Jannetje Koelewijn

Late liefde

Portret van Margaretha H. Schenkeveld

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 JANNETJE KOELEWIJN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2049 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

1

‘Hallo,’ zei ik.

‘Hallo?’ Ze hield me midden in de gang staande. ‘Dat zeg je niet. Je zegt...’

‘Goedemiddag,’ zei ik.

‘Goedemiddag, mevrouw.’

Ze verplaatste haar handtas van de ene naar de andere arm en liep door. De stevige hakken. De wollen rok. Het in een bob geknipte grijze haar, opzijgehouden door een speldje. Het was 1977. Ik was achttien en zij nog geen vijftig. Ze was mijn hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Het is mijn eerste herinnering aan haar. Ze dacht, hoorde ik later, dat ik een punker was.

In april 2014 zag ik haar op Zorgvlied, de begraafplaats langs de Amstel. De dode was Erik Menkveld, dichter en romancier, te jong gestorven aan een hartstilstand. We hadden samen gestudeerd en in de doctoraalfase was hij haar assistent geweest. Ik had ook op die baan gesolliciteerd en wekenlang had ik iedere middag met bonzend hart de brievenbus geopend, tot het bericht kwam dat de keuze niet op mij was gevallen.

Op het grindpad voor de aula stond ik te praten met wat oud-studiegenoten en het gesprek kwam op het gereformeerde geloof in de negentiende eeuw, een onderwerp dat me op dat moment nogal bezighield. Ik was een boek over mijn ouders aan het schrijven en die kwamen uit families van volgelingen van de dominee en staatsman Abraham Kuyper (1837–1920), voor wie de Bijbel in alles leidend was. ‘Kuyper kwam in verzet tegen de staatskerk,’ zei ik. ‘En mijn overgrootouders...’

‘Staatskerk?’ zei ze terwijl ze zich bij ons groepje voegde. ‘Wat bedoel je?’

We deden een stap opzij, waardoor zij het vanzelfsprekende middelpunt werd. Ik voelde me alsof ik onvoorbereid een tentamen moest afleggen. ‘De Hervormde Kerk was sinds 1816 toch de staatskerk?’

‘Welnee,’ zei ze. ‘In 1816 werd de koning het hoofd van de kerk. Dat is iets heel anders.’ Het stelde haar zichtbaar teleur dat ik me zo vergist had.

==

In 2019 werd de studie Nederlands aan de Vrije Universiteit opgeheven. Geen studenten meer, geen belangstelling, weg ermee. De studie die zij groot had gemaakt. Ik dacht erover om haar te bellen voor een interview. Maar zat ze daarop te wachten? Zat ze op mij te wachten? Ze was al boven de negentig, misschien was ze niet eens meer in staat tot een gesprek.

Ik bleef twijfelen en zo werd het oktober 2020. Toen stuurde ze mij een mail. Een mail! Die ging over dat boek over mijn ouders, dat toen net verschenen was. Een áárdige mail, complimenteus. Ze schreef dat de passages over hun oude dominee, die steeds orthodoxer was geworden, haar deden denken aan een roman van Allard Pierson uit 1866, waarin het ook over al die wonderlijke variaties van het christelijke geloof ging. Ik voelde me vereerd. ‘Is het heel gek,’ mailde ik haar terug, ‘om mezelf bij u uit te nodigen voor een kopje koffie?’

2

Het is 1969 en ik zit in de vijfde klas van de protestants-christelijke Timotheusschool in de nieuwbouw van Amsterdam-Noord. Timothéus, zeggen de meeste mensen bij ons in de buurt en volgens mijn vader kun je daaraan merken dat ze de Bijbel niet meer kennen. Anders zouden ze wel Timótheus zeggen, zoals het hoort. Onze meester zegt Timótheus, want die komt uit Huizen en daar zijn de mensen nog heel christelijk. Zelf is hij zo christelijk dat hij bij zware onweersbuien zijn armen ten hemel heft en ons voorgaat in gebed. ‘Here God, laat dit niet het begin van een nieuwe zondvloed zijn.’ Maar meester, de Here God heeft toch beloofd dat Hij dat nooit meer zou doen, de hele aarde en alles wat daarop is laten vergaan? Daarom hebben we toch de regenboog? Hij geeft geen antwoord.

Op een dag krijgen we de opdracht om een portret van onszelf in de toekomst te tekenen. Hij deelt vellen papier uit met een vouw in het midden en het is de bedoeling dat rechts daarvan komt te staan wat we graag willen worden en links wie of wat we niet willen zijn. Ik teken een verpleegster en een geleerde. De geleerde zit in een kamer vol boeken en heeft een bril op. Op het naambordje voor haar staat professor. In het wolkje bij haar mond schrijf ik de Griekse letters die ik bij mijn grote zus heb afgekeken. Zij zit al op het gymnasium, het gereformeerde Woltjer Gymnasium aan de Keizersgracht.

Nu dringen zich twee versies van dit verhaal aan me op. In de ene staat de verpleegster rechts en de geleerde links. De meester kijkt over mijn schouder mee en zegt dat ik het goed gedaan heb. Een meisje dat professor wil worden? Ach, ach. Ze zal niet trouwen en geen kinderen krijgen. In de andere versie zijn de posities verwisseld en staat de geleerde rechts. De meester kijkt weer over mijn schouder mee en zegt dat ik me zeker vergist heb: ‘De vrouw met die bril hoort aan de linkerkant te staan.’

Geen idee meer wat ik toen wilde, maar ik weet wel dat mijn vader er ook zo zijn ideeën over had. Hij hield me voor dat ik als verpleegster al mijn talenten zou ontplooien en toch een aantrekkelijke huwelijkspartner bleef. In het andere geval zou ik de boot missen en een oude vrijster worden, zoals de vrouw die onlangs ouderling was geworden bij ons in de kerk. Of de secretaresse op zijn werk. Beklagenswaardige wezens.

==

De herinnering kwam weer boven toen mijn oude hoogleraar me dezelfde dag nog mailde hoe verrast ze was dat ik bij haar op bezoek wilde komen. Ik vroeg me af of zij een vader had gehad die zulke dingen tegen haar zei. Was ze bang geweest om een oude vrijster te worden? Haar mail was trouwens weer buitengewoon vriendelijk. Ze stelde voor dat we gauw een afspraak zouden maken en noemde vijf data waarop ze kon, allemaal binnen een week. Wel in de middag graag, want ’s morgens was ze niets waard en ’s avonds ook niet. ‘Wat zullen we veel te praten hebben!’ Ze ondertekende met Margaretha H. Schenkeveld. Geen titels, geen mevrouw.

3

Ik meende zeker te weten dat ze in een van die reusachtige flatgebouwen aan de De Boelelaan woonde, vlak bij de kolos waarin de Vrije Universiteit is gevestigd, in Buitenveldert. In 1985 was ik een keer met een of twee docenten en een paar studenten bij haar thuis geweest om haar vijfentwintigjarig jubileum aan de universiteit voor te bereiden. Ik werkte in die tijd bij Vrij Nederland en we zouden een liber amicorum maken. Het boekwerkje, Klein huldeblijk, ligt naast me op tafel terwijl ik dit schrijf en in het colofon zie ik dat ik destijds het typewerk heb gedaan. Een verhaal van mij voor haar staat er niet in. Er is wel een bijdrage van Erik Menkveld, een gedicht met de titel ‘Assistentschap’.

==

Wekster die zijn wekster

overstemt is de hoogleraar

voor haar assistent.

Wanneer hij komt

==

loopt zij vergaderend

rond of is al knippend

met haar damestas

op weg naar huis.

==

Intimiteit is spaarzaam

toegestaan. Soms

vraagt ze bij de liften

naar de hond.

==

Een andere bijdrage gaat over een bebaarde jongen die bij poëzieanalyse de beurt krijgt om de bevindingen van zijn werkgroepje te delen en begint met de woorden ‘ons inziens’. Hij wordt onmiddellijk door haar onderbroken. ‘Ons inziens?’ Ze sluit haar ogen en lijkt een kort moment bevangen door een dodelijke vermoeidheid. ‘Alsjeblíeft, het is onzés inziens.’ Vernieuwing, democratisering, alles goed en wel, maar zij bleef van haar studenten verwachten dat ze correct Nederlands spraken.

Wat herinner ik me van dat bezoek? Dat ik op de fiets erheen harde wind tegen had gehad. Dat er na afloop door een van de docenten werd gefluisterd dat de man van mevrouw Schenkeveld nu weer tevoorschijn kon komen. Hij liet zich niet graag zien en zou zich, was het verhaal, al die tijd wel verscholen hebben in de studeerkamer.

De man van mevrouw Schenkeveld?

==

Ze woonde niet aan de De Boelelaan. Het was de Van Nijenrodeweg, dieper Buitenveldert in. Het flatgebouw was wel minstens even groot en in dezelfde tijd opgetrokken uit beton en gele baksteen, eind jaren zestig. Ik belde aan en na enige tijd zei ze door de intercom: ‘Dag Jannetje.’

Ik had nu graag geschreven dat ik ‘Goedemiddag, mevrouw’ antwoordde. Maar ik riep: ‘Hallo.’

Ze stond me boven met een brede glimlach op te wachten in de deuropening en verwees me naar de keuken. Ik zou wel eerst mijn handen willen wassen. Het smalle aanrecht, het losstaande fornuis, de kastdeurtjes, de handgrepen, de magneetsluitingen. Alsof ik in de keuken van mijn ouders vroeger in Amsterdam-Noord was. ‘Die magneten doen het bijna niet meer,’ zei ze terwijl ze leunend op haar stok voor me uit naar de woonkamer liep. ‘Die zijn te oud geworden.’ Haar rug was zo gebogen dat ze moeite moest doen om voor zich uit te kijken. Ze wees me een stoel, ging weer naar de keuken en kwam licht hijgend terug met twee wiebelende kopjes thee op een dienblaadje. Wedgwood, roomkleurig, zonder decoratie. Het zondagse servies van mijn moeder vroeger. Ze presenteerde er een chocolaatje bij en ging in de stoel tegenover me zitten. Het gesprek kon beginnen. Zij nam de leiding. Welke colleges ik bij haar gevolgd had. Wanneer ik was afgestudeerd en bij wie. Cum laude? Waarom ik mezelf nooit neerlandica noemde.

‘Maar mevrouw...’

‘Greet.’

‘... bij welke gelegenheid zou dat ertoe doen?’

‘Het had op het omslag van je boek kunnen staan. Nu staat er dat je journalist bij NRC bent. Waarom geen neerlandica? Ben je er niet trots op?’

Ja. Nee. ‘In uw tijd...’

‘Je mocht me tutoyeren.’

‘... stond de literatuur in hoog aanzien en nu...’

‘... nu niet meer?’

Nu niet meer, nee. Of veel minder. Dat moest ze wel toegeven. Bellettrie, poëzie, wie maalde er nog om? Wie las er nog een Louis Couperus, een W.F. Hermans? Wie kende het werk van de Tachtigers? Laat staan dat van Truitje Bosboom-Toussaint, van Betje Wolff en Aagje Deken.

‘Ik heb er altijd zo van genoten,’ zei ze.

‘Ik ook,’ zei ik. ‘Het huis Lauernesse...’

‘Mejonkvrouwe De Mauléon...’

‘De briefromans...’

‘De Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart. Het zijn boeken waar mensen nog veel plezier aan zouden kunnen beleven. Veel van zouden kunnen leren ook. Geen mooier middel om de geschiedenis voelbaar te maken dan de literatuur.’

Ze begon over de colleges die ze, hoewel geen feministe, had gegeven over vrouwelijke hoofdpersonen in de romans van negentiende-eeuwse mannelijke schrijvers. Lidewyde, Eline Vere, Hedwig in Van de koele meren des doods, Mathilde in Een liefde. Zwakke wezens die te gronde gingen aan lethargie, lust en morfine. Haar hypothese was dat de schrijvers in die vrouwen hun eigen angsten en onzekerheden legden, dan hoefden ze er zelf niet voor uit te komen. ‘Flaubert was daar wel eerlijk over. Die zei: Emma Bovary, c’est moi.’ Ach, wat waren dat toch leuke bijeenkomsten geweest. Er waren mooie publicaties uit voortgekomen. Een promotie zelfs.

‘Ik heb ze gevolgd,’ zei ik. ‘Een aantal van die colleges heb ik gevolgd.’

‘O ja?’

‘Ja. Ik vond ze superinteressant.’

Haar gezicht betrok even en ik wist meteen waarom. ‘Super is geen woord dat u...’

‘... jij...’

‘... ooit zou gebruiken.’

‘Nee,’ zei ze. ‘Alles is tegenwoordig maar super.’

Ze wendde haar blik af en staarde door het raam naar buiten. De vensterbank stond vol orchideeën, witte orchideeën, dezelfde die mijn vader altijd had in de laatste jaren voor zijn dood. ‘Toen ik hier net woonde,’ zei ze, ‘kon je als je schuin keek de Westertoren zien. Er was minder bebouwing en de bomen waren nog laag.’ Dat was in 1970 geweest. Ze was net benoemd tot hoogleraar.

Hoe we op haar man kwamen weet ik niet meer, maar ik herinner me dat ze vertelde over de brieven die hij haar schreef toen hij haar zijn liefde had verklaard, in december 1973. Hij was haar oude leraar Grieks van het gymnasium in Alkmaar.

Die brieven had ze nog. Ze lagen daar – ze wees naar de secretaire – in een envelop. Ze had ze nooit willen herlezen, uit angst dat ze zouden tegenvallen. Maar vorig jaar op 31 december, ze wist niet goed waarom, had ze ze toch tevoorschijn gehaald.

‘En?’ vroeg ik.

‘Het was heerlijk. Tegelijkertijd maakte het me’ – ze zocht even naar het juiste woord – ‘zo treurig.’

Daarna zweeg ze en ik keek naar haar, hoe ze daar tegenover me zat, in al die jaren nauwelijks veranderd. Ouder natuurlijk, kleiner, broos, maar nog steeds die donkere ogen, vriendelijk, vorsend, scherp. Ze keek op haar horloge.

‘Excuus,’ zei ik. ‘Ik ben te lang gebleven.’

Ze knikte en stond moeizaam op om me uit te laten.

==

4

Maanden later, toen we al heel wat gepraat hadden, gaf ze me drie mapjes met foto’s van haar jubileumfeest in 1985. Ik mocht ze mee naar huis nemen. Ze dacht dat ik dat wel leuk zou vinden.

Natuurlijk ging ik eerst op zoek naar mezelf. Blader, blader, ja, daar zit ik, aan tafel met mensen van wie ik geen idee meer heb hoe ze heten. Mijn haar is hoog opgeknipt en mijn lippen zijn felrood. Ik draag een wit shirtje zonder mouwen. Ik ben de enige die niet rookt. Achter ons zijn kamerpalmen en kruisvensters – het feest was in een zaaltje van de Nieuwe Kerk op de Dam. Toen stond ik er nog helemaal niet bij stil hoe beladen die plek was. Abraham Kuyper en zijn medestrijders hadden hier in 1886 een brute inbraak gepleegd en de boel maandenlang bezet gehouden. Ze vonden dat de roerende en onroerende bezittingen van de kerk aan hen toebehoorden, de ware belijders van het protestantse geloof.

==

Dat ik Nederlands was gaan studeren kwam door mijn moeder. Ze las me voor het slapengaan voor en nam me later, toen ik zelf kon lezen, mee naar de bibliotheek. Ze prees me toen ik op mijn zevende aan Rozemarijntje van W.G. van de Hulst begon. Of nou ja, prijzen is een groot woord. Ze knikte me toe terwijl ik naast haar op de bank zat te hakkelen. ‘En het kleine meisje klom zélf de trein in. En de grote, sterke man, die haar wegbracht, glimlachte en liet haar tobben. Diep in zijn ogen was een stil verdriet.’ Bij het verhaal over de oude, ongetrouwde juffrouw in het ziekenhuis moest ik huilen. Zo zielig dat ze van de gemene rentmeester niet meer naar haar kleine huisje in het bos terug mocht. En dan malle Eipse in De tuinen van Dorr van Paul Biegel. Ze denkt dat ze jong en mooi is en wacht op de kleermaker die haar een japon van vlindervleugels zal brengen. Vanavond gaat ze dansen en de vrijers zullen voor haar in de rij staan! Maar de kleermaker komt nooit, want de stad is dood en zij is zo oud dat haar haren in grauwe slierten langs haar hoofd hangen. Op haar gerimpelde wangen zit verdroogde rouge.

Op mijn zestiende kocht ik bij de boekhandel op het Buikslotermeerplein Eline Vere van Louis Couperus en De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans. In de vakanties werkte ik in een bejaardentehuis – blauwe uniformjurk, gesteven wit schort – en met het geld dat ik verdiende begon ik het boekenplankje op mijn kamer te vullen. Voor mijn opstellen op school kreeg ik mooie cijfers en toen ik een keer een verhalenwedstrijd had gewonnen zei mijn moeder dat Nederlands misschien wel wat voor me was. Dan kon ik schrijfster worden. Of journalist. Dat zou ze zelf ook wel hebben gewild, als ze in een andere tijd was geboren en niet zes kinderen had gehad.

Mijn vader vond Nederlands een geweldig idee. Alles beter dan de toneelschool, waar ik in die tijd nog naartoe wilde. Ik had al auditie gedaan, met een dialoog uit De meiden van Jean Genet – ik speelde beide rollen – en deed op woensdagavond en zaterdagmiddag de vooropleiding. Maar voor de tweede auditie zakte ik en mijn vader deed geen moeite om te verbergen hoe opgelucht hij was. De schooldecaan die ons bij onze studiekeuze begeleidde zei dat ik met Nederlands altijd lerares kon worden. ‘Een mooi beroep voor een vrouw en goed te combineren met het moederschap.’ Zelf dacht ik aan de mogelijkheid om na mijn kandidaats theaterwetenschappen te gaan doen en zo schreef ik me in het voorjaar van 1977 in voor de opleiding Nederlandse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Maar er waren zo veel aanmeldingen dat er een plaatsingscommissie moest worden ingesteld, en zo werd het voor mij toch de nog door Abraham Kuyper zelf in 1880 opgerichte Vrije Universiteit.

Daar zat ik dan, tussen de gereformeerden. Ik zette me af met luidruchtig gedrag en opvallende kleren, maar toch – vanaf de eerste dag vond ik alles aan de studie leuk. De vakken en de mensen. Hoe kon het dan dat ik nauwelijks iemand van hen herkende terwijl ik door de mapjes met foto’s bladerde? Van niet één medestudent wist ik de naam nog. Of wacht, die jongen met die baard en bril, dat was natuurlijk G. En het meisje met die strik in haar haar, dat was eh ja, dat was M. En hé, daar had je Jan Knol, bij wie ik nog student-assistent was geweest. Hij gaf ons historische taalkunde en was gespecialiseerd in Oudijslands en Gotisch. Geen ogenblik twijfelde ik toen aan het nut daarvan. Ik reisde met plezier naar de universiteitsbibliotheken in Leiden en Utrecht om zeventiende-eeuwse grammaticaboeken te bestuderen, voor zijn proefschrift. Mijn bevindingen noteerde ik op kartonnen kaarten en die leverde ik maandelijks bij hem in, waarna ik er nooit meer wat over hoorde. Dat proefschrift kwam maar niet af en op zijn vierenvijftigste was hij opeens dood. Er was ook een foto van Willem Breekveldt, die wel promoveerde, cum laude, op de zesdelige Historie van mejuffrouw Cornelia Wildschut van Betje Wolff en Aagje Deken, en twee jaar daarna zou sterven, op zijn vijfenvijftigste. Hij had een zoon van zeventien verloren aan leukemie. Dat kwam hij niet meer te boven. Voor die tijd was hij ook al geen vrolijke man geweest. Ik was bij hem afgestudeerd, op De Kapellekensbaan van Louis Paul Boon, en in de gesprekken die we hadden mocht hij zich graag beklagen over de zinloosheid van zijn werk en zijn leven.

Maar dan Margaretha H. Schenkeveld. Ze is de enige op de foto’s die feestelijk gekleed is, in een blauwzijden jurk met grote pofmouwen. Ze lacht hartelijk naar iedereen die haar komt feliciteren en applaudisseert voor wat eruitziet als een cabaretvoorstelling. Op het podium staat een etalagepop met plooirok aan, damestas om de schouder. Er wordt viool gespeeld en er is een lied waarvan de tekst in grote letters op een laken is geschreven – iedereen kan meezingen. ‘Ach Margaretha, de rozen zullen bloeien, ook al zie je ons nooit meer. Door je tranen heen zul je lachen, zij het voor de laatste keer.’