Tibullus

Mijn liefste is op het land

Gedichten

Vertaald door Mieke de Vos

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 Vertaling en inleiding: MIEKE DE VOS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2050 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Inleiding

‘Laat een ander schepels goud en geld vergaren,’ zo begint Tibullus zijn eerste dichtbundel, die verscheen in 27 v. Chr. in Rome. Rijkdom, stelt hij, is een verkeerde prioriteit in het leven. Hij heeft geen rijkdom nodig, maar een rustig leven op het land. Met zijn werk is hij zelfvoorzienend en samen met zijn geliefde Delia vormt dat zijn geluk. Een paar verzen verder blijkt de dichter rijkdom te beschouwen als het resultaat van rooftochten en geweld. Een van zijn belangrijkste thema’s is dat bezit voortkomt uit kwaad en nog groter kwaad genereert. De dichter ziet ervan af, hij doet niet mee aan de jacht op geld en status. Die ene keer dat hij zich laat verleiden om mee te gaan op een veldtocht, in het derde gedicht, strandt hij subiet op Corfu, de eerste etappe van de zeereis van Italië richting het oosten. Er volgt een uitgesponnen fantasie hoe hij daar sterft, eenzaam, onbeweend door zijn moeder en zijn zuster. Het gedicht eindigt in een stralend visioen van zijn terugkeer naar huis, waar Delia op hem wacht, zittend in haar kring van vrouwen.

==

Is de ik-figuur in de gedichten wel dezelfde persoon als de dichter? De Latijnse elegische dichters, waar Tibullus toe behoorde, creëerden een persona, een masker waarachter het ware gezicht van de auteur schuilgaat. Het persona van Tibullus, de ‘ik’ die in alle gedichten aan het woord is, is levendig en expressief, en lijkt niets liever te willen dan de lezer deelgenoot te maken van zijn meest intieme gevoelens. Daarnaast bestaat er zo weinig biografische informatie over de dichter dat de verleiding om zijn poëzie te lezen als een persoonlijke bekentenis bijkans onweerstaanbaar is.

Wat er over Tibullus bekend is past op de achterkant van een envelop. Albius Tibullus (ca. 54–19 v. Chr.) was afkomstig uit de ridderstand, zoals de op een na rijkste groep grootgrondbezitters werd genoemd. Albius Tibullus is zijn familienaam, zelfs de voornaam van de dichter is onbekend. Hij overleed rond zijn vijfendertigste en liet twee poëziebundels na, waarvan de tweede waarschijnlijk onvoltooid was.

De familie Albius Tibullus was vermoedelijk gevestigd in Pedum, een plaats twintig kilometer ten oosten van Rome. De dichter groeide op in een tijd van burgeroorlogen tussen aspirant-alleenheersers en de senaatspartij, een kongsi van enkele voorname families die de macht bezaten in de Romeinse Republiek. Julius Caesar kwam na een bloedige strijd in 48 v. Chr. als eerste alleenheerser aan de macht. Hij werd in 44 v. Chr. vermoord. Waarschijnlijk koos de familie van Tibullus in de daaropvolgende burgeroorlog de kant van de senaat en werden hun landerijen na 42 v. Chr. onteigend door de overwinnaar, Octavianus, de latere keizer Augustus. Die zou de grond onder zijn soldaten hebben verdeeld. Dat wordt althans afgeleid uit het openingsgedicht van de eerste bundel van Tibullus, waarin de ‘ik’ vertelt dat zijn familie vroeger veel land bezat. Er bestaan geen andere bronnen om deze interpretatie aan te toetsen.

Tibullus woonde en werkte vermoedelijk in Rome, dat Octavianus na twaalf jaar strijd vanaf 31 v. Chr. in handen had. Hij vond aansluiting bij een kring van dichters rond de aristocraat Messalla, die tijdig de senaatspartij had verruild voor die van Octavianus en zijn rijkdom en macht had behouden. Messalla was een van de belangrijkste generaals van Octavianus. In het zevende gedicht van zijn eerste bundel geeft Tibullus een staalkaart van opstandige gebieden die Messalla ‘pacificeerde’ na de burgeroorlog tussen Octavianus en Marcus Antonius, waarmee hij als enige generaal onder het nieuwe regime een triomftocht verdiende.

In een minibiografie uit de oudheid, die samen met twee middeleeuwse manuscripten van zijn werk is overgeleverd, staat dat Tibullus Messalla vergezelde op een veldtocht naar het zuiden van Gallië en dat hij de eer had om in dezelfde tent te slapen als de generaal. Dat lijkt vreemd voor een dichter die zich in zijn werk herhaaldelijk keert tegen strijd en geweld, maar ik zie het als een waarschuwing om het werk van Tibullus niet te lezen als een autobiografisch document. Ik heb de neiging om Tibullus’ uitbarstingen over oorlog en geld te interpreteren als het gevolg van een trauma uit de tijd van de burgeroorlogen en het verlies van het familiebezit, maar dat is typisch een moderne speculatie. Het is goed mogelijk dat zijn anti-oorlogsretoriek een zuiver literair motief was, aangezien het ook voorkomt bij andere Romeinse elegische dichters, zoals Propertius. In de biografie uit de oudheid wordt Tibullus in ieder geval gepresenteerd als een man die ten strijde trok, zoals gebruikelijk was in Rome voor een man van zijn stand. Helaas is het niet duidelijk of die tekst betrouwbaar is, of berust op een interpretatie van het lofdicht dat hij schreef voor Messalla.

Tibullus kwam, net als zijn tijdgenoot en collegadichter Propertius, uit de groep die was verslagen in de burgeroorlog, maar hij gaf zich niet helemaal gewonnen. Hij sloot zich aan bij de kring van Messalla en niet bij die van Mecenas, een goede vriend van Octavianus, waartoe veel beroemde dichters, zoals Horatius en Vergilius, behoorden. Anders dan deze dichters prijst hij de nieuwe machthebber niet. Integendeel, soms lijkt hij het regime indirect te bekritiseren. In I.III bijvoorbeeld dicht Tibullus over de gouden tijd van de god Saturnus, waarin stieren geen juk droegen en paarden geen bit. Ze konden hun mond nog roeren. Maar die tijd is voorbij: ‘Nu heerst Jupiter en tieren moord en doodslag welig.’ Het contrast tussen de vroegere vrijheid en de huidige heerser kan, zeker in zijn eigen tijd, worden geïnterpreteerd als een verwijzing naar het regime van Octavianus.

==

==

De elegie in Rome: liefde versus strijd

==

De bloeitijd van de Romeinse elegie begon rond 30 v. Chr. en eindigde in 17 na Chr. met de dood van Ovidius. De canon van de elegische dichters bestaat uit Gallus (overleden in 26 v. Chr.), Tibullus, Propertius en Ovidius. Van het werk van Gallus zijn slechts enkele regels overgeleverd. In het zogenoemde Corpus Tibullianum zijn behalve Tibullus een aantal anonieme minor poets overgeleverd, en een cyclus van zes korte gedichten van Sulpicia, de enige vrouwelijke dichter uit het oude Rome van wie complete teksten bewaard zijn gebleven.

Tibullus stond bekend als de beste van de elegische dichters en zijn vroege dood in 19 v. Chr. moet hard zijn aangekomen bij collega’s en bewonderaars. Domitius Marsus, een verder onbekende dichter uit de eerste eeuw na Chr., dichtte een liefdevol epigram voor hem:

==

Tibullus, de dood is onrechtvaardig.

Hij stuurde een jongeman

naar de Elyseese velden van de poëzie,

gezelschap voor Vergilius.

==

Zo zou niemand in zoete liederen

treuren om de liefde,

of de strijd van vorsten bezingen

in krachtiger verzen.

==

Tibullus stierf kort na Vergilius. Marsus liet de dichters samen dwalen over de Elyseese velden, het domein van de bevoorrechte zielen in het dodenrijk. Zo plaatste hij Tibullus op het niveau van Vergilius, die werd vereerd als de grootste en meest veelzijdige dichter van zijn tijd. Nu beide dichters dood zijn, zegt Marsus, zijn de superieure stemmen van twee poëtische genres verstomd. Met Tibullus stierf de elegie, het genre dat liefde als belangrijkste thema had. Het epos, het ‘krachtiger vers’ over koningen en oorlogen, kwam om met de dood van Vergilius, de dichter van het heldenverhaal van Aeneas en de stichting van Rome. Ook Ovidius wijdde een gedicht aan de dood van Tibullus (Amores III.IX), waarin hij kunstvolle verwijzingen vlocht naar Tibullus’ enscenering van de dood van zijn persona op Corfu in het hierboven genoemde gedicht I.III. Ovidius vereerde Tibullus als de grootste elegische dichter, en hij roemde zijn verzorgde stijl. Dit oordeel werd overgenomen door Quintilianus (X.1,93), een schrijver over retorica uit de eerste eeuw na Chr.: ‘Ik beschouw Tibullus als de beste (van de canon), hij is verfijnd en elegant.’

De manier waarop Marsus elegie en epos tegenover elkaar plaatste was een literaire gemeenplaats. De dichter Horatius bijvoorbeeld beschreef een scène in de onderwereld, waar de Griekse dichteres Sappho een klaaglied zingt, terwijl haar kompaan Alcaeus naast haar op het podium ‘met krachtiger stem’ de oorlog bezingt. Oorlog ging boven liefde en het epos stond in hoger aanzien dan de elegie. Het epos werd geschreven in de hexameter, de elegie in het distichon: afwisselend een hexameter en een pentameter. Het verschil tussen de genres zat hem dus niet zozeer in het metrum, als wel in de inhoud. Een epos is een groots opgezet canvas vol heroïsche strijd en politieke krachtmetingen, de elegie gaat over de gevoelens van één persoon.

De Romeinse elegische dichters grepen terug op zeer oude Griekse voorbeelden, zoals de klaagliederen van Sappho (zesde eeuw v. Chr.) en liefdespoëzie van auteurs uit het Alexandrië van de derde eeuw v. Chr., zoals Callimachus en Theocritus, poëzie met een persoonlijke toon. Woede, jaloezie, verliefdheid, verlangen, verdriet en zelfhaat, allerlei emoties passen in de elegie, die voor een extra persoonlijk effect werd geschreven in de eerste persoon enkelvoud. Elegie betekent klaaglied, en het klaaglied gold in de Griekse literatuur als een genre voor vrouwen. Tibullus en andere elegische dichters namen alleen de vorm van het klaaglied over, hun perspectief is altijd dat van een man, een man uit de elite bovendien.

Elegieën volgen vaste patronen. De ik-figuur wordt gepresenteerd als een man die door een grote liefde zijn autonomie is kwijtgeraakt. Die situatie is een Romeinse man uit de elite onwaardig, maar wat doe je eraan? Ook de ‘ik’ van Tibullus leeft als een slaaf van de liefde:

==

Dit is mijn lot. Wie woeste zeeën en slagregens

uit kan zitten wens ik een rijk leven toe.

Wat is erger: het gemis van goud en smaragden,

of het verdriet van mijn meisje als ik wegga?

Messalla, gemaakt voor strijd op land en op zee,

jij pronkt terecht met oorlogstrofeeën.

Ik ben gebonden aan een beeldschoon meisje,

als portier zit ik voor haar dichte deur.

==

Zijn totale onderwerping aan de liefde voor Delia, die hier in I.I wordt beschreven, laat geen ruimte voor het leger. Messalla komt als een echte man zijn verplichtingen na, terwijl de ‘ik’ als een beklagenswaardige figuur voor de deur van een vrouw zit. Een vrouw die hem afwijst, bedriegt en verlaat.