J.M.A. Biesheuvel

Duizend vlinders

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2044 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is in 2022 gemaakt naar het Verzameld werk in drie delen, 2008

Voor Vera Beths, Werner Herbers en Katja

==

*

==

‘Je moet niet te veel van het leven genieten, als je er echt van wilt genieten.’

Vladimir Nabokov

Merel

Een paar maanden geleden zat ik met een verhaal waar ik maar niet uitkwam. Ik had het idee in mijn hoofd, ook de dialogen maar ik kon de sfeer niet tekenen. Ik begon veertien keer achter elkaar aan hetzelfde verhaal. Toen kwam mijn vrouw op mijn kamer om te vragen of ik het avondeten wilde gebruiken. Wat mij anders nooit overkomt gebeurde nu: ik was woedend. ‘Wat eten?’ riep ik, ‘dat is onzin, er moet gewerkt worden en keihard, ik zal niet eerder eten voor ik dit verhaal af heb. Nietsnutten verdienen geen eten!’ Mijn vrouw hield aan, ze probeerde me vriendelijk te overreden. Dat werkte nog meer op mijn zenuwen. Ik wierp van woede de schrijfmachine op de grond, greep mijn vrouw en sprak ontzet: ‘Ik kan het niet meer, nu heeft het leven ook geen zin meer voor me.’ ‘Je schrijft nu al tien jaar achter elkaar,’ merkte mijn vrouw op, ‘Je neemt nooit tijd voor vakantie. Zo raak je ook helemaal op. Jij moet er eens uit, misschien dat er dan een frisse wind door je geest gaat waaien, want zo raak je helemaal in een denkkramp. Als je zo doorgaat word je nog krankzinnig. Jij bent gewoon bezeten van schrijven.’ Ik aarzelde aanvankelijk en toen begon ik naar haar te luisteren. Ik moest mezelf bekennen dat ik inderdaad een wonderlijke kluizenaar was geworden, somber en melancholiek, altijd maar op mijn kamertje. Tijdens het eten gaf ik haar gelijk en ik besloot te gaan reizen. ‘Je moet net zolang wegblijven tot je weer helemaal de oude bent,’ zei mijn vrouw, ‘ik zal je missen en voor de poezen en hond Mikkie is het ook niet leuk, maar het is beslist het beste voor jou.’ Drie dagen later vertrok ik naar Engeland. Ik logeerde bij een vriend in Norfolk en fietste daar vijf à zes uur per dag. Het was een heerlijk rustig landschap met weggetjes zonder auto’s. Ik zag hazen, konijnen, fazanten, egels en patrijzen en licht glooiende velden vol gerst en koren. Ik fietste overdag en las des avonds. Ik at er goed van en genoot van mijn leven. Dat hield ik twee weken uit. Toen ging ik naar een vriend in Brussel. Ik bleef daar een week en ging twee avonden naar de bioscoop en een andere keer naar een uitvoering van werken van Brahms in de kathedraal van Leuven. Voor de rest zat ik op terrasjes en praatte met mijn vriend en zijn vrouw. Ik was jaren niet in het buitenland geweest. Amerika, bijvoorbeeld, had ik nog nooit gezien en daarom vloog ik een week later naar New York. Ik zag dat daar het wegdek slecht was en dat er hier en daar stoom uit het asfalt kwam, ik kocht veel boeken en langspeelplaten, ik keek op mijn hotelkamer naar televisieprogramma’s, ik schaakte in het park met Amerikanen en zag de twaalfduizend gele taxi’s op het eiland Manhattan rijden. Ik danste en genoot van het nachtleven. Ik wandelde de hele dag en bezichtigde minstens twaalf musea. Op het hoogste punt van de stad telefoneerde ik met mijn vrouw, ze moest ervoor uit bed komen. Ze haalde Mikkie aan de lijn en via een satelliet praatte ik, met uitzicht over de nieuwe wereld en de oceaan, met mijn hond, dat was ontroerend. Ik at er Chinees, Mexicaans, Braziliaans, Italiaans en Amerikaans. Ik zocht kennissen op en leerde heel wat uitdrukkingen. Ik kwam eenvoudig niet meer tot schrijven. Soms dacht ik aan mijn gebruikelijke leven: tien jaar had ik dag in dag uit op mijn kamer gezeten, achter die vermaledijde schrijfmachine, proberende om verhalen te verzinnen. Ik had inderdaad recht op vakantie en het mocht wel wat geld kosten. Toen ik New York had gezien, de wolkenkrabbers en de duizenden mensen, de warenhuizen en de bibliotheken, ging ik naar Wenen. Daar wandelde ik en genoot volop. Ik probeerde me te ontspannen. Ik luisterde in de concertzaal naar Mozart en Schubert, die ik allebei bewonder. Ik dronk wijn op terrasjes en rookte sigaren. Daarna wandelde ik twee weken op Schiermonnikoog, ik lag er op het strand en las in een luie stoel Nabokov en Gombrowicz. Om het programma vol te maken toog ik naar Madrid. Daar zag ik het Prado en woonde voor het eerst van mijn leven een katholieke kerkdienst bij. Ik was onder de indruk van de belletjes en de wierook tijdens de mis, het Gregoriaanse gezang was prachtig. Op het balkon van mijn kamer – de deuren naar mijn opengeslagen bed stonden open – dronk ik ’s avonds Campari en whisky en zag de Madrilenen in de zoele avondlucht over de boulevards flaneren...

Op een nacht, ongeveer om drie uur, werd ik wakker en hoorde buiten een vogel op een prachtige manier zingen. Ik meende dat het een nachtegaal was. De rillingen liepen over mijn lijf. Zo vaak had ik gelezen over de nachtegaal, ik had hem geschilderd gezien en op foto’s, maar nooit had ik hem gehoord. Wat een loopjes, wat een trillers. De tranen stonden in mijn ogen. ‘God, wat is het heerlijk om te leven,’ dacht ik, ‘maar in wat voor raar klein kamertje ben ik en wat hangen hier voor schilderijen? Ik ben hier nog nooit geweest. Het is niet New York, niet Norfolk, niet Brussel, niet Schiermonnikoog, niet Wenen, niet Madrid. En wat een vreemd bed. En wat ruikt het hier merkwaardig, ik heb die lucht wel eens meer geroken. Het is het parfum van iemand die ik goed moet kennen. Waar ben ik toch?’ Steeds hoorde ik de nachtegaal en het was mij wonderlijk te moede. Ik voelde vaag dat ik in een stad was en dat er honderden mensen om mij heen sliepen, zich waarschijnlijk niet bewust van het gezang van de nachtegaal. Ik probeerde in het donker te ontwaren wat er op de schilderijen stond, het bed beviel mij wel, ik richtte mij half op om uit te maken waar ik nu eigenlijk was en daarbij beroerde ik een slapend vrouwenlichaam. Lag ik ineens ergens met een vreemde vrouw in bed? Ik glipte het bed uit en ging de gang op. Wat een rare smalle gang. Ik deed twee deuren open en struikelde in het donker over een poes. Ik knipte het licht aan en merkte dat ik dit keer niet in Santiago, maar gewoon thuis was. De klok tikte vertrouwd en opeens schoot het door mijn hoofd: ‘Vijftien augustus, vandaag is moeder precies vier jaar dood, nu mag ik haar opbellen.’ Ik nam de telefoon van de haak en draaide het nummer. ‘Met de beheerder van begraafplaats Schiedam,’ zei een stem. ‘Mag ik mijn moeder spreken?’ vroeg ik, ‘toestel 1545.’ ‘Een ogenblik,’ zei de man, ik hoorde iemand met papieren ritselen en vervolgens mompelde de man: ‘Het is inderdaad vier jaar geleden, ik verbind u door.’ Er was wat gekraak in de lijn en toen kwam de hese stem van mijn moeder door. ‘Hallo?’ vroeg ze, ‘wie is daar?’ Buiten zong de nachtegaal. ‘Ik ben het, uw zoon Maarten,’ zei ik met van ontroering verstikte stem, ‘hoe gaat het met u, moeder?’ ‘Ben jij het?’ vroeg ze, ‘ik wist wel dat jij het eerst zou bellen.’ ‘Hoe is het om dood te zijn?’ vroeg ik. ‘Je ligt maar,’ zei ze, ‘het is donker, je wisselt klopsignalen met andere doden uit. Af en toe valt er een druppel water van de deksel op mijn ogen. Ik denk na over het leven. Hoe lang zou het zo nog doorgaan?’ ‘Maar waar wacht u dan op?’ vroeg ik verbaasd. ‘Dat weet jij heel goed,’ zei ze, ‘je doet wel net of je het niet weet, maar in je hart ben je wel wijzer.’ ‘Tja,’ mompelde ik, ‘nu ja.’ ‘Ik neurie een psalm en ik dommel,’ ging ze door, ‘ik droom, het is donker, maar bang ben ik niet. Ben je al eens op mijn graf geweest om rozen te brengen?’ ‘Nee,’ zei ik beschaamd, ‘maar morgen ga ik het beslist doen.’ ‘Het is fijn als er nog eens aan je gedacht wordt,’ zei ze, ‘maar nu hang ik op, ik ben moe. Doe je je best?’ ‘Ja moeder,’ zei ik, ‘ik heb lang gereisd maar nu ga ik weer schrijven. Adieu en vaarwel.’ ‘Je naaste liefhebben, je niet aanstellen en nooit jaloers zijn, daar draait het om,’ zei ze tenslotte, ze kuchte en hing op. Ik aaide de poezen en gaf mijn hond een poot, ik liet me door hem likken. Toen dook ik het echtelijke bed weer in. ‘Het leven heeft soms heel prachtige en ontroerende momenten,’ dacht ik, ‘nu lig ik bijvoorbeeld weer naast mijn vrouw en leef.’ Ik maakte haar wakker en vroeg of ze ook de nachtegaal hoorde. Over het gesprek met mijn moeder repte ik niet, sommige dingen hou je nu eenmaal voor jezelf. ‘Ja, ik hoor een vogel mooi zingen,’ zei ze, ‘maar dat is een merel, geen nachtegaal, jij overdrijft altijd.’ Ik legde een arm en een been over haar heen en een kwartier later sliep ik weer in.

==

Verdriet

Ik stond eens bij bewolkt weer ’s nachts op het achterdek van het grote passagiersschip de Rijndam. Ik was midden op de Atlantische Oceaan en waarom ik van huis was weggegaan was me eigenlijk onduidelijk. Dat zal wel altijd een strijd in me blijven: als ik thuis ben wil ik weg en als ik weg ben wil ik weer naar huis. Op kantoor zit ik somber te denken en te piekeren, mijn hart springt op van vrolijkheid als ik denk aan het varensleven. Ben ik echter op een schip, bijvoorbeeld als steward, dan denk ik eraan hoe heerlijk het is om ’s winters op kantoor te zijn. Om af en toe een telefoongesprek te voeren en verder wat te lezen. Langzaam kruipen de wijzers van de klok naar vijf uur en dan ga ik naar huis. Een mens heeft maar één huis en het is heerlijk om daarheen gereden te worden in een bus. Verrukkelijk is het, vooral als het al om vier uur donker is en je de lichtjes in de etalages zo gezellig ziet branden. Mensen sjokken door de sneeuw maar jij zit veilig hoog en droog. Je hoort het gemurmel van de mensen om je heen, de chauffeur heeft zachtjes de radio aanstaan. Dan komt de bus in de rustiger wijken, in de buitenwijk waar je moet wezen. Een hele werkdag heb je erop zitten en dan stap je uit, loopt naar huis en beklimt de trappen van je huis. De hond springt tegen je op als je de deur opent en je vrouw geeft je een hartelijke kus. Je trekt je jas uit en je schoenen, de pantoffels gaan aan, een pijpje wordt aangestoken en je gaat bij het haardvuur zitten. Daar neem je een glaasje Campari en je pakt een prettig boek, bijvoorbeeld de sprookjes van Andersen. Dan is het wachten op het eten. Buiten komt met loeiende sirene een ambulance voorbij. Buiten is het gevaar en de ellende. Je kunt je niet met alles bemoeien. Bij het eten, er zitten drie katten op tafel te snorren, drink je een glaasje wijn en je vertelt je vrouw wat je die dag overkomen is. Hele eenvoudige dingen, bijvoorbeeld dat je een rapport zat te lezen en dat ineens twee vliegen op je papier vielen, een steekvlieg en een gewone vlieg. Midden in de winter! De ene vlieg vermoordde de andere en zoog hem leeg. De dode vlieg heb je in de prullenmand laten glijden en de steekvlieg heb je weer naar buiten gejaagd. En je vrouw vertelt wie ze die dag allemaal ontmoet heeft en dan is het eten afgelopen. Dan ga je de hond uitlaten en daarna begint een prettige avond met lezen. De harde sneeuwvlokken tikken tegen de ruiten, de klok tikt de seconden weg en voor je het weet mag je met je vrouw in je warme bed duiken, nadat je eerst een flinke warme douche en een glas rum hebt genomen om slaperig te worden.

Daar denk je allemaal aan als je op het achterdek van een groot schip staat op de grote zee bij bewolkt weer. Je wilt naar huis. In je kooi mis je je vrouw en je kent te weinig mensen. Je kent eigenlijk alleen maar de andere stewards, niet de bemanning, niet de passagiers. Je staat uit te kijken over het oneindige, donkere water en je speurt de horizon af naar lichtjes. Je verlangt ernaar om ’s winters in de bus te zitten en in het donker naar huis te rijden. En langzaam komen er tranen op omdat je nog een jaar lang in eenzaamheid om de wereld moet varen. Alle havensteden zijn gelijk en de pret die ze te bieden hebben is van een giftig en kortstondig karakter. Je besluit wat over het schip te gaan dwalen. Je loopt door lange, onbekende gangen, trap op, trap af en op het laatst weet je niet meer of je nu op het D- of op het A-dek bent. Je ziet zelfs de machinekamer, je daalt af en je legt je hand op de rustig draaiende as. Geen millimeter komt die as, ongeveer zestig centimeter dik, van zijn plaats, ja verschrikkelijk dik is hij en glad en wel honderd meter lang. Je hoort de machine stampen en je denkt: ‘Dat ding moet me uiteindelijk toch weer thuis brengen.’

En dan begin je weer te dwalen. Ergens staat een hut open. Je denkt dat het een passagiershut is en beschroomd loop je voorbij. De hut ziet er zo netjes en tegelijk zo exuberant weelderig uit. Je hebt iemand op zijn bed zien liggen en die man, of was het een vrouw?, lag te snikken. Je hoort: ‘Kom toch even binnen, man.’ Je gaat naar binnen en je herkent de wasbaas. Hij zegt tegen je: ‘Jij bent toch een van de stewards? Ik heb het op het ogenblik zo afschuwelijk te pakken. Zeg maar Kees tegen mij. Je moet namelijk weten dat ik al twaalf jaar vaar en de laatste jaren had ik aan boord een vaste vriend. Wij hadden onze hutten naast elkaar. Ik zal je straks de hut laten zien. Maar we sliepen in mijn kooi...’ En je denkt: ‘Twee teddyberen op een onrustige zee.’ Je ziet een wekkertje, de wijzerplaat stelt het heelal met hier en daar een ster voor. Schoksgewijs snelt de secondewijzer door dat heelal. Op het eind van de secondewijzer zit een ruimtereizigertje in een maanpak en op het eind van de grote wijzer zit ook zo’n mannetje. Iedere minuut kunnen ze elkaar, bij wijze van spreken, even de hand reiken, maar dan moeten ze weer verder. Dat klokje maakt je verschrikkelijk droevig. In de hut zie je verder snoezig aangeklede meisjespoppen, geborduurde kussentjes, portretjes van zigeunerinnetjes, porseleinen beeldjes van herdertjes met schapen. De kooi is tot een soort hemelbed omgetoverd. Het is echt het holletje waar twee mannen zich terugtrekken uit een gevaarlijke en vijandige wereld. ‘In deze kooi hebben wij samen geslapen en als het stormde pakten we elkaar wat steviger beet,’ zegt de wasbaas. ‘Ik was bevriend met Jean-Jacques de kapper. Misschien heb je hem nog wel gekend hoewel je nog niet zo lang aan boord bent. Hij was een prima maat, we gebruikten mijn hut voor ons tweeën. En van zijn hut hebben we een kapelletje gemaakt. Want we waren allebei katholiek. Het is schoftig zo weinig als ze aan godsdienst doen op een schip. Wil je het kapelletje even zien?’ Je zegt ja en de wasbaas komt uit zijn hemelbed en brengt je naar de hut naast de zijne. Die kapel staat helemaal in rood licht en er branden vier kaarsen. In een nis staat een altaar en daarop staat het portret van een moeder met een kindje. De hut is langs alle vier de wanden behangen met rood fluweel. ‘Hier gingen we op zondag naar de kerk,’ zegt de wasbaas, ‘en vaak gingen we er door de week bidden. Maar ons geluk heeft niet mogen duren. Laten we maar weer naar mijn hut teruggaan want hier kan ik het je niet vertellen. Heb je Jean-Jacques echt niet gekend? Hij was zo mooi en zo vriendelijk!’ Je zegt dat je nog een flauwe notie van hem hebt, maar dat je nu eenmaal zoveel mensen aan boord ziet en dat je niet in een maand iedereen kan kennen. ‘Wij hadden een Paradijs op aarde,’ gaat de wasbaas door, ‘het was heerlijk om met Jean-Jacques te varen. Maar daar krijgt hij tussen Istanboel en Lissabon ineens een afschuwelijke en geheimzinnige bloedziekte.

De dokter hier aan boord kon er niets tegen doen. Hij moest uit onze kooi en naar de ziekenboeg. Daar is hij gekrepeerd. Nu heb ik helemaal niemand meer. Je gaat wennen aan iemand in zoveel jaren. Nu liep ik een paar dagen geleden door een loods in Lissabon en daar zag ik tussen honderden ijzeren biervaatjes een loden kist met zijn overblijfselen erin staan. Afschuwelijk zoals het soms kan wezen. Mijn vriend lag daar tussen het bier, “B344, Amsterdam”, hadden ze met krijt op de kist geschreven. Dat kon ik niet verwerken. Het laatste dat hij me gegeven heeft is dat wekkertje daar’... en je ziet weer het wekkertje met die twee mannetjes die door het heelal suizen. ‘Zou jij geen goede vriend voor me weten, iemand die ook katholiek is?’ vraagt de wasbaas en je denkt bij jezelf: ‘Hij vraagt het aan mij.’ Je zegt van nee helaas en je denkt: ‘Ik ben niet katholiek en homoseksueel ben ik zeker niet.’ Je laat een bedroefde man achter terwijl je naar je hut sukkelt na de wasbaas sterkte te hebben gewenst, en zelf ben je er bepaald niet vrolijker op geworden. In je kooi vind je je bijbeltje en je Dinky Toys onder het hoofdkussen en terwijl grote golven op vijf centimeter afstand van je oor de huid van het schip ranselen val je binnen een kwartier in slaap.

==

==

==

Kreeft

Ik zat eens laat in de avond in Parijs in een restaurant en ontmoette daar een Nederlandse man van ongeveer mijn leeftijd. Het bleek dat hij uit Den Haag kwam, ik vertelde dat ik in Leiden woonachtig was. Hij was groot, had blauwe ogen en donkerbruin haar, hij zat keurig in het pak en was naar hij mij vertelde ongetrouwd. Hij knipperde voortdurend met zijn rechteroog, maar voor het overige was hij volkomen gewoon. ‘Wat heb ik me daar een sof,’ vertelde hij tenslotte, ‘je moet echt niet denken dat ik hier voor mijn lolletje zit, het is bittere liefdespijn die in mijn hart tekeergaat, ik begrijp niet waarom het mij zo tegenzit, nu heb ik eindelijk mijn kans en er gebeurt niets.’ ‘Wat is er dan precies aan de hand,’ vroeg ik. ‘Nou,’ zei hij, ‘het verhaal is makkelijk te vertellen, ik wil het jou wel uit de doeken doen. Wil dan weten dat ik verleden jaar met vakantie was op het Île de Groix dat voor de Bretonse kust ligt, het ligt aan de zuidkant ter hoogte van Lorient. Dat is werkelijk een heel rustig eiland met prachtige landschappen. Ik herinner me dat het vaak regende op het vasteland, dat kon je duidelijk zien, terwijl het dan op het eiland prachtig weer was. Ik logeerde daar in een klein geelgesausd hotelletje en het eten was prima. De drank was ook goed. De baas en de bazin waren de goedheid zelve en nooit heb ik zo van mijn rust genoten als juist daar. Ik had een paar goede boeken meegenomen en die heb ik met plezier gelezen. Op een goede dag zat ik in de boomgaard te eten, een boerenomelet, ik dronk er witte wijn bij, toen de bazin naar me toekwam. Ze ging gezellig naast me zitten en zei: “Weet u dat hier honderd meter verder op de weg een Franse familie met vakantie is waarvan de vrouw, een lieve mooie vrouw, uitstekend Nederlands spreekt? Ze zal het aangenaam vinden om u eens te ontmoeten. Loopt u even mee naar de weg dan zal ik u het huisje tonen.” Ik liep met haar mee en ze liet me een alleraardigst huisje in de verte zien. Het was geen honderd meter lopen, het was zeker vierhonderd meter ver.

Die avond wandelde ik over het eiland en toevallig, of misschien was het helemaal zo toevallig niet, het hart doet dingen die het verstand niet kent, kwam ik in de buurt van het huisje. Ik klopte er aan en werd opengedaan door een prachtige vrouw waar ik eigenlijk meteen verliefd op was. Ik vertelde haar dat ik Nederlander was en dat ik uit Den Haag kwam. Of ik in dat geval maar binnen wilde komen. Er was een klein kamertje en in een hoek daarvan zat haar man op een gitaar te spelen en hij zong daarbij. Ik moet zeggen dat hij dat allemaal niet onaardig deed. Toen het lied was afgelopen stelde de vrouw, die Fréderique heette, me aan de man voor. Hij was textielfabrikant en zag er erg vriendelijk uit. Hij legde zijn gitaar weg en ging een fles wijn halen. Het werd een gezellige avond waar ik van alles over Nederland vertelde wat me maar te binnen schoot. Ik probeerde ons land zo mooi mogelijk af te schilderen. Daarna vertelde de man, Nédelec heette hij, hij was ook van Bretonse afkomst, me een paar anekdotes uit de Franse politiek. “Overmorgen gaan we weer terug naar Parijs,” zei André, ja nu weet ik het weer, hij heette André, “maar morgen kun je met me mee gaan vissen. Dan blijf je morgenavond bij ons eten. Maar dan moet je morgenochtend om zes uur bij de haven zijn want ik ben op iets heel speciaals uit.” Ik zegde toe en vrolijk nam ik afscheid en reeds wilde ik de vrouw een kus geven. Nog net wist ik me in te houden. Ze had een gezicht van een albasten schoonheid en prachtige ogen, haar mond was fraai getekend en ze had een heel leuk figuurtje. Werkelijk een vrouw uit duizenden. Ze woonden niet in Parijs, maar in Versailles, zoals me later bleek. Die nacht sliep ik werkelijk verrukkelijk en steeds maar weer droomde ik van die Fréderique met haar verleidelijke glimlach en mooie ogen. De volgende dag was ik om zes uur bij de haven. De bazin van het hotelletje had me brood en drinken meegegeven. Dat was wel nodig ook want we zouden de hele dag onderweg blijven. André had een pracht van een schip daar liggen. Het was zeker twintig meter lang en ik begreep niet waarom de familie niet daarop woonde in plaats van in het kleine huisje. Ik gooide de trossen los en tien minuten later waren we in open zee. André hield steeds vlak de kust van het eiland aan. Op een gegeven moment trok hij een duikerpak aan, hij gooide het anker uit, bond zuurstofflessen op zijn rug en nam een onderwatergeweer. Zijn uitrusting was solide en duur. Nooit heb ik iemand op zo’n kostbare manier zien vissen. “Het is mij om een kreeft te doen,” zei hij en dook onder water. Een kwartier bleef hij weg en toen kwam hij weer boven. “Het is hier niets gedaan,” zei hij, “we varen nog een stukje verder.” Ook daar was de vangst zeer gering, hij kon alleen een kleine zeebaars verschalken, maar die wierp hij dood terug in het water. De hele dag waren wij op zoek naar die kreeft. Ik had eigenlijk geen eten mee hoeven te nemen want de ijskast op het schip was ruimschoots gevuld met lekkernijen. Op het laatst kon ik aardig met het schip manoeuvreren en ik was een meester in het vieren en het ophalen van het anker. “Ik vang verdomme nooit een kreeft,” zei André en hij was erg droevig toen hij dat zei, “ik heb het seizoen nog nooit zo slecht meegemaakt. Ik zie hier en daar wel een kreeftje maar dat is niets gedaan,” en hij maakte een geringschattend gebaar tussen duim en wijsvinger. Een half uur later, het was inmiddels zes uur geworden, kwam hij juichend boven. “Daar heb ik me wat!” riep hij uit, nadat hij de slang van de luchttoevoer uit zijn mond had getrokken en zijn geweer aan boord had geslingerd. Hij toonde mij een kreeft van een kleine halve meter doorsnee. Hij bond het dier zijn scharen dicht en maakte het vast aan de railing. “Let er een beetje op,” zei hij tegen mij, “want voor je het weet ben je zo’n kreng weer kwijt, ze weten altijd te ontsnappen, hoe ze het klaarspelen mag God weten.” André tufte zijn schip nu terug naar de haven. We legden stevig aan aan een drijfsteiger, het verschil tussen eb en vloed is daar anderhalve meter. De kreeft werd nog eens goed in de touwen gezet en toen gingen wij op stap naar het huisje. André had het dier als een feestpakketje onder zijn arm. Fréderique was blij dat hij iets behoorlijks had kunnen vangen en ze begon het eten klaar te maken. De kreeft wilde André echter zelf bereiden. Daar was hij een half uurtje mee in de weer. Er was prachtig gedekt en toen kwam het hoofdgerecht op tafel. André sneed met een feestelijk gezicht de kreeft aan en tot André’s teleurstelling kwam er ongeveer een halve emmer zout en gloeiend water uitlopen. Het bleek dat het dier haast geen vlees had. Die vermaledijde kreeft was van ouderdom gewoon vel over been. André was woedend en tot overmaat van ramp was de wijn zuur. Ander vlees hadden we nu niet, dus het werd een karig maal. Toch was de stemming er niet uit, ik zal niet licht de lieve manier vergeten waarop Fréderique haar man probeerde te troosten. De avond werd bepaald toch nog gezellig. De kreeft had niet alles verprutst.

De volgende dag vertrokken ze naar Versailles en ze gaven mij het adres van hun woonhuis voor als ik eens langs mocht komen. Dat heb ik nu vandaag gedaan. En weet je wat er gebeurt? Ik bel aan, het was een paleis van een huis. André doet in onderbroek open, terwijl het pas tegen zevenen liep toen ik aanbelde. Door de hal liep een hoerig meisje in eveneens schaarse kledij. Het meisje was lang zo mooi niet als Fréderique. André was bepaald niet aardig tegen mij. Ik vroeg hem waar Fréderique was. “We zijn gescheiden,” zei hij, “een mens wil weleens wat anders, maar als je haar op wilt zoeken, ze woont op nummer 44 in de rue Napoléon.” Op het ogenblik zijn we in rue Napoléon nummer 46. Man, je moest eens weten wat ik in deze straat gezocht heb. Op nummer 44 woont ze niet. En verder hebben ze in de hele straat nog nooit van Fréderique Nédelec gehoord. Man, ik dacht dat ik krankzinnig van hartstocht werd. Ik heb de hele avond gezocht! Dit is een ellendige dag voor mij omdat ik de vrouw van mijn leven niet heb kunnen vinden. Waarschijnlijk heeft André mij maar wat op de mouw gespeld. Het is pech,’ beëindigde hij zijn verhaal, ‘het is een afschuwelijke sof.’ ‘Maar die kreeft die je daar hebt is toch lekker vlezig,’ zei ik, ‘en zo te zien smaakt de wijn je ook heel goed.’ ‘Ach man,’ zei hij droevig, ‘je moest eens weten hoe graag ik hier voor een karig maal zat, voor een kreeft vol met gloeiend zout water en een glas zure wijn als ik mijn lieve Fréderique maar in de buurt had. Bemoei je maar niet meer met mij. Ik heb je alles verteld.’ Nog een uur zat hij zwijgend te eten. Toen verliet hij het restaurant, zonder ook maar even naar mij te kijken, ik was inmiddels aan een ander tafeltje gaan zitten. Hoogstwaarschijnlijk wilde hij zijn zoekpogingen voortzetten. Ik heb hem nooit meer ontmoet.

==

Bacon-spek

Ik heb een vriend, Rudi Fuchs, die behoorlijk belangrijk is in de museumwereld. Vaak droom ik dat ik mijn gymnasium nog niet gehaald heb. Er wordt dan aan mij gevraagd: ‘Je bent nu veertig en je hebt nóg het diploma niet, Rudy Kousbroek, Rudi Fuchs en Karel van het Reve hebben het diploma toch ook?’ Ik probeer me dan altijd heel laf te verdedigen door te zeggen dat ik het te druk heb met mijn werk en dat de verzorging van onze katten, het uitlaten van onze hond en het schrijven van mijn verhalen mij verhinderd hebben het diploma te halen. Ik heb die droom wel drie keer in de week. Ik zou daar eens met Freud over moeten kunnen praten. (Even tussendoor: ik heb vannacht over Freud gedroomd. Ik droomde dat ik op weg was van huis naar het ziekenhuis waar ik werk. Vlak voor het ziekenhuis is een tunnel voor auto’s, fietsers en voetgangers waar de trein overheen rijdt. Het is daar een beetje schemerachtig. Ik ontdekte dat ik mijn sigaren van huis was vergeten mee te nemen en bovendien kreeg ik op hetzelfde moment een lekke band aan mijn fiets. Ik moest wel afstappen en een heer in een cape, een zwarte cape, en met een ouderwetse hoed op, hij droeg een knijpbrilletje, kwam op me afrennen en vroeg of hij me helpen kon. ‘Het zit hem in het ventieltje,’ mompelde hij en begon daaraan te morrelen. ‘Is het u wel eens opgevallen dat een ventiel eigenlijk lijkt op een bepaald mannelijk klein orgaantje?’ ‘Nee, daar heb ik nog nooit aan gedacht,’ zei ik. De man maakte mijn ventiel en pompte mijn band op. ‘Doet dat pompen u nergens aan denken?’ vroeg hij, ‘pompt u bijvoorbeeld wel eens met uw slurfje dat dan pas echt de scepter van onze hartstocht is geworden?’ ‘Daar hebt u niets mee te maken,’ zei ik. ‘Ik wil u bepaald niet lastigvallen met intieme vragen,’ zei de man, ‘maar er zijn nu eenmaal dingen die in ons onderbewuste leven. We zijn hier bijvoorbeeld in een tunnel. De gang tussen de benen van een vrouw door naar de baarmoeder is ook een tunnel. Dat heeft Renate Rubinstein trouwens ook beweerd, geheel onafhankelijk van mij.’ Ik wist nog niet met wie ik te maken had en vond hem een vreemde, grillige man, een bezeten monomaan. ‘Wat hebt u eigenlijk in uw broek?’ vroeg ik de man, ‘wat zit daar voor iets bobbeligs?’ ‘Daar heb ik een brandweerwagentje,’ zei de man, ‘het zit met riempjes om mijn billen heen vast, het wagentje blijft precies op mijn onderbuik hangen, het is echt zo’n speelgoeddingetje, aangenaam speelgoed.’ ‘Wat gaat u daarmee doen?’ vroeg ik nieuwsgierig. ‘Buiten de tunnel is een weitje en daar zit een sappige scheur in de grond,’ zei de man, ‘dan maak ik mijn gulp open en trek alle laddertjes van het wagentje naar buiten, steek die in de grond en daarmee begin ik een ouderwetse en gedegen paringsdans met moeder aarde...’ Op dat moment kwam Eva er aangerend, ze was geheel bloot maar dat viel niemand op. Een fietser riep alleen tegen haar: ‘Uitkijken waar u loopt, mevrouw!’ Langzaam bereikte Eva mij, ze hoefde nog maar tien meter te rennen en daar deed ze zeker een minuut over. Onderdehand riep ze tegen mij: ‘Maarten, wil jij niet met die vieze vent praten? Dat is namelijk Freud!’ Zodra zijn naam gevallen was rende Freud weg en kon Eva bij me komen. Ze had een kist met sigaren voor me bij zich. Ik kuste haar en ze legde zich in de tunnel te slapen, terwijl het daar flink tochtig was en iedereen haar kon zien. ‘Vergeet de cheque niet te innen,’ riep ze me na, ‘en ik wil vijftig postzegels van zestig cent hebben.’ Er kwam een vliegtuigje door de tunnel vliegen juist op het moment dat boven een trein voorbijreed. ‘Het wordt nu te raar,’ dacht ik en stapte weer op mijn fiets. Ik wuifde naar Eva maar ze was al in slaap gevallen. Ik kwam op kantoor, mijn kamertje is hoog en daar heb ik uitzicht op de tunnel en het weitje aan de uitgang ervan. Daar lag Freud te rijden op de grond en in het zonlicht zag ik steeds het metaal van het laddertje blinken.) Ik zie dus op tegen mijn vrienden, ze hebben allemaal het diploma en Freud heb ik in mijn droom niet durven vragen naar de reden waarom ik toch mijn gymnasium maar niet haal.

Goed, Rudi Fuchs is een van mijn beste vrienden. Hij heeft een huisje in Engeland en op een dag bracht Eva me naar Schiphol. Daar ging ik in het kleinste vliegtuig zitten dat er op het hele vliegveld was en het bracht me binnen een uur naar Norwich in Norfolk, Engeland. Rudi stond me daar met zijn kinderen op te wachten. We stapten in zijn prachtige wagen en hij reed me naar zijn buitenhuis. Het huis lag als in het Paradijs. Ik heb er goed gegeten en mocht Rudi’s fiets gebruiken. Daarmee reed ik de hele dag, veertien dagen achter elkaar, door het landschap. Onderdehand reisde Rudi naar Berlijn en Edinburgh om daar voor de televisie te worden geïnterviewd. Ik zag niets dan konijnen op het veld, hazen, fazanten, patrijzen, nachtegalen en leeuweriken. De velden waren prachtig groen en geel van de gewassen. De zon gleed langs de hemel als een rustige omelet. De weggetjes waren nergens breder dan drie-en-een-halve meter en in veertien dagen ben ik er tweemaal een auto en drie keer een tractor tegengekomen. Net als Van Gogh stond ik verbijsterd op hoge punten naar het landschap te kijken. Het was een en al groene en gele glooiing, prachtige hoge bomen midden op de akkers. Hier was God nog lijfelijk in Zijn schepping aanwezig. De stilte in de natuur donderde in mijn oor. Het was of ik hier in de bidkapel van een klooster was. Ik ging ergens een kerkje binnen en liep de kansel op. Ik opende de bijbel en daar stond op de eerste lege bladzijde: ‘In proud memory of my dear husband, squadron leader captain H. O. F. Huntington van Lynden, from his beloved wife. Hope to see you in heaven Henry.’ Er was niemand in het kerkje. Het rook er een beetje naar wierook en kaarsen. Het was mij opgevallen dat je hier overal vliegveldjes had. Van hier stegen in de tweede wereldoorlog de bommenwerpers op om Duitsland in de nacht te bestoken met bommen en vuur. Henry Huntington van Lynden moest in Duitsland omgekomen zijn. Vanuit het Paradijs was hij regelrecht naar de hel gevlogen. De tranen schoten mij in de ogen. Dat had hij ook voor mij gedaan. Wie was er nou belangrijker? Jezus of Huntington? Misschien was ook Henry een enig zoon geweest en getrouwd was Jezus niet. Reden genoeg om meer om Henry dan om Jezus te treuren. Ik liep naar het orgeltje en zag dat er ergens een stekker in moest worden gestopt. Ik sloeg de g-toets aan en hoorde een heel orkest en een koor zingen: ‘Abide with me.’ Toen het lied was afgelopen sloeg ik de a-toets aan en kreeg te horen: ‘The church’s one foundation, is Jesus Christ her Lord.’ Zo heb ik uren gratis van muziek genoten. Er moest een religieuze jukebox in het orgel verborgen zitten. En het zonlicht kwam zo mooi door de ruiten vallen. Toen ik geheel voldaan was stapte ik weer op mijn fiets en bemerkte tot mijn verbazing dat mijn weg recht door een beek voerde. Ik moest doortrappen om in het water niet op de vissen te vallen en met natte sokken kwam ik aan de overkant. Ik kon mij niet voorstellen dat dit stuk prachtige natuur recht tegenover Den Haag lag. Ieder ogenblik kon er een troep jagers te paard opduiken, hoorngeschal en hondegeblaf zou weerklinken. En de zon scheen, scheen. ’s Avonds kwam ik moe in het huisje en at mijn buikje vol. ’s Morgens maakte Nelleke, zo heet de vrouw van Rudi, lekkere eieren met worstjes, tomaat en bacon-spek klaar. Die bacon is het lekkerste spek dat ik ooit in Engeland gegeten had. Het was veel beter dan in Londen of in Leicester. Zoutiger, vleziger, romiger. Toen ik weer naar Leiden moest ging ik naar het plaatselijke kruideniertje annex slagertje en bestelde daar bacon om thuis in Leiden te bakken. Ik wilde nog wel maanden van die bacon eten. Het meisje haalde van achter de toonbank een zij spek van zeker drie kilo. ‘Wat moet dat kosten?’ vroeg ik. ‘Twaalf pond,’ zei het meisje. ‘Pak maar in,’ antwoordde ik. Toen maakte ze me duidelijk dat dit de voorraad voor het hele dorp voor drie dagen was, maar een half pond mocht ik toch meenemen. Daar heb ik thuis een week van gesmikkeld. In dezelfde winkel heb ik ook een stenen stadsmuis gekocht met een koddig pakje aan, voor Eva. Het is het pronkstuk in haar gebakken en gebeeldhouwde dierenverzameling, ze heeft eekhoorntjes, vogeltjes, katten, paardjes, herten, maar de stadsmuis uit Little Snoring, want zo heet het plaatsje, vindt ze het mooiste. Ja, werkelijk onbegrijpelijk is het dat het Paradijs recht tegenover de Randstad, aan de andere kant van de Noordzee ligt.

Wat is het toch vreemd dat ik wel droom over het al of niet halen van mijn gymnasiumdiploma, over Freud, maar nooit over de beekjes en de kerkjes in Norfolk. Misschien wil ik in mijn dromen het mooie wel niet zien!

==

De gangsters

Ik was een paar maanden geleden op vakantie op het eiland Schiermonnikoog. Samen met mijn vrouw zou ik daar twee weken doorbrengen. Het huis dat we midden in het dorp gehuurd hadden was erg leuk en achttiende-eeuws. Alleen was er geen hoge tafel en een behoorlijke keukenstoel was er ook niet, zodat ik niet kon schrijven. Nu was dat niet zo erg want ik was mijn aantekeningen vergeten. ‘Dan schrijf jij maar eens twee weken niet,’ zei mijn vrouw. We maakten een lange wandeling langs het strand en genoten van de frisse lucht, het zand dat zich kilometers ver uitstrekte en het water. Ik probeerde nog even te zwemmen, maar de zee was me te koud. Ik heb mijn leven lang op een eiland willen wonen, nu was ik er en nog was ik niet helemaal gelukkig. We gingen boodschappen doen en koken. Het avondeten was lekker. Na het afwassen ging ik in een luie stoel zitten. Ik had maar één boek bij me en dat wilde ik uitgerekend niet lezen. ‘Morgen ga ik in het dorp boeken kopen,’ dacht ik. Ik zat een uur in die stoel, ik dronk wijn. Mijn vrouw leek volkomen gelukkig, ze zat een krant te lezen. Zulke momenten maken mij dol en krankzinnig: ik moet mijn eigen meubelen om me heen hebben, mijn eigen muziek, mijn bureau en mijn aantekeningen. Ik schaam me wanneer ik niet schrijf, ik ben ook alleen gelukkig als ik achter een schoon vel papier zit met een pen in mijn hand of achter een schrijfmachine. Thuis had ik al weken niet kunnen schrijven, maar nu had ik ineens het idee dat ik in Leiden honderden van die kleine papiertjes had waar aantekeningen op stonden die ieder de aanleiding tot een mooi verhaal kunnen zijn. Ik wist me niets te herinneren. Ik zuchtte. Op een gegeven moment pakte ik een tijdschrift en las het relaas over een wonder in België of in Luxemburg. Je hebt daar veel Mariabeelden langs de grote weg en een Franse dame, een toeriste die verdriet had over het vroege sterven van een lieve dochter, liep daar eenzaam rond. Ze begon te bidden bij een Mariabeeld en toen ze even opkeek zag ze dat het beeld weende. Dat ging ze prompt overal in het dorp vertellen. Een wonder gebeurd! Een inspecteur van politie onderzocht het beeld en zag dat de tranen twee banen over het stof op het geverfde hout van de wangen van het beeld hadden getrokken. Maar de tranen waren niet terug te vinden. Toch stond het hele dorp op zijn kop. Ik denk dan meteen aan de middenstand. Die mensen zijn gelukkig met een wonder. Ze zien de duizenden bedevaartgangers al voor hun deur staan voor een uitsmijter, een kop koffie, een pond suiker, twee paar overschoenen, een koffer en een plastic regenjas. Drie dagen later ging de vrouw weer bidden en nu waren de notaris, de advocaat, de inspecteur, de koster en de priester erbij. De koster had reageerbuisjes bij zich. Een uur lang zat de vrouw te bidden. Het lijkt mij bepaald moeilijk te bidden voor het zieleheil van je dochter terwijl je door een horde van notabelen op de vingers wordt gekeken. De vrouw bad vurig. Maria had nog nooit een vrouw zo hevig zien bidden en wat gebeurde er op een gegeven moment? Het beeld begon uit de ogen bloed te zweten en te wenen. Echte bloedtranen biggelden over de wangen. De koster kon het bloed nu opvangen in de daartoe meegenomen reageerbuisjes. Monsters zouden worden gezonden naar het religieus laboratorium in Brussel en naar het Vaticaan, de priester zou er brieven bij schrijven en ieder die het wonder had meegemaakt zou er zijn handtekening onder zetten. Zoals iedere rechtgeaarde Nederlander glimlach ik om zo’n verhaal. In gedachten zie ik de koster achter de biddende dame bezig met zijn voeten op een pedaal te drukken die een pompje vol water of kippebloed achter de ogen in het beeld in werking zet. Ik stel me voor dat de priester het gelooft en net op het moment dat er massa’s toeristen zijn, net als het dorp rijk begint te worden van het wonder, biecht de koster aan de priester op wat hij heeft uitgespookt. De priester is in tweestrijd, hij moet de waarheid vertellen, maar dupeert dan het hele dorp. Hij besluit te zwijgen, maar vraagt zijn ontslag aan bij de bisschop en begint in een ander dorp te preken. Zo zal het ongeveer in zijn werk zijn gegaan. Ik besloot een verhaal te schrijven dat ‘Het wenende beeld’ heette. Nu had ik eindelijk wat om handen. Onze buurman op Schiermonnikoog was zo vriendelijk om mij een tafel en een hoge stoel te lenen en ijverig begon ik. Drie dagen heb ik gewerkt en toen had ik twee belachelijke bladzijden, verkrampt en belachelijk proza was het. Dat komt omdat ik niet kan schrijven over dingen die ik niet zelf heb meegemaakt. Ik had zelf in de kroeg moeten zijn, de gesprekken over de economische malaise moeten horen en het idee als het ware bij de koster zien rijzen.

Nu werd ik bovendien bij het schrijven op Schiermonnikoog nog gehinderd door gekken uit het hele land, debielen en uitzinnigen die ook hun vakantie op het eiland vierden. ‘Die gekken hebben een mooi leventje,’ dacht ik, ‘misschien belazeren ze de kluit en zijn ze helemaal niet gek.’ Mismoedig verscheurde ik de vellen papier die ik beschreven had en liep het dorp in. Het was drie uur in de middag en de zon scheen. Ik ging op een terras recht tegenover hotel Van der Werff zitten. Donders, wat waren die gekken vrolijk, wat regelden ze het verkeer, wat liepen ze te zwaaien en maakten ze een dwaze geluiden. Er was er één bij, een man die ongeveer net zo oud was als ik, die mij een knipoog gaf. Het was een groepje gekken van ongeveer vijftien man en er waren vijf leiders. De gekken droegen kleren van Russische vakantiegangers uit de jaren vijftig. De leiders liepen op moderne Roots schoenen, uitgedost in spijkerpak en T-shirtjes. De groep patiënten kreeg limonade, de leiding nam bier. Misschien hadden ze met zijn allen een grote wandeling gemaakt. Ik kon het allemaal goed bekijken, want er zat verder niemand op het terras bij hotel Van der Werff. In ieder geval zakten de leiders vijf minuten nadat ze hun bier op hadden weg in een diepe slaap. Een van de patiënten kwam naar me toe rennen en vertelde dat ze valium in het bier hadden gedaan. Wat hierop gebeurde was haast onbeschrijfelijk. De patiënten begonnen plots heel redelijk met elkaar te praten, ze begonnen er slim uit te zien en er kwam geld voor de dag. Er werden duidelijk taken verdeeld en binnen tien minuten renden er patiënten naar de Spar, naar de fietsenmaker, naar de drogist, naar de speelgoedwinkel en de apotheek. Een van de patiënten zette met een gewichtig gezicht een pak op tafel. Het leek mij gist in een groot papier. De gekken kwamen terug met hun boodschappen en nu begon er een heel gesleutel. Binnen een uur hadden ze, ik stond er met mijn neus bovenop, een hele bom in elkaar gezet. De gist was bepaald niet het middel dat het deeg van brood doet rijzen, maar onvervalste dynamiet. De ogen vielen mij haast uit de kassen van schrik. Een van de mannen van de leiding bewoog in zijn slaap zijn been en knipperde even met zijn ogen. ‘Op de knop drukken en het hele dorp spat uit elkaar,’ zei een dwaas, een zot, een zogenaamde debiel. ‘De leiders worden wakker,’ giechelde een ander. Wat er nu volgde was zo mogelijk nog dwazer dan alles wat ik al gezien had: binnen vijf minuten hadden de dwazen de hele bom weer voorzichtig gedemonteerd en alles in de wei naast het hotel begraven. De patiënten zaten net weer rustig aan hun limonade, dwaze geluiden uitstotend, het verkeer regelend en rare gebaren makend, toen de leiding echt wakker werd. En ik zag de oppassers denken: ‘Oh, ja, wij waren met die zotten op vakantie.’ Ik rende naar huis en vertelde even later het hele verhaal aan mijn vrouw en mijn buurman. ‘Nu snap ik eindelijk waarom de debielen uit Holland hier “de gangsters” worden genoemd,’ merkte mijn buurman op, ‘maar gelukkig zijn ze niet kwaadaardig.’

==

==

Korte metten

Ik ben heel gelukkig geweest in mijn jeugd. Dat kwam omdat mijn ouders mij volkomen vrijlieten. ’s Zaterdagsavonds ging ik naar de bioscoop. Daar verheugde ik me dan de hele week op. In het duister van een Rotterdamse filmzaal heb ik op zestienjarige leeftijd, terwijl buiten auto’s toeterden, mensen roezemoesden, een druilerig regentje viel, schepen op de Maas op hun droevige misthoorn bliezen, fietsbellen rinkelden en verliefde paartjes wandelden, een prachtige film gezien. Het was precies drie weken voor ik zelf voor het eerst ging varen. Misschien is die film wel de aanleiding geweest waarom ik zelf over de zeeën ben gaan zwalken. Als ik mij niet vergis was het een rolprent gemaakt naar een boek van Jan de Hartog, die ik mateloos bewonder. Je zag een zeesleper bij nacht in smerig weer op volle zee en die sleper was een groot dok aan het trekken. De sleep zat midden op de Atlantische Oceaan en de schipper en zijn twee stuurmannen hadden al in geen dagen meer bestek op kunnen maken. Ze voeren op gegist bestek, maar midden in de nacht zag men op het kleine schip tussen de hoog en gevaarlijk groen aanstormende golven even de maan en een paar sterren tussen de wolken door. De roerganger klampte zich vast aan het stuurrad. De schipper deed zijn metingen met zijn sextant en even later kwamen er ook heel duidelijk twee radiostations door, één uit Newfoundland en één uit Ierland. Op die manier kon er zowel op de sterren als op een radiografische kruispeiling eindelijk bestek op worden gemaakt. De kapitein slaakte een zucht van verlichting. Allemachtig, wat ging dat scheepje tekeer, soms werd het helemaal onder de nachtelijke, koude golven bedolven, en hoe vervaarlijk zag je af en toe het grauwe silhouet van het machtige dok dat door het slepertje veilig naar de haven moest worden gebracht. Het was een film over kranige mannen. De kapitein stapte naar de kaartenkamer en wilde zijn zeekaart op een grote tafel uitspreiden. Die tafel was zo gemaakt dat er niets af kon vallen. Alles wat je erop zette stond deiningvast. Dreigde een kopje op de grond te vallen, dan werd het door een latje aan de rand van de tafel tegengehouden. De kapitein bekeek met ingehouden woede de rotzooi op die tafel. Er rolden koffiepotten, kopjes, oude boeken, beduimelde tijdschriften, een sigarendoos, nat geworden sigaretten en een ventilatortje rond, er slingerde ook nog een hutspotstamper, een onderbroek, een poetsdoek, drie pennen en twee potloden, een fles jenever en zes glaasjes op die tafel, een pijp, een asbak en lucifers, de onderdelen van een scheepsklok zwabberden er, ja, er lag zelfs een koperen kilogewicht dat vroeger door de groenteboer werd gebruikt. Er rammelden een pan en een paar borden, vorken, messen en lepels op die tafel en heel even zag je nog een prachtige chronometer onder de poetsdoek vandaan zeilen. Een half aangegeten boterham en de schil van een banaan lagen op de rand van die tafel om het beeld te completeren. De schipper keek even naar al die rotzooi. Hij wilde zijn grote, ongekreukte kaart op die vermaledijde tafel leggen. Toen ineens mepte hij met een geweldige armzwaai al die rotzooi van de tafel op de grond. De hutspotstamper kletterde in een hoek van de hut tegen de fles jenever, de met koffiedik aangekoekte theelepeltjes bonsden tegen de chronometer. De onderbroek woei de brug op. Het was een machtig gezicht. Het was het gebaar van de meester, van de veldmaarschalk. De schipper stond met zijn voeten in de rommel. Hij vertrapte achteloos een eierdopje. Met een wilde armzwaai had hij in één keer schoon schip gemaakt en legde zijn kaart neer. Hij begon voorzichtig, zo goed en zo kwaad als dat ging, lijnen te trekken en eindelijk, hij beet op het puntje van zijn tong..., eindelijk kwam er een klein stipje op de kaart. Dat puntje moest de sleper en het dok verbeelden. De schipper trok een lijn naar het eiland Wight en ging naar de roerganger. ‘Koers westzuidwest,’ mompelde hij en de roerganger zei: ‘Koers westzuidwest, schipper.’ Er kwam een kleine jongen en die begon op het slingerende schip de messen, de pennen, de onderbroek, de dot poetskatoen, de chronometer en het ventilatortje weer op de tafel te zetten. De kaart borg de jongen zorgvuldig op. De schipper zag het niet. Hij keek recht vooruit naar de horizon in het donker en stak een sigaar op. Ik had grote bewondering voor die man. ‘Hij maakt korte metten,’ dacht ik, ‘de zee maakt echt een vent van je.’ De film rolde door maar dit beeld is me bijgebleven. Dolgelukkig fietste ik naar huis en op het donkere stuk fietspad tussen Schiedam en Rotterdam zong ik een moedig zeemanslied. Langzaam werd ik zelf de held van de film die het dok veilig naar Göteborg bracht vanuit New York, midden in de herfst over een gemene en stormachtige zee.

Dat alles is nu vierentwintig jaar geleden en eerlijk gezegd was ik de film haast vergeten. Nu was ik onlangs op een grote receptie in Amsterdam en stond met een boeiende figuur uit onze samenleving te praten. We stonden met zijn honderdentwintigen opgepakt in een zaaltje van tien bij tien meter en er was één tafeltje in een hoek ver van ons vandaan. De man met wie ik sprak, stak een goede sigaar op en gaf mij er ook eentje. Wij raakten in een interessant gesprek: de man legde me uit hoe je politiek moet maken in Nederland. Dat mocht hij wel want hij is zelf een van de beste politici die we hebben. Op een gegeven moment werd hem een kopje koffie in de hand gedrukt. Een lepeltje en een zakje suiker en een zakje melk waren erbij. ‘Verdomme,’ zei hij, ‘hoe moet dat nou met die sigaar? Die kan ik hier nergens neerleggen.’ Ik zat met dezelfde moeilijkheid. Ook ik stond hulpeloos met een kopje-en-schoteltje in mijn handen en wist, nu ik de sigaar niet uit kon maken, niet hoe ik de suiker en de melk op de goede plaats moest krijgen. Tot overmaat van ramp werd ons nog een gebakje in de hand gedrukt. Dat wil zeggen, een schoteltje waarop in een nat papiertje een stuk appelgebak met veel slagroom lag, een lepeltje en een vorkje waren er ook bij. De staatsman keek naar mij. Hij hield zijn sigaar in zijn mond en had zijn beide handen vol. Ik wilde weglopen om een rustig plekje te vinden, maar wilde toch zien hoe de politicus het geval zou oplossen. Hij zette het kopje koffie eenvoudigweg in de slagroom van het gebak. Maar toen kon hij niet overweg met de suiker en de melk, met het vorkje en het lepeltje, met de schoteltjes en het gloeiendhete kopje koffie. Ik wist dat hij het karwei nooit zou klaren. Hij had zijn sigaar op de grond moeten laten vallen, want zelfs als hij de koffie drinkklaar had kunnen krijgen had hij die en het gebak zéker niet aan de mond kunnen krijgen. Ik wilde net aan een voorbijkomende vriend, die ook al zijn handen vol had, vragen of hij even mijn gebakje en mijn sigaar wilde vasthouden zodat ik mijn koffie kon drinken, toen ik een groot rumoer hoorde. Ik keek op en zag nog juist hoe de staatsman koffie en gebak ruwweg op de grond smeet onder het uitkrijten van: ‘Wat een onzin om je met al die rommel op te schepen. Minder mensen, meer tafels hier, zo is het!’ De hete koffie en de scherven van het schoteltje kaatsten tegen een in een verleidelijke netkous gehuld vrouwenbeen. De dame gaf een gilletje van opwinding en pijn. De slagroom van het gebak vloog tegen de dure pantalon van een Groningse professor. Ik zag hoe de staatsman vergenoegd zijn sigaartje rokend stond toe te zien hoe iedereen stuntelde met zijn koffie en gebak. ‘Korte metten maakt hij,’ dacht ik, en meteen kwam in mijn bewustzijn het beeld van de krachtige armzwaai van de schipper op de sleepboot weer bovendrijven. ‘Prachtig,’ bepeinsde ik, ‘zo zou ik zelf ook willen zijn, maar ik kan me zoiets nu eenmaal niet veroorloven. Er zullen wel altijd wilde leeuwen en tamme konijnen zijn...’

==

Nieuwsgierigheid

Ik zat eens, het moet ongeveer twee jaar geleden geweest zijn, in de provinciale bus van Kamperland naar Goes om daar de trein te halen. In Kamperland had ik een paar verrukkelijke, rustige dagen doorgemaakt met het lezen van Malcolm Lowry’s Onder de vulkaan. In de bus zaten niet erg veel mensen en omdat het zonnig weer was beloofde het een aangename tocht te worden. Die bus rijdt namelijk eerst vier keer kriskras over het eiland Noord-Beveland voor hij de dam naar Goes overgaat. Ik zag de velden en in de verte de duinen. Het was september, hier en daar lagen nog de hopen aardappels en bieten. Onmiddellijk bij de eerste halte al stapten een paar schoolkinderen in, dat was in Wissekerke. Ze gingen achter in de bus zitten babbelen. Maar aan het begin van de tocht in Kamperland was een jongetje ingestapt dat meteen bij de chauffeur was blijven staan. Je hebt soms van die jongetjes die hun moeder en vader de hele dag vragen stellen, en nu de ouders er niet waren had de jongen de chauffeur als slachtoffer gekozen. En terwijl de chauffeur over smalle dijkjes reed naar Kortgene, Rietschans, Veldhoek, Cats en Colijnsplaat, vuurde het jongetje zijn vragen op hem af. Dat ging ongeveer als volgt:

‘Wat zijn die wolken mooi, hè?’

‘Ja, die zijn verrekte mooi, jongen.’

‘Hoe werken wolken eigenlijk? Weet u dat?’

‘Nou, er komt damp van de grond, er is nattigheid op de grond, op de akkers, op de rivieren, op de zee, op de moerassen, soms zelfs in de woestijn. De zon schijnt daarop en dan stijgt het verdampte water omhoog. Als er genoeg van dat spul bij elkaar is krijg je vanzelf een wolk. Die blijft dan een hele tijd zweven en op een gegeven moment wordt het zo warm of koud in de lucht dat de damp zich in druppels omzet. Dan bestaat de hele wolk dus eigenlijk uit water, dat wordt te zwaar om in de lucht te blijven hangen en dan valt het als druppels weer naar beneden, of als sneeuw of hagel als het erg koud is. Zo zit het volgens mij met de wolken.’

‘Nou dank u wel meneer, dat begrijp ik wel zo’n beetje, maar nou onweer, hoe zit dat precies in elkaar?’

‘Onweer dat is als de wolken botsen.’

‘Maar dan kunnen ze toch net zo goed in elkaar overgaan?’

‘Dat doen ze vaak genoeg, maar soms zijn er wolken uit het zuiden, die zijn elektrisch anders geladen dan de wolken uit het noorden en als ze elkaar dan raken geeft dat een kortsluiting, net zoals wanneer je een open leiding van de elektriciteit vastpakt of wanneer er water in het stopcontact komt.’

‘En doet God dat nou allemaal?’

‘Ja, schijnt Hij wel te wezen.’

‘Bestaat God eigenlijk?’

‘Dat is een vraag waar de wijzen nog geen antwoord op hebben. En ik ben geen wijze, dus daar kunnen we het beter niet over hebben.’

‘Draagt God ook een bril? Ik bedoel met zo’n montuur als het uwe?’

‘Dat weten we allemaal niet jongen, zulke dingen moet je overlaten.’

‘Maar aan wie moet je het dan overlaten?’

‘Aan het onbestemde en bovennatuurlijke, beste jongen.’

‘En zijn er ook engelen met kunstbenen of met een glazen oog of met een kunstgebit?’

‘Dat zijn allemaal zaken waar we pas achter komen als we dood zijn gegaan.’

‘Waarom worden mensen eigenlijk geboren en gaan ze weer dood?’

‘Ze moeten in de tussentijd zien te leven, ze moeten een beetje naastenliefde betrachten, daar draait het allemaal om en ze moeten de natuur niet verpesten, verder mogen ze alles.’

‘Doet doodgaan pijn?’

‘Bij sommige ziektes doet het afschuwelijk pijn, bij andere ziektes ben je zo, rats!, weg.’

‘Welke ziekte kan ik nou het beste krijgen om aan dood te gaan?’

‘Nou, een verkeersongeluk is het beste, een zwaar ongeluk, of een hersenbloeding of een plotselinge hartstilstand.’

‘Maar daar kun je zelf geen invloed op uitoefenen, hè?’

‘Nou, je kan jezelf natuurlijk doodrijden.’

‘Dus ik moet mezelf doodrijden vlak voor ik ongeneeslijk ziek word?’

‘Dat heb ik niet gezegd.’

‘U bent zeker heel sterk want dat stuur staat toch onmiddellijk op de wielen? Dan moet je sterk zijn om dat te kunnen draaien, dat wiel.’

‘Zo was het vroeger jongen, maar tegenwoordig hebben we stuurbekrachtiging. Er zit ergens een ketel in de bus en daar zit samengeperste lucht in. De motor stopt daar steeds maar meer samengeperste lucht in, dat noemen we een luchthydraulisch systeem. Die lucht helpt bij het draaien van het stuur, op die lucht gaan de deuren open en dicht en op diezelfde lucht werkt het remsysteem. Je hoort toch altijd even sissen als de deuren open- en dichtgaan? Dat is de lucht uit de ketel, samengeperste lucht.’

‘Nou, ik begrijp het niet helemaal, maar tot hoever kan je lucht nou samenpersen?’

‘Je kan lucht zover verdichten in een kleine, gesloten en koele ruimte tot het vloeibaar wordt.’

‘Haha, dat is malligheid, daar heb ik nog nooit van gehoord. Maar nou iets anders, aan de bieten en de aardappels blijft toch grond kleven? Dat gaat allemaal naar de fabriek in de stad, op een goede dag hebben we geen grond meer, of dan liggen de akkers op veertig meter onder de dijk, hoe zit dat eigenlijk? Nu heb ik het niet over maanden, maar over honderden jaren... Die grond verdwijnt maar. Of komt er soms grond bij?’

‘Ik zou het niet weten, beste jongen, het probleem lijkt mij eerder een schijnprobleem.’ De chauffeur glimlachte toen hij dat woord uitsprak, als een geduldige vader zat hij alles uit te leggen, het veraangenaamde zijn ritje, hij werd aardig afgeleid.

‘U hebt toch een vrouw en een zoontje in Goes?’ vroeg het jongetje nu.

‘Welzeker,’ zei de chauffeur.

‘Maar in Kamperland zag ik u een meisje zoenen bij de halte, was dat soms familie? Uw vrouw was het in ieder geval niet. Het is een heel aardig meisje, ze maakt bij ons de school schoon, weet uw vrouw daar nou van? Ik heb al eens aan het meisje gevraagd of ze familie van u was, maar ze zei van nee.’

De chauffeur ging verzitten en keek even achterom naar de passagiers alsof hij om hulp wilde smeken. Op het ogenblik zaten er zevenentwintig man in de bus. ‘Beste jongen,’ zei hij, ‘ga daar weg van die plaats, het is verboden met de chauffeur te spreken zoals daar op dat bordje staat en bovendien sta je voor mijn zijspiegeltje zodat je het verkeer belemmert en in gevaar brengt.’ En daarmee was het gesprek afgelopen.

==

Besluiteloosheid