J.M.A. Biesheuvel

De angstkunstenaar

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2041 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is in 2022 gemaakt naar het Verzameld werk in drie delen, 2008

Voor Huib Drion

==

*

==

Der Panther

(Im Jardin des Plantes, Paris)

==

Sein Blick ist vom Vorübergehn der Stäbe

so müd geworden, dass er nichts mehr hält.

Ihm ist, als ob es tausend Stäbe gäbe

und hinter tausend Stäben keine Welt.

==

Der weiche Gang geschmeidig starker Schritte,

der sich im allerkleinsten Kreise dreht,

ist wie ein Tanz von Kraft um eine Mitte,

in der betäubt ein grosser Wille steht.

==

Nur manchmal schiebt der Vorhang der Pupille

sich lautlos auf –. Dann geht ein Bild hinein,

geht durch der Glieder angespannte Stille –

und hört im Herzen auf zu sein.

==

Rainer Maria Rilke

De angstkunstenaar

Ja maar, zou je in ieder geval kunnen zeggen, ja, je zou het kunnen vragen als je er maar lang genoeg over had nagedacht, maar van tevoren wist je natuurlijk al zeker dat er helemaal niemand was die er antwoord op kon geven, want waar is wijsheid? Iemand aan wie je het vroeg zou kunnen zeggen: ‘Niet kakelen, maar eieren leggen, ook kruimels zijn brood’, en weer was je niet tevredengesteld, hier zit ik nu met mijn handen in het haar op mijn kamer in de nacht want helemaal donker is het niet, wie heeft die lamp dan aangestoken? Ja maar, daar komt het kind en het kind wrijft over zijn neus en kijkt je olijk aan, het weet al dat het iets gaat vragen waar niemand antwoord op weet. Ja maar, vraagt het, zou het niet zo kunnen zijn dat in een afgelegen straat, in een afgelegen huis een oude man te midden van zijn familieleden zit..., hij wrijft zijn handen door zijn haar en bepeinst ineens met schrik dat hij nooit iets heeft begrepen, zo iemand zou hij kunnen zijn, gewoon een oude man, hoewel hij in dit geval dan alles tot het uiterste heeft doorgedacht. Hij wrijft zijn handen door zijn haar en het haar geeft mee als zacht zeewier, nee! het is niet zacht en licht, maar zwaar en keihard. De man heeft zijn leven lang zoveel gedacht, de oude man, wij geven hem hier geen naam. Want die naam zou eigenlijk iedereen moeten zijn, ik heb daar mijn gedachten over. Alleen dat haar. Kent u zelf niet de zwaarmoedigheid, de angst, ik bedoel de angst die aanhoudt, niet de schrik, die komt als een bliksemflits en is weer weg en dan is alles weer gewoon. Je hoort bijvoorbeeld een kind zeggen: ‘Het huis is ingestort, waren er ook levenden in?’ Nee, ik bedoel de angst van het niet meer begrijpen, van het niets meer begrijpen, de angst de zwaartekracht haar geheim te ontfutselen, te snappen wat een bureaublad is, wat een speldeknop en wat wroeging, schuld en pijn. Is er wel iets, zijn wij niet allen gedroomd of misschien iemands herinnering? Ja ja, wij troosten ons met een Lieve Heer en het kind doet voor het slapen gaan zijn gebedje, het gaat op zijn gewone, immers zo gewoon aandoende, mollige knietjes liggen, voor zijn bedje en het prevelt woorden, wij verstaan het als woorden en als het ‘Amen’ heeft gezegd springt het jolig in bed en verdwijnt haast helemaal onder de dekens, wij doen het licht uit en het kind kent geen angst. Het slaapt binnen twee minuten in en iedereen, ook de oude man, zegt: ‘Kijk wat leuk, daar is een slapend kind.’ Een kindeke, net een engel. De oude man echter is oud geworden met beuzelarijen. Vanavond zegt hij niet bij de thee: ‘Waar is mijn eigen lepeltje nou?’ Hij wrijft zich in zijn haar, zijn handen gaan door de haardos. De haardos niet als zeewier. Wat is haar eigenlijk? Zijn haren niet de uitwendige concretisering van onze hersenspinsels? Van griezelige gedachten waarvoor in onze hersenpan geen plaats genoeg is? Vlak bij de hersenen, waar waarschijnlijk gedacht wordt, is het haar. En het leven is angst en onbegrip, wij leven zo ondeskundig. Je hebt een hele roman verzonnen, honderd romans, en vele mensen hebben je hun roman of hun verhaal verteld en met afgrijzen, afschuw, schrik, angst en beven heb je alles aangehoord. Je hebt eens op straat gelegen, de straatverlichting was uit, er waren geen wolken, en toen kon je zo goed de miljarden sterren zien. Dat heeft je krankzinnig gemaakt. Een korrel is uit je hoofd gekomen, een korrel angst, zwaar als de aarde maar klein als een speldeknop, het was een stukje haar, en de volgende dag zit je op kantoor, je zit achter je bureau en je hebt je opgesloten, zoals altijd. Ze kunnen je niet ontslaan, maar er is geen werk en daar lig je te snikken als een mens die niet verder kan. Je armen gespreid op het bureau, het hoofd er precies tussenin, er zijn geen gedachten, er is chaos en schrik en angst en onderdehand heb je niets te doen. Acht uur lig je zo met je hoofd, iedere dag, soms gaat het lichtje van de telefoon branden, maar de telefoon zoemt nooit voor jou want niemand heeft je nodig, je denkt dat je op kantoor bent maar niemand ziet of kent of ruikt je. Zo lig je met je hoofd op je bureau. Je moet geluidloos wenen want anders horen de ‘anderen’ het, je moet ‘zijn’. Je voelt je voeten, ze staan de hele dag zo stil dat ze nu al reiken tot het einde van het heelal, je handen zijn de zon en Sirius, en je neus is de maan. Ja, mijn maan is mijn neus, denkt de oude man, maar hij laat zich door die gedachte niet afschrikken. Waar de ‘anderen’ mee bezig zijn, dat begrijpt hij niet. Het is een wonder dat hij nog leeft, merkwaardig dat hij nu niet zingt of neuriet. Als kind huilde je toch ook, totdat eindelijk moeder kwam om je te troosten. Haar vleugels zag je niet. Zo is het geweest met de oude man. In het begin was er nog wel werk, maar toen was er niets meer en hij kon niet ontslagen worden. Vroeg opstaan, met de bus naar kantoor. ‘Vlug chauffeur, anders kom ik nog te laat.’ Je bent er eindelijk en dan is er niets, een lege kamer, een kast en een stoel en een bureau en een telefoon. Je houdt je muisstil, geen koffie drinken met de anderen, geen thee, niet pauzeren voor een wandeling, niet pauzeren om in het restaurant te gaan eten. Je denkt aan de oorlog, aan de martelingen, aan de honger en de dorst. Dat zand waar je zojuist doorheen bent gelopen, vlak voor je het gebouw binnen ging, de straat was opgebroken, je hebt gewoon op het zand gelopen, heeft dat niet toevallig ooit in de woestijn gelegen, kroop daar niet een verdwaalde in de brandende zon, zonder een ‘ander’ in de buurt, een verlatene? Hij heeft geroepen: ‘O, een druppel water!’ maar die druppel was er niet, het werd donker, het werd licht, zijn voeten en handen tastten rond of ze ook een heel kleine bron konden vinden, allemaal korrels, kleine spierwitte of een klein beetje gele korrels, miljarden korrels en daartussen een mens met zijn angst en zijn dorst. En het werd licht en het werd donker en weer licht werd het en toen hapte de man zand en hij kreet lang, een uurlang schreeuwde hij en toen begon hij te verdrogen en is hij langzaam gestorven, hij bleef maar op zijn plekje omdat de woestijn te groot was en omdat de afwezigheid van ‘anderen’ te opzichtig was..., daar heb je op gelopen, op hetzelfde zand en nu zie je dat glas water voor je, jij. De oude man op het kantoor, hoeveel mensen zijn niet in zee verdronken? Kan het niet zijn dat iemand is gestikt in het zoute water dat wolk is geworden en regen en als water is gevallen dat jij zit te drinken? En dan de misverstanden en de nachtmerries, en iedere keer komt er een korrel uit je hoofd, klein als een speldeknop, kleiner nog, en de bezwarende gedachte is kleiner dan een zandkorrel, zwaarder dan de hele wereld en alle mensen en dingen en gedachten tesaam en zo groeit al die angst tot een haar. En er groeien in de loop der tijd duizenden haren op je hoofd. O, wat is de kapper lankmoedig of is hij juist de scherprechter? Alles valt op de grond, twee plukjes, de schaar knipt weer een plukje haar, de vloer van de kapperszaak breekt niet knallend in stukken. Als de kapper klaar is houdt hij een kleine spiegel achter je hoofd en vraagt: ‘Zo goed, meneer? Mag ik dan even afrekenen?’ Je geeft hem geld en hij is tevreden. Maar zo is het niet. Hij is nog niet klaar, hij veegt je haar in een hoekje en dan begint hij aan een nieuwe klant. Ja, dacht de oude man, ik moet toch wat duidelijker worden, wij worden opgejaagd als het hert door de jager. Wij zitten in de val en moeten leven. Op een keer bel je op naar je vrouw en je zegt door de telefoon: ‘Ik heb overwerk.’ Iedereen overkomt dat weleens en je kunt dan tegen je buren zeggen: ‘Ik heb verleden week overwerk gehad, het is ook zo druk op kantoor.’ Dan lig je nog langer met je hoofd op het bureau en je weent geruisloos. Je hebt niets omhanden. De ‘anderen’ mogen het niet merken, je mag ze niet storen. Dan komt er weer een korrel bij, een duizendste van maar één haar en die avond kijk je naar de televisie en van afschuw en angst groeit er een hele haar bij. Je billen stevig op de bureaustoel geplant, je hoort achter de deur de telex ratelen, de telefoons zoemen en rinkelen, deuren worden opengedaan en dichtgetrokken, zakengesprekken worden gevoerd, iemand fluit op de gang en roept: ‘Eindelijk thee’, iemand zingt op de gang, er wordt een venster geopend, er wordt op schrijfmachines gerateld, de telefoon gaat weer, je buurman hoor je roepen: ‘Ja, kóm maar binnen!’ ‘Zeg, wat een bedompte lucht hier, ik zou het raam eens opengooien,’ hoor je de ander zeggen. Mijn buurman is een beetje kaal. Misschien heeft hij minder angst. De angst wil bij hem niet meer groeien. Je denkt aan wat er dagelijks in gekkenhuizen gebeurt, in de operatiekamers, in de folterkamers over de hele wereld, en je krijgt haar. Onder de bruggen langs de Seine wordt honger geleden en daaroverheen rijdt een vrouw, een prachtige vrouw, ze rijdt in een Rolls Royce over de brug en kust een dieprode roos in het donker, ze drinkt wijn van het pauselijk slot. Ze weet van niets en dan komt er weer zo’n korrel uit je hoofd. De oude man moest zijn zieke, argwanende, gierige moeder verzorgen, vier jaar lang, toen hij jong en gek was. Ook daardoor zijn een paar haren gegroeid. Nu is het elf uur. Hij is oud. Overdag geen werk. Hij heeft overdag naar de rivier zitten kijken en naar de wolken. Nu wil hij geen thee. Hij draait zich om in zijn stoel en staat plotseling op. Dan begint hij in zijn jaszakken te graaien. Hij vindt een dubbeltje, maar weet niet meer wat het is. Hij kijkt verbaasd naar de hiërogliefen op het zwart uitgeslagen ronde stukje metaal. Is het een batterijtje voor een modern horloge, is dat kleine ronde, niet zo zware dingsigheidje een onderdeel van een machine, is het een doorsnede van een kogellager, is het een zilveren en kleine damsteen, kun je er het kinderspel ‘vlooien’ mee doen of is het gewoon een pil, een pil tegen de angst? Hij hoort de gesprekken. Nooit heeft hij de gesprekken begrepen: ‘Ik zeg tegen de kruidenier: Doe het nou in een puntzak; hij zegt: Maar die zijn uit de mode, alles is nu standaard en ze worden ook niet meer aangeleverd; ik zeg tegen hem, ik zeg: Maar je verkoopt ze wel onder de toonbank hè, aan mensen van je eigen kerk; hij zegt: Nee mevrouw, ik zweer het u, ik ben blij dat u mij begunstigt, weet u, alles is gemechaniseerd, het gaat niet anders meer; ik zeg: En tóch doe je het maar in een zakje; hij heeft zijn schouders opgehaald en heeft de biet toen in een krant gewikkeld en ik wilde nog wel geconfijte dadels hebben.’ Op kantoor heeft hij een vergadering bijgewoond: ‘Omdat meneer Deutekom er niet is gaan we meteen over naar punt zes A van de agenda. We heten hartelijk welkom de heer B die zich zo weinig laat zien. Het grote probleem van de affiliatieziekenhuizensyndroom-theorie in diazorie komt op ons over als een bottleneck die wij met economisch-ecologische motieven van de minister niet alléén verotaseren kunnen, wij zijn er zelfs op tegen en ook kan de computergestuurde kantoorkracht niet dermate gebundeld worden dat daaruit meer formatieplaatsen ontstaan zodat wij, en dat weten wij al zo lang, zodat wij bijvoorbeeld niet eens meneer B kunnen ontslaan. Papier en potloden liggen voor u, kan het kamermeisje binnenkomen? Er is thee. Buigen wij ons over dit probleem. De prinses zal aanwezig zijn bij de opening van het nieuwe paviljoen, maar onze onze... digitaal of analoog?... onze... onze... ehhh’ (het stamelen is een manier geworden om tot wederzijds begrip en begrijpen te komen, vroeger waren de helden halfnaakt, nu zijn ze naakt) ‘hier schors ik voor een ogenblik de vergadering.’ De oude man denkt na. Hij denkt na over zijn reizen. In Caïro wonen alleen al zestien miljoen mensen, maar zijn er ook gebakjes? Hoewel de hoeveelheid soep in de Kaspische Zee geweldig groot is kunnen wij toch niet de hele wereldbevolking ermee voeden en ligt Caïro naast Nieuwe Beerta? Ze hebben daar toch een weg aangelegd? O ja, o ja, o ja, een luchtweg. Hij denkt aan al die dingen, aan die dingen denkt de oude man, te midden van zijn familie. Een kleinzoon zit met een rekenkundig probleem. Stel: een fietser rijdt van A naar B met een gemiddelde snelheid van tweehonderd kilometer, van B naar A terug gaat hij op de grond zitten. Hoe kun je meteen vaststellen dat de gemiddelde snelheid over de hele reis minder dan vijftig kilometer is? De man kijkt naar zijn dubbeltje en naar het leerboek. Hij slikt het dubbeltje in, dan roept hij iets vreemds. Zijn haar is nog altijd zwart en wordt niet meteen spierwit. Hij vindt het heel gewoon dat zijn hart het begeeft, maar hij weet dat je de mededeling een beetje pathetisch moet brengen. Dan komt er een ziekenwagen. Die rijdt vier keer met je door de stad. Op de ziekenwagen is een klok, een kerkklok en die beiert maar. Sommige mensen zeggen: ‘Het is een bruiloft,’ andere: ‘Angst’, andere: ‘Een begrafenis’, andere: ‘Het is een jubileum’, andere: ‘Daar wordt iemand naar het ziekenhuis gebracht.’ Ding dong dong dong dong dong dong! dong! dong! dong! DONG! DONG! DONG!!! gaat het straat in straat uit, singel op singel af, boulevards worden gekruist, een botsing met een dronken automobilist wordt nét vermeden, een rat wordt doodgereden, een poes weet te ontsnappen, acht voorbijgangers weten zich in een portiek te drukken, dong dong dong dong! dong! Je zou er in de auto als patiënt banger van worden dan je al was. Het ziekenfonds heeft het zo geregeld dat je ook als fondspatiënt direct naar de operatietafel kan. Hartslag wordt gemeten. Vierhonderd slagen in de minuut. ‘Dat kan niet,’ zegt de chirurg. ‘Verhoogde temperatuur, hart gaat als een gek tekeer,’ zegt de chirurg, ‘opereren maar.’ De beul komt binnen en verlost de patiënt uit zijn lijden. Het hoofd rolt op de grond. Nu bekommert het hoofd zich niet meer om zijn haar. Het hoofd met het haar uit de neus, uit de oren en het gewone haar weegt iets meer dan twee kilo en drie ons en tweeëndertig gram. De enige manier om een hoofd te kunnen wegen, je moet het eerst afhakken, wetenschap, o wetenschap. En zwaartekracht dan? De operatie is geslaagd, de patiënt is overleden. Het hoofd wordt weer aangenaaid, je ziet er niets van. De oude vrouw, de kinderen, de kleinkinderen, één met het natuurkundeboek nog in zijn handen, komen op bezoek, hij ligt opgebaard. ‘Wij hebben altijd gespaard voor teraardebestelling, er zullen twaalf volgauto’s zijn.’ Nu is de oude man eindelijk bevrijd van zijn angst en pijn, hij mag dood zijn. De anderen hebben nu ieder hun verschrikkingen en pijn, ze leven eigenlijk haast net als de oude man het heeft gedaan, maar ze zeggen: ‘De angstkunstenaar is gestorven, God zij dank heeft hij nu rust, het is zo maar het beste.’ Dan vergaderen ze weer om het niet uit te krijten van onwetendheid en het Grote, de angst. Anderen gaan door met het sarren, plagen, kwellen en martelen van mensen. En de kinderen gaan naar de amusementshallen en de danszalen, ze schreeuwen om te vergeten en ergens leest een man op een stille kamer in de nacht zijn Dichter, om te kunnen vergeten. Morgen rijden er weer auto’s, de garages zullen werken, de grote winkelcentra worden opengegooid en het zal regenen. Fabrieken, kantoren, bibliotheken en universiteiten zullen werken. De mensen zullen met ernstige gezichten over straat gaan en zeggen: ‘De angstkunstenaar is gestorven, wat een weertje anders hè? Hoe gaat het?’

==

Roulette

Er was in de Hoekse Waard, namelijk in de buurt van het dorp Klaaswaal, een groep van acht of negen mannen die zich hartstochtelijk met het kaartspel bezighielden. Ze verzamelden zich altijd bij iemand thuis, want ze hadden geen zin om in een café te spelen. Vaak speelden ze om geld, maar meer dan vijf of tien gulden kon je niet verliezen op een avond, die boeren waren ook niet gek. Maar een feit is dat ze verzot waren op het kaartspel. Er was een ongetrouwde boer bij, een jonge fantast, die echter nooit meespeelde, niet omdat hij het een zonde vond om te spelen, maar eenvoudig omdat hij geen zin had om op één avond een tientje te verliezen. Hij was zuinig. Ze waren allemaal erg op elkaar gesteld en na het spel gingen ze altijd om de brandende kachel zitten, vooral in de herfst en in de winter was dat zo gezellig, om nog wat na te praten. ‘Ik heb vandaag vijfentwintig gulden gewonnen,’ zei een oude boer. Een jonge knecht mompelde teleurgesteld: ‘En ik heb zoals gewoonlijk vanavond vijf gulden verspeeld.’ Ze kregen het over de juiste manier om veel geld te winnen. Iemand uit de stad die juist op bezoek was, vertelde dat onlangs iemand in Londen twee miljoen gulden had gewonnen met roulette. ‘Die zit nou met een lekkere jonge meid op een luxeboot op de Middellandse Zee,’ merkte hij glimlachend op. ‘Hoe kon hij dan zoveel winnen?’ vroeg de fantast. ‘Misschien is hij bij een heks geweest of heeft hij zijn ziel aan de duivel verkocht,’ zei de man uit de stad, ‘maar het staat vast dat je zoveel winnen kunt. Het is in ieder geval wel duidelijk dat er altijd iets van tovenarij of hocus-pocus aan te pas komt. In het casino van Scheveningen komt het vaak voor dat mensen tonnen op een avond verliezen, maar wie geluk heeft gaat weg met honderd keer zoveel geld als waarmee hij gekomen was.’ Zo zaten ze nog lange tijd druk te praten, ze dronken tenslotte koffie en toen gingen ze uiteen om naar bed te gaan. Ook de fantast ging naar huis en onderweg dacht hij steeds maar: De duivel, hocus-pocus, een oude heks. Hij kon de hele nacht niet slapen. De volgende dag was hij vastbesloten om naar de ‘oude heks’ te gaan. Dat was een oude vrouw uit Strijen, niet ver van Klaaswaal, van wie gezegd werd dat ze het derde oog had en beslist helderziend was. In ieder geval ging het gerucht dat de oude vrouw lange tijd geleden toen er een jongetje uit Numansdorp was verdwenen, midden in de herfst, hij was al acht dagen spoorloos, voorspeld had dat het jongetje gevonden zou worden in een diepe sloot op de hoek van de Stieltjesdijk en de Boomdijk in Klaaswaal. Aanvankelijk geloofde men haar helemaal niet, maar op een gegeven moment gingen de mensen daar toch zoeken en het dode jochie werd dáár gevonden. De ouders hadden eindelijk zekerheid en waren de oude vrouw zeer dankbaar, hoewel ze niet veel lieten merken van hun gevoelens. De mensen in de buurt begonnen de oude vrouw te mijden en noemden haar voortaan de ‘heks’ of de ‘oude heks’. Zo werd die vrouw ouder en ouder, alle nieuwtjes had ze uit de krant, want er kwam niemand bij haar op bezoek en dat deed de oude vrouw heel erg veel verdriet. Ze heette Jannie Moens en zoals uit dit verhaal zal blijken, had ze nog wel meer dan het derde oog. Onze jonge vriend, Maarten Galkop, ging bij haar op bezoek, het was voor het eerst sinds jaren dat de oude vrouw bezoek kreeg en ze was erg in haar sas. Ze begon meteen koffie te zetten voor die Maarten Galkop. Omdat ze zo alleen was wilde ze nog steeds een man in haar netten verstrikken, maar ze wist niet hoe ze dat aan moest leggen. Dit was een jonge doortastende man. Het komt niet vaak voor dat jonge mannen met oude lelijke vrouwen trouwen. Ja, lelijk is ze wel, dacht onze Maarten, en ze is al behoorlijk oud, haar huis is maar een krotje, eigenlijk zielig dat ze altijd alleen is want ze is niet onaardig. Hij begon haar een geheim te vertellen. ‘Ik heb twee ton op de bank in Rotterdam staan,’ zei hij, ‘dat moet u aan niemand verder vertellen hoor, maar nu heb ik toch zo’n zin om met dat geld te spelen.’ Hij keek de oude vrouw aan en huiverde: in haar blik lag iets raadselachtigs en iets van hocus-pocus en iets van de duivel, ze leek een beetje op een oude toverkol. En hij dacht: Ik heb al te veel gezegd, laat ik nu maar weggaan, want wie weet in wat voor nesten ik me steek. De oude vrouw was ineens erg nieuwsgierig en sprak: ‘Heb jij zoveel geld dan?’ Hij moest het beamen. Ze begon, ziende dat hij steeds meer tot zwijgen verviel, borreltjes in te schenken, afwisselend jenever en Hollandse cognac. Zo werd zijn tong weer los en hij zei: ‘Vrouw Moens, als ik nou naar Scheveningen ga en al mijn geld inzet, hoe kan ik dan zo veel mogelijk winnen?’ ‘Dat zou ik echt niet weten, beste jongen,’ zei ze. Hij drong aan, hij drong steeds meer aan, hij ging dicht bij haar zitten. Zij stookte de kachel nog wat op en zei: ‘Moet je soms wat van me?’ ‘Ja,’ zei hij voor de twintigste keer, ‘ik wil in Scheveningen een heleboel geld winnen bij het roulettespel en jij kan me best vertellen, vrouw Moens, hoe ik dat aan moet pakken.’ Ze krabde zich met een breipen in het haar, ze zat te breien, en sprak: ‘Nee jongen, daar weet ik echt geen raad op, al sloeg je mijn kop af, ik zou geen oplossing weten.’ Ze dronken maar door en door en toen zei de oude vrouw: ‘Je wilt een bepaald getal weten zeker hè?’ ‘Niet één getal maar drie getallen,’ zei Maarten. Ze zat daarop een hele tijd na te denken en zei toen listig: ‘Wacht even, ik ga even een briefje schrijven.’ Ze verdween in de opkamer en kwam vijf minuten later terug met een briefje waarop stond: Als Maarten Galkop miljoenen guldens in Scheveningen wint met behulp van de getallen die Jannie Moens hem heeft verteld, dan zal de voornoemde Maarten met vrouw Moens in het huwelijk treden. Ze liet het hem lezen. Hij schrok. ‘Wil je tekenen?’ vroeg ze, ‘dan teken ik ook.’ Hij rende het huis uit zonder te tekenen en had twee weken lang slapeloze nachten. Toen keerde hij weerom naar vrouw Moens en zei: ‘Ik wil wel tekenen, want het komt natuurlijk nooit uit, hoe kan jij nou de getallen raden die uit zullen komen juist op het ogenblik dat ik in Scheveningen speel?’ ‘Heb je dan een hekel aan me?’ vroeg de oude vrouw. Ze dronken een paar borrels en toen tekenden ze allebei. ‘En nu de getallen,’ zei Maarten Galkop. De oude vrouw trok een plechtig gezicht, deed de gordijnen dicht en stak een kaars aan. Huu!, wat was dat griezelig. Het leek wel of de oude vrouw verdwenen was, maar daar fluisterde al een hese stem in Maartens oor: ‘De eerste avond speel je op het getal zestien, verder moet je die avond niet spelen, de volgende avond komt het getal drieëntwintig uit als je speelt en de avond daarop speel je vierendertig en dan kom je in een taxi naar me toe.’ Maarten schrok en verliet hals over kop het huis. Twee dagen en nachten mompelde hij steeds maar: ‘Zestien, drieëntwintig, vierendertig.’ Op een gegeven moment kon hij zich niet meer beheersen en vertrok naar Rotterdam. Daar haalde hij zijn twee ton van de bank. Die avond was hij in het casino van Scheveningen. Netjes gekleed begaf hij zich naar de speelzaal en de dames en heren uit de uitgaande wereld spraken tot elkaar: ‘Vanavond hebben wij een boertje in ons midden, wat zal het lot hem treffen, juist die mensen uit de provincie verliezen altijd het meest.’ Tot hun verbazing zagen ze dat hij, het was toen al elf uur, hij had lang gedraald en het zweet stond op zijn voorhoofd, hij zag lijkwit, voor twee ton aan fiches kocht en inzette op het getal zestien. De man die de bank hield vroeg voor de zekerheid: ‘Weet u goed wat u doet, meneer?’ ‘D..d..d... dat we... we... weet ik heel ggggoed,’ stotterde Maarten van de zenuwen. Iedereen hield de adem in en een vriendelijke mooie dame zei zachtjes tegen haar vriendin: ‘Daar gaat weer een boer te gronde.’ Het balletje rolde en rolde en bleef liggen, tot ieders verbazing op de zestien. Maarten Galkop had een krankzinnig groot bedrag gewonnen. Niemand begreep hoe iemand die blijkbaar voor de eerste keer speelde zoveel geluk kon hebben. De volgende avond zette hij alles wat hij gewonnen had in op het getal drieëntwintig en weer won hij. De derde dag werd hij miljardair op het getal vierendertig, nu was hij schat- en schatrijk. Grote koffers had hij voor de zekerheid meegebracht en daar propte hij al het geld in. Grote God, ik heb alles gewonnen, dacht hij, hoe is het toch mogelijk, maar nu doe ik ook wat ik beloofd heb en trouw het oude vrouwtje, ik trouw met die oude Jannie Moens, want als ik het niet doe zal ze me weten te vinden met haar hocus-pocus en toverkunsten, het is een echte heks. Hij nam een taxi van Scheveningen naar Strijen. Maar onderweg werd de taxi op een stille landweg overvallen door boeven die klaarblijkelijk goed op de hoogte waren. Ze namen alle koffers vol geld mee. De diefstal is tot op de dag van vandaag niet opgehelderd. Maarten Galkop, die ongedeerd was gebleven, net als de chauffeur, reed meteen door naar de oude vrouw en toen hij bij haar aankwam, zei hij: ‘Nu hoef ik goddank niet met jou te trouwen, want alles is me ontstolen onderweg.’ ‘Wacht even,’ zei Jannie, ‘dan ga ik even het papier pakken.’ Ze kwam er gauw mee terug. Ze wees hem op de tekst. En hij zag tot zijn verbazing staan: Als Maarten Galkop miljoenen guldens in Scheveningen wint met behulp van de getallen die Jannie Moens hem heeft verteld, dan zal de voornoemde Maarten met vrouw Moens in het huwelijk treden. ‘Je hebt toch gewonnen?’ vroeg de oude vrouw. ‘Ik heb gewonnen,’ zei hij, ‘ongelófelijk, wat heb ik een geld gewonnen, maar álles is me ontstolen.’ ‘Daar heb ik niets mee te maken,’ zei de oude vrouw, ‘hier in het contract staat dat je met me moet trouwen als je gewonnen hebt in Scheveningen en daarmee is de kous af.’ Maarten had geen rooie cent meer, maar was nu gedwongen de oude vrouw te trouwen.

Hij sappelde zich op het land in het zweet om twee monden te kunnen voeden en iedereen lachte hem uit. Ik kan u niet precies zeggen hoe de sfeer in het huwelijk was, daarnaar kunnen wij slechts gissen. In ieder geval was de wens van de oude vrouw vervuld en was ze niet meer alleen. Ze had gezelschap en aanspraak. De ‘heks’, zoals ze nu met nog meer stelligheid werd genoemd, werd de oudste inwoonster van Nederland. Het leek wel of zij steeds jonger werd en hij in rap tempo ouder en bezorgder. Ze stierf, terwijl Maarten aan haar bed zat, op honderdzestienjarige leeftijd. Maartens droom om met een jonge meid, een leuke vlotte meid, op een luxeboot op de Middellandse Zee rond te zwalken, was allang verdwenen, zijn begeerte was weg. Hij hielp de oude vrouw begraven en dacht bij zichzelf: Het is het lot, het is het lot. Oud, afgetobt, eenzaam en als een gebroken man bleef hij achter op het kerkhof en keerde terug naar het armoedige huisje. Hij ging in een hoekje zitten, het begon te donkeren en te sneeuwen, zijn vrienden van de kaartclub en andere vrienden was hij allang kwijt, die dachten dat hij gek geworden was. ‘Kaarten om vijf of tien gulden, dat gaat nog, dat is nog te doen, maar die fantast moest meteen naar die oude heks gaan en ook nog zijn twee ton verspelen en vervolgens nog met haar leven ook, dat gaat te ver,’ zeiden ze, ‘wij gaan in ieder geval niet met een dergelijke idioot om.’ En Maarten Galkop, die van de zorgen al spierwit haar had gekregen, barstte in tranen uit. Niemand echter hoorde zijn snikken.

==

Overpeinzing