J.M.A. Biesheuvel

De verpletterende werkelijkheid

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2043 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is in 2022 gemaakt naar het Verzameld werk in drie delen, 2008

Voor Ethel, Mensje, Jozien, Renate, Hanneke en Eva

==

‘Doch küsst mich ein weiblicher Mund,

So bin ich schon wieder gesund!’

——Johann Emanuel Schikaneder

De verpletterende werkelijkheid

Ik heb me op mijn kamer geïnstalleerd en denk precies te weten wat ik wil schrijven.

Het gaat over een man die zelfmoord heeft gepleegd en lang door het heelal zweeft voor hij bij de hemel aankomt. Nu gelooft hij helemaal niet in God en zodra deze verschijnt zegt de man: ‘Hier wil ik niets mee te maken hebben.’

‘Dan ga je maar weer een miljoen jaar het heelal in,’ zegt God, ‘dwaal jij maar flink rond en pieker maar, dan mag je nog eens terugkomen.’

Wat er dan gebeurt is haast niet te beschrijven. Uitzichtloze eenzaamheid, diepe ellende, hier en daar een sterretje. Met niemand kennismaken. Piekeren tot het bot er pijn van doet. Tenslotte komt hij weer in de hemel en verschijnt voor God, Elia, Mozes en Maleachi.

‘Jij mag toch geen zelfmoord plegen?’ vraagt God, ‘je weet toch dat het leven op aarde een beproeving is en dat je daar niet voortijdig een eind aan mag maken? Als iedereen dat deed werd het hier een administratieve janboel. Mensen die zelfmoord hebben gepleegd kan ik eigenlijk niet in de hemel toelaten.’ ‘Tenzij de beklaagde een behoorlijk verweer heeft,’ mompelt Elia.

Het verhaal heet dan ook ‘Roemplala’s verweer’. Roemplala heet die man. Hij begint dan te vertellen over al zijn tegenslagen en teleurstellingen. Op het laatst zitten God, Elia, Mozes en Maleachi zelf te huilen.

Het zou een echt Dostojevski-verhaal moeten worden. Niet aangepast op het werk. De binnengekomen post verscheuren. De collega’s niet begrijpen. Het werk niet aankunnen. Geld stelen. Naar de hoeren gaan en daardoor nog ongelukkiger worden. Het schuldcomplex tegenover zijn vrouw. De angsten waar hij zijn leven lang last van heeft gehad, ongerichte angsten die de ziel opvreten. Tenslotte het ontslag en de armoede. Dan het vieren van Kerstmis. De vrouw wil haar man eens een keertje naar de kerk hebben. Roemplala gaat en ziet kreupelen en invaliden, geestelijk gestoorden en oude vrouwtjes. Een oude man zit in een rolstoeltje verheerlijkt naar de dominee en de verlichte kerstboom in een hoek van de kerk te kijken. Een Frankfurter worstje hangt uit zijn broek. De dominee lalt van zijn preekstoel. Roemplala wordt woedend en roept: ‘Gelul.’ Dan rent hij de kerk uit. Angst, hoeren, mislukt op het werk, nooit carrière maken, ongelukkig, zenuwen, alles mislukt, ook het zingen, de schilderijen, de korte verhalen die hij schrijft. Zijn vrienden beweren dat hij een niet onaardige schrijver is. Maar de dokter van de verzekering bij wie hij zich iedere twee weken moet melden heeft nog nooit van hem gehoord. ‘Kunt u zich de titels van uw boekjes nog herinneren?’ vraagt die steeds weer, nadat Roemplala urenlang in een bedompte ruimte samen met honderd trieste Margriet en Panorama lezende, mokkende, snotterende, in zichzelf mompelende of alleen maar naar een plekje op de grond of op het plafond starende arbeiders heeft gezeten. Dan noemt hij de titels weer: ‘Storm in een glas water’, ‘Moord tijdens de cruise’, ‘Het Licht van de Duivel...’. ‘Lijkt me een heel ingewikkeld werkstuk,’ zegt de dokter. ‘Luchten boven mijn huis.’ ‘Zijn de boeken ook uitgegeven?’ vraagt de dokter. ‘Ja,’ zegt Roemplala, ‘je kunt ze haast in iedere boekhandel krijgen, maar echt verdienen doe ik er niet mee, ik kan het hoofd niet boven water houden, mijn vrouw..., de angsten..., de werkeloosheid..., het gevoel van mislukt te zijn..., mijn zenuwen..., weet u, ik ben ook naar de hoeren geweest.’ ‘Ai, ai,’ mompelt de dokter, ‘maar dat is verschrikkelijk, en dat terwijl u ziek bent en hoe kon u dat dan betalen? Bent u zenuwachtig? Slikt u een bepaald soort pillen?’ ‘Ja, voor de donder nog aan toe!’ roept Roemplala en hij gooit de dokter een voor een de doosjes en potjes tegen zijn jas en gezicht. ‘Trilafon slik ik en dalladorm en valium en nozinan en serenase en trofanil!’ De dokter zit bezaaid onder de pillen. ‘Het is beter als u maar even rust neemt. Hopelijk vindt u weer een aardige baan.’ ‘Ik heb nog nooit een aardige baan gehad,’ zegt Roemplala. Met afgrijzen denkt hij aan de besluiteloosheid achter zijn bureautje op kantoor. Is er iets in het leven dat hem niet krankzinnig maakt? Het geleuter van de studentenbladen, van de kranten. Altijd hetzelfde: ‘Professor Beiderheide neemt afscheid.’ Dan lees je een belachelijk artikel vol clichés waarin over dankbaarheid wordt gesproken, prettige studenten, fijne werkkring, aangename atmosfeer, prettige onderzoekingen, gelukkige dagen, mooie vooruitzichten, ja, er doemt iets aan de horizon. Erbij afgedrukt staat een foto van een schaapachtig lachende man die door een paar verpleegsters of studenten een doos sigaren en een boek in zijn handen krijgt gedrukt. Roemplala werkt op het ziekenhuis en zou een wegwijzer voor patiënten maken. Ieder gezond mens zou dat in een week hebben gedaan. Hij heeft al honderden boeken gelezen en met tientallen mensen gepraat, maar is nog geen stap verder. Hij weet iets van klassen en tarieven, all out, all in, arts out, peignoir, kamerjas of duster meenemen, tandenborstel, naaigarnituurtje en scheergerei. Voor telefoon betaalt u zoveel extra. Om halftien gaan de lichten uit, dat is beter voor u en voor ons. De patiënt heeft de plicht om te betalen of door het fonds te laten betalen. Hij heeft ook recht op informatie. Hij mag een behandeling weigeren en studenten die alleen maar komen kijken van zijn bed sturen. Nu is Roemplala al een half jaar bezig en hij is nog geen snars opgeschoten. Hij kan het niet. Een begin heeft hij al: ‘Hartelijk welkom beste patiënt. Nu hebt u al zoveel gesodemieter in het leven en nu ligt u ook nog in een ziekenhuis.’ Zijn chef moet verschrikkelijk lachen om die zin. ‘Die folder komt er nooit,’ mompelt deze. Onderhand denkt Roemplala de hele dag aan de folder, ’s nachts droomt hij van de folder. Wat moet er allemaal in komen te staan. Hoe schrijf je ‘peignoir’ eigenlijk? Op een middag heeft hij van alles geprobeerd, ‘pennwaar’, ‘peignwaar’, ‘pennoir’, ‘pijgnoir’, ‘peignoir’. Hij heeft het woord zo vaak gemompeld dat hij niet eens meer weet wat het is voor een ding. De koffiepauzes en de theepauzes zijn een ramp. Hij hoort zijn collega’s praten en weet niet waar ze het over hebben. ‘Ik heb tegen Zwatser gezegd dat de nieuwbouw pas over twintig jaar kan worden verwezenlijkt, dat is het standpunt van de regering.’ ‘En wat zei Barrestorg toen?’ ‘Die lachte en zei: “Met plan 2A rijden we ze altijd klem, als de staatssecretaris maar niet ziek wordt.” ’ Onderdehand heeft hij geen suiker en melk. Het kamertje is te klein. De anderen geven hem de spullen niet, onder het praten lezen ze Margriet en Panorama. Het leven is een ramp. Deze crème is een voedende crème en dringt diep door tot in de poriën van uw huid waar zij haar heilzaam werk doet. Als uw vriend u de volgende keer kust zal hij zeggen: ‘Je hebt een perzikhuid.’ Een ramp is het leven. Abonneer u op de Winkler Prins, uw kinderen kunnen er hun huiswerk uit maken, een bezit voor het leven. Een verrijking van uw kamer en de boekenkast. Voor slechts tweeduizend gulden. Walging. Hare Majesteit wilde alles weten over die ene kus, u weet wel waar het over gaat. Waar gaat het over? denkt Roemplala. Wat zwetste die dominee, wat kletsen mijn collega’s? Dat moet ik ook nog in de folder verwerken, maar ik kan het haast niet: Je kunt geestelijke verzorging krijgen. Er kunnen maatschappelijk werkers aan het ziekbed komen. Walgelijk, een verschrikking is het allemaal en dan de pijn die je lijden moet. ‘Kop op, meneer Pinters,’ zegt een jong meisje als verpleegster dat zelf nog nooit kanker heeft gehad. Dit is het kantoorwerk. Roemplala kan niet bij de suiker en de melk. Het kamertje is te klein. Ze geven het hem niet. Hij durft er niet om te vragen. Hij kan toch niet over de hoofden van zijn collega’s heen naar de suiker en de melk toe kruipen? Waarom praten ze terwijl ze lezen? Ze lezen niet voor wat ze zien, maar hebben het over het werk.

Nu is hij de kerk uitgelopen, zijn vrouw rent achter hem aan maar kan hem niet inhalen. ‘Frits!’ roept ze, ‘wat ga je in hemelsnaam doen?’ Hij rent de trappen van een torenflat op.

Daar begint het verhaal eigenlijk. Roemplala heeft haast het dak bereikt. Hij zal springen en dat wordt het begin van een oneindig verhaal. Hij doet zijn vrouw, die beneden staat, erg pijn, maar hij kan niet anders...

Op dit moment begint de hond te blaffen. Mijn vrouw ligt in bed. Ze weet dat ik zit te schrijven. Een jongetje gluurt vanaf de galerij mijn kamer in. Aarzelend, bij wijze van groet, steekt hij zijn handje op. ‘Heb je gebeld?’ vraag ik. ‘Ja, ik mocht bij u thuis spelen als mijn moeder er niet was,’ zegt hij. De hond Mik blaft nu als een razende. Mijn vrouw komt mijn kamer binnen. ‘Waarom laat je Maaikeltje er niet even in?’ vraagt ze. Even later hoor ik dingen in de kamer omvallen. Maaikeltje heeft een traangasgranaatje en twee stinkbommetjes in de kamer gegooid, speelgoed van vandaag. Hij is een geboren paniekzaaier. De deur bij mij vliegt open en een paar katten rennen naar binnen. ‘Maaikeltje, niet de poezen plagen, Maaikeltje.’ ‘Stort in elkaar met die Maaikeltje,’ denk ik, ‘ik moet mijn verhaal toch schrijven?’

Roemplala valt te pletter, vlak voor de voeten van zijn vrouw. Ze denkt dat hij dood is. Hij is ook morsdood. Tot zijn ongeluk heeft hij een ziel die de rommel bekijken kan. Wat een bloed heeft hij gemaakt. Dan begint de val of de opstijging door het heelal. Een kompasje dat hij altijd bij zich heeft is uit zijn broekzak gevallen en zweeft op een halve meter afstand met hem mee, het kerkboek ook. Het doosje lucifers, daar kan hij niet bij, anders zou hij hier een sigaret opsteken. Is er voor de donder dan toch een hiernamaals? Als er maar geen God bestaat. Roemplala hoopt alsnog te sterven. Zo kan het toch geen eeuwigheid doorgaan?...

Hoe moet een mens zo schrijven? Dat gaat niet. ‘Kan je daar een gaatje vinden?’ hoor ik een vreemde man tegen een ander zeggen. Vreemdelingen zijn mijn huis binnengedrongen. Ik weet waar het over gaat. Ze komen er een tweede telefoonlijn bij aanleggen. ‘Pas op die waterleiding en de elektriciteit,’ hoor ik zeggen, ‘voor je het weet heb je wat geraakt.’

Roemplala valt door het heeal. Hij wil een sigaret opsteken. Hij kan er niet bij. Nu merkt hij dat hij zijn broek verloren is. Als hij maar geen andere zielen tegenkomt. Hij begint te huilen omdat hij in zijn onderbroek door het heelal valt. Dat duurt al uren. Waar moet dat eindigen, waar moet dat heen? Frits denkt aan zijn moeder. Heeft hij die altijd wel goed behandeld? Heeft hij haar niet te vaak beledigd? Vooral op het punt van de godsdienst. Heeft hij haar op het laatst wel vaak genoeg bezocht? Als het leven een bezoeking is, waarom moet het dan na de dood doorgaan? Heeft hij soms voor niets zelfmoord gepleegd? Hij schrikt, ginds is een lichtende poort en engelen zweven er omheen. ‘Daar wil ik niets mee te maken hebben,’ denkt Frits Roemplala...

‘Hallo,’ hoor ik iemand op de galerij. Kan ik er wat aan doen dat ik overdag schrijf en dat ik graag mijn raam heb openstaan? ‘Allemachtig, ik schrik me rot,’ zeg ik, ‘waarom zeg je nou ineens “hallo”?’ ‘Ik hoorde je tikken,’ zegt hij, het is Loek de buurman. ‘Ik ben aan een moeilijk verhaal bezig,’ zeg ik, ‘kunnen we morgen niet met elkaar praten?’ ‘Wat ben je dan allemaal aan het doen?’ vraagt Loek, ‘wat stelt het nou eigenlijk voor, dat geëmmer van jou. Weet je wat je eens moet lezen? Dik Trom. Daarom heb ik het bescheurd van de lach. Hoe vind je Assoe geworden?’

Assoe is Loek zijn hond, een beer van een zwarte herder. Ik ben erg bang van die hond. Zuchtend sta ik op en ga aan het raam staan en kijk in een vrolijk lachende hondesnoet. Geweldige hoektanden. Van pret glimmende bruine oogjes in een zwarte berekop. Klauwen van poten op mijn kozijn. ‘Allemachtig wat een hond zeg,’ mompel ik. ‘Assoe, blaf eens,’ zegt Loek tegen het dier. Nu begint een geblaf zo luid als ik het nog nooit gehoord heb. ‘Wat een longetjes hè?’ zegt Loek trots, ‘hij zit in de africhting, ik hoef maar je dat tegen hem te zeggen of hij verscheurt je!’ Loek komt vrolijk over het kozijn hangen. Hij lijkt wel een getapte barklant die bij mij zijn biertjes bestelt. Met zijn hoofd helemaal schuin begint hij mee te lezen. ‘Wat is dat nou voor een verhaal,’ zegt hij, ‘dat is toch geen naam voor een net persoon, Roemplala?’ ‘Ik wil werken,’ zeg ik, ‘laten we morgen verder praten.’ ‘Wat een kapsones,’ mompelt Loek. ‘Je hebt toch wel even tijd voor gezelligheid?’

‘Nee,’ zeg ik bits, ‘daar is het nu geen tijd voor.’ ‘Zal ik nog een goede Belgenmop vertellen?’ oppert Loek. ‘Ik ga nu verder,’ zeg ik, ‘het spijt me, dit verhaal is heel belangrijk voor me, je haalt me uit de concentratie.’ Eva, die in de keuken heeft staan meeluisteren, komt nu de kamer binnen en zegt tegen me: ‘Wil jij Loek niet zo afsnauwen. Dat is gewoon niet beleefd meer.’ ‘Oh, ik ga al,’ zegt Loek vrolijk, ‘als er ook nog ruzie van moet komen.’ Hij loopt kwaad weg en neemt zijn hond mee. Resoluut sluit ik het raam.

Wat ziet Frits daar? Is dat dan de hemelpoort? Wat een waanzin met die engelen erbij. En dat ze echt vleugeltjes hebben! Diep in zijn hart zou hij wel naar binnen willen. Maar hij koestert een grote wrok jegens de almachtige God die alles voor Frits verprutst heeft. God heeft hem geschapen en hem een hel van een leven op aarde gegeven. Niets wil hij met God te maken hebben en ook niet met zijn engelen...

==

Nu begint er een groot gedreun in mijn kamer van een elektrische boor. Na een paar minuten vallen kalk en stenen op de grond. Een man met een ongeschoren gezicht en met een petje op komt mijn kamer binnenstappen. ‘Ja precies in de hoek,’ zegt hij, ‘is dat even mooi uitgekomen? Geef het leidinkje maar even door.’ Nu staan er twee vreemde mannen in mijn kamer. De tweede zegt: ‘Sorry dat we even storen.’ Onverbiddelijk blijf ik doortikken.

Walging, angst, schuld. Daar is hij al bij Petrus. ‘Wil ik niets mee te maken hebben,’ zegt Frits, ‘jij wilt me zeker naar God brengen.’ ‘Waar moet de aansluiting komen?’ hoor ik nu een stem. Ik wijs een plek op de muur aan. ‘Hier als het kan, heren.’

Hoe zit het nu met het verweer van Frits? Moet dat meteen beginnen? Hoe zou Dostojevski het hebben gedaan? Nee, laat hij eerst nog maar een miljoen jaar door het heelal dolen om tot inzicht te komen. Ik pak de machine op en ga in de huiskamer verder zitten tikken.

We hebben acht poezen. Er liggen er altijd een paar te slapen, maar twee of drie rennen er toch wel de hele dag achter elkaar aan en de hond Mikkie bemoeit zich ermee. Mikkie is een leuk straathondje van handzaam formaat, niet te groot en erg lief, heel waaks ook. Hij blaft ieder ogenblik.

‘Maarten, je weet toch dat we straks gasten krijgen?’ zegt Eva, ‘wil jij de aardappels niet even schillen?’ Onderhand gooien de poezen de reeds betikte vellen op de grond. De hond gaat erop zitten en tikt er zijn vlooien af. Als er maar niets kapotgaat of zoekraakt, schiet het door me heen. Binnen tweeëntwintig minuten heb ik de aardappels geschild en ga ik met de machine en de vellen van het verhaal weer naar mijn kamer. De telefoon staat er en de mannen zijn weg.

==

Roemplala staat tegenover God. Dat is de ellendeling die zijn hele leven in de war heeft gegooid. Vrolijke engelen plassen in vijvertjes en zingen leuke liedjes. Het is hier toch een dolle boel. Waarachtig een mooie beloning als je een rotleven hebt gehad. Prachtige luchters, gouden en azuren plafonds, zachte fluwelen gordijnen, kristallen tafeltjes, hemelse bedden met satijnen lakens. Voor de donder, voor hij het zelf beseft heeft hij ‘klootzak en hufter’ tegen God geroepen, nu mag hij er vast en zeker nooit meer in. Hij verhardt zijn ziel en zegt: ‘Met jou wil ik toevallig helemaal niets te maken hebben.’ God zit te schuddebuiken van de pret. ‘Een zelfmoordenaar en dan nog praatjes ook!’

==

Nu hoor ik uit de kamer het geluid van de pianostemmer. Hij begint met zijn werk. Dat leidt eventjes af. Niets vind ik zo belachelijk op muzikaal gebied als de geluiden die een pianostemmer maakt. Maar we moeten blij zijn dat hij is gekomen...

‘Als jij niets met mij te maken wilt hebben, dan ga je maar weer buiten spelen,’ zegt God, ‘en wel behoorlijk lang, in duisternis, zonder kennissen, in het luchtledige met een martelend zelfbewustzijn, dan zoek je het maar uit, misschien kom je nog wel terug. Maar duizenden jaren zal ik iemand die me zo heeft beledigd er niet inlaten.’

Ineens kan ik twaalf bladzijden achter elkaar tikken. Ik schilder Roemplala’s eenzaamheid in het heelal.

Langzamerhand begint hij naar de hemel te verlangen. Wat kan een uur in het donker lang zijn, om maar te zwijgen over een miljoen jaar die je valt en valt en valt, terwijl af en toe een stomme ster voorbijschiet. Hij is nog een half jaar thuis, maar hij kan zich niet kenbaar maken en er is niemand die hem herkent. Dan zet hij zijn reis weer voort. Hij denkt aan het kantoor. Hoe is het toch mogelijk dat hij van zijn leven de krant, Panorama en de Margriet niet begrepen heeft? Hij hoopt dat er een mogelijkheid zal zijn om zich te verweren als hij terugkomt. ‘En wat zei Barrestorg toen?’ ‘Die lachte en zei: ‘”Met plan 2A rijden we ze altijd klem, als de staatssecretaris maar niet ziek wordt en in ons ziekenhuis verpleegd moet worden.” ’ Ja, nu begrijpt Roemplala het, dan zou de bewindsman hebben gezien wat een rotzooi het in het ziekenhuis was. ‘Deze crème is een voedende crème en dringt diep door in alle poriën van uw huid.’ Dat zijn toch geen dingen waardoor een ander gek wordt en zelfmoord pleegt?

==

In de winkel staan. ‘Meneer, hebt u een nummertje? Anders komt u achter mij of staat u hier met Sinterklaas nog te wachten.’ ‘Wat is er met die meneer?’ ‘Oh, hij vergat een nummertje te trekken en dat zei ik, nu is hij nog voor u aan de beurt.’ ‘Meneer u bent aan de beurt, wat staat u toch te dromen? En wat had u gehad willen hebben? Oh ja, die speciale belegen boerenkaas, is het niet? Daar was over opgebeld.’ ‘Daar is over opgebeld, verdomme, waarom nou was? Er is opgebeld. En waarom doet u dat met die nummertjes als er maar vier mensen in de winkel zijn?’ ‘Meneer, u begrijpt er niets van, over een kwartier kunnen er wel veertig staan, en dan maken ze ruzie over wie er nu aan de beurt is.’ Het leven is onleefbaar...

‘Jij bent mijn lief mijn schattebout, waar ik altijd immer zo van houd,’ klinkt de stem van de pianoman bij een mallotig gespeeld lied op ons klavier. ‘Jij kan dat verhaal nooit schrijven,’ denk ik, ‘omdat je niets van zelfmoord weet.’ Vijf minuten zit ik radeloos aan mijn schrijftoestel.

Dan komt mijn vrouw weer binnen. ‘Straks komen de gasten,’ zegt ze, ‘maar nu is de wasman er, wil jij je daar even mee bezighouden?’ Ik hou van de wasman, hij heeft altijd van die mooie verhalen. Ik ga naar hem toe in de huiskamer en laat het verhaal het verhaal.

Op een gegeven moment zegt hij tegen me, terwijl Eva de was aan het vergaren is: ‘De gulden gaat steeds verder defileren, dat wordt niks, we gaan ekonoompjes nog te gronde en dan nog wat anders... mijn zoontje is in de publiciteitsjaren.’ ‘De puberteitsjaren,’ verbeter ik hem betweterig.

‘Wat is dat dan, pubiteit?’ vraagt hij. ‘Dat is als de zenuwbaan tussen het verstand en het geslacht wordt gelegd,’ zeg ik. ‘Nou goed,’ gaat de wasman door, ‘mijn zoontje is in de pubiteitsjaren en nu kan ik ’s nachts maar niet indompelen, omdat ik daar maar over na lig te denken. De condolerend geneesheer is langs geweest en allerlei tralala, u begrijpt het wel, deze zaak heeft mij nog behoorlijk partner gespeeld.’

==

De bel gaat, de gasten komen al. Dit is de verpletterende werkelijkheid.

Ik kan helemaal niet schrijven over iemand die zelfmoord pleegt, omdat ik zelf nog leef.

==

Juun!

Onder een brandende zon lagen in de zomer van het jaar 1946 de polders van de Hoekse Waard. En in die polders werkten de boeren, de arbeiders en de hannekemaaiers die uit Brabant en uit Limburg kwamen om het tekort aan mankrachten in de oogst- en hooitijd te helpen aanvullen. Ik was toen zes jaar en liep af en aan tussen de grote boerderij en het veld met brood en met gevulde en lege veldflessen. Die boerderij zal ik proberen te beschrijven. Hij lag aan de Boomdijk in Klaaswaal. Dat was inderdaad een dijk, afgezet met bomen, hoge bomen, als ik me niet vergis waren het groene en rode iepen. Beneden was een sloot, over die sloot lag een monumentale brug. Was je die eenmaal over, dan was je op het erf van mijn oom Kees, die ook dijkgraaf was. Een mooi herenhuis met twee grote houten schuren erachter. Oom Kees was een man van tachtig jaar maar hij hield de touwtjes nog strak in handen. Hij was een ware dictator, een verlicht despoot. Met een grote vierkante kop, borstelig haar, tamelijk diepliggende oogjes, vlak naast de neus gegroepeerd. Hij droeg een knijpbrilletje en sprak een voor mij onverstaanbaar dialect. Eens in de zoveel weken liet hij zich door zijn zoon naar Rotterdam rijden. Hij had daar iets met een graanhandel te maken. Die auto was heel zwaar, maakte maar weinig geluid en was pikzwart. ’s Zondags, om naar de kerk te gaan, werd hij niet gebruikt. Dan werd altijd het tweewielige overdekte wagentje met het paard ingezet. Op een keer reed ik mee naar Rotterdam. We naderden de stad en ik hoorde hem zeggen: ‘Tsal nieveul begriepn van staas en fan kaas hattie ok nie veul gegetn, mêr isal hom krie dei graankerl.’ Dat was het enige dat hij tegen zijn zoon sprak en ik zat er diep over na te denken. Eigenlijk was ik bang van mijn oom. Vanuit zijn diepe leren zetel in het zacht ronkende gevaarte, het was net een zwarte tank die wagen, glimlachte hij naar mij, gaf me een dreun op de schouder en deelde mee: ‘De staad mien jong!’ Ik keek door de ruitjes van het behoedzaam door het verkeer schommelende voertuig en had meelij met de jongetjes die hier tolden, tobden en voetbalden, jongetjes die niet zo’n binding met het boerenland hadden als ik. Na een paar uur reden we dan weer terug. Over de Barendrechtse brug. Na die brug was het voor mij net of ik in het buitenland kwam. Wat was alles hier toch mooi. Wat een bomen, wat een groen, wat een struiken en rustige mensen. Hoe onstads was dat alles. En dan waren we weer op de boerderij. De wagen werd zorgvuldig opgeborgen en afgestoft. Het was de mooiste auto die ik in Rotterdam had gezien. Hoe kwam mijn oom, een jaar na de bevrijding, aan zo’n kanjer van een Amerikaan? Het woonhuis van de boerderij was groot. Toen mijn moeder me voor het eerst kwam brengen, ik was toen vier jaar en de hongerwinter was aan de gang, belde ze aan de voordeur, wat een grote opwinding in het huis veroorzaakte: die deur gaat alleen open als er een lijk uit het huis moet worden gedragen of wanneer er een huwelijk is. ‘Loop om, loop om!’ danste mijn tante in de voorkamer. Onderdehand lag oom Kees op zijn sofa in de opkamer. Hij deed zijn dutje van een uur na het eten en gedroeg zich of Duitsland, de bezetting en de soldaten helemaal niet bestonden. Het huis was groot en in de hongerwinter lagen er veel kinderen op de geweldige zolder te slapen. Hier en daar stonden altijd raampjes open en daar scheerden de mussen doorheen. Ze trippelden over de hanebalken en over de vloer alsof het hier een verlengstuk van het erf was. In de maand april zouden ze een nestje boven mijn hoofd bouwen en kwamen de zwaluwen ook nog! Achter het huis waren geweldige schuren. Mijn oom had een grote, houten dorsmachine van Amerikaanse makelij. Hij deed alles in het groot.

Maar nu is het twee jaar verder. Zes jaar ben ik en ik hoor de drijfriemen in de grote schuur snorren. Ze zijn weer aan het dorsen. Mijn oom is overal aanwezig. Het ene ogenblik zit hij palingen van reusachtige afmetingen levend te villen in de schaduw van een vlierbes op het erf langs een sloot, dan weer loopt hij met mij mee naar het veld als ik met de blauw geëmailleerde veldflessen sjouw, dan weer geeft hij zijn aanwijzingen bij het dorsen, dan weer staat hij de Amerikaanse wagen op te poetsen, dan weer verzorgt hij een snel rijpaard, dan eet hij, dan doet hij zijn dutje. Toen ik zes was, was ik als enig kind op de boerderij. Ik zat bij de mannen op het veld. Ik werd geschroeid door de zon. Ze waren de erwten aan het oogsten. We zaten even uit te rusten tegen een grote hopper. Ik kreeg een blauwe fles aangeboden en liet het bier in mijn keel klokken. De eerste keer dat ik met bier te maken kreeg. Ik liet me niet kennen. Het was kwart voor twaalf, mijn oom sjokte naar huis. Zijn zoons aten nu op het veld, de arbeiders en de hannekemaaiers ook. Die zouden vanavond, misschien pas om acht uur warm eten. Mijn oom wenkte mij. Liever nog was ik bij de mannen in het veld gebleven. Ik liep met mijn oom mee. Bij de achterdeur trokken we onze klompen uit. We liepen naar de eetkamer. Het enige wat oom Kees tegen mijn tante zei, die hij in geen uren gezien had, was: ‘Hadiedoe.’ Mijn tante, een in de stad opgevoed meisje, zei ‘daag’ terug. Geen gezoen, geen geflikflooi. De avond tevoren had mijn oom een konijn geschoten, gewoon vanuit zijn huiskamer. Hij zag hem scharrelen tussen het gewas, greep het altijd geladen jachtgeweer van boven de schoorsteen, mikte en schoot. ‘Holen Bello!’ zei hij, het was eerder een mompelen, tegen zijn hond die het midden hield tussen twee grote rashonden, een herder en een doberman pincher, en twee minuten later lag het konijn in de huiskamer. Ik had meegekeken toen hij door het geopende raam ging schieten. Ik zag niets, maar het schot had nog niet weerklonken of er buitelde iets in het veld. Nooit had ik een konijn zo hoog zien springen! Nu zouden we er een stuk van eten. De arbeiders en de zoons zouden hem vanavond wel helemaal soldaat maken, uitgehongerd als ze waren! Er heerste een doodse stilte op het erf toen mijn tante, mijn oom en ik aan tafel gingen. De zon brandde op de bomen die het huis overschaduwden. Mijn tante zei niets, oom Kees ook niet. Ik zweeg vanzelfsprekend. Ik zou het niet in mijn hoofd hebben gehaald om te spreken als de Goden zwegen. Mijn oom zette zijn pet, die hij altijd op had, een soort Duits schipperspetje, voor zijn gezicht en begon te bidden: ‘Hemelse vader die alles voedt en ’t leven geeft, laaf en begunstig ons ook heden met uw spijzen, nu menig dier en mens slechts door U ademt, leeft, en bang voor U zijn de heersers en de wijzen...’ Hij maakte iedere dag een nieuw gebed en was daar een meester in. Soms liep hij na afloop van de preek naar de dominee en loofde hem, of hij zei gewoon: ‘Het was hommeles die preek van u.’ Het vreemde was dat hij in de stad en bij alle godsdienstige aangelegenheden duidelijk verstaanbaar Nederlands sprak. Ik kan me niet voorstellen dat hij ook in de silo’s in Rotterdam zich met zijn gekoeterwaal verstaanbaar zou maken, maar verder sprak hij altijd zijn eigen taal, half Biesbos’, half Zeeuws, half Hoeksewaards. Hij deed zijn gebed en ik was ervan onder de indruk. Toen zette hij zijn zwarte petje weer op en zei: ‘De soep.’ We aten de soep. Mijn tante haalde de borden weg en pompte ze alvast een beetje schoon in de ruime keuken waar ook altijd katten scharrelden die niet verder in huis durfden te komen dan de drempel van die keuken. Oom Kees hield niet van katten. Hij hield helemaal niet van dieren. Alleen het rijpaard en zijn hond konden zijn goedkeuring wegdragen. Daarna begonnen we aan het konijn, de aardappels en de groente. Het smaakte me verrukkelijk. Die boerderij heeft mij door de oorlog heen geholpen. Waren Klaaswaal en de Boomdijk er niet geweest dan had ik nu behalve van aanvliegingen van krankzinnigheid ook last van de Engelse ziekte of rachitis. Na het konijn kwam de pudding. Na de pudding kwam de koffie met de peertjes. Ik dronk en at en wist de mannen op het veld aan het werk in het zweet van hun aanschijn. Ik genoot en was bang tegelijk. Liever toch zou ik op het veld gebleven zijn en brood gegeten hebben en bier gedronken uit een blauwe veldfles. Weliswaar begreep ik de Limburgers nog slechter dan oom Kees, maar ze waren vriendelijker en wilden alles weten over Schiedam. Of er behalve drank ook hoeren waren? Daar moest ik hun het antwoord op schuldig blijven. Ik verdronk haast achter de grote tafel in die schemerdonkere kamer. ‘De zon staat nu loodrecht op het dak, bovendien nemen de takken veel licht weg, daarom is het hier zo donker,’ dacht ik. Er hingen hier mooie schilderijen. Heidegezichten met honderden schapen en een herder. Een open plek in het bos met opvliegende snippen. Een molen aan de rivier, de molenaarsvrouw doet de was in het heldere water. Een hengelaar met een snoek in zijn armen. Mannen met zeisen in het koren in een glooiend landschap. Een verliefd paartje aan een bergbeek, in achttiende-eeuwse kledij met een dorpje of stadje in de diepte. Het eten was afgelopen en ik durfde wel wat te vragen. ‘Hoe komt u toch aan die prachtige schilderijen, oom?’ ‘Wie kump een jood aan flokes?’ antwoordde hij op mijn vraag. Ik wist nog niets en de stilte was er weer. Mijn tante zei niets. ‘Mien dutje,’ zei de despoot en verdween naar de opkamer. ‘Mag ik weggaan?’ vroeg ik aan mijn tante, ik wilde weer naar het veld. ‘Jij gaat samen met oom weer naar het veld,’ zei ze, ‘je kunt toch wel even wachten?’ Mijn oom was verdwenen en ik drentelde door het huis. Het erf mocht ik wel even op. Toen ik een lange tijd bij de sloot had gezeten waar de palingen in een ijzeren kist met gaatjes erin gevangen werden – ik snap niet hoe dat werkt –, liep ik het woonhuis weer binnen. Ik sloop naar de opkamer om te zien hoe oom erbij lag. Hij had zijn pet weer over zijn gezicht gelegd. Hoe licht ik ook stapte, hij had me gehoord. Nu kwam hij overeind, ik zag dat hij het knijpbrilletje nog op had. ‘Kwol noog een stukske poling eetn,’ zei hij, ‘gajie inde kaalder juun hooln.’ Koortsachtig begon ik te vertalen: ‘Ik wil nog een stukje paling eten, ga jij in de kelder juun halen.’ Maar wat was juun voor de donder? Met beschroomd hart daalde ik af naar de kelder die muf geurde naar het grondwater dat hier en daar naar binnen siepelde maar door roosters in de bodem op onverklaarbare wijze toch ook weer verdween. Mijn tante durfde ik niet te vragen wat juun eigenlijk was. Ook zij was streng en zou me uitlachen. Daarom nam ik een grote mand van de haak en nam van alle voorwerpen die ik zag iets wat bij paling zou kunnen horen: een ei, een pot augurken, een stuk brood, een flesje zout, een potje peper, een aardappel, een gewone appel, zelfs een stukje gist, cake, een stuk pastei, een stuk leverworst, een stuk Ardenner ham, een pruim, frambozen, bramen, aardbeien, mosterd in een potje, God mag weten wat ik al niet haalde, de mand – een grote – lag boordevol met etenswaren. Ik sjouwde met die mand door het huis en kwam mijn tante tegen. ‘Wat ga jij doen?’ vroeg ze, ‘waar heb je dat allemaal voor nodig?’ ‘Daar heeft oom om gevraagd,’ antwoordde ik en mijn tante begon te lachen. Voor de zekerheid liep ze mee naar de opkamer waar mijn oom al rechtop op de sofa zat met een bordje vol mootjes gerookte paling op zijn schoot. Vreemd keek hij me aan door zijn knijpbrilletje toen hij me zag binnenkomen met de grote mand. ‘Wastat?’ riep hij uit en liet me nader treden. Ik overhandigde hem de mand. Hij rommelde tussen de eieren, de augurken, het brood, de peper, de mosterd, de aardbeien en de pruimen. ‘De juun!’ riep hij kwaad uit, ‘wêr is de juun?’ ‘Heb ik die dan niet?’ vroeg ik bedremmeld, ik wist immers niet wat ik nóg meer uit de kelder had moeten halen. ‘Gajie juun hooln,’ zei hij tegen mijn tante, die hij soms behandelde of het zijn dienstmeid was. (Nu ineens herinner ik me een fotografie van een familiebijeenkomst in Rotterdam; tussen veel verlegen, hoewel vrij slimme mensen, troonde hij op de eerste rij als de ongekroonde tsaar, zonder pet, je ziet duidelijk zijn stugge borstelhaar, grijs, maar wel met het knijpbrilletje op. Hij was het die familievetes bijlegde. Bij zijn oordeel moesten dominees en procuratiehouders zich neerleggen.) Mijn tante was na een minuut terug in de opkamer met een ui in haar hand. ‘Wastat?’ vroeg oom streng aan mij. ‘Dat is een ui,’ zei ik verlegen. ‘Een ui in de staad, mêr juun hier!’ donderde hij, ‘jij moet hier nog veel, heel veel leren.’ En dat laatste zei hij in duidelijk verstaanbaar Nederlands...

==

Onttakeling

Het is zondag, tien uur in de morgen van paviljoen F in het gekkenhuis. David Nyborg staat bij de deur. Een glazen deur, hij is op slot. Het zou zo makkelijk zijn om te beweren dat David depressief is. Om alles waar hij aan lijdt onder één noemer te brengen. Bij hem spelen angst een rol en grootheidswaan en het idee achtervolgd te worden, maar vóór alles is hij teleurgesteld. Het leven is niet geworden wat hij er als kind van verwachtte. Misschien is hij nog steeds een kind. Hij kan zich niet aanpassen. Zijn dromen verschillen weinig van wat hij overdag denkt. In zijn dromen ziet hij hoe de laatste walvissen worden uitgeroeid, hoe het landschap steeds meer door snelwegen en auto’s wordt verpest, hij ziet martelingen, hij ziet tankers breken en vuile stranden (‘Schelpen bij de Shell, olie op het strand’), hij ziet het vuile water van de Vliet, hij droomt van het uitzichtloze werk op zijn kantoor, daar doet hij administratief werk, hij controleert werkstaten die een ander al voor hem heeft nagekeken en die nadat David ernaar heeft gekeken weer door een derde worden bestudeerd. Hij houdt van dieren, hij haat mensen. Waarom, zo vraagt hij zich af, mogen mensen het dierenrijk verstoren en de rust kapotmaken? Waarom mogen mensen de wereld ontbossen? Waarom is er nooit iets aardigs in de krant te lezen? ‘Het FNV verzet zich heftig tegen de Vermogens Aanwas Delingsregeling.’ Een foto erbij van vergaderende heren, zwetsers met grote brillen en grote monden. Monden als het gat van een varken. Thuis verwacht hij post. Hij verwacht een bericht. Wanneer zal het komen? ‘Geachte Nyborg, er komt rust, u kunt uitrusten op het strand, een huisje is beschikbaar met een kolenkachel, kipjes scharrelen er op het erf, er zullen boeken zijn die u mooi vindt, u zult eindelijk viool kunnen spelen, er zal een roeiboot zijn, u zult gedichten kunnen schrijven en gelukkig zijn, de gever van dit alles wil onbekend blijven... het eiland ligt voor de Schotse kust, als u wilt zeilen kan dat ook. U zult altijd schone kleren dragen en u niet meer schuldig voelen. U zult een groots werk verrichten. In de kaarten zie ik een blonde vrouw die een zware last draagt, ik weet niet wat dat betekent. Er zal vrede in uw hart zijn en u zult andere mensen gelukkig maken. Niet langer meer zult u avond aan avond in een hoekje zitten huilen en op kantoor door de ruiten naar het verkeer in de regen staren. U zult eindelijk belangrijk worden. U zult een gedicht schrijven, zo fraai, zo schoon, zo ontroerend dat het in alle talen vertaald wordt. Gij zult niet voor niets hebben geleefd. Miljoenen mensen zult ge gelukkig maken. Er zal weer schoon water in de Rijn en de Donau zijn. Walvissen zullen in alle soorten de zeeën bevolken. Ge zult met uw hond kunnen spreken en ge zult uw tranen kunnen afwissen. U zult uw vrouw begrijpen en eindelijk harmonieus leven. Nooit meer hoeft u de kantoorpost, Panorama, de Margriet, de Nieuwe Revu, de Volkskrant of de NRC door te bladeren. Walging zal van u afvallen. De roeiboot zal van hout zijn en de kipjes leggen lekkere eieren. U zult geen hoofdpijn meer hebben. U hebt geluk en in uw slaap zult u sterven. Een hiernamaals kunnen we u niet beloven. Wie gelukkig is op aarde verliest verder alles... over een jaar kunt u weggaan. Het zal allemaal geregeld worden. Hou het nog een jaar uit. U zult kinderen krijgen en ze zullen niet krankzinnig zijn, let op uw lever, pas op in het verkeer, lees niet te veel, doe uw werk, hou vol, nog maar een korte tijd en het is voorbij, zoveel hebt u geleden dat het Paradijs voor u zal aanbreken... het wordt allemaal betaald. Precies over een jaar wordt u in een koetsje afgehaald. De paarden zullen wit zijn...’ Zo’n brief verwacht hij en hij is verbaasd hem nog steeds niet ontvangen te hebben. Hij herinnert zich een ansichtkaart die hij eens ontvangen heeft. Daarop zag je een ruime houten kamer met uitzicht op hoge bomen. In die kamer zitten een hond en twee poesjes op de grond. Op tafel staat veel eten. ‘Christus is opgestaan,’ staat onder de kaart. Voor de tafel staat een man, een gelukkige man met keurig haar, een prachtig pak, zijn broek in zwart glimmende laarzen. Hij glimlacht en buigt zich voorover naar een lieve statige vrouw met een zwarte stip op haar wang. Ze draagt een hoepelrok en een lijfje dat haar boezem mooi doet uitkomen. Hij kust zijn vrouw. Het lijkt of het hondje op de grond, de twee poezen in de lichtbundel, zelfs het dode konijntje op tafel ‘Amen’ zeggen. Lang heeft hij naar die kaart gestaard. Toen heeft hij hem verscheurd. Christus bestaat niet. Harmonie bestaat niet. David wil zo’n kaart niet ontvangen. Een andere keer, met Kerstmis, kreeg hij een ansicht waarop heuvels in de sneeuw lagen, op een paadje door de sneeuw liepen gearmde paartjes in het donker met brandende lantaarns bij zich. In de verte was een kerkje en uit dat kerkje straalde door de ramen en open deur het licht. Lang heeft hij naar die kaart gekeken. In gedachten hoorde hij de zachte, liefelijke orgelmuziek. Toen heeft hij ook die kaart verscheurd. Zulke dingen bestonden niet voor hem. Hij wilde niet met valse voorstellingen worden opgezadeld. De laatste tijd kon hij zijn vrouw niet meer liefhebben zoals vroeger. Hij ging naar de hoeren. Moeilijk te beschrijven wat hij voelde in zo’n rosse straat. Hij keek er rond, voelde de vijftig gulden in zijn borstzak branden. De hele straat was van hem, het was zijn harem. Een poging om te ontvluchten aan de sleur van alledag. Hij hoefde maar het sappigste en het lekkerste uit te kiezen. Maar de vrouwen hielden hem maar zo’n korte tijd bij zich en echt gelukkig werd hij er niet van. Thuis zat hij in een hoekje te mokken. Hij kon niet meer eten, kotste alles uit, hij kon niet meer lachen, hij had geen zin om op te staan, zich aan te kleden, hij kon niet meer vrijen. Er was voor hem geen zin in het leven te ontdekken. Een gesprek tussen hem en zijn vrouw:

‘Waarom zit je nou te huilen?’

‘Dat heb ik toch al zo vaak verteld...’

‘Maar is er dan helemaal niets aan te doen?’

‘Nee.’

‘Maar de poezen vind je toch wel leuk?’

‘Nee, vind ik niet leuk, ik kan er niet om lachen, ze maken me zenuwachtig met hun geren, gemiauw en gekrabbel aan de meubels. En dan die hond die steeds de poezen staat te neuken.’

‘We hebben nu eenmaal geen vrouwtjeshond, hij is een mannetje, hij wil toch wat?’

‘Ik ga nog een sigaar opsteken.’

‘Rook je niet veel te veel?’

‘Ik weet het niet, het is het enige waar ik trek in heb.’

‘Hoe komt het nou dat je zo geworden bent? Het duurt nu al maanden.’

‘Alles staat me tegen, het huis, jij, de beesten, de kranten, het verkeer, het werk, het feit dat ik niet kan reizen.’

‘Hou je dan niet meer van mij?’

‘Ik geloof het niet, ik kan geen liefde meer opbrengen.’

‘Er is een man op mijn werk die me het hof maakt, vind je dat dan niet erg? Ik vind hem best aardig. Het is voor mij ook niet leuk steeds om te gaan met een snotterende, huilende man die in een hoekje zit en die steeds ziek en depressief en lusteloos is. Ja, ik vind hem best aardig.’

‘Is er nog een krant?’

‘Luister je dan helemaal niet naar mij?’

‘Je moet maar doen waar je zin in hebt, ik zie het niet meer zitten, och, was ik maar niet geboren...’

‘Hier heb je je krant. Kees heet hij, Kees van Amerongen, een heel aardige man. Moeten we dan maar uit elkaar gaan?’

‘Misschien wel...’

‘Maar we zijn al zo lang samen geweest!’

‘Het was toch steeds een hel.’

‘Maar in het begin was je toch gelukkig?’

‘Ja, toen verwachtte ik nog wat van het leven, ik zag er een zekere zin in. Maar nu, ik haat die huizen aan de overkant, ik haat mijn collega’s, ik haat het werk, ik walg van mezelf, ik zou zo graag willen reizen en gelukkig zijn. Niets blijft mij meer over. Ik heb geen zin om te gaan slapen want ik kan niet slapen en ’s morgens heb ik geen zin om op te staan omdat de dag me niets zegt. Zinloos en lusteloos verglijdt mijn leven, straks lig ik in het graf en is er helemaal niets gebeurd. Dat is het ergste, het tikken van de klok, het overdenken van mijn fouten en zonden. Ik heb mijn leven tot een puinhoop gemaakt. Ik had mijn studie af moeten maken, dan was ik nu misschien dokter geweest of chirurg. Het is nu allemaal puin geworden. Ik ben te zwak om een gevecht aan te gaan. Ik laat me altijd gaan...’

‘Wat doe je nou met die krant?’

‘Dat zie je toch, ik verscheur hem, er staan alleen maar onzinnige dingen in. Er staat geen bericht in voor mij. Oorlog, oorlog, zware metaal, de minister van justitie is afgetreden, vuile zeeën, zeehonden doodgeslagen, geen visserij op de Noordzee, boortoren in zee omgevallen, oorlog, trein ontspoord, veertig gewonden, drie doden.’

‘Wat is nou het ergste dat je dwars zit?’

‘Mezelf, ik heb niets van mezelf gemaakt. Ik ben een kruk. Ik zou niets anders willen dan genieten van het leven. Ik kan me niet iemand voorstellen die geniet. Je moet zo lang zoeken op de radio voor je mooie muziek vindt. Ik heb in bed geprobeerd mezelf af te trekken, het wilde niet lukken. Wel een half uur heb ik liggen rukken. Ik kots, ik kan niet eten, ik kan niet vrijen, ik zie niets meer in jou, ik kan niet lachen, ik kan niet huilen, ik kan niet slapen...’

‘Ja, het leven is nu eenmaal geen lolletje, het is geen Paradijs.’

‘Als kind had ik dromen en daar kom ik niet vanaf. Ik kan de grauwe werkelijkheid niet aanvaarden. Groots en meeslepend wil ik leven. Ik zou zo graag iets willen kunnen, op de een of andere manier bekend zijn, opvallen, nu ben ik een naamloze, dat kan ik ook niet verwerken. Ik had gehoopt nog eens een goed gedicht te zullen schrijven.’

‘Maar je wordt misschien tachtig jaar, je bent nog zo jong, zou je het nu al opgeven? Wil je wat drinken?’

‘Ja, geef maar wat whisky. Zou ik misschien een pijp opsteken?’

‘Je hebt net een sigaartje op, je rookt als een ketter.’

‘Het geeft niet wanneer ik doodga. Ik ben bang van de buren, ik vind ze zo dom, zo naïef, zo onschuldig. Ik voel helemaal geen schuld over mijn bezoek aan hoeren. Ik zou mijn moeder weer op willen zoeken en in haar kruipen... geborgen zijn.’

‘Wil je dan niet in mij kruipen?’

‘Nee, voor jou heb ik niet genoeg achting, ik kan niet in jou opgaan, ik kan me niet in jou verplaatsen.’

‘Jij bent een misselijk mannetje... en nu begin je weer te huilen. Ik heb genoeg van jou...’

‘Ga niet weg, ga alsjeblieft niet weg, dan is er helemaal niets meer. Misschien ben ik pas tevreden als jij ook ongelukkig bent.’

‘Ik ga weg, ik heb een afspraak met Kees.’

‘Wie is Kees?’

‘Dat heb ik je toch net verteld? Die maakt werk van me en hij is niet depressief. Je denkt toch niet dat ik krankzinnig ben? Zo kan ik met jou niet leven. Zo gaat het nu al maanden. Je gaat niet naar je werk en je ligt op bed. Iedereen zou daar droevig van worden. Ga toch voetballen, zwemmen, tennissen, roeien, wandelen...’

‘Walgelijk, verschrikkelijk, al die inspanning. Neem nu alleen het tennissen, ik voel me daar helemaal niet thuis op die club. Het zijn allemaal van die mensen die zich interessant maken. Ze praten met zo’n deftig accent. Het komt niet in ze op om een arm om je schouder te slaan als je je beroerd voelt. Eerst tennissen tot het zweet van je afdruipt. Dan op het terras gaan zitten en kletspraatjes ophangen... maar ik kan helemaal niet met je praten, dat merk je toch, dit is toch helemaal geen gesprek? Ik zou je het liefste het huis uitschoppen, ik wil eindelijk met rust gelaten worden.’

‘Ik ga weg, ik ga naar Kees, die kust me en hij houdt van me, hij houdt van het leven, niets is zo afschuwelijk als depressieve mensen. Vind je het niet erg dat ik naar Kees ga? Want eigenlijk kan ik ook niet meer van jou houden. Jij bent een viezerik in mijn gedachten. Ik zie je steeds bij die hoeren. Ik kan me niet voorstellen hoe het daar gaat. Ik ben jaloers, ben jij dan niet jaloers?’

‘Nee... helemaal niet.’

‘Je moet een boek gaan lezen, je moet toch wat doen.’

‘Welk boek zou ik moeten lezen? Het is allemaal te moeilijk voor me... ik haal er geen plezier uit, ik kan me niet concentreren...’ (Hij begint te huilen.)

‘Wat is er nou?’

‘Ik zou een god willen zijn, iemand met macht. Ik kan die machteloosheid niet aan. De wereld wil ik veranderen. Het zou zo moeten zijn dat mensen nuttig werk doen. Er zijn veel te veel mensen. Ik word hier gek in die flatwijk. Ik maak nooit iets mee. Je zou zo graag eens een grappig verhaal willen horen, iets dat je op kon schrijven.’

‘Denk je dan dat grote dichters of schrijvers zoveel meemaakten? Die zaten ook maar op hun kamer of in hun hotel. Reizen maakt een mens helemaal niet wijzer.’

‘Ja, maar dat zijn gevoelige mensen, echte genieën. Dat is het juist, ik kan me er niet bij neerleggen dat ik maar een Jan Lul ben. Ik zit op mijn kamer en hoor kinderen op de gaanderij schreeuwen en zinloos draven. Dat maakt me droevig. Er is geen toekomst voor die kinderen, daarom wil ik ook geen kinderen hebben. De dokter heeft weleens gezegd: “U kunt beter geen kinderen maken, de kans dat ze krankzinnig zijn is te groot, bovendien bent u te zenuwachtig om het gebler van de eerste vier jaar te doorstaan.” Spionage, bommen, vervuilde zee, dode vissen, martelingen, zinloos werk, grauwe flats, als ik een auto had zou ik me te pletter rijden...’

‘Je zegt steeds hetzelfde, je moet je eruit werken, je moet het zelf doen, ik kan je niet helpen, ik ga nu weg.’

‘Hoe laat kom je thuis?’

‘Dat weet ik nog niet, ik verheug me op een heerlijke, in ieder geval een draaglijke avond met Kees. Hij is vrijgezel en woont op kamers. Hij zal me in zijn armen sluiten. Een mens heeft tenslotte behoefte aan liefde. Jij bent een steen...’

‘Een steen die huilt? Wat is dat voor onzin? Ik heb toch ook gevoelens? Als ik een steen was zou ik me niet zo opwinden. Een steen ligt miljoenen jaren op dezelfde plek. Er groeit mos op. De winter en de droogte vernietigen het mos. Dan ineens een regenbui, als een spons zwelt het mos en wordt prachtig, zacht krullerig groen. Iets wat leeft op de steen maar zelf is hij dood. Een steen heeft geen gedachten... wat afschuwelijk zou het zijn voor een steen als hij een geweten en een bewustzijn had. Misschien is God wel een steen, hij is gebonden, hij kan niets uitrichten. Hij bestaat van eeuwigheid tot eeuwigheid. Maar toch ook heerlijk zou het zijn om een steen te wezen. Liggen op een doodstille plek, onder een heuvel in het mos. De seizoenen glijden over je heen. Verkeer is niet te horen, mensen zijn er niet. Een treurwilg laat haar takken over je hangen. Er zitten lieve vogeltjes in de boom en die zingen maar, die zingen maar, ik zou niet anders dan een steen willen zijn...’

‘Je spreekt jezelf steeds tegen, je wauwelt, ik ga weg, het beste hoor.’

‘Hoe laat kom je terug?’

‘Het kan gezellig worden... als je het niet meer weet dan moet je maar naar bed, als je jaloers was zouden we nu samen naar bed kunnen gaan.’

‘Als ik jaloers was zou ik het nog niet kunnen, ik krijg hem bij jou niet rechtop. Zelfs bij een hoer kan ik hem niet rechtop krijgen.’

‘Dag jongen,’ (ze gaat naar hem toe en geeft hem een zoen op zijn wang) ‘zul je geen gekke dingen doen? Je zult toch niet alle pillen tegelijk slikken? Je zult toch niet uit het raam springen? Dat is het ellendige van jou. Het schuldgevoel. “Kan ik hem wel alleen laten?” Dat is gemeen. Je legt te veel beslag op me. Ik hoef toch niet samen met jou te gronde te gaan? Ik vertrouw dat je me niet teleurstelt, daag...’ (Ze trekt de voordeur achter zich dicht, hij hoort haar over de gaanderij trippelen, hij hoort de deur van de lift.)

‘Nee, nee, nee, nee, nee, ga toch niet weg, nu ben ik hier helemaal alleen, nu ben ik hier in mijn eentje met tien katten en een hond. Verdomme, grote God, Jesis Koeristas, verdomme de domme. Wat moet ik nu doen?’

Hij besloot de hond uit te laten. Hij riep: ‘Ga je mee uit?’ De hond begon tegen David op te springen. David pakte de lijn en probeerde de hond vast te maken. De hond sprong steeds omhoog tegen de deur. ‘Sta toch stil,’ mompelde David. Eindelijk had hij het beest te pakken.

Hij liet de hond uit. Hij liep het bekende vierkantje. Ergens bleef hij stilstaan. Op zeshoog in een flatgebouw zag hij een man voor het raam staan. ‘Zijn vrouw en kinderen kijken naar de televisie, het is hem te veel, nu kijkt hij naar de asgrauwe gebouwen in de donkere nacht. God, heb erbarming, daar sta ik zelf,’ dacht David. Het begon zachtjes te regenen. Zijn hond begon te spelen met een zekere Joris, een aardig, maar eigenwijs hondje met een deftige eigenaar. De eigenaar van Joris stond aan de andere kant van het veld. Af en toe riep hij: ‘Joris, Joris, kom nu toch hier, kom hier!’ Maar de hond kwam niet en bleef met de hond van David spelen. David stond op het pad dat om het grasveld van vijftig bij vijftig meter lag. Recht tegenover hem, vijftig meter verder, stond de eigenaar van Joris op het pad. Het was hier donker. Als duistere schimmen renden de honden over het veld. Vijf minuten stonden de eigenaar van Joris en David tegenover elkaar en de honden te roepen. ‘Joris...’ ‘Tedje...’ ‘Joris kom hier...!’ ‘Tedje kom hier!’ Dat kon zo eindeloos doorgaan. David besloot over het natte grasveld heen naar de man toe te lopen. Misschien kon hij met hem een praatje maken, een vuurtje vragen... De honden renden als razenden achter elkaar aan, zwijgend renden ze voort. Als een diagonaal liep een pad over het grasveld. Dat was nu blubberig geworden van de regen. David had Tedje haast te pakken. Hij was haast bij het pad, midden op het veld. De eigenaar van Joris keek naar zijn verrichtingen. ‘Tedje, kom hier! zeg ik je...’ Schooljongens en meisjes fietsen overdag over het pad. Eerst was er gras maar zo lang hebben ze hetzelfde paadje gereden dat er een korte route van de Kennedylaan naar de school is ontstaan. Een pad door het gras. Vijftig centimeter breed. Precies over de heuveltjes in het grasveld heen. Dit moet nog een stuk wei zijn zoals het hier vijftien jaar geleden was. Er is nooit iets aan het gras gedaan, het wordt nooit gemaaid. Er zijn huizen en flats gebouwd, het stuk grasland is gebleven. Een griezelig landschap van hoge flats en eenvormige eengezinswoningen waar alleen maar ongelukkige mensen kunnen wonen volgens David. Hij houdt niet meer van mensen. Nu is hij op weg naar de eigenaar van Joris. Het is donker op het grasveld. David is haast bij het pad. Er liggen modderplassen op het pad die men niet ziet in het donker. Daar komt Tedje weer langsrennen. David doet een paar vlugge stappen. Hij glijdt uit en komt languit in de modder terecht. De eigenaar van Joris blijft stilstaan. David zit onder de modder, zijn schoenen staan vol met modderwater. Nu heeft hij Tedje nog niet te pakken. David staat op en veegt zijn handen aan zijn broek af. Nu blijft hij net zolang achter Tedje aanrennen tot hij hem aan kan lijnen. Heeft de eigenaar van Joris gelachen? Heeft hij domweg toe staan kijken? Heeft hij het vervelend gevonden? David loopt met Tedje naar de man in het donker toe. Joris volgt hen op de voet. ‘Goedenavond.’ ‘Goedenavond meneer.’ Zou David iets durven zeggen over honden die zo vrolijk met elkaar kunnen spelen? Zou hij om een vuurtje durven vragen? Even staat hij naast de man. Hij houdt Tedje stevig vast. Joris komt schoorvoetend nader. Het lijkt of David wil wachten tot de man ook zijn hond heeft. ‘Joris, kom hier!’ zegt de man gebiedend. David kan niets zeggen. Het zit hem in de toestand. De toestand straalt walging uit. Of het is zo dat David de toestand beheerst. Zijn walging ligt over alles. Hij strekt zich uit over de man, over Joris, over Tedje, over de kale flat. Zijn walging waait in de regionen des doods, vult het heelal tot aan de uiterste einden. Hij staat naast de man met Tedje. Zwijgen vult de wereld. De man pakt Joris beet en doet hem aan de lijn. Dan kijkt hij David aan, de man, met zijn fletse, uitgebluste ogen. ‘Het wil nog steeds maar niet zomeren,’ mompelt de man. Davids mond is gesloten. Hij kan niets zeggen. De man kijkt afwachtend. Hij heeft moeite gedaan om een praatje te beginnen. David staat voor zijn huis. Hij hoeft alleen maar naar binnen te gaan en is geborgen. ‘Is hier ergens een telefooncel?’ vraagt hij aan de man. ‘Nou, dat is wel een eind weg,’ zegt hij. ‘Ik moet namelijk in de Apollolaan op nummer 182A zijn en ik kan het niet vinden,’ merkt David op. ‘Nummer 182A is ouderwets,’ zegt de man, ‘zulke nummers bestaan hier niet. Maar gaat u even naar het bejaardenhuis. U weet de naam toch wel? Als u de naam weet en Apollolaan dan kunt u het nummer uitzoeken.’ ‘Ik weet de naam van de mensen eigenlijk ook niet,’ zegt David. ‘Weet u de naam niet?’ vraagt de man verbaasd, ‘maar u weet toch wel waar u heen gaat?’ ‘Het is me ineens ontschoten, hoewel ik me heel helder voel,’ zegt David, ‘ik zie het allemaal, ik voel het, een grote helderheid is in me, maar leuk is het niet, het licht overal, misschien kan ik beter een taxi bellen, ik ben een eigen zelfstandigheid, ik denk wel eens na over bepaalde zaken... ik bedoel dat ik weet heb van bepaalde ellende... nu ja, dat is het niet, ik kan maar het beste naar huis gaan, ik zou naar het nummer zonder A kunnen gaan kijken of ze er toch wonen. Het moeten kennissen zijn, goeie vrienden, familie geloof ik... maar deze avond heeft op een bepaalde manier iets wonderlijks. Ik ben net in de bagger gevallen. Heeft u daar soms om gelachen...? u hoeft niet te antwoorden, want ik weet het wel... denkt u dat ik niet het beste een taxi kan nemen? Misschien kan ik nu beter naar huis gaan... ja waarachtig het zou het beste zijn om mijn vrouw op te zoeken en gezellig mijn pantoffels aan te trekken... maar een telefooncel is hier niet?’ ‘Bent u misschien een beetje ziek?’ vraagt de man van Joris. David is hem al honderd keer in de buurt tegengekomen, hij heeft wel eens een gesprek van een half uur met de man gevoerd. Over het wonder van het heelal en het bedrieglijke van een bepaald soort mensen. Over de handigste auto en wat je eigenlijk mag aftrekken bij de belastingen. ‘Ja, u bent een beetje ziek,’ zegt de man bezorgd, ‘er is iets met u aan de hand. Ik weet dat u hier woont. Ik ken u immers. Volgens mij staat u recht voor uw flat. Gaat u toch gewoon naar binnen meneer, als u zich onwel voelt wil ik wel even meelopen, u kent mij toch, ik ben meneer Komen, ik ben de ouderling, ik kom regelmatig bij u op bezoek, ik ben het, de ouderling, misschien moet u een koude douche nemen... ziet u mij wel...? uw vrouw is onlangs nog bij ons op bezoek geweest. Gaat u toch gewoon naar binnen en neemt u uw hondje mee.’ ‘Dacht u soms dat ik mijn hondje op straat liet staan?’ merkt David op, ‘misschien is er soms iets aan de hand met mensen, misschien dragen sommige mensen een soort last, wonderlijk uit te leggen, een zware last die je niet van je af kan werpen, maar daarom laat ik mijn hondje nog niet in de kou staan.’ ‘Ik wil u niet beledigen,’ zegt de ouderling, – de hondjes staan stil naast elkaar, neus aan neus, ze zijn haast even groot – ‘natuurlijk neemt u uw hondje mee, mijn vrouw zegt ook wel eens dat ik te veel in een zin lég... ik bedoel... gaat u toch naar binnen met uw hondje. Uw vrouw, de poezen wachten op u, er is een leuk programma op de televisie.’ ‘Over het algemeen walg ik van televisie,’ mompelt David, ‘men kan toch niet verplicht worden om te kijken? Een zekere vrijheid moet er blijven...’ ‘Loopt u anders even mee naar mijn huis, u weet toch waar het is?’ zegt de ouderling, ‘u bent zo lang niet bij ons geweest. Mijn vrouw vindt u zo aardig, we zouden de banden weer nader aan moeten knopen. U moet ook eens wat vaker in de kerk komen.’ ‘Hoewel ik het vreselijk vind kom ik vaak in de kerk,’ mompelt David, ‘het is, eerlijk gezegd, een gewoonte en een domme sleur geworden. Het thema van de dominee is K4. Hij loopt door de kerk met een microfoon in zijn hand en vraagt alle mensen wat dat kan betekenen. Ze antwoorden: “Reclame.” “Nee,” zegt de dominee. “Een automerk.” “Nee,” zegt de dominee. “Een soort tandpasta.” “Nee,” zegt de dominee. “Een nieuw merk vlekkenverwijderingsmiddel.” “Nee.” Dan beklimt hij zijn kansel, hij struikelt haast over de lange draad aan zijn microfoon, het is mallotig, gewoon koddig, walgingwekkend om te zien. Hij gaat op zijn preekstoel staan en zegt: “Het thema van deze preek is K4. Het kindeke, de heerser van het heelal, ligt zo eenvoudig in zijn stal. Nu moeten wij komen kijken, wij moeten kiezen. Dat is het mensen... K4, komt kijken, komt kiezen. Vier maal K. Komt kijken, komt kiezen, dat is het waar het vandaag om draait. Het Kindeke van teelal, zo eenvoudig in zijn stal. Maar... nu eerst de muziek!” Een jongen komt op met sambaballen. Hij maakt een swingend geluid. Een meisje in een spijkerbroek met opgenaaide stukken volgt hem, ze is op sandalen. Begeleid door de jongen zingt ze:

==

“Wij begrijpen geen bal

Kindeke van teelal

eenvoudig in uw stal

er was een grote knal

er was een grote flits

gelukkig, alles kits

wij hebben niets verloren

’t Kindeke is geboren

wij willen niets verliezen

alleen voor u te kiezen

nu niet tobben, niet miezen

komt kijken, komt kiezen.”

==