J.M.A. Biesheuvel

Godencirkel

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2040 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is in 2022 gemaakt naar het Verzameld werk in drie delen, 2008

Voor Eva

==

*

==

Das Fräulein stand am Meere

Und seufzte lang und bang,

Es rührte sie so sehre

Der Sonnenuntergang.

==

Mein Fräulein! sei’n Sie munter,

Das ist ein altes Stück;

Hier vorne geht sie unter

Und kehrt von hinten zurück.

==

Heinrich Heine

Godencirkel

Karel van het Reve en ik kwamen voor de wind in snelle vaart uit Dublin, in de herfst, aanzeilen op de vaargeul die naar Europoort, Rotterdam, leidt. Karel, ziende dat ik al mijn handen vol had, dat het hier gevaarlijk navigeren was met al die grote schepen in de buurt, de hoge golven, de verraderlijke zandbanken, horende de ons toegeschreeuwde aanwijzingen en vermaningen van loodsen uit sloepen met een binnenboordmotor, eveneens opmerkende dat ik niet tegelijk bij de fok en de helmstok kon zijn, trok zich terug in de roef en begon daar een krenteboterham belegd met kaas en jam te eten. Voor den donder, dacht ik, nu moet ik de zaken alwéér alleen oplossen. Ik heb al vaak uit de doeken gedaan dat Karel God voor mij is en dat is mijn geloof, hoewel ik ervan overtuigd ben dat God behoorlijk op zijn achterhoofd gevallen moet zijn en flink zwakzinnig is: in het andere geval zou hij de wereld immers beter hebben ingericht? Ik wilde nu eens zekerheid hebben en toen we ter hoogte van Maassluis waren riep ik hem uit de roef. ‘Karel!’ riep ik. ‘Karel, kom haastiglijk!’ Hij kwam en vroeg of er iets aan dek te doen was. ‘Ik kan het alleen af,’ zei ik, ‘maar ter hoogte van Hoek van Holland heb ik het een paar maal flink benauwd gehad.’ Karel, die zag dat we in de buurt van het rustige haventje van Maassluis waren, nam de helmstok van me over. ‘Berg de zeilen,’ zei hij tegen mij, ‘leg de landvasten klaar, schenk mij géén kop koffie in, ik wil niet afgeleid worden, we gaan hier liggen,’ en met behulp van de motor meerde hij het schip in het rustige haventje af. Een halfuur later, we hadden samen wat gegeten, begon hij de zeilen in grote witte nylon zakken te proppen. ‘Ga jij maar slapen,’ zei hij, ‘nu wordt het uiterste van de bemanning gevraagd.’ Ik keek hem streng aan en sprak: ‘Laat jij mij de pink van je rechterhand eens zien.’ Die pink stond helemaal scheef en krom. ‘En geef me nu eens een hand,’ merkte ik op. Hij voldeed aan mijn verzoek en ik merkte dat de pink krom in mijn hand lag tijdens het schudden. (Terwijl dat gebeurde zei een simpele zoon tegen zijn moeder op de kant op ons schip wijzend: ‘Wat een klein scheepje, hè moeder? Toch moet volgens het scheepsbewegingen-inlichtingenkantoor Dirkzwager het schip juist bij slecht weer uit Dublin hier zijn aangekomen. Die mensen komen waarschijnlijk tomaten halen voor Ierland.’ Karel trok zijn laarzen uit en probeerde schoenen aan te trekken en mompelde zachtjes: ‘Herhaling.’ ‘Hier volgt een herhaling,’ schalde de stem van de simpele man over het water van de stille haven en langs de lage daken van de ingeslapen rustige stad. ‘Wat een klein scheepje, hè moeder? Toch moet volgens het scheepsbewegingen-inlichtingenkantoor Dirkzwager het schip juist bij slecht weer uit Dublin hier zijn aangekomen. Die mensen komen waarschijnlijk tomaten halen voor Ierland.’) ‘Dat zou een bewijs kunnen zijn,’ zei ik tegen Karel, ‘maar door zulke grapjes laat ik me niet van mijn stuk brengen.’ (De moeder en de man liepen verder en stapten bij een kruidenier in de Vondelstraat binnen). ‘Jij doet altijd alsof je zo veel weet,’ zei ik, ‘maar neem nu die pink eens, mijn broer en mijn zus zijn debiel en die hebben ook zo’n pink aan de rechterhand.’ ‘Probeer hem maar eens recht te buigen,’ zei Karel en ik begon uit alle macht pogingen in het werk te stellen de pink recht te krijgen. Karels gezicht vertrok van pijn maar de pink bleef krom als een kromme spijker. ‘Dan ben jij debiel,’ zei ik stuurs. Hij glimlachte.

Het schip lag goed vast, de zeilen waren opgeborgen en de douane kwam langs. Wij vulden een paar formulieren in en begonnen door de stad te wandelen. ‘Blijf jij nog leven tot annum 2000?’ vroeg ik. ‘Ben ik een profeet?’ vroeg Karel. Ik werd kwaad en zei: ‘Wij blijven leven tot het jaar 2000 en dan varen we naar New York, we gaan op jouw zeilboot. Op het eiland Manhattan begeven we ons dan naar de 42ste straat Broadway en we lopen de keuken van het hotel American Cottage binnen. Er zit daar een hendel naast de ijskast en omdat niemand van de Amerikanen weet waar dat ding voor dient, blijven ze ervanaf, gelukkig hebben ze hem ook niet weggehaald. We zetten die hendel dan op achteruit.’ ‘Hoe ben je daar achter gekomen?’ vroeg Karel. ‘Berekeningen,’ zei ik, ‘ik heb altijd zitten rekenen.’ ‘Vreemd,’ zei hij, ‘maar dan zou je mijn Zoon moeten zijn.’ ‘Het kan zo niet langer doorgaan,’ zei ik. ‘We wachten weliswaar nog even, maar dan komt Hitler weer, Stalin, Roosevelt, Truman, Eugène Sue, Napoleon, Toergenjev, Erasmus, Spinoza, Galilei, Copernicus, Augustinus, de martelaren van Gorinchem, we zakken rustig terug om het allemaal nog eens over te doen. Als we dan in het jaar 34 na Christus zijn beland, zitten Maria en ik in de hemel en hang jij, Karel, maar eens aan het kruis. Later word jij geboren in een kribbe in een schamele stal en zo gaan we via Alexander de Grote, Aeneas en Dido en Homerus, Mong, Ping Whei en Lombok Khan helemaal terug tot aan het Paradijs. Waarom zijn Adam en Eva uit het Paradijs verdreven? Waarom heb jij dat gedaan?’ ‘Heb je dat soms ook uitgerekend?’ vroeg Karel minzaam. Ik glimlachte. ‘Die appel was Adam zijn intieme deel en Eva heeft ervan genomen, vervolgens heeft zij haar intieme deel aan Adam aangeboden opdat hij eraan likken zou, het was een nummertje 69. Natuurlijk begrijp ik dat jij dat niet goed vond. Je kunt veel door de vingers zien, maar geraffineerdheid?’ ‘Het is prachtig,’ zei Karel, ‘daar heb ik lang op gewacht en nu is iemand erachter gekomen. De volgende keer laten we Mozes met dertien geboden naar beneden komen: elfde gebod: “Gij zult geen dieren sarren”, twaalfde gebod: “Mensen zullen niet mensen martelen” en het dertiende gebod: “Wie met zijn tweeën 69 doet, wordt onmiddellijk vernietigd”.’ ‘Nou, dat is mooi,’ zei ik. ‘Reve, ik hoop dat je nog lang mag leven.’ ‘Als ik het maar tot 2000 uithou,’ zei hij. ‘Dat hou jij wel, dat hou jij wel,’ zei ik geruststellend. ‘Maar nu zijn er nog twee dingen. Er staat geschreven in de Openbaringen dat twee mannen rokende over zee zullen gaan om het Paradijs te laten aanbreken. Wij zullen over zee naar die hendel gaan, maar jij rookt niet, ik echter rook mijn Hajenius-sigaren.’ ‘Dan steek ik voor die ene keer nog eens een Drum-sigaret op,’ zei Karel en meteen vroeg hij mij: ‘hoe zit dat nou als je aan het kruis hangt, doet het veel pijn?’ ‘Je doet gewoon een beetje jodium op je voeten en in je handen, dan is er geen infectiegevaar,’ zei ik. ‘Je hangt trouwens niet aan je handen maar je staat met je voeten op een hoge smalle stoof waarin warme stenen zitten verborgen opdat je ’s nachts geen koude voeten krijgt.’ ‘En sterf je dan op den duur echt?’ vroeg Karel. ‘Nee, natuurlijk niet,’ zei ik, ‘je doet maar net alsof, je wordt in het graf gelegd, maar er zijn daar een stoel, een tafel en een bed, er is daar het New York Times Crossword Puzzle Book en je kunt scrabbelen, er is een rekstok en ik zou twintig kniebuigingen per dag doen. Bovendien vind je er een boekenkast gevuld met werken van Homerus tot Thomas Mann, van Herodotus tot Bruno Schulz. Je hoeft je echt niet te vervelen. De derde dag rol je de steen voor de ingang weg, die weegt maar drieëntwintig kilo, en dan wandel je weg, het gaat allemaal vanzelf.’ ‘Maarten,’ zei Karel nu terwijl we over de dijk richting Vlaardingen liepen, ‘jij schrijft nu allemaal van die boeken, wat wil je daar eigenlijk mee want wat jij schrijft wordt toch nooit zo goed als het werk van Elsschot.’ ‘Je hebt gelijk,’ zei ik, ‘dat heb ik zelf ook al bedacht en het zou een reden kunnen zijn om er maar mee te stoppen, maar ik kan het schrijven niet laten.’ ‘Dan is er nog iets,’ zei Karel, ‘jij stelt jezelf altijd zo mooi en zo vriendelijk en zo heilig voor, nu beeld je je bijvoorbeeld in dat er drie geboden bij de Tien Geboden moeten komen: niet martelen, geen dieren sarren, wie met zijn tweeën 69 doet wordt vernietigd, maar ben jij zelf dan nooit eens een keertje geniepig geweest?’ ‘Nee,’ zei ik beslist. ‘Weet je het heel zeker?’ vroeg hij zacht. ‘Ja,’ zei ik weer even beslist. Een hele tijd wachtte hij, waarop hij vroeg: ‘Je bent nooit echt geniepig geweest?’ ‘Nee,’ zei ik... ergens in de verte kraaide een haan, het werd morgen en toen zei ik: ‘Ik ben één keer van mijn leven geniepig geweest.’ ‘Vertel daar dan alles van,’ zei Karel. ‘Tegen de tijd dat je je verhaal af hebt zijn we weer terug bij het schip en leggen we ons voor een paar uur te ruste.’ Hier begint eigenlijk mijn verhaal.

Ik zat als tienjarige in Schiedam op een school voor gelovigen en tegenover ons in de straat was een school voor ongelovigen. Ik bemoeide mij nooit ergens mee want ik zat altijd thuis te spelen met zelfgemaakt speelgoed en nog het meest van alles zat ik te lezen. Op die manier hadden mijn vader en moeder geen kind aan me.

Nu ontbrandde er eens een grote strijd tussen de gelovige kinderen en de ongelovige kinderen. Tussen de scholen en het huis waar ik woonde bevond zich een grote weide. Er lag daar, midden op de weide, al sinds jaar en dag een rioolbuis van twaalf meter lang, hij had een doorsnee van tachtig centimeter. En op een dag, het was de verjaardag van oom Arend, werd ik door de gelovigen geroepen. Ze hadden namelijk tien van de ongelovigen in de buis gedreven en daar zaten ze nu opgesloten. Voor noch achter konden ze eruit want daar stonden de gelovigen die hun slachtoffers in de rioolbuis hielden en dat wat eruit kierde er weer in terugduwden. De gelovigen vroegen mij of ik op het einde van de buis plaats wilde nemen met een grote knots in de handen, de gelovigen zouden dan de ongelovigen uit de buis drijven en ik moest vanaf mijn veilige hoogte iedere ongelovige die zich maar vertoonde een geweldige dreun op zijn kop verkopen. Dat deed ik met innig plezier. Naderhand begreep ik dat niemand van de gelovigen dat had willen doen omdat het een geniepige daad was. Sommigen van de ongelovige jongens bereikten hun vaderlijk huis, anderen kwamen in het ziekenhuis terecht en pas drie dagen later bedacht ik: Deze zonde is nooit meer uit te wissen, wat ben je geniepig geweest. Die jongens konden zich immers niet verdedigen? Ik ben nooit een vechtersbaas geweest en waarom ging ik dan op het eind van de buis zitten om zo veel mensen een hersenschudding te slaan? De andere gelovigen zijn heuse vechtersbazen, maar ik heb het vieze karweitje opgeknapt. Had nu maar gezegd: ‘Ik blijf bij mijn zelfgemaakte speelgoed en bij mijn boeken’ toen de gelovigen je iets gemeens vroegen. Zo werd ik achtervolgd door mijn geweten en ook door de ongelovige slachtoffers die op wraak zonnen.

Op een keer werd ik nagezeten en wist ik een wijkplaats te vinden bij de schoenmaker, een vriendelijke man van zestig jaar met een bruin gezicht en zwart haar, hij rook naar spijkers, zijn hand stond naar de hamer, hij rook ook naar lijm en leer. Ik bleef ongeveer een halfuur bij hem, maar na een kwartier zag ik nog steeds de ongelovigen verscholen in de schemerachtige portieken. Ik vertelde de schoenmaker wat ze van me wilden. Hij wandelde naar buiten en zwaaide met zijn hamer. ‘Opdonderen jullie,’ riep hij. En het leek er inderdaad op dat de ongelovigen zich uit de voeten maakten. De schoenmaker was zo gezellig bezig, hij rukte allerlei hakken en zolen van schoenen en legde nieuwe zolen en hakken klaar. Met zijn nijptang in de hand had hij in vijf rukken de zwaarste hak van een schoen. Ik vroeg of ik het ook eens mocht doen. ‘Nou,’ zei hij, ‘dat heb ik liever niet want dit is nu juist een schoen van een klant.’ Ik bleef dromerig naar zijn werk zitten kijken en een uur later verliet ik zijn werkplaats, ik wilde naar huis wandelen. Vlak bij mijn huis werd ik door twintig kleine handen in een portiek getrokken, het waren de handen van de ongelovigen. De jongens hebben mij dusdanig toegetakeld dat ik thuis weken het bed heb moeten houden. De dokter kwam iedere dag kijken of ik al vorderingen maakte en weer een beetje lopen kon. Langzamerhand kwam ik tot de gedachte: Nu doe ik nooit meer iets in groepsverband, en langzamerhand werd ik beter. Ik lag in de bedstee in de huiskamer en dat was heel gezellig, ik hoefde niet naar school en kreeg mijn eten op de dekens. Ik kon het hele leven in de huiskamer volgen: als ik de gordijntjes voor het bed dichttrok dachten ze allemaal dat ik sliep. ’s Morgens vertrok mijn vader naar kantoor, de kinderen gingen naar de weefkamer in het Beursgebouw of naar school, ik had een oudere broer die al naar de Hogere Burger School ging! Mijn moeder stofzuigde en maakte eten klaar. Soms dommelde ik in slaap maar als er iemand van ons gezin binnenkwam luisterde ik naar de verhalen die hij te vertellen had. Het was heel plezierig om ziek te zijn, ik had mijn boeken en mijn speelgoed in bed en de dokter drukte een keer op mijn buik en zei: ‘Onze Martientje heeft een gasbuik en daar zal hij wel zijn leven lang last van houden.’

Ik wist dat ik voorlopig niet meer op mijn donder zou krijgen van de ongelovigen, maar het geweten bleef aan me knagen: ‘Jij bent in groepsverband opgetrokken, ventje, en jij hebt het vieste karweitje gedaan.’ Op een zomeravond, het was zondag, had mijn vader, na het eten, uit de Bijbel voorgelezen, het was heel warm, de kinderen en mijn ouders bleven om de tafel zitten, ze deden een spelletje triktrak en ik lag gelukzalig te doezelen. Mijn moeder zei op een gegeven moment: ‘Hè, nu heb ik zo’n zin in pianospelen.’ Ze opende de klep van de piano en draaide wat aan het krukje, ze drapeerde haar rokken en ging statig zitten. Ze begon met de Impromptus van Schumann, daarna speelde ze Chopin, Mozart, ze speelde Psalmen en Gezangen en toen begon ze aan de Schilderijententoonstelling van Moessorgski. De piano donderde en zong, galmde en dreunde. Maar als het even stil was hoorden wij, mijn vader en de kinderen, gestommel en zacht gerumoer op de trap en in het trappenhuis. De muziek begon nog niet of het was stil in huis op het geluid van de piano na. Was er weer even een stilte dan was het er weer: getrippel, gefluister, roffelende voeten, vaag gerumoer. Wij hadden moeder nog nooit zo mooi horen spelen en verstijfd bleven wij zitten – wij waren in de ban, wij waren verlamd door de god van de muziek. Op een gegeven moment ging heel voorzichtig, maar toch een beetje piepend, de huiskamerdeur open en een grijsaard op zwarte glimmende overschoenen, hij droeg een lange baard en had kraaloogjes en droeg een flaphoed, keek schuw de kamer in, ja, hij stapte gewoon binnen, en hij werd gevolgd door andere mensen, ik weet niet hoeveel, kinderen waren erbij, kantoormensen, arbeiders, officieren, kreupelen en lammen. Ze stelden zich allemaal in de kamer op en leken alleen oog te hebben voor mijn moeder en de piano. Ze luisterden ademloos. Mijn vader zat wonderlijk te knikken. Mijn moeder speelde wel een uur door. Het was nu helemaal donker en ook in de huiskamer brandde geen licht, oliepitje of kaars. Waren wij in het voorportaal van de dood? Al die grijze schemerachtige hoofden, die verwonderde blikken in een haast duistere kamer, buiten was een gaslantaarn aangefloept en het licht fladderde schuw door het vertrek. Waren wij al dood? Stonden wij aan de oever van de Styx? Waar wachtten al die mensen op en hoe waren ze binnengekomen? Nu ben ik tamelijk oud en heb ik, zou je kunnen zeggen, veel meegemaakt, ik heb veel concerten bijgewoond, maar dat wat ik toen meemaakte was en is het mooiste concert dat ik me maar kan voorstellen en in mijn herinnering is het net of ik toen honderden trommels, fluiten, bassen, violen en trompetten hoorde, soms was het gewoon bazuingeschal! De mensen stonden er zo stil, ik kon het allemaal vanuit mijn bed zien. Sommigen van hen weenden. Nu begon moeder bij een op de piano gespeeld Gezang ook nog te zingen: ‘Op U mijn Heiland blijf ik hopen, verlos mij van mijn bange pijn.’ Daarna begon zij zichzelf te begeleiden in de hele Frauenleben und Liebe-cyclus van Schumann en haar vriendelijke altstem klonk: ‘Seit ich ihn gesehen, glaub ich blind zu sein, wo ich hin nur blicke, seh’ ich ihn allein, wie im wachen Traume schwebt sein Bild mir vor, taucht aus tiefsten Dunkel, heller, heller nur empor...’, en zo zong ze al die liederen af. Mijn moeder hield op en wiste zich het zweet van haar voorhoofd. De mensen in de kamer begonnen te applaudisseren, heel, heel lang, een verlamde in een rolstoel zat mijn moeder toe te lachen. Mijn vader ontstak een licht, de grootste betovering was nu weg. De mensen bleven maar klappen, de meesten van hen hadden wij nog nooit in de buurt gezien. Mijn moeder maakte statig en verlegen buiginkjes en was zichtbaar geroerd door de aanhankelijkheid en de dankbaarheid van haar publiek. Ik dacht eigenlijk maar één ding, hoewel ik me ten zeerste verbaasde over alles wat er in onze kamer geschiedde en was geschied – ik wist me niet zo goed een houding te geven en bepeinsde dat die mensen in onze kamer weleens geesten van familieleden van mijn slachtoffers konden zijn... – ik dacht maar één ding: Wat ik nu verkeerd heb gedaan heeft moeder weer goedgemaakt. Ik begon te snikken van berouw en ontroering en een week later was ik beter. Nooit ben ik meer geniepig geweest...

‘Mooi,’ zei Karel, ‘we zijn weer bij het schip. Ja jongen, dat was een heel mooi verhaal. Laten we in de roef een borreltje gaan drinken.’ Dat deden we en een kwartier later lagen we in een diepe slaap terwijl ons schip in de benauwde haven dobberde op de nawerking van de reuzengolven op de Maas die door de reuzenschepen die daar passeerden van Rotterdam naar zee of andersom, gemaakt werden. De wand van ons schip kon gelukkig niet tegen de ruwe stenen muur die van de kade naar het water afliep schuren, want we hadden stootwillen uithangen. Halverwege de nacht maakte Karel me wakker. ‘Zijn er ook gedichten van Heine in het graf?’ vroeg hij gretig. ‘Ja,’ zei ik, ‘en er hangen twee schilderijen van Chagall.’ ‘Dan is het goed,’ zei Karel, en een tien minuten later ronkte hij gerust en onverstoorbaar... vredig. Die is niet bang, dacht ik en liet die gedachte volgen door: Non sum, sed cogito parentes, vitam, universum, mortemque!¹

==

1 Ik besta niet, maar ik beeld mij in: mijn ouders, het leven, het heelal en de dood.

Koran

Een halfjaar geleden was ik in Amsterdam op bezoek bij mijn uitgever en zijn vrouw. We zaten te eten, de wijn was lekker, sla met geitekaas had ik nog nooit gegeten. We hadden het over van alles en nog wat: het doodbloedende feminisme, het vandalisme in de grote stad, het rassenvraagstuk, het vraagstuk van de aan de heroïne verslaafden, over pornografie en omkoopbare ambtenaren. Ik leerde die avond heel veel, vooral over de verschillende opvattingen van kunstkritiek. Toen we aan het dessert zaten, stak ik alvast een Hajenius-sigaar op. We hadden het juist over boeken en ik vertelde dat ik toch zo veel van kleine boekjes hield, het kon mij eenvoudigweg niet klein genoeg, ik kon me bijvoorbeeld voorstellen dat iemand heel blij zou zijn met een boekje van één bij twee centimeter waar toch honderden verhalen instonden. Mijn uitgever glimlachte me vriendelijk toe, zijn vrouw zat zich even in het haar te krabben en zei: ‘Ik ga naar de zolder, ik moet daar iets zoeken, willen jullie me een ogenblik excuseren?’ Tien minuten later kwam ze met een triomfantelijk gezicht terug, ze liep naar Laurens, opende haar hand en liet hem iets zien. ‘Mag het?’ vroeg ze. ‘Maar natuurlijk,’ zei Laurens, ‘als we hem daar een plezier mee doen, lezen kunnen we het toch niet.’ Frida kwam naast me zitten en keek me olijk aan. Ze liet me haar gesloten hand zien. ‘Wat heb ik daar?’ vroeg ze. ‘Een heel klein boekje,’ raadde ik. Ze gaf mij een uitvoering van de Koran van één bij twee centimeter en ik juichte van plezier. Sinds ik het boekje heb, het is eigenlijk een talisman, heb ik niets dan geluk. Mijn poezen zijn allemaal gezond, mijn vrouw valt af, ik drink minder en heb meer plezier in lezen, op kantoor heb ik met niemand meer ruzie en de tuin staat er mooier bij dan ooit. De pruimen, de peren en de walnoten naast mijn huis beloven dit jaar bij honderden, bij duizenden te vallen en bovendien is mijn likdoorn weg...

Een maand later was ik op bezoek bij Frédéric Bastet, de conservator van het Rijksmuseum van Oudheden, maar hij is veel bekender als dichter. We zaten wat te babbelen op zijn kantoor en ik wees naar een stalen open kast waarin drie mappen vol beschreven papier lagen. ‘Dat moeten drie boeken worden,’ zei Frédéric, ‘een over het glasblazen in het oude Egypte, een over de bibliotheek van Alexander de Grote en een over de Eufraat en de Tigris zoals gezien door de romantische schilders.’ Ik wist dat hij belangstelling had voor de Islam en zodoende kregen we het over de godsdienstterreur van Khomeiny. ‘De laatste tijd heb ik toch zo’n geluk,’ merkte ik op, ‘ik heb de laatste tijd een heel klein boekje op zak, een kleine Koran, een talisman.’ Frédéric drukte op een knopje en er kwam een lakei binnen, vijf minuten later zaten we achter een geurige kop thee en grote stukken verse abrikozenvlaai. Ik stak een sigaar op. Frédéric vroeg of hij mijn boekje eens mocht zien, natuurlijk toonde ik het hem. ‘Wil je me even verontschuldigen?’ zei hij, ‘ik ben, denk ik, over tien minuten terug, mijn jas hangt in de garderobe en daar zit het in.’ ‘Wat dan?’ vroeg ik verbaasd. ‘Wacht maar,’ zei hij glimlachend en stak schalks een wijsvinger naar me op. Inderdaad was hij na tien minuten terug. ‘Dat is wel heel toevallig,’ zei hij en hij overhandigde me een klein bootvormig zilveren doosje waar een dekseltje opzat dat met een ingewikkeld klein mechaniekje kon worden opengemaakt en gesloten. Op het dekseltje stond in het Arabisch: ‘Allah’s zegen ruste op hem die dit boekje draagt.’ ‘Waar heb je nu mijn kleine Koran gelaten, als ik zo onbescheiden mag zijn?’ vroeg ik. Hij had het in zijn linkerhand en legde nu met een plechtig gebaar het kleine boekje in het zilveren doosje, het bleek precies te passen en nu had ik, volgens Frédéric, pas een echte talisman. ‘Het doosje is beslist uniek,’ zei hij, ‘en het is van zilver, het dekseltje zou bij het scharniertje snel kunnen afbreken, maar als je het maar goed dichtlaat kun je het natuurlijk altijd bij je dragen en dat is ook de bedoeling. Menige Arabier zou jaloers op je zijn als hij wist dat je zo’n prachtige talisman had.’ Ik bedankte Frédéric op alle manieren en ik vertelde hem nog wat anekdotes uit het leven in een Academisch Ziekenhuis. Hij liet me schateren van de lach met zijn verhalen over opgravingen bij een dorp in de buurt van Bagdad. Zo zaten we heel gezellig bij elkaar en ik stak nog een sigaar op, Frédéric wilde niet roken. Ik vertelde dat ik tegenwoordig een goed schietgebed had voor het slapen gaan, ik had het overgenomen van een enigszins simpele doch allervriendelijkste monnik van de orde der benedictijnen: ‘Mijn Heer en mijn God, ge weet dat ik U bemin. Ik ben moe en ik kruip derin.’ ‘Ja, nu moet ik ook iets leuks vertellen,’ zei hij, ‘ik was pas op bezoek bij de burgemeester van Deventer, zo’n echte intellectueel, ik bedoel, als hij in een gezelschap iets niet weet, roept hij altijd: “Maar dat moeten we uitzoeken, dat laten we er niet bij zitten!” En dan worden de naslagwerken uitgeplozen tot ze van vermoeidheid haast uit elkaar vallen. De kinderen hebben die kreet overgenomen. Nu waren er bij die burgemeester op een goede avond – het regende en het stormde, je kon in het huis de schepen op de rivier horen loeien, – drie atheïsten en, alsof het zo bestierd was, twee pastoors en een dominee. De burgemeester stond tussen de twee partijen in omdat hij meende “dat er zeker iets hogers, een Hoger Wezen moest bestaan, maar dat hij het fijne er niet van wist of begreep”. Er ontstond een oplopende ruzie over de vraag of God nu wel of niet bestond, juist opende de burgemeester een fles champagne om de gemoederen weer enigszins tot bedaren te brengen toen de twee verontruste dochtertjes van de burgemeester, een meisje van acht en een van tien, uit hun bedjes kwamen en op blote voetjes op het lawaai afsnelden. De jongste begreep al heel snel waar het over ging, ze keek een beetje moeilijk naar haar zusje en beet op haar nagels, waarna er ineens een glimlach bij haar doorbrak. “Maar heren,” zei ze met een beleefd en zacht stemmetje toen het even stil was, “dan zoeken we het toch op in de Winkler Prins Encyclopedie?” De vader lachte, de geestelijken en de atheïsten eveneens, want “de kinderen is het gegeven”. De mannen begrepen ineens dat “je niet moet praten waarover je niet kan praten”.’ Frédéric lachte en ik ging naar kantoor. Daar zat ik een paar uur over mijn dossiers gebogen toen ik ineens een hevige aandrang tot pissen voelde, je kunt dat op een deftig kantoor niet uit het raam doen, en het onder je bureau in een fles doen geeft ook geen pas want er kan ieder ogenblik een journalist van het NRC Handelsblad binnenstappen of iemand van De Telegraaf. Ik ging naar het toilet. Daar was een Marokkaan aan het schoonmaken. Ik liet hem mijn talisman zien. ‘Isse cheel mooi,’ zei hij, ‘maar sit in dat doossie ook echt Kor-cháán?’ Ik beaamde dat. ‘Wilt u het boekje eens zien?’ vroeg ik. ‘Isse niet boekje, maar Heilige Boek en Woord van Allah,’ berispte hij mij. ‘Nou ja,’ zei ik, ‘laten we het toch gewoon bekijken.’ ‘Onsin,’ zei de Marokkaan, ‘dat niet somaar cháán, daar moeten eerst ene wassingsritueel aan voorafcháán.’ Ik volgde nu in alles de Marokkaan: eerst je overhemd uit, dan je hemd, handen en ellebogen natmaken en goed wassen, het overtollige water niet afdrogen maar afslaan, precies dezelfde reiniging ondergaan het hoofd, de oksels (moeilijk afslaanbaar heb ik gemerkt) en de ballen. De brandweercommandant van ons grote bedrijf kwam binnen en vroeg wat hier in godsnaam aan de hand was. De Marokkaan en ik stonden allebei nagenoeg naakt voor de wasbak. ‘Dit is een reinigingsritueel,’ verklaarde ik, ‘want we gaan namelijk de Koran bekijken.’ ‘Kor-cháán,’ zei de Marokkaan. ‘Schiet dan een beetje op,’ zei de commandant, ‘dan hou ik zolang de mensen buiten de deur, hoewel het een vreemde boel blijft.’ Op een gegeven moment zaten Achmed, zo heette hij, en ik weer in de kleren en nam hij het doosje van me over. ‘Isse gemaak doossie, in Teche-ráán inne bechin van neechentiénde eeuw,’ zei hij goedkeurend, maar de Koran zelf lag nog niet open en bloot in het zonlicht of Achmed zonk op zijn knieën en kuste het Heilige Kleine Boek driemaal. Ik deed evenzo. Hij kuste mij op de schouder en ik kuste hem op de schouder. Ik sloeg het Boek open en wees een willekeurige plek aan. En Achmed begon te reciteren: ‘Allah massa echál’ na zdroeffoinestsjol, manien keôiem berieth Allah b’han Medh’al.’ Ik vroeg hem dat te vertalen. ‘Betekene dese worde,’ zei hij. ‘Allah hebbe cheen kindere en is sellef ook nie gebore.’ Ik hoorde buiten een heleboel mensen samenscholen die graag wilden plassen en nog liever wilden zien wat er nu eigenlijk in het toilet gebeurde, maar ze werden door de brandweercommandant tegengehouden en dat was mooi. Een verbroedering tussen een islamiet en een christen vindt nagenoeg nooit plaats en als het dan gebeurt, dan maar in het geheim, verdomd! De Koran ging weer in het doosje en ik wilde afscheid nemen van Achmed. Hij hield me nog even staande. ‘Jij hier feel fertiene?’ vroeg hij sluw. ‘Ik verdien hier niet erg veel, maar ik heb bijverdiensten,’ zei ik, ‘ik schrijf ’s avonds’, en toen begon ik zo te goochelen met getallen dat de Marokkaan helemaal in verwarring raakte: de duizenden vlogen hem om de oren. Achteraf begrijp ik best dat ik dat niet had moeten doen. Hij verdient weinig en hij zou het aardig gevonden hebben in mij een lotgenoot te kunnen zien. ‘Iek niet kanne main haus betale,’ zei hij, ‘nou jij koop van mai haussie foor acht en nechentichduizend chulden. Ik betale aan jou zeschondert chulden chuur per maand, maar wai geef allebei op aane belastin: tweechonderdveertich chulde.’ Ik haalde mismoedig mijn schouders op. ‘Daar worre wai allebei beter fán,’ merkte Achmed op. Ik vroeg hem hoe hij dat dan tegenover Allah kon verantwoorden, want ik nam aan dat de Almachtige hem toch overal zag. ‘Wai sain nou verbroeterd,’ zei Achmed, ‘een baitje dan. En wat tie saak ancháát: Allah is Allah en sake sijn sake!’ Ik zei hem dat ik niet op zijn voorstel inging omdat mijn God me zoiets verbood te doen. ‘Geef den Sultan wat des Sultans is en geef aan Allah wat van Allah is,’ zei ik, ‘zo redeneren nette mensen bij ons.’ ‘Niet alle Europeanen sain so net,’ zei Achmed raak en hij keek daarbij een beetje kwaad. Wij waren nu verbroederd, ik was rijk en nu moesten er maar meteen zaken worden gedaan. Ik zei hem dat ik het reinigings- en verbroederingsritueel heel mooi had gevonden. ‘Wai hebbe sofeel ritueel,’ zei Achmed, ‘als jij bijforbeeld chaat van ene frouw naar die andere, dan moet jij eers die eerste frouw goed wasse en afdroge.’ ‘Waarom is dat dan?’ vroeg ik verbaasd. ‘For sekerhait,’ zei hij. Op dat ogenblik kwam mijn collega binnen en zei: ‘De staatssecretaris is twee keer aan de telefoon geweest, schiet nou toch op, man, verdomd, en wat was het moeilijk om door die mensenmassa heen te dringen en de brandweercommandant ervan te overtuigen dat ik je dringend nodig had.’ Ik deed die dag gewoon mijn zaken, maar ik bleef maar nadenken over het wassen van de eerste vrouw en afdrogen nota bene, niet eens uitschudden of droogschudden, voor je naar de tweede gaat. Dat zal ik Achmed toch nog eens vragen, dacht ik, zodra ik hem weer tegenkom wil ik opheldering hebben.

Drie weken later zag ik Achmed weer, hij was met drie geloofsgenoten en zodra hij me op het terrein zag, wendde hij het hoofd af en spuwde met verachting op de grond. Hij wilde tegenover zijn makkers niet weten dat hij zich met mij: een vuile, rijke christenhond, een beetje verbroederd had. Een paar dagen daarna kwam ik hem alleen in een ander gebouw op het terrein tegen en weer wendde hij het hoofd af en spuwde op de grond. Nu is mijn vraag: waarom haten islamieten christenen en andersom? Want ik laat die Achmed toch ook maar een belachelijk taaltje spreken. Veronderstel dat ik als gastarbeider in Marokko een rijke Marokkaanse schrijver zou ontmoeten van wie ik van tevoren al begreep dat hij me zou belazeren... Maar afgezien daar nog van... hoe zou ik me na een of twee jaar in Marokko te zijn geweest daar van de taal bedienen? Toch waarschijnlijk niet in algemeen beschaafd Arabisch? Wat was er dan eigenlijk zo belachelijk aan dat praten van Achmed en alles was toch duidelijk wat hij zei? Iemand uit Friesland praat nog veel vreemder dan de eerste de beste Marokkaan die hier pas twee maanden verblijft. Waarom moest ik me tegenover hem voordoen alsof ik een soort miljonair, een Gottbegnädigte was, iemand met wie je je eigenlijk niet verbroederen kan omdat je meteen een buiging voor hem moet maken? Waarom haten de christenen de islamieten en andersom? En waarom haten de communisten zowel de christenen als de islamieten als de hindoe’s en andersom en verdomd!, waarom haat iedereen, van elk ras, van elke huidskleur, van ieder geloof, de joden?

==

Verhaal over een dorp in Turkije