J.M.A. Biesheuvel

De weg naar het licht

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2042 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is in 2022 gemaakt naar het Verzameld werk in drie delen, 2008

Voor Huib Drion

==

*

==

Es war sehr früh am Morgen, die Strassen rein und leer, ich ging zum Bahnhof. Als ich eine Turmuhr mit meiner Uhr verglich, sah ich, dass es schon viel später war, als ich geglaubt hatte, ich musste mich sehr beeilen, der Schrecken über diese Entdeckung liess mich im Weg unsicher werden, ich kannte mich in dieser Stadt noch nicht sehr gut aus, glücklicherweise war ein Schutzmann in der Nähe, ich lief zu ihm und fragte ihn atemlos nach dem Weg. Er lächelte und sagte: ‘Von mir willst du den Weg erfahren?’ ‘Ja sagte ich, ‘da ich ihn selbst nicht finden kann.’ ‘Gibs auf, gibs auf,’ sagte er und wandte sich mit einem grossen Schwunge ab, so wie Leute, die mit ihrem Lachen allein sein wollen.

Franz Kafka

Mijn grootste schrik

Ik denk dat ik zestien jaar was toen er op de avond voor Kerstmis een muziekavond bij ons thuis werd gehouden. Meneer Korevaar was er met zijn vrouw, meneer Bakker met zijn vrouw, meneer Jongeneel met zijn vrouw en twee zoons van achttien, meneer Van der Zande met zijn vrouw en twee dochters van zeventien, mevrouw Van de Berg, wier man het afgelopen jaar bij een scheepsongeluk om het leven was gekomen, ze bracht haar dochter Sjaan van zestien mee en dan was er ook nog mevrouw Otto die nogal muf geurde omdat ze zich te weinig verschoonde. Mevrouw Otto woonde aan de andere kant van de rimboe op de Vlaardingerdijk, ze hield onnoemelijk veel katten en twee honden en maakte nooit haar huisje schoon, bakken voor de poezen waren er niet en als de beesten het niet in de tuin deden, deden ze het gewoon in huis. Volgens mijn moeder zou haar ondergoed ook vervuild zijn; mevrouw Otto had geen wasmachine, geen teil en een wasman kwam er nooit langs. Daarom werd ze gemeden. Mijn moeder echter had een groot hart en nodigde haar uit. Tijdens het zingen zat mevrouw Otto te stralen. Ze trok een gezicht van: ‘Kijk nu toch eens eventjes, ik hoor er echt bij.’ Meneer Bakker speelde op de viool, mijn moeder op de piano, meneer Korevaar speelde op de klarinet, meneer Jongeneel plukte aan de snaren van zijn gitaar en de dochters van meneer Van der Zande speelden op de blokfluit. De rest van de gasten zong. Alle bestaande Kerstliederen werden doorgenomen. Tussendoor was er gebak, puddingbroodjes en koffie. Ik heb in de boekenkast een foto staan van mijn broer Arie aan de piano, terwijl hij mij begeleidt, ik speelde toen niet eens onaardig viool, alleen het positiespel was niet je dat en de flageoletten wilden ook niet erg lukken. Maar voor wie eenvoudige melodieën speelt, of alleen maar Psalmen en gezangen, is dat niet het minste bezwaar. De foto is een herinnering aan een gelukkige tijd, je ziet er zelfs, zij het vaag, het huis van mevrouw Otto nog op. Ach, nou vergeet ik één ding te vertellen: de dominee was ook op bezoek, een zeer belezen en wijze man met een hoornen bril. Hij droeg een leuk pak en vrolijke schoenen. Hij praatte vaak met mij over Sartre, Hegel, Nietzsche, Kierkegaard en Andersen. Als eerste heeft hij mij in contact gebracht met Winnie-the-Pooh. De dominee vond mij een aardige jongen en ik mocht hem ook wel. De dominee schreef in zijn vrije tijd gedichten en soms las hij ze aan me voor. Ze gingen haast altijd over de herfst en de dood. Hij heeft me voor het eerst op een plaat de muziek van ‘Der Tod und das Mädchen’ laten horen en dat vind ik nog steeds de mooiste muziek. Hij had een donkere, gezellige studeerkamer, propvol met boeken en een bureau vol met paperassen, hij verveelde zich nooit en was altijd aan iets bezig. Ik was er heel trots op dat we de dominee in ons midden hadden. Steeds dacht ik er maar over na hoe hij onze schilderijen zou vinden, en de piano, en het vloerkleed, en de gebakjes. Ik keek naar hem, steels. Hij zat er toch deftig bij, een beetje in een hoekje. We zaten allemaal in de voorkamer, de mooie kamer die alleen ’s zondags werd gebruikt. Wat had mijn moeder gestofzuigd, gepoetst en gestoft. Na een heel jaar sloven, boodschappen doen, de was schrobben en het gemor van mijn vader aanhoren was dit de avond van haar leven. Ze had een zwarte jurk aan met een tamelijk lage hals en op die hals hing een gouden horloge aan een gouden kettinkje. Ze straalde. Het ‘Gloria’ en ‘Hosannah’ was niet van de lucht. De heerlijkste klanken stegen op uit onze gezellige, gevulde burgermanswoning. Het was warm en benauwd in de kamer en daarom stond er zelfs in deze vriesnacht nog een bovenlicht flink open. De kachel stond te gloeien. We lieten het breed hangen. De dominee zong niet zo erg hard. Ik dacht: ‘Hij doet het om zijn stem te sparen, straks moet hij de nachtdienst nog doen.’ Mijn vader, die altijd verlegen is geweest en er altijd moeite mee heeft gehad om zich in het openbaar gelukkig en opgetogen te tonen, zat in een achterkamer een krant te lezen. Een opengeslagen Bijbeltje lag midden op de tafel vóór hem. In de kerk heb ik hem ook nooit echt horen zingen. Veel verder dan meeneuriën en ‘pompompom’ zingen kwam hij niet. Het ergerde mijn moeder. ‘Doe toch eens gezellig mee,’ zei ze vaak. Als het mooi weer was en mijn vader en moeder fietsten, Ada bij Moe en ik bij Pa achterop, dan keek hij steeds naar zijn voorwiel al reden we door het prachtigste landschap of langs de leukste molens. ‘Geniet nou toch eens een keertje,’ zei mijn moeder dan, ‘kijk toch eens voor je uit.’ Dat kon hij niet. Hij zat ook altijd op het puntje van zijn stoel, opgejaagd, net of hij ieder ogenblik als een hert het bos zou inspringen om te vluchten voor de jager. Meestal stond hij midden in de kamer. Met zijn rug naar het vuur. Zo staan ook inboorlingen, zo hebben ’s nachts altijd de patres familias in het oerwoud gestaan om hun gezin en het vuur tegen de wilde beesten te beschermen. Af en toe liep mijn vader naar de fles. Hij schonk zichzelf een neutje in en de dominee kreeg er ook een. Maar op zo’n manier dat niemand het in de gaten had. De man van God zat in een hoekje bij de schuifdeuren half tussen de gordijnen. Er was een pauze en toen kwam er koffie met cognac. Nu dronk de dominee in het openbaar. Het begon me te verontrusten, dat verschijnsel. Een dominee die drinkt als een paard? Dat kon er bij mij niet in. Ik drukte de vermoeiende en bezwarende gedachte weg en wilde er niets mee te maken hebben. Misschien dronk hij het als water en had hij er niet de minste last van. Ik luisterde naar de verhalen van meneer Bakker. Nog maar een paar dagen geleden was een kameraad van hem onder zijn eigen ogen van een balk in het ruim van een groot schip gestort. Hij was meteen morsdood geweest. Het geval greep meneer Bakker zo grondig aan omdat hij al jaren probeerde hem te bekeren. ‘En het zou me zijn gelukt,’ zei meneer Bakker, ‘als ik nog maar een jaar de tijd had gehad.’ We waren allemaal droevig. Mochten we eigenlijk wel zo gelukkig zijn? ‘Hij laat een vrouw en drie kinderen achter,’ zei Bakker, ‘die hebben vanavond ook geen prettige tijd. Laten we toch hopen dat er geen hel bestaat en dat hij gewoon dood is. Gewoon dood en daarmee basta. Hij heeft rust, laten we het zo zeggen.’ ‘Zo mag ik het horen,’ zei de dominee vanuit zijn hoekje, hij legde zijn ene been over het andere en ik zag zijn vrolijke schoenen, ze waren eigenlijk te frivool. Mijn moeder keek op alsof ze door een horzel gestoken was. ‘Laten we nu vanavond de gedachte aan de dood eens even laten varen,’ zei de dominee nogmaals, ‘en zeker de gedachte aan de hel. We zijn hier op een heerlijke avond bij elkaar en alles is goed. Altijd piekeren over hel en verdoemenis, dat is niet goed, zo kan God het niet met ons voor hebben gehad.’ Mijn vader knikte op de punt van zijn stoel. Hij zat zo ver bij ons vandaan dat het wel leek of hij op het balkon zat, in de kou. De hele avond heeft hij op de punt van zijn stoel gezeten en af en toe geknikt. Natuurlijk heeft hij ook geneuried. En ja hoor!, na de pauze ging hij midden in de kamer staan, vlak bij de kachel, met zijn rug ernaartoe. Hij was altijd als een brombeer die onzegbare problemen had. Ik geloof dat hij zoals Waasdorp het zegt iemand was die niet ‘met ons, maar ook niet zonder ons kon leven’. Het was een heerlijke avond. Want mijn broers Kor en Arie en mijn zusjes Ada en Ko waren er ook. Er werd heel wat afgebabbeld in de pauze, geroddeld werd er niet, geen wanklank werd gehoord. Alles was mooi. Hier hadden we naartoe geleefd. De gezelligste avond van het jaar. Ja, het is jammer dat ik me alle gesprekken niet herinneren kan, maar het was toch net of we er allemaal moed uit konden putten, moed om weer een heel jaar verder te gaan. Na de pauze begon mijn moeder weer op de piano. Ze speelde: ‘Op U mijn Heiland blijf ik hopen, verlos mij van mijn bange pijn.’ Ik wist dat ze dat voor mij speelde. De bezoekers speelden mee en niemand speelde vals. De volwassenen, de jongens en de meisjes zongen dat het een aard had. Schuin door de ruit kijkend zag ik mensen op straat in het lantaarnlicht staan. Ze stonden stil in de sneeuw en luisterden mee. Mijn vader wilde de dominee weer een glaasje geven, maar hij weigerde. Het lied was al veel verder, maar ik zag hem de beginregels mompelen: ‘Verlos mij van mijn bange pijn.’ Uit ieder van zijn ogen kwam een traan biggelen. Ik geloof dat niemand het in de gaten had dat hij even zijn hoornen bril afzette en zijn ogen afwiste. Hoe kon ik ook weten dat wat wij deden voor hem niets anders was dan een ontroerende uiting geven van ‘la paix des braves gens’ waar Sartre het over heeft? De dominee dronk niet meer en wij zongen door. Na nog een mooi halfuurtje was de avond afgelopen. De mensen dromden door het huis. De kapstok puilde uit van de kleren en ook op het grote bed van mijn vader en moeder lagen jassen, bonthoeden, herenhoeden en sjaals in alle kleuren. De mensen namen allemaal gelukkig afscheid en velen van hen hoorde ik zeggen: ‘Tot straks in de kerk.’ Van mijn moeder mocht ik met de dominee meewandelen. Hij moest nog even naar huis voor hij naar de kerk ging. Ik keek naar het uitspansel, het was een heldere sterrenhemel. Samen met God was die hele zaak voor mij nog net te begrijpen, hoewel ik altijd al bang was als ik omhoog keek. Net of je in een grenzeloze doodkist keek. Zonder dat ik het echt wilde kreeg ik het met de dominee (die licht waggelend liep – af en toe bonkte hij met zijn zware lichaam tegen mijn tengere gestalte aan) over de grootheid van het heelal, over de eeuwigheid, over het onbegrijpelijke en het griezelige van het bestaan, en dat het toch een grote genade was te mogen geloven in een God die ons allen ziet en alle melkwegstelsels en spiraalnevels houdt in het holle van zijn hand. De dominee liep zwijgend naast mij voort. Hij hikte als een dronken man, als iemand die is vol zoeten wijns. Toen sprak hij, en het zijn de verschrikkelijkste woorden die ooit van iemand tot mijn oren zijn gekomen: ‘Beste jongen, je weet dat ik je aardig vind en ik wil je niet beduvelen. De plek waar ik het liefste preek, dat is Ouderkerk aan den IJssel. Ik preek omdat het mijn werk is. Toen ik dominee werd als jongeman, toen geloofde ik nog. Ik geloofde alles wat jij nu ook gelooft. Maar allengs begon ik te lezen, ik las alles wat er los- en vastzat en niet alleen dat wat mij de professoren in Kampen en Amsterdam hadden voorgeschreven. Langzamerhand begonnen de stemmen van de ongelovigen mij tamelijk plausibel in de oren te klinken en ik begon te twijfelen. En op een dag, waarom het uitgerekend Kerstmis moest wezen mag Joost weten, was ik ongelukkig en ongelovig. Lieve jongen, ik heb misschien een paar borrels te veel op. Maar als ik dat niet doe kan ik vanavond niet eens preken. Daarom was ik zo ontroerd toen jullie zongen van “het verlossen van mijn bange pijn”. En weet je, als ik dan gepreekt heb in Ouderkerk aan den IJssel, in dat mooie kerkje hoog aan de dijk, dan moet ik de zegen geven bij het afscheid, bij het einde van de dienst. Dan zie ik al die mensen met gebogen hoofden in de banken voor me zitten, ik houd dan mijn ogen open en denk: “Ach gelukkige sukkels, wat is het toch vreemd dat jullie naar mij geluisterd hebben en alles geloven.” Zelf kijk ik dan door de ruiten aan de overkant van de preekstoel naar buiten. Ik zie het lage zonlicht glinsteren op de donkere IJssel, en door die lichtbaan op de rivier gaan de aken. Terwijl ik daarvan geniet, voor mij bestaat toch alleen het tastbare en het mooie van de natuur, geef ik de zegen aan die boeren die de IJssel niet kunnen zien, maar mij wel, op die dwaze preekstoel, als ze hun ogen tenminste openhielden. Ik geloof net zoveel als een kiezelsteen. Ik zal het je nog gekker vertellen: gisteren zat ik in het park met een kiezelsteen in mijn hand. Een paar bankjes verderop zat een man een boekje te lezen. Ik keek weer naar die steen en dacht: “Waarom is alles toch zo hard, absurd en onbegrijpelijk? Ik wil die steen lezen, ik wil weten wat die steen met zijn miljoenen jaren oude geschiedenis mij te vertellen heeft. Alles heeft zijn zin.” Maar de steen opende zich natuurlijk niet en ik moet verder gaan. Ik kan toch niet nu ineens, nu ik vijftig ben, metselaar worden? Ik ben nu eenmaal dominee en zal het tot mijn dood moeten blijven.’ Al voortlopend keek ik hem met een geschrokken gezicht aan. ‘Verschrikkelijk is het,’ mompelde hij, ‘ik kan niet geloven en ik moet de stervende troosten, ik moet de zieken bijstaan, aan het graf moet ik troost geven en van Zijn Genade spreken, terwijl op het kerkhof een koude, holle wind, als kwam die regelrecht uit de regionen des doods, mij de hoge hoed van het hoofd doet waaien, preken moet ik voor volle kerken en ik kan het zo goed dat ik soms de schone zakdoeken te voorschijn zie komen en achter de brillen verdwijnen, het is met mij nog erger dan met de man die last heeft van pleinvrees terwijl onverlaten hem op het onmogelijk grote en indrukwekkende Sint-Pietersplein op een stoeltje vastgebonden hebben en hem precies in het midden van het plein hebben achtergelaten.’ Terwijl hij sprak begon hij te struikelen, zijn vaste tred was er niet meer, voor een dronken man had hij nog aardig gelopen, hij begon meer dan voorheen te hikken, nu ja, ik schaamde me weliswaar niet dat ik met hem over straat moest, maar jammerlijk vond ik het toch. ‘Dominee,’ stamelde ik, ‘het is toch niet waar wat u zegt, zo iets kunt u me toch niet aandoen?’ Onwillekeurig greep ik zijn hand die nat was van het zweet. De dominee zag klaarblijkelijk dat ik geestelijk volledig van mijn voetstuk was gevallen en nu in zak en as zat. En inderdaad ben ik, op een paar andere ogenblikken na, nooit zo ongelukkig geweest als toen. De dominee schudde mijn hand uit de zijne, hield op met hikken, rechtte zijn rug als een man die naar de paal wordt geleid aan welke hij zal worden gefusilleerd, hij begon te stappen als een soldaat, een twee, een twee, regelmatig kwamen zijn voeten nu, ze hadden niets tastends meer, op de grond neer. ‘Ach jongen,’ zei hij, ‘je weet toch hoe ik ben. Een echte romanticus, een beetje melancholiek en vanavond heb ik misschien iets te veel gedronken. God zij dank geloof ik net zoveel als jij. Als ik de genade van de Almachtige niet op mijn leven voelde rusten, kon ik toch beter sterven. Wat dacht jij nou? We leven op de wereld immers niet in een gekkenhuis? Dominees die niet kunnen geloven, chirurgen die niet kunnen snijden, chauffeurs die nog nooit in een auto hebben gezeten, zeelui die nog nooit van navigatie hebben gehoord, vliegeniers met alleen maar een opleiding voor typograaf, verpleegsters die moeten stenograferen..., nee dat is allemaal malligheid, dat zijn dingen die niet kunnen en niet horen. Neem jij nou een ding aan van mij, lieve jongen..., een dominee is een Godvruchtig en gelovig man net zo zeker als tweemaal twee vier is en een mens niet naar de maan kan vliegen, erop lopen en weer terugkomen.’ Ik keek hem aan, we waren nu vlak bij zijn huis en ik begon te twijfelen. ‘Hij heeft het maar gezegd om me de schrik op het lijf te jagen,’ dacht ik. Maar diep in mijn hart wist ik wel beter. ‘Ja dominee,’ zei ik, ‘en wat zou het verschrikkelijk zijn als wij moesten leven als in de Walging van Sartre, wij zouden met ons verstand dolen aan de uiterste einden van het heelal, altijd zouden we op zoek zijn, altijd ongerust en onzeker, nooit zouden we iets vinden.’ ‘Ridi Paljasso,’ zong de dominee, ‘ik heb jou geen pijn willen doen, jongen, ik heb nooit kinderen pijn gedaan en ik ben van plan het nooit te doen. Kinderen zijn onschuldig en goed als Heiligen, ze verwachten alles van het leven... ach, wat klets ik toch? Je gelooft toch wat ik je heb verteld? “Boven de sterren, daar zal het eens lichten.” “God ziet de waarheid, maar wacht.” Dat is een sprookje en ik zal het je te lezen geven.’ Hij gaf me een geweldige dreun op mijn schouders en verdween in de pastorie. Hier en daar gingen lichten aan en uit. Ik kon precies zien waar hij liep. Ik, een mannetje van zestien jaar die altijd gelukkig was geweest, en verwend, midden in een gelukkige avond, stond met mijn al tamelijk grote kinderschoenen op de koude straat, al wachtend mompelde ik: ‘Hij gelooft natuurlijk niet.’ Ik kon dat niet begrijpen en kan het nu nog niet. Tien minuten heb ik op hem staan wachten. Toen ging het laatste licht in de pastorie uit en kwam hij weer naar buiten. Hij wees op een pakje. ‘Hier heb ik mijn preek,’ zei hij, ‘ik heb hem maar heel globaal en in trefwoorden opgezet. De rest komt vanzelf. Ik denk dat de preek wel een aardig halfuurtje zal gaan duren.’ In de kerk scheidden zich onze wegen. Ik ging tamelijk voorin zitten zodat ik hem goed kon zien. ‘Dat loopt fout af,’ dacht ik. Maar hij kwam heel zeker van zichzelf de preekstoel op en liet de dienst beginnen. Weer zong ik de liederen die ik thuis ook al gezongen had. Toen kwam de preek. De dominee sprak ons gloedvol van de genade van de Almachtige, over het Kindeke, over de heerser van het heelal zo eenvoudig in zijn stal of Nietzsche en Sartre eenvoudigweg niet bestonden. Het was de aangrijpendste Kerstpreek die ik ooit gehoord heb. Na de dienst liet hij zingen: ‘Op U mijn Heiland blijf ik hopen, verlos mij van mijn bange pijn.’ Terwijl wij zongen ging hij zitten. Ik wist dat hij verscholen achter de balustrade zat te huilen en vermoedde dat alleen maar een ongelovige zo mooi preken kon. De dominee probeerde immers zijn eigen verstand te overschreeuwen en in de hoek te drukken. Dat is de grootste inspanning en het allermooiste misschien waartoe een mens in staat is. Na de dienst heb ik de dominee niet meer gezien. Ik liep met mijn ouders naar huis. Ik vroeg me af of de ouderlingen hadden kunnen ruiken dat hij zo gedronken had. Thuis kroop ik in bed en rilde. Ik rilde met mijn lichaam en met mijn verstand. Het kwade zaad van de twijfel was in mijn ziel gelegd. Mijn grootste schrik is op dat moment door me heen gegaan. Ik wilde bidden maar kon het niet. Na een halfuur woelen, het bestaan kan soms heel genadig zijn, viel ik echter in een droomloze en lange slaap.

==

Vreemd geruis

Ik zou samen met Eva op vakantie naar Schiermonnikoog gaan. Het was nog in de tijd dat ik in Delft werkte. Op een avond, thuis bij de koffie, zei Eva: ‘Zouden we niet eens een tijdje naar dat kleine eiland gaan, hoe heet het ook alweer? Dat lijkt me nou echt ontspannend, zowel voor jou als voor mij.’ Het idee stond me wel aan, maar we praatten er niet meer over die avond. De volgende dag, tussen het aan de telex zitten, de telefoon en de post beantwoorden door, zocht ik in het telefoonboek Schiermonnikoog op. Ik zocht naar hotels en dacht: ‘Het moet een statig en goed hotel zijn, iets met sfeer en gerenommeerd.’ Ik vond vijf hotels en zat even te dubben welk ik nou moest bellen. ‘Hotel Van der Werff,’ mompelde ik, ‘dat lijkt me nog het geschiktste.’ Ik nam de telefoon, draaide het nummer van het eiland en vervolgens 203 en kreeg mejuffrouw A. Bol aan de lijn. ‘Het is goed meneer,’ zei ze, ‘ik zal een mooie kamer voor u en juffrouw Gütlich reserveren. En als ik het goed begrijp wilt u alles met vol pension? Zegt u nog eens precies wanneer u komt en hoe lang u denkt te blijven. Bij de pont zal onze wagen met een chauffeur klaarstaan om u op te halen.’ ‘Afgesproken,’ zei ik, ‘tot ziens dan, juffrouw Bol.’ Opgewekt ging ik ’s avonds met de trein naar huis. Ik vertelde Eva tijdens het avondmaal van de afspraak die ik had gemaakt. Een paar weken later lagen we in een heerlijk warm en ruim bed in een mooie hoge kamer van het hotel, dat inderdaad het beste en deftigste van het eiland was. De familie Dake logeerde er toevallig ook. Vera, Thony en de zoontjes Alexander en André. Thony, een echte gentleman die in de Nederlandse pers soms in opspraak wordt gebracht omdat hij voor de Amerikaanse inlichtingendienst zou werken, had ik in Delft ontmoet toen hij mij nodig had bij het zoeken naar materiaal voor zijn proefschrift dat over het communisme in Indonesië ging. Hij reed in een auto waaraan alleen het bordje CD ontbrak en bracht mij toentertijd naar een aardige gelegenheid op de Grote Markt, waar hij mij een lunch aanbood. Hij vertelde mij de grappigste anekdotes over staatslieden en belangrijke industriëlen. Hij vertelde mij van zijn gereis en geren over onze aardbol. Ik wist dat hij ooit correspondent voor Het Parool in Moskou was geweest. Ik begreep met een aanzienlijk man van doen te hebben die ik, voor ik het goed in de gaten had, al was begonnen te tutoyeren. Ik ben eens met hem en zijn zoontjes gaan varen, ik heb een paar keer met hem gefietst, ik heb vaak bij hem thuis gegeten en als ik hem bij mij thuis uitnodig, gaat hij heel gewoon met iedereen om. Later vragen de mensen dan: “Wie was toch die aimabele heer die zich zo eenvoudig probeerde voor te doen?’ ‘Die weet zijn weetje zeg,’ beweert een ander. ‘Hij kan leuk uit de hoek komen.’ En zo gaan de loftuitingen door. ‘Oh, dat is Dake,’ zeg ik luchtigjes. ‘Die grootindustrieel?’ roepen ze dan, ‘en hij stond zo innemend met Hein Vink over het gebruik van opium te praten en hij had verstand van kunst.’ Nu lag ik in mijn bed op Schiermonnikoog, vermoeid van een lange strandwandeling, tijdens het avondeten had ik veel wijn gedronken en veel gepraat. Ik meende ieder ogenblik in slaap te kunnen vallen en voelde de warmte die Eva uitstraalde. In bed is zij net een kacheltje, ze is altijd warmer dan ik. We lagen als lepeltjes in een fluwelen doosje. Het was een heerlijke zomeravond en de gordijnen gingen zacht op en neer op een zuchtje wind van buiten in de open vensters. De maan stond vol. Beneden ons bed hoorde ik mensen praten in de gelagkamer. Ik hoorde de glazen rammelen in de spoelbak, ik hoorde hoe er moppen werden verteld. Ook sterke zeeverhalen waren erbij: ‘Opeens hadden we windkracht acht, maar we zaten goed in de vaargeul. Ik schreeuw: “Omlaag met die fok,” zelf begon ik een flinke reef te zetten. En terwijl we in dat gesodemieter zitten komen we vlak langs een boei. Goed een boei, maar er klemde zich een man aan vast. Zijn jacht was vergaan en toen was hij naar die boei gezwommen. Gelukkig maar dat wij net langskwamen. Hij kon zijn handen haast niet van het ijzer krijgen, zo verkrampt waren ze. Het is natuurlijk erg stom om in je eentje het wad op te gaan. Op de Noordzee kan het misschien nog wel, maar op de Wadden is het razende kolder.’ Nu hoorde ik weer iemand anders met een nog veel sterker verhaal. Ik dacht aan David, jammer dat hij niet hier in de kamer was, hij zou flink hebben kunnen lachen. Hij beweert dat hij eens op het IJsselmeer een plezierbootje heeft gezien dat voor het zeilschip van zijn vader langsging. Maar het gekke was dat dat bootje vlak onder het oppervlak van het water voer. Hij zag de mensen zitten en ze zwaaiden naar hem. Toch vindt hij het vreemd dat ik ooit een brommer op zee heb zien rijden. Er gaat nu eenmaal iets angstigmakends en griezeligs van grote watervlakten uit, het komt zo vaak voor dat zeelui menen iets te zien tussen de horizon en hun schip dat er helemaal niet kan zijn: een bar, een bordeel, een kerk met luidende klokken. Ik begon te denken aan het prachtige sprookje van Tolstoj waar drie heiligen over het water lopen achter een schip aan waar een aartsbisschop op zit. Die man had de heiligen het ‘Onze Vader’ geleerd, want ze wisten alleen maar te bidden: ‘Wij zijn drie, Gij zijt drie, ontferm u onzer.’ De aartsbisschop was nu echter heel ontsteld en zei: ‘Jullie zijn al zo heilig dat je het “Onze Vader” niet hoeft te kennen.’ Toen gingen ze weer over het water terug naar hun eiland en de hele nacht bleef er een schitterend licht hangen boven de plek waar ze op de horizon verdwenen waren. Eva kuchte. Van beneden hoorde ik nu: ‘Ken je die van die eend en de rat?’ Ik kon het verhaal niet uit horen want er werd, zij het beleefd en zachtjes, op onze deur geklopt. ‘Maarten, Eva,’ hoorde ik iemand zeggen, ‘zijn jullie nog wakker?’ Het was de stem van Thony. ‘Ja,’ riep ik, ‘wacht even.’ Ik schoot uit bed en liep naar de deur. Ik deed open en Thony kwam opgewonden binnenlopen. ‘Er zit een schip vast boven het noorderstrand,’ zei hij, ‘er zijn mensen die zeggen dat het Duitsers op een plezierjacht zijn. De reddingboot kan ieder ogenblik uitgaan. Maar toen ik erheen liep dacht ik: “Ik ga het nog even tegen Maarten en Eva zeggen.” Ik loop er nu onmiddellijk naartoe. Als je nog komt dan zie ik je daar wel.’ Thony liet ons alleen, deed zelfs het licht uit en zo lagen Eva en ik weer in bed. ‘Wat zullen we doen?’ vroeg ik, ‘gaan kijken en misschien een avontuur meemaken, of lekker blijven slapen?’ Eva geeuwde. ‘Ik doe zoals jij het beslist,’ zei ze. Ik bleef nog een paar minuten besluiteloos liggen en zei toen: ‘Laten we gaan kijken.’ We kwamen uit bed en kleedden ons aan. Geen jassen, geen dubbele truien, het was warm nog buiten. Vijf minuten later stonden we op het terras van het hotel. We begonnen te lopen en waren al spoedig op weg naar het zuiderstrand waar helemaal geen reddingboot was uitgevaren en waar ook geen schip vastgelopen was. Om nog altijd onopgehelderde redenen hadden we niet in de gaten dat we de verkeerde kant opliepen. Wel viel het ons op dat er zo weinig mensen met ons meeliepen. ‘Iedereen die het wil zien is er natuurlijk al,’ zei ik, ‘het zal me niet verbazen als we weer eens de laatsten zijn, misschien is de hele berging al in kannen en kruiken.’ We liepen toch vergenoegd over de smalle weg en zagen in het maanlicht haasjes en konijntjes wegspringen. Een enkele vogel schrok van onze stappen en vloog op. Er zijn veel verschillende vogelsoorten op het eiland. Overdag vergaat horen en zien je van de snippen, Groenlandse eenden, wansijsjes, futen, kluten, grutto’s, strandlopertjes, witmannetjes, fazanten, patrijzen en korhoenders. En dan vergeet ik de meeuwen nog, die er ook in alle soorten zijn. Er stond een heerlijk verkoelend windje maar het was toch niet koud, de maan zette het landschap in een vreemd licht. Al spoedig hadden we het dorp een eind achter ons gelaten. Behalve het lawaai dat de vogels soms maakten was het doodstil op het weggetje. ‘Dat is nog eens wat anders dan Leiden-Zuidwest,’ mompelde ik en neuriede: ‘Ein kleines Haus, von Nussgesträuch umgrenzt...’ en daarna: ‘Im schönen Monat Mai, als alle Vögel sangen...’ ik ben nu eenmaal dol op de liederen uit de Duitse romantiek. Ik sloeg mijn rechterarm om Eva’s schouders en we genoten. Het zuiderstrand bestaat eigenlijk uit een smalle strook zand, gevolgd door een steil oplopende dijk. Bij de plek waar wij naartoe liepen was een modderig jachthaventje met hoge meerpalen. Ik denk dat het daar niet erg diep was want je zag er nooit een zeilboot. Eigenlijk alleen maar plastic of polyester motorbootjes, die steken niet zo diep. We waren niet ver van de dijk en liepen nog steeds op het smalle paadje toen ik een vreemd geruis hoorde. Ik hoorde het al vanuit de verte en hoe dichterbij we kwamen hoe sterker het geruis werd. ‘Daar moet ik het mijne van hebben,’ zei ik tegen Eva. Ik ging op onderzoek uit, stond in een droge sloot die nogal smal was en geheel dichtgegroeid met hoog gras. Ik liep een eindje het weiland in en luisterde aan een hoge paal waar een rood hoedje van blik op zat. Volgens mij worden die palen gebruikt door de mannen van de luchtkarteringsdienst: ze zoeken op de foto’s die palen op en plakken de foto’s daar aan elkaar zodat je een mooi overzicht vanuit de lucht krijgt, zonder overlappingen of open stukken. Ik luisterde bij het hoedje, maar ook daar kwam het geruis niet vandaan. Zo heb ik wel een kwartier rondgelopen, soms kruipend door het gras om erachter te komen, maar wijzer worden deed ik niet. Ik gaf mijn gezoek maar op en samen liepen we nu verder. Dit keer zong ik ‘Das Wandern ist des Müllers Lust, das Wandern’. En we zetten er op het ritme van het lied flink de pas in. Al vlug stonden we boven op de dijk. ‘Waar zou Thony toch zijn?’ vroeg Eva. ‘Ja,’ zei ik, ‘en waar is dan die Duitse boot? Er zijn hier helemaal geen mensen en de reddingboot valt ook niet te bekennen.’ Eva begon te lachen. ‘Wat zijn we toch een sukkels,’ giechelde ze, ‘we zijn naar het zuiderstrand gegaan, precies de verkeerde kant op.’ ‘Zullen we dan weer helemaal teruggaan en op het noorderstrand gaan kijken?’ vroeg ik. ‘Nou,’ zei ze, ‘beslis jij maar.’ Ik had Eva nog nooit zo volgzaam meegemaakt. Ik vond geen gelegenheid om iets terug te zeggen want er gebeurde iets raars, vlak onder onze ogen. Een wilde zwaan was uit de zee gekomen en probeerde nu tegen de dijk op te lopen. Maar de dijk maakte een helling van zeker vijfenveertig graden. Aan het begin van de avond had het geregend en nu was het uitermate gladgestreken asfalt nog nat. Halverwege de dijk gleed de zwaan uit en viel weer helemaal naar beneden. Nu begon het beest weer aan zijn poging, toen hij haast boven was gleed hij echter voor de tweede keer naar beneden. Hij probeerde het een derde keer en een vierde, maar het wilde hem niet lukken de top te bereiken. We schoten in de lach: ‘Wat is dat ook voor stoms,’ zei ik, ‘het is een wilde zwaan, hij is niet gekortwiekt, dan is het toch een kleine kunst om over de dijk heen te vliegen.’ ‘Ja, en helpen kun je hem niet,’ zei Eva, ‘want ze zijn goed venijnig, voor je het weet heb je een krachtige duw met de kop of een slag van een van hun vleugels te pakken.’ ‘Nou ja,’ zei ik, ‘hij zoekt het maar uit.’ Ik keek over het water heen en probeerde of ik lichtjes op het vasteland kon ontdekken. Opeens hoorde ik zachtjes ‘plof plof plof’ op het water. En inderdaad kwam er in de verte een bootje dat geen lichten voerde aan. ‘Wie is er nou zo idioot om hier bij nacht te gaan varen?’ dacht ik,’ er staat allerhand stroom en de boeien kun je helemaal niet zien.’ Het bootje kwam langzaam nader, het stevende heel duidelijk op het modderhaventje af. Op een gegeven moment scheen de schipper het toch niet zo te vertrouwen. Hij zette zijn motor uit en het bootje gleed nu zachtjes uit in de richting van een hoge meerpaal, nog ver van het haventje. ‘Joop,’ hoorden we over het water, ‘ga jij even naar voren met een lijntje.’ Nu werd er een dikke man zichtbaar die zich moeizaam door de veel te smalle gangboord – het was een heel klein plastic bootje, met een heel klein roefje, we hoorden ook nog een vrouwenstem – naar voren bewoog. In zijn linkerhand droeg hij de netjes opgerolde lijn. Hij kwam op de punt aan en het bootje begon even te slingeren. Het lag nu stil, maar toch nog een flink eind van de meerpaal af. ‘Opschieten Joop,’ hoorde ik de schipper zeggen. De dikke begon een grote lus te maken aan het eind van zijn lijn en wierp naar de paal. Het was mis en hij deed het overnieuw, weer mis. Hij vloekte zachtjes. Bij de derde keer was het haast raak, de lus bleef boven op de paal liggen. Door gekke schudbewegingen met zijn hand te maken probeerde de dikke nu de lus helemaal om de paal te krijgen. Hij struikelde over iets, was meteen zijn houvast kwijt en viel in het water. ‘Bloeb bloeb... donders, bliksemskaters,’ ging hij tekeer. De schipper zette zijn motor niet aan. Puffend en zuchtend zwom de dikke man naar de achterkant van het bootje en werd daar binnengetrokken. Nu ging de motor weer aan en voer het bootje met een brede zwaai die modderpoel van een haven binnen. Ze kwamen niet vast te zitten en meerden het bootje af bij de steiger. Wij wandelden erheen en raakten in gesprek met de varensgasten. ‘We zijn vanmorgen uit Den Helder vertrokken,’ zeiden ze, ‘dat doen we wel meer. Dan varen we langs alle eilanden hierheen.’ ‘Houdt u dan de geulen en de boeien aan?’ vroeg ik. ‘Ach nee meneer,’ zei de schipper, ‘dit bootje steekt maar vijftien à twintig centimeter, dan hoef je op die flauwekul niet te letten.’ Ik vond het een sterk verhaal. ‘En als uw motor nou eens uitvalt?’ vroeg ik, ‘dan wordt u zo de Noordzee opgespoeld.’ ‘Dat is me nog nooit gebeurd,’ zei de man, ‘ik heb mijn hele leven op de grote vaart gezeten en bij de marine ben ik ook geweest. U kunt mij niets wijsmaken. En met die mensen die zo moeilijk doen over het varen op de Wadden heb ik niets te maken, allemaal praatjes. Het is helemaal niet gevaarlijk, als je de weg maar een beetje weet.’ Nu verscheen de dikke man in een droge onderbroek op het achterdekje. Een zware vetribbel hing hem ver over het elastiek. Maar hij was droog en dronk een borreltje. De vrouw was bezig in de veel te kleine ruimte drie bedjes op te maken. Wij zeiden: ‘Welterusten en goede vaart morgen,’ en liepen verder de steiger op. Ik haalde mijn schouders op en zei: ‘Die lui zijn getikt, die man speldt ons maar iets op de mouw. Ik denk dat hij niets met ons te maken wil hebben en daarom maar wat raaskalt.’ ‘Maar waarom zou je in zo’n bootje niet van Den Helder hierheen kunnen varen?’ vroeg Eva. ‘Dat is volgens mij nog gevaarlijker dan op de fiets naar Sirius gaan,’ zei ik, ‘hij liegt, die schipper, hij kletst, het is gezwam, ik wil er niets mee te maken hebben en daarmee basta.’ We liepen nu naar het eind van de steiger. Daar zat, met zijn benen vlak boven het maanbeschenen water bungelend, een man van een jaar of veertig te vissen. Hij was gedrongen van gestalte, had een rode baard en droeg een mutsje dat volgens mij alleen door maatschappelijk achtergebleven Egyptenaren wordt gedragen. ‘Niet te dichtbij komen,’ zei ik tegen Eva, ‘hij gaat zijn haak uitwerpen.’ De man sloeg zijn hengel over zijn schouder, keek nog even om naar het ijzer aan het eind van de lijn; waaraan vier grote weerhaken zaten, en wierp toen met grote kracht. We hoorden het zwiepende geluid van de buigzame hengel en zagen hoe de lijn zich strak ontrolde, het ijzer met de haken vloog wel twintig meter weg, snorrend liep het molentje onder aan de hengel af. Maar voor het ijzer het water raakte was er een meeuw die eerst in de nylondraad en al heel vlug met een van zijn vleugels in een of twee van de haken kwam vast te zitten. Vreemd genoeg krijste hij niet van pijn, maar ging gelaten op het water zitten. ‘Allemachtig,’ zeiden wij, ‘gebeurt dat vaker?’ ‘Dat is me nog nooit overkomen,’ mompelde de man ernstig. Aan zijn gezicht was duidelijk te zien dat hij moeilijkheden verwachtte. ‘Snij de lijn door,’ opperde Eva. ‘Ja maar dan blijft die meeuw toch met die haak in zijn vleugel dobberen en ben ik de lijn en de haken kwijt,’ antwoordde de man. Hij begon nu uiterst voorzichtig, alsof hij een snoek naar zich toe haalde, aan het molentje te draaien. Maar nu werd de meeuw kwaad. Het beest begon tegen te stribbelen en probeerde zelfs weg te vliegen met het gevolg dat de haak nu nog steviger in zijn vlees kwam te zitten. ‘Bal gehakt, ellendige mafkees!’ riep de man, ‘ga nou toch op het water zitten.’ ‘Als hij nou rustig bleef,’ zei hij zenuwachtig tegen ons, ‘kon ik hem voorzichtig hierheen trekken en die vermaledijde haak losmaken.’ Het werd een gevecht van jewelste. De man vloekte en de meeuw krijste. Er lagen nogal wat jachtjes en hier en daar ging in het roefje een lamp aan. Mannen in pyjama kwamen naderbij. Ook de twee mannen van het kleine bootje dat juist op zo vreemde wijze was aangekomen, kwamen aanlopen. De dikke droeg nu ook een pyjama. Japanse slippers droeg hij om zijn voeten. Hij had inmiddels flink gedronken. ‘Bent u een beetje over de schrik heen?’ vroeg ik de dikke. ‘O ja hoor,’ zei hij, ‘maar nou hebben we dit weer, hoe moet dat aflopen?’ Nu eens lag de meeuw helemaal scheef in het water, dan weer fladderde hij vlak boven het oppervlak om meteen weer machteloos terug te plonzen. Hoe dichterbij de vogel kwam – de hengelaar stond nog steeds aan zijn molentje te draaien, ik begreep niet hoe het kwam dat de lijn niet knapte door de wilde rukken die de vogel eraan gaf – hoe groter hij bleek te zijn. Het was een reusachtige zeemeeuw met een gemene, gele, grote en kromme snavel. Zijn vleugelwijdte was volgens mij zeker een meter. De visser had hem nu vlakbij, met zijn rechterhand trok hij aan de lijn de vogel tot vlak onder de steiger en met zijn linkerhand wilde hij hem pakken. ‘Zal ik de hengel voor u vasthouden?’ vroeg ik. ‘Nee nee!’ riep hij in paniek, ‘ik doe het allemaal zelf.’ De meeuw pikte in de linkerhand die meteen begon te bloeden. Wild greep de hengelaar naar de vogel die nu onder water verdween. De man had hem bij zijn poten te pakken gekregen en slingerde nu het moord en brand schreeuwende en fladderende beest op de steiger. Meteen gooide hij zijn hengel neer en greep de meeuw als een routinier om zijn kop en snavel. Twee haken zaten diep in het vlees van de vleugel. Terwijl twee andere mannen de vleugels uitgestrekt hielden wurmde de visser de haken uit de vleugel. ‘Los maar,’ riep hij tegen de mannen en toen wierp hij de vogel in de lucht. De vogel verdween met een zonderlinge kreet in de richting van de maan. Zijn gekrijs bleef nog lang hoorbaar. Hij was natuurlijk verwonderd over het feit dat hij eerst zo gemeen gevangen was en toen weer wegvliegen mocht. Wij lieten de mannen die nog even bleven praten achter op de steiger en begaven ons weer op weg naar het hotel Van der Werff. ‘Wat maken we toch een rare dingen mee,’ zei Eva, ‘eerst die almaar uitglijdende zwaan, toen de dikke die in het water viel en nu weer een meeuw aan de hengel.’ Ik was in gedachten verzonken en keek naar de maan. ‘Zie je wel dat hier veel meer sterren te zien zijn dan bij ons in de Brahmslaan,’ zei ik, ‘zou dat door de schone lucht hier komen?’ We liepen de dijk weer op. Van de zwaan was nu niets meer te bekennen. Al spoedig liepen we weer op het landweggetje. We hadden een heerlijke nachtwandeling. Ik lette goed op en zag van verre alweer de paal met het rode hoedje. En verdraaid! ik vergiste me niet, nu hoorde ik het geruis nog! Het was halverwege de dijk en het hotel. ‘Nou moet ik toch weten wat dat geruis voorstelt,’ zei ik resoluut en dook in de droge greppel of sloot, vlak langs de weg. Ik was zeker dat het geluid daarvandaan kwam. Nu eens zat ik op mijn knieën, dan weer lag ik op mijn buik en duwde overal waar ik kwam het hoge gras tegen de grond. Plotseling schrok ik. Het geruis had steeds duidelijker in mijn oren geklonken en nu ineens hield het op. Voor mijn handen zag ik twee egels die paarden. Ze hadden echter mijn lucht en mijn handen nog niet in de gaten of ze gleden van elkaar af en begonnen hun stekels op te zetten. ‘Het geruis is weg,’ zei Eva. Ik zei dat ze voorzichtig naar me toe moest komen. Toen ze de twee egeltjes zag, zei ze: ‘Ach wat schattig.’ Ze begreep niet hoe die twee kleintjes dat voortdurende geruis hadden kunnen veroorzaken en ik legde het uit. Ze kon het zich niet voorstellen en begon aanstekelijk te lachen. Toen we bij het hotel aankwamen lachte ze nog. ‘Oh oh, wat een onzin allemaal,’ giechelde ze. We waren onderdehand weer bij het hotel. We liepen de gelagkamer binnen en zagen een flink stelletje mannen in een hoek staan. Onder hen bevond zich ook Thony. Ze hadden het over de berging. ‘Waar is Vera?’ vroeg ik aan Thony. ‘Die is in bed gebleven,’ zei hij, ‘en veel heeft ze, eerlijk gezegd, niet gemist. Toen ik kwam was de reddingboot al weg. De plezierboot lag zeker een kilometer boven het strand. Ik heb gehoord dat ze hem vlot willen trekken. Wat vreemd dat het zo ver in zee nog zo ondiep kan zijn. Maar voorlopig zal het wel niet lukken. Ik heb gehoord dat de mannen van de reddingboot hoogwater af willen wachten en dat kan nog uren duren. Ik ga maar weer naar bed. Maar waar waren jullie eigenlijk? Ik heb wel gezocht maar ik kon jullie nergens vinden.’ ‘Wij zijn per ongeluk naar het zuiderstrand gegaan,’ begon ik en vertelde hem alles wat we hadden meegemaakt. ‘Zo zie je maar,’ zei ik tenslotte, ‘dat het wel eens goed kan zijn om af en toe de verkeerde weg in te slaan.’ ‘Ik geloof er niets van,’ zei Thony, ‘het lijkt me allemaal net iets te raar.’ ‘En toch is het waar gebeurd,’ zei Eva. We dronken nog een glaasje van het een en ander en toen was het echt bedtijd. We bestegen de eeuwenoude trap die naar onze kamer leidde. Eva lag algauw in bed. Ik ging nog even aan het open raam staan. Beneden in de gelagkamer werd het langzaamaan stiller. Toen ik niemand meer hoorde ging ik naast Eva liggen. Ik geloof dat ik die nacht dwazer dan ooit heb gedroomd, maar daarvan kan ik me niets herinneren.

Sperziebonen

Gisteravond heeft mijn vriendin me gekookte sperziebonen te eten gegeven. Ze smaakten me niet zo lekker en ik denk dat dat komt door het feit dat het diepvries-groente was. Ik geef toe dat bevroren groente eerder het idee zal oproepen van vers fruit dan blikgroente zoiets doet, maar er gaat toch niets boven sperziebonen zó van de struik in de pan.

Een maaltje verse bonen is echter voor een stedeling een heel grote luxe geworden. De bonen die men koopt in de groente-afdeling van de superwinkel in een buitenwijk van een grote stad, zijn meestal, dat is mijn ervaring, reeds tien dagen of twee weken oud.

Nu was ik verleden jaar, ik denk dat het begin september was, op een heerlijke laat-zomerse dag aan het toeren in mijn bootje. Het was geen weekend en daardoor niet zeer druk op het water. Van Voorschoten, waar mijn ‘Koning David’ ligt – waarschijnlijk het kleinste schip ter wereld met een zo hoogdravende naam, zodat ik mijn bootje wel onder die naam heb laten registreren, maar de twee woorden niet op de boeg en de achtersteven heb geschilderd – tufte ik met een kalm gangetje naar het Kaagmeer en duwde daar, bij een eenzame, volle en hoge boom mijn scheepje vast in de modder, langs een weitje dat aan alle kanten door het water omgeven werd.

Toen ik koffie had gezet en er mijn rust van begon te nemen, verbaasde ik me erover dat dat weitje zo laag lag: ongeveer twee meter onder de waterspiegel van het meer. Als op een groen schoteltje, drijvend in een teil met water, zag ik miniatuurkoeien grazen en draaide een watermolentje zijn wieken in het rond. Vaag hoorde ik in de verte het gezoem van het verkeer op de grote weg, ik hoorde treinen op kilometers afstand (een geluid makend als ’t onbestemd gemor van mogelijk naderend onweer aan een donkere einder) over een bruggetje razen, een waterrat scharrelde haast onopgemerkt door het riet, af en toe kwam een vliegtuig over, op weg naar Schiphol. Voor zover men in Nederland van rust kan spreken, was het op mijn plekje heerlijk stil.

Ik genoot van de afwezigheid van het gesnater der mensen op kantoor, van het tikken en razen der machines, van het toeteren, razen en stinken der luxe-automobielen. Als een vrolijke, milde beschuit hing de zon boven het water, een zacht koeltje deed mijn bootje wiegelen onder het bladerdak van de hoge struiken naast mijn boot en die ene boom, waaraan ik had vastgemaakt.

Ik genoot en dacht aan de rust van een eiland voor de Noorse kust, als het ware midden in de Atlantische Oceaan en toch op maar een paar kilometer afstand van moeder Europa, die ook in Noorwegen niet aflaat te gonzen van bedrijvigheid en beschaving.

Ook dacht ik na over de weldaden van een sober en ingetogen leven. Misschien heb ik me zo een kwartier lang overgegeven aan zoete bespiegelingen. Als een trotse eigenaar bekeek ik mijn bootje met zijn degelijk afgewerkte houten betimmering. Geheel gaf ik me over aan het zachte geklots om me heen, de schittering op het water en de muziek in het lover. Het verrukkelijk uitzicht en de rust deden me goed na een week hard werken. Ik floot een vrolijk wijsje omdat ik wist dat ik de hele dag van dit, mijn paradijs, zou kunnen genieten. Ik kon niet weggepiept worden. Ook heb ik geen telefoon aan boord. Volkomen onbereikbaar was ik.

Af en toe zou ik een eitje bakken, een broodje eten en een flesje bier openmaken. Langzaam begin ik te begrijpen dat de rust dáárom zo heilzaam op me inwerkte omdat de normale werkdag van iemand als u en ik in de grote stad, bestaat uit een gedurig hijgen, sissen, hoesten, kreunen, blazen, rennen en jachten. En nu vergeet ik nog het droef makende geneurie achter het bureau op de maandagmorgen.

Ik had al een paar keer riemen in de dollen horen zingen. Er moest iemand rondscharrelen in een bootje, maar het uitzicht werd me benomen door de struiken waarin ik lag. Ik was de roeier net vergeten toen hij voor het eerst in mijn gezichtsveld kwam: een oud mannetje in een logge, sterk door water en zon aangetaste roeiboot, die aarzelend op me afkwam. Ik zag een gekromde rug in een fletsblauw werkjasje naderen, kroezig grijs haar erboven, geen kaal plekje op het hoofd te bekennen. Ik schatte de figuur op een jaar of tachtig. Op twee meter afstand van mijn scheepje hield de man zijn roeiboot even in, hij draaide langzaam zijn rimpelige, bruinige kop naar me toe. Helblauwe ogen priemden hun blikken in de mijne. Omdat ik niet wist wat de oude wilde, of van plan was – misschien immers lag ik op een plek waar ik van hem niet liggen mocht – fronste ik mijn wenkbrauwen. De oude vatte het blijkbaar als een teken op om snel dichterbij te komen. In de punt van zijn bootje had hij veertig maaltjes verse sperziebonen, veertig keurige krantepakketjes, met vlas dichtgehouden. Hij probeerde die pakketjes te verkopen aan mensen die hier, her en der verspreid, in hun scheepjes uitrustten op het meer: vissend, schakend, lezend of domweg voor zich uit peinzend.

Beleefd, veel te bescheiden en onderdanig naar mijn zin – maar onderdehand met levendige oogjes de voorwerpen om me heen aftastend, een dure koffiezetmachine en een elektrisch kooktoestel, in het roefje ronkte een zwaai-ventilator – richtte hij het woord tot me en vroeg of ik ‘soms interesse had bij een maaltje sperziebonen’. Voor negentig cent kocht ik een maaltje. En toen Eva het ’s avonds had klaargemaakt bleek het de lekkerste hap groente te zijn die in tijden door mijn keel was gegleden. Lang heb ik die avond nog over dat oude mannetje nagedacht. Hij lijkt zo armoedig, die man, dat is waar. Maar de bonen die hij eet zijn van uitnemende kwaliteit.

En wat meer is, hij leeft in rust en wil niets te maken hebben, niets weten van het leven in de grote stad. De drie weken rust per jaar waar wij duizenden guldens voor moeten verdienen zijn bij hem tweeënvijftig weken rust. Omgekeerd evenredig zal zijn inkomen wel zijn, maar wat kan hèm dat bommen?

==

Het Bal

Toen ik hoorde dat Adèle Bloemendaal haar medewerking aan het Boekenbal zou geven en bovendien dat het bal in Rotterdam zou worden gehouden, een stad die enigszins mijn geboortestad is (want ik ben in Schiedam geboren), besloot ik erheen te gaan. Ik moest die dag toch al voorlezen in Hoogvliet en zou dus in de buurt zijn. ‘Maar zo’n feest wordt erg laat,’ zei Eva, ‘dan komen we nooit meer thuis.’ Kordaat als ze is bestelde ze slaapplaatsen in het vlak bij de Doelen – waar het feest gehouden zou worden – gelegen Hiltonhotel. ‘Allemachtig,’ dacht ik, ‘als ik maar niet een van mijn buien krijg uitgerekend op die dag.’