J.M.A. Biesheuvel

De steen der wijzen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2046 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is in 2022 gemaakt naar het Verzameld werk in drie delen, 2008

Voor Eva

==

*

==

Vrijheid, moed, een goede inborst, hoop en onwankelbare liefde, wie dat heeft is een gelijke van God.

J. M. A. B.

==

*

==

Wie de mensen laat zien hoe zij te midden van alle ellende in onze steden en dorpen een zuiver, mooi en heldhaftig leven kunnen leiden; wie ze leert hun brood te eten, van hun rust te genieten en met mensen om te gaan, zonder dat men er zich naderhand over hoeft te schamen, die zal aan het mensenleven de glans teruggeven en zijn naam zal in de geschiedenis eervol worden vermeld.

Emerson

De steen der wijzen

Verveling, verveling, smachten naar een glimp van geluk, wachten op de uren durende extase, de exaltatie der verbeelding, ja, nu moet zich iets voordoen, ik wil beslist deze avond niet nutteloos doorbrengen, en verdraaid, ik zie een kamer in een statig herenhuis in het centrum van Kopenhagen, naar de inrichting te oordelen ergens in de jaren 1920-1925. Daar doemt in de kamer een geranium op in een rode pot, een vleugel met daarop een witte vaas vol rode rozen. Het is waarschijnlijk zomer want het raam staat open en geluiden van spelende kinderen, optrekkende trams, roepende moeders dringen het vertrek binnen. Ik zie twee portretten, de een van een statige, rijzige, deftige man, de ander van een beeldschone vrouw. (‘Wacht u voor de man met de rode hoed en met het mes in zijn linkerhand, eet geen bedorven kaas, een oude dame zal uw pad kruisen die zegt: “Lekker weer vandaag!” ’) Ja, het beeld wordt steeds helderder. Die mensen die daar geschilderd zijn, zijn de bij een treinongeluk in Frankrijk omgekomen ouders van de twee mannen die op de sofa bij de vleugel zitten. De vader was baron en bankier, de moeder alleen maar baronesse. Gelukkig liet de vader aan zijn zoons een bedrag na dat zo groot was dat ze van de rente alleen al op grote voet konden leven. Laten we de twee mannen, van wie u begrijpt dat ze broers zijn, eens aan een nader onderzoek onderwerpen. De een ziet er intelligent en vriendelijk uit, de ander heeft een lelijk en stompzinnig gezicht. Karl steekt in het pak, zegt af en toe ‘Ahum’ en maakt elegante gebaren. Niels heeft zich in een flodderbroek gestoken, mompelt af en toe ‘Krijg het lebberus’, zit doodstil en kijkt somber, gelaten voor zich uit. Karl is een intellectueel en doceert aan de universiteit, Niels is zijn debiele broer die veel last en ellende veroorzaakt. De geleerde kan niet gedogen dat zijn broer wordt opgesloten in een gekkenhuis of gesticht of plaatsvervangend gezin. Soms slaat de gek zijn broer op zijn hoofd als die piano speelt, een enkele keer spuwt hij op het doek dat Karl aan het schilderen is. In de collegezaal, op de wandeling roept de zwakzinnige onbegrijpelijke verwensingen naar het hoofd van de professor of de voorbijgangers. Het is lastig voor de verfijnde Karl, maar met veel liefde en geduld is het te dragen. Omdat hij een hart van goud heeft, houdt hij zijn broer bij zich. Samen eten ze, samen gaan ze naar bed, een tweepersoonsbed, samen staan ze op, samen gaan ze naar het theater. En als Karl musiceert, schildert of schrijft, loopt Niels door het ruime vertrek te ijsberen en gromt en bromt en vloekt.

Nu zitten die twee in gedachten verzonken op de sofa, vlak na ontbeten te hebben. Wat zou Niels denken? Ik haat mijn broer omdat hij zoveel meer kan dan ik. Ik ga een handdoek natmaken en die boven zijn schrijfmachine uitwringen, niet nu, maar over een uur of anderhalf. Hij houdt me alleen bij zich om des te intelligenter en wellevender uit de hoek te kunnen komen. De mensen verbazen zich immers altijd over het verschil in gedrag tussen ons tweeën. En wat denkt Karl? Tja, dat is niet zo eenvoudig uitgelegd, er schiet hem een droom te binnen die hij de afgelopen nacht heeft gehad en daarover zit hij nu te piekeren. Dit is wat hij om halfvier in de nacht, naast zijn broer gelegen, heeft gedroomd:

Er was duizenden jaren voor Christus een stam van Quotapetl-Indianen die in het heilige der heiligen van hun tempel een klein, roodstenen kruikje bewaarden. Het kruikje had de vorm van een ei, maar dan een heel klein ei – het was ongeveer een centimeter groot – en in dat holle eitje zaten vijf korrels opgesloten, vijf heel kleine steentjes, zandkorrels eigenlijk. De bedoeling van dat eitje was dat het ooit gebroken zou worden; de vijf steentjes, de vijf zandkorrels moesten door een mens genuttigd worden. En zoals sterren vanzelf hun juiste, vaste plaats in het heelal zoeken, zo zou ieder van de korrels zich op een bepaalde plaats in het lichaam nestelen. Eén in het reukorgaan zodat je zou kunnen ruiken als een vos of een mol, en het is bekend dat mollen de fijnste neus ter wereld hebben, aldus Kenneth Grahame in The wind in the willows; één in de ogen zodat je onmetelijk meer zou zien dan de gemiddelde mens – je zou prachtige schilderijen kunnen maken, nog mooier dan Picasso, Rembrandt of Vermeer ze ooit gemaakt hebben; één in de oren zodat je meer geluiden zou horen dan wie ook – je zou kunnen componeren mooier dan Mozart of Moessorgski hoewel dat onmogelijk schijnt; één in de hersenen zodat je beter dan Tolstoj, Flaubert, Tsjechov, Maupassant, Sartre, Collier, Boelgakov, Nabokov en Gogol zou kunnen schrijven; en één, de laatste, in de blindedarm; die laatste korrel zou maken dat je godgelijk werd, met die korrel in het lichaam werd iemand zo machtig als wij ons gebruikelijk God voorstellen: alwetend, eenzaam, de heerser van het heelal, Schepper van komende diersoorten en uitlokker van godsdiensttwisten en grote gruwelijke oorlogen. De Indianen wisten uit overlevering dat de steentjes genummerd waren van een tot vijf. Maar nooit durfde de opperpriester van de Quotapetl-Indianen het eitje in zijn hand te nemen, hij durfde er zelfs niet naar te kijken, maar wel noemde hij het kleine kruikje met zijn nietige inhoud ‘de steen der wijzen’, waarnaar wij in onze onnozelheid nog steeds op zoek zijn. In de loop van dit verhaal zal u uit de doeken worden gedaan dat de steen der wijzen allang genuttigd is, en hoe, maar nu gaan wij op deze kwestie nog niet in. Karl droomde dat hij voor de opperpriester geknield lag en steeds maar weer de vraag stelde of de priester de korrels niet wilde nuttigen ‘want dan hadden wij tenminste een God’. Maar de opperpriester lachte en merkte op: ‘Ik ben niet geschikt om God te worden, jij geloof ik ook niet, er zal wel nooit iemand komen, er zou eerst een wonder moeten gebeuren. We zouden een teken of een boodschap uit de verste verten van het heelal moeten hebben, de waanzinnige oorzaakloze oorzaak van heelal, vis, boom, mens, dier, zon en maan moet God zelf aanwijzen.’ In Karls droom gingen honderden jaren voorbij waarin er niets met de korrels gebeurde. Er kwamen daarna rovers en een man in een klein scheepje bracht de steen der wijzen naar de Polynesische eilanden. Een Arabier stal het ding en bracht het vele jaren later in het geheim naar Bagdad. Weer een lange tijd later kwam er een zalige nacht waarin een heldere ster boven Bethlehem schitterde en engelen aan de daar in het veld slapende herders verkondigden dat Jezus, dat God zelf geboren was. De herders telefoneerden met alle wijzen uit het Oosten en drie van die wijzen ondernamen de verre reis naar de geboorteplaats van de kleine God. Het waren een neger die mirre wilde aanbieden aan het pasgeboren kind, een Chinees die goud aanbood, en een Arabier, Achmed Tawfik Al Halmoed. Deze wist veel van sterrenkunde en redeneerde als volgt: als er inderdaad zeer laag boven de grond een nieuwe ster straalt boven Bethlehem, zal ik het kindeke de steen der wijzen aanbieden. Ik zal zijn moeder vragen of zij het kruikje op zijn zesde verjaardag wil breken, de korrels genummerd 1 tot en met 5 zorgvuldig opvangen, ze door de pap roeren die het kind te eten krijgt en dan zal alles goed komen, dan hebben wij waarachtig eindelijk een God. Nooit was iemand zo raar, zo hoogmoedig geweest om de korrels te slikken, niemand had het gedurfd en door de eeuwen heen was door wijze koopmannen en filosofen in wier handen zich het kruikje, de steen der wijzen bevond, het geheim zorgvuldig bewaard. De wijzen uit het Oosten snelden op een paard, op een ezel en op een kameel naar de geboorteplaats van God. Ze verdwaalden en kenden elkaar nog niet. In Jeruzalem echter kwamen ze elkaar tegen en toen zagen ze gedrieën het wonder boven Bethlehem, daar scheen inderdaad wonderschoon een nieuwe sterre!, waarop ze samen verder gingen, eerst de ezel met de neger erop, dan het paard met de Chinees en vervolgens de Arabier op zijn kameel. Er kwam een lichtende pijl uit de nieuwe ster die recht naar de stal wees waar het kindeke geboren was en de drie wijzen dachten: dit is het wonder waarop we gewacht hebben. Achmed Tawfik Al Halmoed op zijn kameel dacht: als de moeder niet getrouwd is en laten we zeggen Maria heet, dan weet ik het helemaal zeker en zal ik haar de steen geven. Zo gebeurde het: de drie wijzen kwamen in de stal, het kind zag er goddelijk uit, het droeg een stralenkrans om zijn kleine hoofd, de ster fonkelde en was ongewoon mooi, de moeder was ongetrouwd en heette inderdaad Maria. De drie wijzen knielden in aanbidding voor het kindeke, de heerser van het heelal, zo eenvoudig in zijn stal. Maria was ten zeerste verrast door de prachtige, kostbare gaven. Het goud was goed als betaalmiddel, mirre kon je in je haar steken en het voorstel van de korrels door de pap van het kind als het zes jaar werd vond ze heel leuk, ze moest erom lachen, maar de Arabier bleef ernstig en sprak: ‘Bewaar dit kruikje heel goed, vrouw, de inhoud ervan is het enige in het heelal dat je kind werkelijk tot een kunstige en almachtige God kan maken.’ Maria giechelde en sprak: ‘Hij ís al God, kijk maar naar de ster hier boven de stal.’ ‘Nee,’ merkte de Arabier op, ‘dat is slechts het teken waarop de mensheid duizenden jaren heeft gewacht, het is een boodschap. Nu is er eindelijk iemand die God mag worden.’ Maria begreep het wel en ze begreep het niet, in ieder geval borg ze het kruikje, de steen der wijzen, heel goed op in een van haar omslagdoeken. Herodes, de koning daar, in zijn paleis van boden gehoord hebbende dat de heerser van het heelal geboren was, besloot een half jaar later om alle kinderen tot een leeftijd van twee jaar in een straal van honderd kilometer rond Bethlehem door zijn soldaten te laten doden. Jozef en Maria, die van dat plan wisten, vluchtten naar Egypte, maar onderweg werden ze staande gehouden door soldaten. Het was nacht, pikdonkere nacht omdat de fakkels van de soldaten uit waren gegaan en de maan niet scheen, licht van sterren was er niet omdat de hemel bewolkt was. Maria had het kind in haar kleding verborgen en juist dachten zij door de wachtposten heen te kunnen glippen toen het kind begon te schreien. Op dat moment gaf Maria haar kleine lieveling aan Jozef die veel harder rennen kon dan zijn vrouw en hij wist met het kind in zijn armen inderdaad met de schrik vrij te komen. Maar de soldaten grepen Maria om haar middel en spraken bars: ‘Wij hebben een kind gehoord, geef het hier, vrouw, wij zullen het doden, dat is onze opdracht.’ ‘Ik heb helemaal geen kind bij me,’ zei hierop Maria, maar ze geloofden haar niet en begonnen haar duchtig te onderzoeken. De vrouw schaamde zich om de manier waarop ze werd betast, bepoteld en geknepen. Een van de soldaten, Cyrillus geheten, stootte op het kruikje, hij wierp het op de grond en de andere soldaten stampten bij toeval het eitje kapot, zodat de korrels genummerd 1 tot en met 5, waarvan 5 de belangrijkste was omdat die je goddelijke kracht en onsterfelijkheid kon bezorgen, ja zelfs de mogelijkheid om kolibri’s honing te laten drinken op Sirius, in de steenachtige grond verdwenen en voorgoed onvindbaar waren. Jammer! In de droom die Karl naast zijn zwakzinnige broer in bed beleefde, gingen nu achttienhonderd jaar haast ongemerkt voorbij. Toen kwamen er steenhouwers op de plaats waar de korrels in de grond verdwenen waren. De korrels waren onderdeel van marmer geworden, Egyptisch marmer. De uitgehakte brokken werden naar Alexandrië gebracht. Nu wordt de droom een beetje ingewikkeld waardoor ik me genoodzaakt zie een lang verhaal kort te maken. (Moet ik de hele reis beschrijven van een Engelse schoener op weg van Egypte naar Japan, met aan boord een lading schoenen en marmeren platen? Het is natuurlijk afschuwelijk dat onderweg door rampen, storm, dorst en scheurbuik acht van de matrozen en een stuurman omkwamen, maar met de eigenlijke loop van het verhaal heeft dit niets te maken.) Karl zag een badkamer waarin men zich douchen kon, die badkamer hoorde bij kamer 274 van het hotel The Rising Sun, 834, Tokuheda Lingdang in Tokio, Japan. Rond het afvoergootje van de douche, in een kleine cirkel eromheen, zaten op een diepte van één centimeter de vijf korrels verborgen... Nu zult u zeggen: ‘Dat is maar een droom’, maar let op wat Karl verder droomde!

Hij schaakte met de koning van Denemarken. Prachtige gouden stukken stonden op een platina schaakbord. Karl voelde dat hij nog maar heel klein was, een kind nog maar, een zesjarige. ‘Als je van me durft te winnen,’ zei de koning van Denemarken, ‘zal ik je moeten straffen.’ Ze speelden twee uur lang en toen had het kind gewonnen, waarop de koning met veel moeite een zandkorrel uit zijn zak haalde die net zo zwaar was als de materie in het binnenste van een zwart gat in het heelal; sterren die in elkaar klappen kunnen, al waren ze driemaal groter dan de zon, de grootte van een zandkorrel aannemen, maar die korrel weegt dan zo zwaar dat het gewicht niet te berekenen is, niet in kilogrammen is uit te drukken. Laten wij het eenvoudig houden, het gewicht nemen van de hele wereldvloot – ik kan me dat gewicht haast niet voorstellen, ondanks het feit dat schepen op water drijven zijn ze toch heel zwaar, waarom zinken ijzeren schepen met een zware lading en hoge opstallen en zware machines, zware motoren in hun binnenste eigenlijk niet? Ik begrijp het niet maar weet wel dat een zandkorrel met het gewicht van vijfhonderdduizend volle olietankers, passagiersschepen en vrachtschepen, wel heel zeldzaam, zonderling en zwaar moet zijn. De kleine Karl had gewonnen en vroeg hoe hij gestraft zou worden. De koning legde, en dat was merkwaardig omdat alleen God zoiets zwaars zou kunnen tillen, de korrel uit zijn zak op het randloze schaakbord. Toen tilde hij het bord aan zijn kant een paar centimeter op en gebood Karl om geknield met zijn hoofd onder de lage kant van het bord te gaan zitten. Karl hoorde de korrel aankomen, als een glijdende zware rots kwam de zandkorrel piepend, schurend, krassend, brullend, donderend, denderend en alle ledematen in trilling brengend aangegleden, de korrel viel van het schaakbord op het hoofd van de dromer. Toen de korrel door het lichaam van de gestrafte heen viel, ging er een siddering door Karl en een half uur lang voelde hij zichzelf nog een korrel die oneindig zwaar woog. Zeer compact en gans uniek, de handen om zijn opgetrokken knieën gevouwen. Dat was het zaligste gevoel dat hij in zijn leven had gehad. De korrel, die als strafmiddel was gebruikt, was gevallen tot in het middelste der aarde en de stand van de aarde ten opzichte van de zon en de maan veranderde, je hoorde de etherwind (die volgens Ehrenfest niet kan bestaan omdat de tijd in het heelal onderhevig is aan zwaartekracht) om je oren suizen. Karl wist dat het vallen van de korrel door zijn lichaam hem een groter geluksgevoel had opgeleverd dan het paren met een vrouw, het sterven, of geboren worden met zich mee kan brengen. Toen werd hij wakker.

Naast hem lag Niels te zweten en hij mompelde in zijn slaap: ‘Vlieg ten hemel, krijg de rambam, krijg de ziekte achter je lever, krijg een schaduw achter je hart, halleluja!, godverdomme!’ Karl lette er niet op, hij wist van zichzelf niet eens of hij hardop had gedroomd. Maar opeens ging hij verschrikt, haast in paniek rechtop in bed zitten. Hij herinnerde zich hoe hij jaren geleden had gedroomd dat de volgende dag om één uur in de middag bij vol daglicht het geweldige passagiersschip Hamlet op de kust zou lopen precies tussen de kustplaatsjes Sündvall en Holmkvist en die droom was op dezelfde manier geëindigd: schaken met de koning van Denemarken, een kind tegen een volwassene, het kind wint, zware korrel op platina bord, de siddering door het lichaam als de korrel door het lichaam begint te vallen en het zalige idee, dat wel een half uur leek te duren, zelf een zeer zware zandkorrel te zijn. Het schip was op de in de droom aangegeven tijd en plaats op de kust gelopen. Men zou haast zeggen dat daarom ook de droom over de steen der wijzen voorspellend was. Waarom anders al die voor een normale droom overbodige details?

Een paar maanden bleef hij met het vraagstuk rondlopen. Hij ging naar college en werd daar lastiggevallen door de ruwe Niels; hij musiceerde en werd gesard door de zwakzinnige; hij schilderde en schreef terwijl hij almaar de bespottingen en slagen van zijn arme, weinig geestrijke broer moest doorstaan. Alleen liefde bond Karl aan zijn broer en misschien wilde iemand hem voor zijn broederliefde, zijn verregaande vorm van verdraagzaamheid belonen, ik weet het niet. Op een avond zat hij een Franse roman te lezen terwijl zijn broer al snurkte in het bed. Karl liep voorzichtig naar de vleugel en begon een sonate van Mozart te spelen. Zo wekte hij zijn broer. ‘Zak,’ riep die, ‘waarom maak je me wakker?’ ‘Wij gaan morgen een reis maken naar Japan,’ zei Karl vriendelijk, ‘ik heb namelijk iets bedacht.’ Nu had hij inderdaad een heel goede hoop om te slagen, want hij had een verdunningsmiddel ontdekt waartegen marmer niet bestand was, maar het dunste papier, een luciferhoutje en derhalve de korrels die samen de steen der wijzen vormden, wel. Hij had het geheim van de vloeistof, het verdunningsmiddel, voor zijn broer achtergehouden en wilde dat ook nooit verklappen. Dat Karl zijn broer meenam in een vliegtuig van Kopenhagen naar Tokio is een wonder als je bedenkt wat hij van plan was en wat Niels eigenlijk voor een zielige lamzak was. Ja!, zulk een liefde, zulk een genegenheid van een intellectueel voor zijn zielige broer moest wel beloond worden!

Een week later kwamen de broers bepakt en bezakt (het flesje met de geheime vloeistof zat op een veilige plaats, het was de eerste keer dat Karl iets voor zijn broer geheimhield) in Tokio aan. Karl sprak vloeiend Japans en met zijn broer liep hij zonder omwegen van het vliegveld naar huisnummer 834 aan de boulevard genaamd ‘Tokuheda Lindang’. Daar aangekomen bleek er inderdaad een hotel te zijn en dat zag er precies zo uit als in Karls droom. En verdraaid!, het hotel had een Engelse naam en werd uitsluitend door Engelse en Amerikaanse en Australische toeristen bezocht. Het heette The Rising Sun. Toen Karl dat zag werd hij heel gelukkig hoewel Niels juist een grote klodder slijm op zijn broekspijp spuwde en daarbij gemeen en hatelijk lachte. ‘Wat hebben wij hier eigenlijk te zoeken, sukkel?’ vroeg Niels. Karl glimlachte en zei plechtig: ‘Ik ben hier gekomen om God te worden, mijn beste.’ Hierop sloeg Niels aan het vloeken dat de stukken eraf vlogen: ‘Meneer Karl moet schilderen, musiceren, boeken schrijven, gedichten, alles om het contrast met mij des te groter te laten zijn in de ogen van anderen, nu wil de geleerde broer ook nog God worden, dan zul je mij natuurlijk straffen. De mensen zullen mij uitlachen omdat ik eigenlijk alleen maar geschikt ben voor geitenhoeder en als ze me vragen: “Hoe gaat het tegenwoordig met je broer?”, zal ik moeten antwoorden: “O, die is God tegenwoordig.” Je bent een ellendeling, Karl, want je zult mij kwellen en pijnigen en straffen. Ik snap het al, je hebt me misschien altijd bij je gehouden om mij te laten zien hoe een mens van het leven genieten kan. Ach, je weet niet hoe ik je haat en hoe bang ik tegelijk voor je ben.’ Karl luisterde zwijgend en sprak: ‘Straffen zal ik je nooit, beste Niels, wat er ook van me moge worden, ik zal altijd van je blijven houden en misschien kan ik je nog wel genezen.’ Kart bestelde een kamer, een tweepersoonskamer in het hotel. Hij moest drie dagen wachten voor hij kamer 274 betrekken kon. Zodra hij daar was, betrad hij de douchecel van de badkamer die bij het vertrek hoorde. Hij kon niets merkwaardigs ontdekken aan het afvoergootje in de grond. Het waren rondom het gootje inderdaad roze geaderde marmerplaten, afkomstig uit een streek tussen Egypte en het tegenwoordige Israël. Op een nacht, Niels had met alle geweld de hoeren van Tokio willen bezoeken en had veel gedronken, kreeg Karl toen zijn broer eindelijk sliep, zijn kans. Onze held sloop naar de douchecel en begon het marmer in een kleine cirkel rond het afvoergootje te verdunnen en inderdaad vond hij de korrels 1, 2, 3 en 4. Hij deed de korrels in een glas water en dronk alles op. Meteen voelde hij zich zeer machtig: hij rook veel meer dan hij ooit had kunnen ruiken, hij zag en hoorde en dacht als een god. Hij voelde dat hij nu tot alles in staat was hoewel hij korrel nummer 5 nog niet gevonden had, en dat was juist de korrel die hem goddelijke kracht en onsterfelijkheid kon bezorgen. De verdunningsvloeistof was echter op en hij kon alleen maar meer van dat spul maken in Denemarken omdat hij per se Oostzeewater voor de bereiding nodig had, Oostzeewater was eigenlijk het belangrijkste bestanddeel. Karl stond te peinzen en dacht: wat zou ik eigenlijk met die vijfde korrel moeten? Heeft onze wereld eigenlijk wel een God nodig? Het kwam hem voor dat God overbodig was en hij besloot om de vijfde korrel niet te zoeken. Eigenlijk was hij bang om ook de laatste, de belangrijkste korrel door te slikken. Een uur lang stond hij in de nacht te zweten en te bibberen van angst, juist wilde hij weer naar bed gaan toen Niels de badkamer betrad. ‘Ik miste je in bed, man,’ zei hij, ‘wat doe je hier eigenlijk?’ Karl, nu pas goed begaan met het trieste lot van zijn broer, deed hem het hele geheim uit de doeken... ‘We gaan weer terug naar Kopenhagen,’ zei Karl. ‘Dat doen we niet,’ schreeuwde Niels, ‘als de belangrijkste korrel nog hier is moeten wij hier blijven.’ Dertien jaar zijn de broers in Japan gebleven. Karl, voortdurend lastiggevallen door zijn broer, begon prachtige schilderijen te schilderen, hij componeerde mooier dan Mozart en Moessorgski, hij schreef betere en boeiender romans dan Gogol, Flaubert, Nabokov, Melville en Tolstoj. En hoe hij ruiken kon! Het was goddelijk. En zeg mij eens, lezer, u kent toch zeker wel de Deen Karl Larsson die in Japan beroemd werd om zijn scheppingen en die daar als een god werd geëerd? Maar nu, Niels, die kent ge natuurlijk niet. Wil dan weten dat al dat scheppen, dat al die kunst maken veel te veel werd voor Karl, want hij was toch maar een gewoon mens. Alleen het ruiken al bezorgde hem zulke verrukkingen dat hij er bijkans aan stierf. In negentienhonderdachtendertig is Karl Larsson overleden, op drieëntwintig mei. Hij kreeg een prachtige begrafenis en kwam niet ver van de graven der Japanse keizers te liggen. Daar ligt hij onder een wilg en een nachtegaal zingt de hele zomer op zijn graf. Nu was er niemand meer om op Niels te letten. Hij werd krankzinnig. Hij had heel goed geluisterd naar zijn broer toen die hem het geheim verklapte van de vijfde korrel, hoe je God kon worden. Niels kocht een houweel en begon de hele badkamer aan stukken te hakken, de brokken marmer slikte hij gewoon door. Zo moet korrel 5 van de steen der wijzen in zijn lichaam zijn terechtgekomen en werd hij God, iemand met goddelijke kracht, iemand die kolibri’s honing kan laten zuigen op Sirius, een onsterfelijke! Hij werd geitenhoeder in Japan en riep op een keer: ‘Krijg allemaal de kolere!’ Toen brak de tweede wereldoorlog uit. Hij bokste in een circus in Australië en riep in zijn woede: ‘Val dood, schoft!’ Toen kwam er oorlog in Korea, het martelen in Chili, Vietnam, Griekenland, Portugal, Rusland. We kregen de uitvinding van de waterstof- en de neutronenbom. Binnenkort zal Niels misschien cowboy zijn in Texas en roepen: ‘Krijg nu allemaal tegelijk de tering!’ God, mijn lieve god, wat zal er dan gebeuren? Wij houden ons hart vast. Want Niels is dom en liederlijk en gemeen en sterven zal hij nooit, nee, sterven zal hij nooit! Nu is er altijd al grote ellende op de wereld geweest, maar het had zo mooi kunnen worden als de vriendelijke, erudiete Karl ook die vijfde korrel had gevonden. Het lam zou met de wolf verkeerd hebben, de luipaard zou bij de geitebok neergelegen hebben, en het kalf en de leeuw en het jonge vee zouden te zamen geweid hebben, hare jongen zouden te zamen hebben nedergelegen, en de leeuw had stro gegeten gelijk ene os. Een mens zou zijn vuist niet gebald hebben tegen een ander mens. Een zoogkind zou zich vermaakt hebben over het hol van een adder, en een gespeend kind zou zijn hand hebben uitgestoken in de kuil van de basilisk!

==

Wantrouwen

Het is herfst, alles is nat, de meeste bomen hebben haast al hun blaadjes verloren, auto’s rijden door diepe plassen, het wordt al vroeg donker. In het huis van de burgemeester van een kleine provincieplaats wordt op het avondeten gewacht. De vrouw des huizes is in de keuken druk bezig en prettige geuren van sudderend vlees, witlof en appelen die gekookt worden, zijn in de kamer te bespeuren. De burgemeester loopt te ijsberen door de grote voorkamer, in de achterkamer kleuren zijn twee zoontjes prenten in. In diezelfde achterkamer zitten ook een grootvader en twee tantes te mompelen. Ze hebben het over de jeugd van tegenwoordig die niet meer zo beleefd is. De lieve jeugd begint veel te vroeg met vrijen, ze roken maar en op straat kalken ze alles onder. ‘Met een tasje kan ik niet over straat,’ zegt een tante, ‘er komt een jongen op een brommer voorbij en die grist je tasje zo ruw uit je hand dat je haast omvalt. De politie doet niets en naar je geld kun je fluiten.’ ‘En dan die rare boeken die er tegenwoordig worden geschreven,’ zegt de grootvader, ‘het is allemaal onbegrijpelijk, er is geen touw aan vast te knopen, maar er komen veel vloeken in voor en over het algemeen zijn de verhalen vies.’ ‘Daar hebben we het al vaker over gehad,’ zegt een andere tante, ‘weet je wat de beste manier is om een appeltaart te maken, Mies?’ De burgemeester walgt van die verhalen en daarom loopt hij te ijsberen. Hij steekt een pijp op en loopt naar zijn kinderen. ‘Zijn jullie fijn aan het kleuren, jongens?’ vraagt hij. ‘Balthazar,’ roept zijn vrouw uit de keuken, ‘kun jij de tafel niet alvast dekken? Vergeet de soepborden en het peper-en-zoutstel niet.’ Terwijl de burgemeester de tafel dekt, kijkt hij naar buiten, hij luistert naar het gezever van de oude mensen. De tuin is troosteloos. ‘Hoe laat gaan we eten?’ vraagt hij aan zijn vrouw in de keuken. ‘Over ongeveer twintig minuten,’ antwoordt ze. Hij bijt op zijn lip en gaat met zijn hand door zijn haar. Hij durft niet hardop te zeggen: ‘Waarom hebben we toch iedere zondag opa, tante Nel en tante Mies op bezoek?’ Hij verbijt zijn ergernis. Al de hele dag loopt hij zich hierover kwaad te maken en omdat het regent is het ook geen weer om te tennissen of te fietsen. Hij slaakt een diepe zucht en vraagt zijn vrouw: ‘Vind je het goed dat ik bij Onderwater even een borreltje ga drinken? Ze hebben daar een receptie. Ik drink maar één glaasje en kom dan weer naar huis, precies op tijd voor het eten.’ ‘Is dat nou nodig?’ vraagt zijn vrouw Sonja, ‘blijf toch rustig thuis en ga de krant nog wat lezen.’ ‘Ik heb de krant al uit,’ mompelt hij. ‘Lees dan De vrouw bestaat niet uit,’ oppert Sonja, ‘je vindt dat toch zo’n leuk essay?’ ‘Ik heb nu geen zin om te lezen,’ zegt hij, ‘en het lukt toch niet met al die drukte in huis.’ ‘Nou goed, ga dan maar,’ zegt Sonja, ‘maar kom niet te laat thuis. Laten we zeggen dat we over een halfuurtje eten, het kan nog wel even wachten...’ Hij geeft zijn vrouw een kus en trekt fluitend zijn regenjas aan. Als de tantes de buitendeur horen dichtslaan, vragen ze: ‘Gaat Balthazar nog even uit? Dat moet je toch niet goed vinden, Sonja. Hij gaat steeds onbesuisder doen. Hij praat niet met ons en rookt almaar zijn pijp, hij ijsbeert maar, hij heeft natuurlijk zorgen.’ Sonja glimlacht. ‘Grootvader, u hebt zeker wel trek in een jonge jenever, is het niet?’ vraagt ze, ‘schenk uzelf maar in, want ik ben nog in de keuken bezig.’ Als ze weer bij het fornuis staat, ziet ze haar man driftig tikkend met zijn wandelstok om de hoek van de straat verdwijnen...

Drie kwartier gaan voorbij, maar Balthazar is nog niet terug. De burgemeestersvrouw vindt het vervelend om haar man lastig te vallen op een receptie, maar ze neemt het hem toch kwalijk dat hij niet op tijd terug is zoals beloofd. Iets voor volksvrouwen om hun man uit de kroeg te halen, peinst ze, laat hem maar rustig zitten, ik geef het hem later wel op zijn brood. Het zou ook belachelijk zijn om op te bellen naar de familie Onderwater: Met mevrouw De Geus, is mijn man nog bij u? Wilt u tegen hem zeggen dat hij meteen naar huis moet komen omdat we gaan eten? Wat zou ze haar man kleineren en zijn persoonlijkheid vertrappen. Hij is nu eenmaal de god hier in het stadje. Kom niet aan zijn waardigheid. Sonja besluit om gewoon te gaan eten. Als iedereen weg is zal ze hem in bed weleens de waarheid zeggen. De hors d’oeuvre wordt opgediend. De tantes eten er niet van, het zijn stukjes knoflookworst met geraspte wortel en bietjes, maar grootvader zit te smullen. Hij drinkt er nog een borreltje bij. ‘Dan maar eten zonder Balthazar,’ zegt een van de tantes, ‘het is wel vervelend zo zonder de heer des huizes, het is toch net of je iets mist. Zie daar nu eens die lege stoel en dat lege bord.’ De zoontjes zitten te stoeien, een van hen trekt ruw de poes aan zijn staart. En onderdehand zegt Sonja: ‘Er is niets aan de hand, misschien heeft hij een bespreking, misschien vergaderen ze over een belangrijk onderwerp, er kan zich ineens een nijpende kwestie voordoen die besproken moet worden.’ Ze zegt dat wel, maar maakt zich toch erg boos dat haar man er niet is. De stemming aan tafel wordt langzaam gedrukt en na de soep wordt er niet veel meer gezegd. Een halfuur na het eten, iedereen heeft geholpen met de afwas, gaan de zoontjes naar bed en om half tien belt Sonja een taxi. Hiermee vertrekken grootvader en de tantes naar huis. Nu heeft Sonja het rijk alleen en nu is het háár beurt om te ijsberen, twintig minuten wandelt ze langs de muren van de twee grote benedenkamers. En ieder ogenblik wil ze de telefoon pakken, ze doet het niet omdat ze zichzelf en haar man niet belachelijk wil maken. ‘Meneer gaat even een borreltje drinken,’ lacht ze schamper, ‘de raadsleden, de wethouders kan hij aan, de moeilijkste problemen lost hij op, maar als grootvader vertelt hoe vroeger sigaren werden gemaakt, als tante Nel het recept geeft voor een heel lekkere bouillon, stort meneer in elkaar, meneer de burgemeester gaat maar even een borreltje drinken. Hij heeft er genoeg van... Net of ik niet genoeg heb van opa en de tantes. Het is iedere zondag hetzelfde. Die mensen komen gewoon je rust verstoren. Maar dood wens ik ze toch niet. Jammer dat de familie zo klein is, zo zitten wij altijd met die mensen opgescheept...’ Ze kijkt op haar horloge, het is nu kwart over tien. En ineens maakt ze zich zo afschuwelijk kwaad dat ze denkt: Ik ga naar bed, hij zoekt het maar uit. In bed ligt ze een halfuur te woelen, dan valt ze in slaap.