==

Deze uitgave is tot stand gekomen mede dankzij de collegiale medewerking van uitgeverij
Prometheus en uitgeverij Nijgh & Van Ditmar.

Willem Wilmink

’t Kon minder

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 Teksten: ERVEN WILLEM WILMINK

© Copyright 2022 Keuze: VIC VAN DE REIJT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2047 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Verhalen

==

Het verkeerde pannetje

‘Het verkeerde pannetje,’ zei mijn moeder zowat eenmaal in de week, ‘ik heb het verkeerde pannetje gebruikt. Dat heeft zo’n dunne bodem.’ De pap voor ons ontbijt was dan weer eens lelijk aangebrand en de oorlog was nog niet lang genoeg achter de rug om pap of pannetje zomaar weg te gooien.

De verhalen in dit boek gaan over mijn kindertijd en die van mijn kinderen. Herinneringen, soms liefelijk, een enkele keer zelfs vermomd als hemelse taferelen. Maar er zijn er ook die lelijk aangebrand ruiken: die komen dan uit het verkeerde pannetje – waarvan ik me afvraag of het wel ooit heeft bestaan.

Oorlog

De eerste soldaat die ik ooit zag, was mijn vader. Er was mobilisatie. Dat wil zeggen: iedereen die in dienst was geweest en nog niet al te oud was, moest zijn uniform weer aantrekken en zich ergens melden. Mijn vader had een veldmuts op, zo’n soldatenmuts die een beetje op een papieren bootje lijkt, maar dan ondersteboven. En om zijn schenen en kuiten droeg hij windsels die naar ik meen ‘poeties’ genoemd werden: die moest men zorgvuldig om zijn benen heen wikkelen en ze maakten dat het Nederlandse leger nogal wat tijd nodig had om zich aan te kleden. Op zekere dag stapte mijn vader met veldmuts en poeties en al de deur uit en hij wuifde nog één keer voor hij de hoek omsloeg.

Op 10 mei 1940 waren de Duitsers ons land binnengevallen. Vier dagen later gaf Nederland zich over, maar mijn vader kwam niet opdagen. Als mijn moeder in die dagen de bakkerswinkel binnenkwam, dan zwegen de mensen plotseling, want ze hadden het over hem gehad. Maar ze kwam heus wel te weten wat de mensen beweerden: volgens sommigen was hij gesneuveld, terwijl hem volgens anderen slechts een arm was afgeschoten.

Na enkele maanden van omzwervingen stapte hij plotseling weer door ons tuinhekje, volkomen gezond van lijf en leden. Ik vroeg hem of hij iets voor me had meegebracht. En ik ben me nog jaren blijven afvragen waarom hij daar boos om werd.

==

Hij had gevochten in de Peel. Toen hij veertien jaar na de oorlog overleed, erfde ik zijn enige geschiedenisboek. Het begint bij het oude Egypte en eindigt in 1945. In dat hele dikke boek heeft hij slechts enkele regeltjes aangestreept: ‘[...] stootten de Duitsche pantsercolonnes door de Peelstelling, waar kort tevoren een groot deel van de bezetting en van het geschut was weggehaald.’

‘Volk en leger, slecht voorgelicht over de militaire situatie.’ Slecht voorgelicht... versterkingen weggehaald juist waar de Duitsers zouden binnenvallen... Was dat stommiteit? Of was er verraad in het spel? Het zijn maar een paar streepjes in een boek, maar ik zie soldaten voor me die zich in de steek gelaten en verraden voelen. Niet precies in de stemming om voor hun kinderen een aardigheidje mee te nemen.

==

Ans

In de tuin van onze buren stond een morellenboom. Ik ben er laatst nog eens wezen kijken, het was maar een schamel tuintje. Maar toen we zelf klein waren, leek het wel een park, vol met bloesems, en daar speelden we in, mijn buurmeisje Ans en ik. Ans had gitzwart haar. Soms mocht ze een eindje meerijden op het draaiorgel van Kiel, die met zijn twaalf kinderen, zijn vrouw en zijn paard in één kamer sliep.

‘Stinkt dat dan niet, Kiel?’

‘O, daar went het paard wel aan.’

Als Ansje op zijn draaiorgel zat, een grote strik in haar zwarte haar, dan leek het net of ze bij die donkere kerel hóórde, en haar moeder en mijn moeder stonden daar samen om te lachen.

Op een ochtend mocht ik niet meespelen in de tuin, want er liep een jongen met een stijf been rond de morellenboom. Ansje vond hem zo zielig dat ze mij er die dag niet bij kon hebben. Dus ik stond achter de heg te schelden.

Hoe die jongen aan zijn stijve been was gekomen, wist ik ook wel: ze hadden hem onder het puin weggehaald op de dag van het grote bombardement. Het was een dag met prachtig weer. Ik was met vader en moeder en met mijn broertje op weg naar een oom en tante. Ineens rumoer aan de blauwe hemel: vliegtuigen, het geluid van schieten, een luchtgevecht. We moesten schuilen, we renden naar een huis op de hoek, een tamelijk deftige woning met oude klokken. Aan het huis was een keuken met bijkeuken vastgebouwd en onder die bijkeuken was een grote, diepe kelder. Rekken met weckflessen langs de muren: luchtdicht afgesloten glazen potten waren dat, om morellen en andere vruchten lang in te bewaren. De bewoners van het huis zaten al in de kelder, en even later kwamen ook Ans en haar broertje Han en hun vader en moeder. We zaten daar nog maar net, toen we een lucht van puin roken. De wijnrode muur bij de trap scheurde open, je zag de witte binnenkant. Moeder kreeg de inhoud van een weckfles met morellen over zich heen.

‘O gottegottegot, mijn zondagse jurk.’ Ze begon in de vlekken te wrijven, maar het hielp niet veel, de jurk had zijn beste tijd gehad. Toen liep de eigenaar van het huis de trap op en stak zijn hoofd naar buiten. En hij sprak: ‘Godverrdomme. Het hele hoes is vort.’ We gingen kijken. Ja, hoor. Het huis was volkomen in flinters geslagen. Alleen van het dak was nog iets heel. De sirenes begonnen nu het signaal ‘onveilig’ te geven, een beetje aan de late kant, zoals gewoonlijk.

==

Die middag zijn we toch nog naar oom en tante gegaan. Ik moet doden en gewonden hebben zien liggen, maar ik herinner me alleen een gevoel van hevige angst.

De volgende dag kwam het hondje van de huiseigenaar gezond en wel uit het puin gekropen. Op school waren twee jongens absent. Toen schrok ik erg: de meester stond te huilen voor de klas. Maar op dat moment kwamen de jongens binnen: ze hadden een beetje te lang getreuzeld op straat, daar was ook zo veel te zien geweest. De meester gaf ze een geweldige schop onder de kont, en toen huilden zij ook.

==

Alle nachten dat er vliegtuigen waren, zaten we in de kelder van het gebombardeerde huis. Steeds met diezelfde mensen die er ook bij geweest waren toen het huis eraan ging. Maar er kwamen ook wel anderen schuilen. Op een keer een tamelijk oude vrouw, die over spiritisme begon te vertellen. Sommige mensen, zei ze, konden de geesten der gestorvenen oproepen.

‘Wij ook,’ zei Ansjes vader.

‘Maar meneer Vennink, dat meent u toch niet?’ riep de vrouw.

‘O jawel hoor,’ zei mijn vader en hij wees naar het wankele tafeltje midden in de kelder, ‘dat tafeltje daar, dat geeft ons weleens boodschappen door van de een of andere geest. Ik denk dat het boodschappen zijn van mijn overleden tante Gerdien.’

‘Ja, het zal tante Gerdien wel weer zijn,’ zei meneer Vennink, die intussen al aan Ans en mij had laten merken dat het een grap was. Onze broertjes waren nog te klein om ook maar iets te begrijpen.

‘Vraagt u maar eens aan het tafeltje, hoeveel kinderen ik heb,’ zei mijn vader.

‘Hoeveel kinderen heeft meneer Wilmink?’ vroeg de vrouw. Na een korte, spannende pauze tikte het tafeltje twee keer met zijn manke poot op de grond. Ansje en ik zagen heel goed dat onze vaders het tafeltje daarbij flink hielpen, dus we hadden de grootste moeite om niet te lachen.

‘En hoeveel kinderen heeft meneer Vennink?’ vroeg de vrouw. Weer twee tikken. Ook dat klopte precies.

‘U mag het tafeltje best wat moeilijkers vragen,’ zei vader, ‘het is heus niet op zijn achterhoofd gevallen.’

‘Hoeveel mensen zijn er hier in deze kelder?’ vroeg de vrouw. Er volgde nu een langere pauze. Maar toen, in veertien plechtige tikken, bleek dat het tafeltje (of de geest die erin zat) de personen in de kelder heel precies had geteld.

Ik denk nog weleens terug aan dat betoverde tafeltje. En dan voel ik grote bewondering voor die twee mannen, die waarschijnlijk doodsbang waren, maar die er zelfs in de schuilkelder in slaagden hun kinderen een vrolijke nacht te bezorgen.

==

Op een nacht lag ik plotseling wakker in mijn bed. Er was iets angstigs. Maar geen vliegtuigen. Ik hoorde het gebrom van een automotor. En achter in ons huis waren stemmen: vader, en moeder, en misschien ook de stem van Ansjes moeder over het balkon. Ik liep het bed uit en keek door een kiertje van de gordijnen naar de straat. Een Duitse overvalwagen stond bij Ansje voor het huis. Soldaten sprongen erin en eruit. Riepen kortaf. Toen de wagen eindelijk wegreed, moest ik gauw gaan slapen, zonder dat me iets was uitgelegd.

Vanaf die tijd kwam ome Jaap veel bij ons op bezoek. Ansje had me herhaaldelijk uitgelegd dat het een oom van háár was en niet van mij, maar ik ben hem toch hardnekkig ome Jaap blijven noemen. Hij was een grote, stevige kerel met een stem als een operazanger. Maar wat hij zong, dat waren geen opera’s. Dat was bijvoorbeeld:

==

Maar ’t mooiste wat de dochter heeft,

dat krijg je niet te zien.

==

En een ander liedje van hem ging:

==

Kun je zingen, Johanna,

dan zing met me mee:

tralalalalala

tralala tralala.

==

Kun je fluiten, Johanna,

dan fluit met me mee...

==

en dan begon hij vrolijk te fluiten. Maar de laatste tijd was hij allesbehalve vrolijk. En dat kwam door die overvalwagen, die zo lang voor Ansjes huis had gestaan. Daar zat zijn vrouw toen in, opgepakt omdat ze onderduikers aan eten had geholpen. Die vrouw, tante Lien, was klein en teer, en ze had jarenlang tbc gehad. Nu zat ze in het concentratiekamp Ravensbrück en iedereen was ervan overtuigd dat ze dat niet zou overleven.

Iedereen, behalve mijn vader. Díe zei dat ze terug zou komen. Hij zei dat met veel overtuiging, hij geloofde er zelf heel vast in, zonder dat hij wist waarom. Ome Jaap kwam vaak bij ons langs. Dan kwam hij zo treurig binnenstappen, maar als hij vader had horen zeggen dat tante Lien zeker terug zou komen, dan ging hij zingend en fluitend de deur weer uit:

==

Kun je fluiten, Johanna,

dan fluit met me mee...

==

De bevrijding kwam, en er waren nieuwe soldaten in onze stad. Canadese en Engelse soldaten, die niet schreeuwden, maar die enorme stukken chocola met rozijnen uitdeelden.

En tante Lien kwam terug. Toen het vrede werd, was ze uit Ravensbrück meegenomen naar Zweden, om aan te sterken. En op een dag kwam ze in haar eigen straat terug, waar het zwart zag van de vele mensen, en daar stond ze dan, een kleine, tere heldin met een alpinopetje op.

‘Waar ik nog het bangste voor was,’ vertelde ze later, ‘dat was dat ik Ansje en Han zou zien binnenkomen in het kamp. Elke dag keek ik uit of die niet tussen de kinderen liepen. Want daar hadden de Duitsers mee gedreigd, in de overvalwagen al. En Ansje, met die strik in haar zwarte haar, die ziet er toch ook precies zo uit als een Joods meisje?’

Ome Jaap en tante Lien zijn oud geworden en nu zijn ze allebei dood. Als je op hun kerkhof komt, kun je horen waar ze begraven liggen. Want speciaal voor hen fluit de wind er een liedje door het boompje bij hun graf:

==

Kun je fluiten, Johanna,

dan fluit met me mee...

==

Ansje en ik op de witte wagen van de melkboer, het paard dat zo rustig stapte, de tuintjes vol met bloemen overal om ons heen, de bloeiende meidoorns. Maar tante Jo, Ansjes moeder, die bang en pessimistisch van karakter was, dacht dat het zo mooi nooit kon blijven. En ze kreeg gelijk.

Op een ochtend in de sinterklaastijd keken mijn broertje en ik in onze schoen, en ja: er zat wat in. Voor mij een klein rubberen balletje. Wat mijn broertje kreeg, weet ik niet meer. Toen we in de slaapkamer van vader en moeder kwamen om onze cadeautjes te laten zien, hoorden we dat meneer Vennink was verongelukt. Hij was voor zaken naar Zwitserland geweest, en op de terugweg, vijf kilometer van huis, hadden ze hem gevonden, met zijn auto tegen een boom. Er lagen allemaal cadeautjes in de auto.

Ik liep die morgen op straat met dat rubberen balletje, liet het steeds weer stuiteren, steeds weer stuiteren.

==

Ans had vreselijk gegild toen ze van haar vaders dood gehoord had. En daardoor kwam het, volgens tante Lien, dat ze erge last van hoofdpijn kreeg. Het werd zo erg dat ze naar een professor moest, en die ontdekte dat ze een tumor in haar hoofd had en geopereerd moest worden. In het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam. Tante Jo ging elke dag met de trein heen en terug. Ze had kunnen blijven logeren, maar dat wilde ze niet.

Een keer ging ik met tante Jo mee. Ans zat rechtop in bed. Ze was kaalgeschoren. Op haar hoofd was een litteken te zien in de vorm van een vierkant: het luikje waardoor ze de tumor eruit hadden gehaald. Ze zat in bed op en neer te springen toen ze ons zag, maar ze was algauw moe.

Toen Ans naar huis kwam, had ze alweer haar gekregen, nog wat vlassig en raar. Ze gedroeg zich als een kleutertje, zei ‘tatata’ tegen haar poppen. Soms stond mijn vader verdrietig aan het raam te kijken als hij haar buiten zag spelen. Ze was wel tien jaar jonger geworden in haar verstand.

==

Het ging beter dan iemand had durven hopen. Ans haalde haar achterstand in: elke dag bracht haar dichter bij de leeftijd die ze werkelijk had. Het mooie zwarte haar was teruggekomen. Er zat wel een grote kale plek aan de zijkant, van de bestralingen die ze nog steeds moest hebben, maar daar had ze een grote lok overheen. Ze was broodmager geweest, maar nu werd ze mollig. Ze was het vrolijkste kind dat je je maar denken kon, en altijd verliefd. Ik leende meisjesboeken van haar, zij jongensboeken van mij, en later las ik haar gedichten voor van anderen en van mijzelf. We trokken altijd met elkaar op, jarenlang, we gingen samen naar films en concerten, we liepen hand in hand door onze straat zodat de buren zouden denken dat we verliefd op elkaar waren.

Tante Neel kon dit alles niet goedkeuren. Tante Neel, dat was nou eens een tante van míj. Een oud-wijkverpleegster waar je volgens mijn opa wel een kanon op leeg kon schieten: dan kwam je er nóg niet doorheen, zo veel onderbroeken had ze aan. Wie weet was die dikke kleding een gewoonte die ze had overgehouden uit de tijd dat ze als enige vrouw in onze streek op een motorfiets rondreed. Ze was er nog steeds trots op dat niemand toen had kunnen zien of er een man of een vrouw voorbijtufte.

Tante Neel waarschuwde ons dikwijls. Voor je het wist, zei ze, zat je met de gebakken peren. Dan was je getrouwd, en wie getrouwd was, zat zijn verdere leven in de diepste ellende, volgens tante Neel.

‘Eén uur van onbedachtzaamheid kan maken dat men jaren schreit,’ zei ze. En ik heb pas veel later begrepen dat dit als seksuele voorlichting bedoeld was.

Ook tante Jo, Ansjes moeder dus, had zulke gedachten over ons. Op een zondagochtend hoorde ik haar met mijn vader praten: ‘Jullie Wim heeft een goed verstand,’ zei tante Jo, ‘en Ans krijgt een erfenis. Dus als die twee nou met elkaar zouden trouwen, dan was het aan alle kanten in orde.’

Maar Ans werd verliefd op een vriend van mij. Die beklaagde zich weleens bij me. Je kon haar niet eens een goeie zoen geven, zo bang was ze dat ze te ver zou gaan en een kind zou krijgen.

‘Tante Jo heeft haar doodsbang gemaakt,’ zei mijn vriend, ‘want dat is een heel ouderwets mens.’

==

Ik werd student in Amsterdam. Thuis en bij Ans deed ik daar heel interessant over, maar op mijn gehuurde kamer lag ik soms lang wakker op mijn opklapbed. Dan keek ik naar de enige televisieantenne die daar toen nog op de daken stond, en ik hoorde uit de verte de luidsprekerstemmen van het Muiderpoortstation, waar ook ’s nachts gerangeerd werd. Thuis was mijn vader trots op zijn student, maar de student begreep voorlopig nog maar bitter weinig van zijn nieuwe kennissen en zijn studie.

Er kwamen brieven. De ene nog opgewekter dan de andere. Soms ook een brief van Ans. Ze had alweer een nieuwe vriend. Maar die jongen had haar voorgesteld om bij haar thuis te komen juist als haar moeder er niet was. Dat had ze afgewezen, en ze was bang dat daarmee ook aan deze verkering weer een einde was gekomen.

Mijn vader kocht een huis buiten de stad. Daar was ruimte, daar zouden ze je niet zo op de vingers kijken als in onze straat, meende hij. De straat waar ik altijd had gewoond, was voltooid verleden tijd geworden. Ans liet steeds minder van zich horen. Ik ook. Toen ze trouwde, was ik niet eens op haar bruiloft. Waarom toch eigenlijk niet? Ik ben het vergeten.

Ze kreeg een baby. En vlak na de geboorte van die baby kwam haar tumor terug. Mijn moeder was bij haar op bezoek geweest. Ans was heel mager geworden en droeg een vreemde bril. Ze kon haar evenwicht niet goed bewaren. ‘Tante Wilmink, ik zie zo slecht. Ik kan alleen nog maar recht vooruit kijken.’ Ze werd in het ziekenhuis opgenomen en ik ging op bezoek bij tante Jo.

‘Het arme kind. Ze heeft nooit iemand kwaad gedaan,’ zei tante Jo en begon te huilen.

==

Wie Ans in die verschrikkelijke laatste tijd dag en nacht heeft bijgestaan, was tante Neel. Ze verzorgde Ans zo goed als een verpleegster maar kan en is steeds blijven weigeren om er ook maar een cent voor te ontvangen.

Toen Ans gestorven was, had ik het gevoel of er een stuk uit mijn jongenstijd was weggeslagen. Of er een aantal hele lieve dingen waren die ik nu nooit meer met iemand zou kunnen delen.

==

Het huis op de heuvel

De Berkenkamp was de Jodenbuurt. Het was een straat met lage huizen, je kwam er zo met de deur in de huiskamer. Voor de ramen stonden bollen of vazen van glas waar versieringen in zaten zoals in grote stuiters. Midden in de straat was een huis waar de schoorsteen van het dak was gevallen, dwars door de ruit, zeiden ze. De ruit was kapot, in het dak zat een gat, er waren ook pannen naar beneden gekomen. Ik durfde niet langs dat huis te lopen. Het was alsof het leefde en pijn leed.

Later, de meeste bewoners waren waarschijnlijk al weggevoerd, is die hele gammele Berkenkamp van de aardbodem weggevaagd, door maar twee bommen. Na de oorlog is de nieuwbouw zo grondig aangepakt dat je die plek waar zo veel geleefd en geleden is, niet eens terug kunt vinden.

Iemand die bij ons om de hoek woonde, liep net door de Berkenkamp toen de bommen vielen. Hij was het huis uit gegaan met een beetje ruzie, en zijn vrouw huilde vooral zo erg omdat die ruzie het laatste was wat ze met hem had beleefd.

==

Luchtalarm. Vader kwam thuis met mijn broertje André, die twee jaar oud was.

‘André lag plat onder de heg te schuilen,’ zei vader, ‘zo’n kind, dat al zo’n besef heeft van gevaar en oorlog. Je moest er haast om lachen, zo parmantig als hij daar lag.’

Waarom gooiden de Engelsen en Amerikanen toch steeds bommen op onze stad? We waren toch hun vrienden? Ik wist het niet en weet het nog steeds niet. Misschien wilden ze fabrieken raken waar voor de Duitsers werd gewerkt. Soms hebben ze natuurlijk ook gedacht dat onze grensstad al een Duitse stad was, en niet een stad waar de mensen hunkerden naar de bevrijding. En er was ook eens een luchtgevecht tussen geallieerde bommenwerpers en Duitse jagers. Daarbij verloren de bommenwerpers die aangeschoten werden hun bommen, net weer boven onze stad.

Ik was van al die bombardementen zo bang geworden dat ik ernstig ziek werd. Mijn rug en buik zaten vol rode vlekken, die weggingen als ik een paar uur in bed had gelegen en meteen weer terugkwamen als ik op was. Ik lag dus maar de hele dag in bed, las een boek of tekende op ruitjespapier een kasteel, steen voor steen. Het was hard papier dat fijn rook, duur papier van vaders kantoor dat natuurlijk helemaal van onder tot boven volgetekend moest worden.

Steeds liet ik aan Tineke zien hoe ver mijn kasteel was gevorderd. Tineke was een dochter van onze overburen. Ze hielp moeder in de huishouding, want die had het nogal druk met mijn kleine broertje. In ruil daarvoor at ze altijd met ons mee. Bij haar thuis namelijk waren nogal veel kinderen, zodat de pot er schraal was. Tineke was mooi en teer, en ze kon wel vijf borden eten achter elkaar op.

Tineke kwam vaak bij mijn bed zitten vertellen over de gekke streken die ze uithaalde op de mulo. Of ze vertelde hoe het zijn zou als de bevrijding kwam. Krentenbollen en griesmeelpap zouden we dan eten. Je kon je haast niet voorstellen hoe lekker dat was.

Als Tineke in het kozijn stond om de ramen te lappen, als ze daar zo hoog en gevaarlijk stond en de wind woei haar in de rokken, dan lag ik dat in mijn bed aan te kijken met alle seksgevoelens die een achtjarige maar kan hebben.

Maar ’s avonds ging Tineke weg, en dan kwam de lange, lange nacht, soms met een afschuwelijke buikpijn waarbij mijn hele buik opgezet was. Vader kwam dan bij me in bed om me zo veel mogelijk te troosten.

Kort nadat ik een klokje had gekregen met een molentje erop, droomde ik eens dat ik in mijn kamer lag en het klokje hard hoorde tikken. Ik riep vader en hij verscheen groot in de deuropening, te groot, het was vader niet, het was een harig monster. Het klokje tikte door, nu was ik wakker, ik riep vader. Ik was dolblij dat hij kwam, tot ik zag dat hij het weer niet was. Het gezicht van de man die kwam leek op vaders gezicht, maar het was veel harder. Zo ging dat nog een paar keer, en het klokje tikte keihard door, van de ene droom in de andere. Toen ik echt wakker was, wist ik niet of ik niet toch nog droomde. Totdat vader het klokje had stilgezet. Sindsdien vertrouwde ik dat klokje niet meer.

==

Elke zaterdag werden mijn broer en ik gewassen in een teil. Moeder deed het zeer hardhandig: we waren altijd weer opgelucht, mijn broertje en ik, dat we na afloop niets gebroken hadden. Daarna werd het gezellig, bij het olielampje en de snorrende kachel met zijn prachtige versiersels van gietijzer. Vader nam ons op schoot en zong de Marseillaise.

Maar bij zo’n wasbeurt kwam het een keer voor dat er zomaar een gat in mijn linkervoet viel. Omstreeks die tijd moet het geweest zijn dat er in een vreemde nacht drie dokters bij mijn bed stonden. Onze eigen dokter en twee die nog veel geleerder waren dan hij. Vader en moeder waren er ook, de buurman geloof ik ook. Opa ook. Hij huilde. De dokters waren onverstaanbaar en somber met elkaar aan het mompelen. En toen zal onze eigen dokter wel gezegd hebben dat ik de stad uit moest, naar het boerenland, waar geen bommen vielen.

==

We gingen in een geleend vrachtautootje. Ik lag achterin op een soort veldbed. Door een spleet in het zeildoek dat de laadbak afsloot, zag ik de klinkers van de straat. We reden en reden. Met elke klinker kwam er meer afstand tussen ons en de oorlog. Ik verveelde me geen moment, al zag ik de hele tocht lang niets anders dan straat. Behalve dan, toen we even stopten, een witgeverfd speelgoedfabriekje aan de kant van de weg.

We zouden met ons gezin een maand in een huis mogen blijven van mijn vaders baas. Het was een prachtig landhuis op een heuvel, met een dak van riet. Bij de boer tegenover het huis zouden we melk, eieren, aardappelen, alles wat we maar wilden, kunnen kopen. Voor prijzen van voor de oorlog, want de boer was vroom katholiek, en misbruik maken van de oorlogssituatie vond hij in strijd met alle vroomheid.

Ik moest eigenlijk meteen weer in bed toen we waren aangekomen. Ik was ook nogal duizelig. Maar nieuwsgierig was ik ook, dus ik liep naar die boeren toe. Ze waren aan het melken. De melk siste met kracht in de emmers. De boerin schepte met een grote blinkende schep wat melk uit een emmer.

‘Proef dat maar eens,’ zei ze. Ach... zoiets lekkers had ik nog nooit geproefd. Melk, zo uit de koe. Over mijn buik strijkend van genoegen liep ik terug naar het huis op de heuvel. Achter het huis kon je eindeloos ver kijken, de dalen in. Vader wees me onze stad aan, rechts daarbeneden, heel ver weg, een rij fabriekspijpen vlak naast elkaar, heel dun, streepjes van een pas geslepen potlood. Zo ver was de angst nu dus van me vandaan.

==

Het landhuis was laag en langgerekt en had geen verdieping tussen het dak en de begane grond. Er waren twee trappen naar boven, ik kon op twee manieren in mijn slaapkamer komen, het was net of ik er twee had. Naast mijn bed stond een kastje met een tijdschrift in zwart en donkergeel. Er stonden Engelse bommenwerpers in. De Havilland, de Lancaster, de Chester, dat vond ik de minst mooie, ook door de korte naam. Een van de drie had een koepel van glas in lood, daar zat je midden in de lucht in een soort huiskamer.

Die nacht sliep ik zo heerlijk dat de nacht maar een seconde leek te hebben geduurd. Toen hoorde ik een vogel, het zal een koolmees zijn geweest, die midden in de heldere ochtend leek te roepen: ‘Beter – beter – ja hoor – jij bent – beter!’ Nog altijd als ik zo’n vogeltje hoor, lijkt het leven me ineens weer zo licht als een veer.

==

Om in het dorp te komen moest je met de fiets de heuvel af, dat ging heerlijk. Er was een oeroude kerk in dat dorp, met beelden van heiligen. Er was een bakkerij waar ik brood moest halen, van dat heerlijke brood waarvan je steeds een stukje korst afkneep en opat, zodat je altijd met een gehavend brood thuiskwam. Er was daar ook een smederij waar je naar binnen kon kijken, donker, maar met achterin een helle oranje vuurgloed. Daar klonk het hoge, tinkelende geluid van de hamer op het aambeeld. Het leek wel of alles was afgestemd, ook in dat dorp, op vrede en genezing.

==

Met Herman, de boer die zijn eieren, melk, aardappelen en boter verkocht tegen vooroorlogse prijzen, mocht ik een dag mee met paard en wagen. Een verre tocht, eerst onder bomen door. Dan door een weids landschap, met steenrode daken tussen het groen. We kwamen langs een Mariabeeldje. Kinderen hadden daar een boterham neergelegd, een brokkelige boterham, het leek wel of Maria er al een paar happen van had genomen.

Zo’n prachtig mooi landschap als waar we toen doorheen reden, heb ik nooit meer gezien, gehoord en geroken. Alles hoorde erbij. Ook de lichtmast in de verte. En het elektriciteitshuisje met zijn vreemde tekens boven HET AANRAKEN DER DRADEN IS LEVENSGEVAARLIJK. En het kapelletje, de kruisbeelden. Nergens is het ooit meer zo volmaakt geweest, ook niet op diezelfde plekjes, waar ik later nog vaak langs ben gefietst, maar waar alles toch op de een of andere manier veranderd was en zonder die betovering.

Herman moest een paar zakken brengen bij een andere boer. Wat erin zat, weet ik niet. Hun boerderij stond midden in een bos, veel meer verscholen dan die van Herman, die tegen onze heuvel aan lag.

We zaten in de keuken. Er was daar een kind van de boer en de boerin en er waren ook twee kinderen die niet van hen waren. Kinderen met zwart haar en smalle gezichten. Die logeerden daar al een hele tijd.

Later bleek dat er bij ons op de heuvel, in een villa, ook twee logerende kinderen met donker haar waren. Eentje heette David. Hij kwam mij wel eens ophalen om te spelen. Hij floot altijd hetzelfde deuntje, een vreemd wijsje vol blijdschap. Het was Engels, zei hij. Het wijsje kende hij al goed, de mensen waar het bij hoorde, zouden nu ook wel gauw komen.

==

Het was zaterdag, en die zondag zouden we kip eten. Vader ging naar Herman om een kip te kopen en ik mocht mee. De boeren waren op het land, maar de stokoude vader van Herman kon dit nog wel even afhandelen. Hij pakte een kip bij de kladden, het beest fladderde en tokte vervaarlijk. De oude man pakte een bijl, drukte de kip op een steen en hakte het beest met één slag de kop af. Het lichaam zonder kop sprong tegen me op, ik begon bijna te janken, toen fladderde het weg, van hot naar her, blindelings, toen een boom in.

‘Laat hem nog maar even springen,’ zei de oude, ‘hij wordt straks wel rustig.’ De kop lag naast de steen. Over het oog was een vlies gekomen. De snavel ging regelmatig open en dicht, maar er kwam geen geluid meer uit.

Ik besloot om nooit meer kip te eten, maar die zondag had ik toch wel weer trek.

==

Tineke kwam logeren! Tineke, de enige die ik echt miste in het huis op de heuvel. Nu kwam ze naar me toe, ze miste mij ook, dat begreep ik maar al te goed.

Je kunt je dus wel voorstellen hoe bitter, bitter teleurgesteld ik was, toen Tineke niet in haar eentje de heuvel op kwam lopen, maar samen met een bruut uitziend heer.

‘Dit is Jan,’ zei Tineke tegen vader, ‘mijn verloofde.’

En vader vond het ook maar niks, dat kon je aan zijn gezicht wel zien. Meisjes als Tineke horen niet verloofd te zijn, en zeker niet met iemand die Jan heet. Jan...

Tineke vertelde dat Jan drumde, in een bandje. ‘Iedereen denkt dat-ie drummen kan,’ zei Jan, ‘maar zo eenvoudig is het niet.’