast het bed zitten, waar ze zwijgend op hun vader wachtten.

Ze hadden alle drie een geel gezicht, hadden alle drie een lange, naar achteren afhangende zwarte wollen muts op en zaten alle drie naast elkaar, in dezelfde houding.

Eindelijk kwam de oude man het erf op lopen, gebogen, zijn handen op zijn rug, zijn blik naar de grond gericht. Hij had net zo’n muts op als zijn zoons, maar dan vaal geworden en vol gaten. Zijn haar was lang en hij had zich al een maand niet meer geschoren.

‘Siròli, kop op!’ riep de opzichter van Lobruno, die het meisje van zich af duwde en opstond om de oude man tegemoet te lopen. ‘Kop op, zeg ik! Het is allemaal geregeld.’

Zonder iets te zeggen, alsof hij hem niet had gehoord of begrepen, boorden Siròli’s nog levendige, maar door hartzeer verstarde ogen zich in die van de opzichter.

Daarop legde die, een potige vent met een enorme borstkas en een hoogrood gezicht, beschermend, aanmatigend en een beetje spottend een hand op de schouder van de oude man en zei nogmaals:

‘Het is allemaal geregeld. Verholpen, verholpen, kun je beter zeggen,’ en hij lachte onbeschaamd. Toen vervolgde hij: ‘Als je het geluk hebt bazen te hebben zoals wij, die het goed met ons voorhebben vanwege onze toewijding en onze eerlijkheid, dan kunnen bepaalde... uh... wissewasjes worden gecorrigeerd. Kindergedoe, per slot van rekening, snap je? Zonder consequenties. Maar toch leek het me beter om dat onschuldige schepseltje niet mee naar binnen te nemen: da’s toch terecht?’

De oude man beheerste zich: hij huiverde.

‘Nou, wat heb je me te zeggen?’ vroeg hij.

De opzichter haalde zijn hand van Siròli’s schouder, legde beide handen vervolgens op zijn rug, stak zijn borst vooruit, maakte zich lang, keek de oude man vanuit de hoogte aan en snoof:

‘Dat zal ik je zeggen. De baas heeft, in de eerste plaats uit eerbied voor het habijt dat je zoon zo onwaardig is, maar ook uit barmhartigheid jegens jou, hemel en aarde bewogen en is erin geslaagd de verwanten van die arme kleintjes zo ver te krijgen dat ze hun aanklacht weer intrekken. De uitslag van het medisch onderzoek is... gunstig. Uw zoon gaat naar Acireale.’

De oude Siròli, die tot dan toe met zijn blik naar de grond gericht had staan luisteren, keek op:

‘Naar Acireale?’

‘Jazeker. Onze bisschop en de bisschop daar zijn het eens geworden.’

‘Eens geworden?’ vroeg de oude man. ‘Eens waarover?’

‘Over... over die blunder, verdomme, snap dat dan!’ riep de ander ongeduldig uit. ‘Ze knijpen kortom een oogje toe en daarmee is de kous dan af.’

De oude man balde zijn vuisten, verbleekte en mompelde:

‘Dat is wat de bisschop doet?’

‘Dat en meer,’ antwoordde de opzichter. ‘Uw zoon moet een jaar of twee in Acireale blijven, als boetedoening, totdat er niet meer over de kwestie wordt gepraat. Dan kan hij terugkomen en de mis weer lezen, daar kunt u zeker van zijn.’

‘Hij?’ schreeuwde Siròli en wees naar het huis. ‘Weer met zijn vuile poten aan de gewijde hostie zitten? Hij daar?’

De opzichter haalde blijmoedig zijn schouders op.

‘Als monseigneur vergeeft...’

‘Monseigneur, ja, maar ík niet!’ beet de oude man hem verontwaardigd toe, en sloeg met zijn vlakke, misvormde hand op zijn ingevallen borst. ‘Kom maar mee!’

Hij stapte het huis binnen, rende naar het bed waarop de priester nog steeds in dezelfde houding zat, greep hem bij zijn arm en trok hem met een woeste ruk overeind:

‘Naar boven, smeerlap! Kleed je uit!’

De priester stond midden in de kamer en verborg zijn gezicht in zijn geheven armen; zijn soutane was helemaal gekreukt en van achteren opgekropen, waardoor je zijn blote kuiten kon zien. Giovanni’s drie broers en zijn moeder waren blijven zitten en keken ontdaan van de een naar de ander: zo hadden ze hun vader nog nooit gezien. De opzichter aanschouwde het tafereel vanaf de drempel.

‘Ga naar boven en kleed je uit!’ herhaalde de oude man.

En met die woorden joeg hij hem met een paar flinke duwen het houten trapje op. Daarna draaide hij zich om naar zijn vrouw die luid zat te snikken en zei dat ze stil moest zijn. De vrouw hield onmiddellijk op met snikken en knikte meermalen, ten teken van gehoorzaamheid. Het was de eerste keer dat haar man zijn stem tegen haar verhief.

Op de drempel haalde de opzichter pijnlijk getroffen zijn schouders op en mompelde:

‘Waarom, ouwe gek? Nu alles geregeld is?’

‘Zwijg!’ schreeuwde de oude man en liep op hem toe. ‘Ga dit maar aan de monseigneur overbrengen.’

Hij beklom langzaam het trapje. Boven had Giovanni zijn soutane uitgetrokken en zat in hemdsmouwen, vest en korte broek naast het bed van zijn vader. Meteen verborg hij zijn gezicht in zijn handen.

De oude man bleef een tijdje naar hem staan kijken; toen beval hij:

‘Haal die gesp van je schoen!’

Hij boog zich voorover om te gehoorzamen. Zijn vader liep naar hem toe, zag dat hij zijn kalotje nog op had en rukte het van zijn hoofd, samen met een pluk haar. Giovanni sprong woedend op. Maar de oude man hief dreigend zijn hand op en wees naar de trap:

‘Naar beneden! Wacht... er staat daar een hak. En ik heb het nog goed met je voor, want zelfs díe zou jou onwaardig zijn. Je broers zijn de grond aan het omwerken, maar je mag niet bij ze in de buurt komen. Zelfs je geploeter zal door God vervloekt worden!’

Eenmaal alleen achtergebleven pakte hij de soutane op, borstelde hem af, vouwde hem zorgvuldig op en kuste hem; hij raapte de zilveren gesp van de grond en kuste hem, vervolgens het kalotje en kuste het; daarna liep hij naar een oude, langwerpige, vurenhouten dekenkist die op een doodskist leek, waarin de kleren van zijn drie overleden kinderen liefdevol werden bewaard, opende die en legde er, na ze te hebben bekruist, ook deze kleren in, van zijn zoon de priester – dood.

Hij sloot de kist, ging erop zitten, verborg zijn gezicht in zijn handen en begon onbedaarlijk te huilen.

==

Dikke vrienden

Weldoorvoed, gladgeschoren en blozend stond Gigi Mear die ochtend in pelerinejas (tja, na je veertigste valt er met de noordenwind niet meer te spotten!), zijn halsdoek met zorg tot onder zijn neus opgetrokken en met dikke Engelse handschoenen aan op de Lungotevere de’ Mellini op de tram naar de Porta Pia te wachten die hem, als elke dag, in de Via Pastrengo zou afleveren, pal voor het Gerechtshof, waar hij werkzaam was.

Gedreven door de zalige lichtzinnigheid van de jeugd had Gigi Mear, graaf van geboorte doch helaas zonder grafelijk goed of geld, zijn vader ooit te kennen gegeven dat hij het nobele voornemen had om bij die staatsinstelling te gaan werken, in de toentertijd naïeve veronderstelling dat het een hof was en dat elke graaf daar dus toegang toe had.

Iedereen weet dat trams nooit komen als je erop wacht. Of ze blijven halverwege de rit steken door stroomuitval, of ze verkiezen het op een ander voertuig in te rijden of desnoods een arme sloeber te vermorzelen. Desalniettemin reuze handig, al met al.

Die ochtend stond er een ijzige, snijdende noordenwind, en Gigi Mear stampvoette van de kou terwijl hij ondertussen naar het rimpelende, ingedamde rivierwater keek dat het tussen de nieuw aangelegde, strakke, grauwe kademuren ook erg koud leek te hebben, als een arme sloeber in z’n hemd.

Tingelingeling, hè, hè, daar was de tram eindelijk. Gigi Mear wilde er net zonder hem aan te houden opspringen, toen hij vanaf de nieuwe Ponte Cavour luid zijn naam hoorde roepen: ‘Gigin! Gigin!’

Hij zag een man die molenwiekend met zijn armen op hem af kwam hollen. De tram ging ervandoor. Daar stond tegenover dat Gigi Mear nu de troost smaakte te worden omhelsd door een onbekende, een boezemvriend kennelijk, te oordelen naar de onstuimigheid waarmee hij, smak, smak, gekust werd op de zijden halsdoek die zijn mond bedekte.

‘Ik herkende je echt meteen, Gigin! Meteen! Zeg, wat zie ik? Achtenswaardig geworden? Oh, oh, al helemaal grijs! Schaam je je niet? Nog een kus, m’n beste Gigione, mag ik? Vanwege je eerbiedwaardige grijze haren. Je stond daar zo, ik had het idee dat je op me stond te wachten. Toen ik zag dat je je hand uitstak om in dat duivelse ding te stappen, voelde het gewoon als verraad!’

‘Tja, ik moest naar kantoor,’ zei Mear met een geforceerde glimlach.

‘Doe me een genoegen en gebruik niet van die vieze woorden!’

‘Hè?’

‘Wat ik zeg. Ik gebied het je.’

‘Altijd netjes vragen... wel zo belangrijk... Je bent me er eentje, zeg!’

‘Ja, dat weet ik. Maar je verwachtte niet me te zien, hè? Ja, ik zie het aan je gezicht: je verwachtte me niet.’

‘Nee, om je de waarheid te zeggen...’

‘Ik ben gisteravond aangekomen. En ik moet je de groeten doen van je broer die me... nu moet je vast lachen... die me een introductiebriefje voor je wilde meegeven. “Wat?” zei ik. “Voor Gigione? Maar die kende ik bij wijze van spreken eerder dan u! We waren jeugdvrienden, verdorie, we hebben elkaar ik weet niet hoe vaak te grazen genomen... En daarna studiegenoten...” Het geweldige Padua, Gigione, weet je nog? Die kerkklok die jij nooit hoorde, nooit, omdat je sliep als een... laten we zeggen, een marmot, al zou varken beter bij je passen. Maar goed. Eén keer hoorde je ’m wel, en toen dacht je dat hij luidde omdat er brand was! Dat waren nog ’ns tijden! Je broer maakt het prima, trouwens, godzijdank. We hebben samen een zaakje opgezet, en daarom ben ik hier. Zeg, wat heb je? Vanwaar die grafstemming? Ben je getrouwd?’

‘Nee, zeg!’ riep Gigi Mear, opschrikkend.

‘Of ga je dat binnenkort doen?’

‘Ben je gek! Na m’n veertigste? Het idee alleen al!’

‘Veertig? Zullen we niet liever vijftig zeggen, Gigione... Ach, natuurlijk, ik was even vergeten dat jij er een meester in bent dingen niet op te merken: klokken die luiden, jaren die verstrijken. Vijftig, m’n beste, dat verzeker ik je, over de vijftig... Blijven ademhalen! Nu laat de zaak zich toch wat ernstiger aanzien. Je bent geboren in... wacht even... in april 1851, waar of niet? Op 12 april.’

‘In mei, met je welnemen, en in 1852 met je welnemen,’ corrigeerde Mear hem geërgerd, met de nadruk op ‘twee’. ‘Of weet je het soms beter dan ik? 12 mei 1852. Dus ik ben nu negenenveertig jaar en een paar maanden.’

‘En geen vrouw! Prima. Ik wel, moet je weten. Ach, een drama: je zult je doodlachen. Laten we intussen afspreken dat jij me uitnodigt voor de lunch, goed? Waar bik jij dezer dagen? Nog altijd bij de oude Barba?’

‘Hè?’ riep Gigi Mear met stijgende verbazing uit. ‘Weet je ook van de oude Barba? Kwam jij daar dan ook?’

‘Ik? Bij Barba? Hoe had dat nou gekund, als ik in Padua zit? Dat hebben ze me gezegd, en ze hebben me ook verteld over de gekkigheid die je er samen met de andere gasten uithaalt, in die oude... hoe moet ik het noemen... kroeg, slagerij, eethuis?’

‘Kroeg, van laag allooi,’ antwoordde Mear, ‘maar goed... als je dus kennelijk bij me komt lunchen, moet ik nu thuis mijn dienstbode gaan waarschuwen...’

‘Jong?’

‘Nee, oud, m’n beste, oud! En naar Barba ga ik niet meer, moet je weten, en met die gekkigheid is het ook al drie jaar afgelopen. Op zekere leeftijd...’

‘Na je veertigste!’

‘Na je veertigste moet je de moed hebben om de weg die naar je ondergang zou kunnen leiden de rug toe te keren. Bergafwaarts, prima, maar dan heel rustigjes, niet holderdebolder. Zo, kom mee naar boven. Hier woon ik. Ik zal je laten zien hoe keurigjes ik mijn huisje op orde heb.’

‘Rustigjes... keurigjes... huisje...’ zei zijn vriend, terwijl hij achter Gigi Mear aan naar boven liep. ‘Je praat in verkleinwoorden, en dat terwijl je zelf zo groot bent, overal zo ver boven uitsteekt, m’n arme Gigione! Wat hebben ze met je gedaan? Hebben ze je eindelijk kleingekregen? Wil je me soms aan het huilen maken?’

‘Ach,’ zei Mear die op de overloop stond te wachten tot de dienstbode de deur kwam opendoen, ‘je moet dit rotleven nemen zoals het is, het koesteren, koesteren met verkleinwoorden, of het neemt je te grazen. Ik heb geen zin om kruipend richting mijn graf te gaan.’

‘O, jij vindt dus dat de mens altijd rechtop moet lopen?’ zei de ander daarop fel. ‘Zeg dat niet, Gigione! Ik weet maar al te goed hoeveel moeite het me soms kost om op twee benen overeind te blijven. Geloof me, beste vriend, als we de natuur haar gang lieten gaan, dan zouden we allemaal neigen naar viervoetigheid. Echt het beste. Handiger, steviger, meer in evenwicht... Hoe vaak zou ik me niet liever voorover willen laten vallen en op handen en voeten verder lopen! Die verdomde beschaving richt ons te gronde! Als ik een viervoeter was, zou ik een prachtig wild dier zijn; als ik een viervoeter was zou ik je een paar keer in je buik trappen vanwege de rabiate onzin die je net debiteerde; als ik een viervoeter was zou ik niet getrouwd zijn, geen schulden hebben, geen zorgen... Wil je me soms aan het huilen maken? Dan ben ik weg!’

Duizelend van het potsierlijke taalgebruik van die plots ten tonele verschenen vriend bestudeerde Gigi Mear diens gezicht en peinsde zich de hersens af hoe hij in jezusnaam heette, en hoe en wanneer hij hem in Padua had leren kennen. Als kind of als student? In gedachten liet hij al zijn goede vrienden van weleer de revue passeren, maar tevergeefs: het uiterlijk van geen van hen beantwoordde aan dat van deze. Intussen durfde hij hem niet om opheldering te vragen. De vertrouwelijkheid die de man tentoonspreidde was zo groot en van dien aard dat hij vreesde hem te beledigen. Hij besloot het met een list te proberen.

Het duurde even voordat de dienstbode kwam opendoen: ze verwachtte mijnheer niet zo vroeg terug. Gigi Mear belde nogmaals aan, en ten slotte kwam ze aangesloft.

‘Daar ben ik weer, ouwetje,’ zei Mear, ‘en ik heb iemand meegenomen. Dek maar voor twee vandaag, en zet je beste beentje voor! Let wel, mijn vriend, die overigens een heel vreemde naam heeft, is niet de eerste de beste!’