Frank Bokern

CRAPUUL

Kroniek van een krottenwijk

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 FRANK BOKERN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 2051 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Proloog

Tien straatjes telt het Stokstraatkwartier maar. Tien straatjes met niet meer dan 167 huizen. En toch zou dit intieme buurtje in de loop van de negentiende eeuw uitgroeien tot de bekendste en de ellendigste krottenwijk van Nederland. Niemand die dat had zien aankomen, want er is in Nederland nauwelijks een buurt met meer monumenten. Hôtels werden ze wel genoemd in het Franssprekende Maastricht. Imposante panden met balzalen van kamers met hoge plafonds, en als het even kon een poort naar de cour waar de welgestelde bewoners hun koetsen en rijpaarden konden stallen.

Maar het lot was het Stokstraatkwartier niet gunstig gezind. De buurt is vanaf 1840 langzaam maar zeker verloederd. Zelfs de mooiste patriciërswoningen zijn opgesplitst in kamerwoningen waar gezinnen met zes, tien en soms zelfs achttien kinderen een kommervol bestaan hebben geleid. Uitgebuit door hardvochtige fabrikanten en uitgemolken door nietsontziende huisjesmelkers, en dat onder het toeziend oog van een gemeente die de vrije markt zo hoog in het vaandel had staan dat de ellende tot ver in de jaren zestig van de twintigste eeuw heeft kunnen voortbestaan.

==

Volgens veel geschiedschrijvers waren krotten van alle tijden en mogen we de schuld voor de verpaupering van de binnensteden niet leggen bij de industriële revolutie. Die redenatie gaat in ieder geval niet op voor het Stokstraatkwartier: de tien straatjes vormden tot de komst van de fabrieken een buurt waar ook welgestelde burgers graag woonden. Los daarvan is er zeker in Maastricht, de eerste industriestad van Nederland, een duidelijk verband te zien tussen het ontstaan van het proletariaat en de verdere verdichting en verloedering van de binnenstad. Net als in Engeland, België, Frankrijk en Duitsland heeft de groei van de industrie in de stad synchroon gelopen met de Verelendung onder de mensen die afhankelijk zijn geworden van het werk in en rond de fabrieken.

Boeken, rapporten en artikelen uit die tijd schetsen hetzelfde verband. Of de auteurs nu politici waren, Kamerleden, ambtenaren, leden van gezondheidscommissies en staatscommissies, sociale voorvechters, betrokken geestelijken of journalisten en schrijvers: steevast hebben ze de link gelegd tussen fabriekswerk, kinderarbeid, armoede, slechte woonomstandigheden en ziekte-epidemieën in de arme buurten van de stad, en dan met name in het Stokstraatkwartier. Het zijn factoren die elkaar decennialang hebben beïnvloed en versterkt. Zo is in Maastricht een klasse van paupers ontstaan, de ‘gehoorzame lichamen’ die het vuile werk hebben mogen opknappen voor de mensen die door een gelukkig toeval in een betere buurt waren geboren.

==

Niemand heeft de verloedering in Maastricht kunnen stoppen. De industriëlen waren in die tijd welhaast almachtig. Zeker tot de invoering van het algemeen kiesrecht in 1918 hebben ze het stadsbestuur beheerst. Ondernemersfamilies als Pijls, Regout, Clermont, Marres, Bonhomme en Bauduin vulden jaar na jaar de gemeenteraad en leverden steevast de burgemeesters en wethouders. In het verlengde van die functies bezetten ze alle belangrijke posities in de stad. En vaak waren ze ook lid van het provinciebestuur en de Eerste of Tweede Kamer, of zelfs minister. Het zal niet verwonderen dat de infrastructuur die Maastricht in die tijd heeft gekregen, vooral de industrie ten goede kwam. Dat de bestemmingsplannen die zijn opgesteld, met name de fabrieken meer ruimte hebben gegeven. En dat de paar woningen die de gemeente heeft laten bouwen, villa’s waren in een ruim opgezette parkbuurt.

==

==

In het verloederde Stokstraatkwartier moeten mannen, vrouwen en kinderen werken om het gezin in leven te houden. Als de buurt later een sociaal werker krijgt, kunnen de gamins uit de buurt in de zomer tenminste op kamp, ca. 1955.

==

Terwijl de arbeiders de ontelbare cafés van de stad frequenteerden om het harde labeur in de fabriek met jenever en bier ietsje draaglijker te maken, bestelden de nieuwe rijken in de Groote Sociëteit op het Vrijthof nog vóór de lunch hun eerste madeira of een goede Franse wijn. Daar hebben ze achteloos belangen in elkaars bedrijven genomen, miljoenen opgehaald om spoorlijnen aan te leggen en steenkolenmijnen op te kopen, en hun waardevolle contacten bewerkt in Den Haag en bij het koningshuis. En ondertussen hebben ze beschikt over het lot van de armen door de lonen laag, en de bedeling krap te houden. De gezaghebbende socioloog J.A.A. van Doorn, een geboren en getogen Maastrichtenaar, heeft het krachtig samengevat: zo is de stad afgedreven naar ‘de zachte hel van de moderne industrie’.

==

Het is moeilijk objectief te blijven in een verhaal over sociale ontwrichting. De mensen die voor dit boek zonder terughoudendheid hebben verteld over de armoede waarin ze zijn opgegroeid, wekken veel sympathie, en dat is een gevoel dat zich moeiteloos uitstrekt naar eerdere generaties krottenwijkbewoners. Maar het zou te makkelijk zijn om met de blik van nu te oordelen over de disruptie die zich in de negentiende eeuw heeft voltrokken, en de manier waarop de maatschappij zich piepend en krakend heeft gevoegd naar de nieuwe werkelijkheid. Daarom is Crapuul geschreven als een chronologie. Het is interessant om na te gaan of de notabelen destijds hebben geweten van de ellende onder deze mensen. En zo ja, wat ze met die kennis hebben gedaan.

Om dezelfde reden schetst Crapuul een levendig beeld van deze jaren. Van het zwoegen van de mannen, vrouwen en kinderen in de fabrieken, het sprokkelen en sjacheren om rond te komen, het leven op straat, maar ook het drinken en het feesten. Want Maastricht was zelfs in de donkerste jaren de stad van schone schijn. De bewoners van de arme buurten deden zich evengoed graag voor als levensgenieters, ook al moesten ze eerst langs de Bank van Lening om hun zondagse kleren terug te kopen. Het verklaart waarom ze niet in opstand zijn gekomen. Als ze zich eenmaal hadden opgedoft en op het Vrijthof of in park D’n Ingelsen Hoof hun kèzjem stonden stuk te slaan op bier en jenever, verkeerden ze even in de waan dat ze erbij hoorden, bij de sjiek vaan Mestreech.

==

Crapuul is te lezen als een aanklacht tegen de negentiende-eeuwse industriëlen in Maastricht en tegen het hardvochtige kapitalisme dat ze hebben geïntroduceerd. Het boek kan ook worden gezien als een j’accuse aan de gemeente die, met zijn laissez-faire-politiek als excuus, de ellendige woonomstandigheden heeft laten ontstaan en meer dan een eeuw heeft laten bestaan. Maar deze kroniek is vooral een monument voor de bewoners van het Stokstraatkwartier, mensen die het ook niet konden helpen maar die soms tot op de dag van vandaag worden uitgemaakt voor crapuul.

==

1
Het verval komt als een dief in de nacht

Op 4 mei 1840 komt het Stokstraatkwartier voor het eerst landelijk in het nieuws. Bij de aanleg van een moutkelder voor bierbrouwer Rutten aan de Grote Stokstraat 24 doet een ‘werkman’ een bijzondere archeologische ontdekking. De stadsarchitect die erbij wordt gehaald ziet onmiddellijk het belang van de vondst en schakelt Conrad Leemans in, de directeur van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. De fornuizen van rode steen waar de werkman op is gestuit, stammen uit de tweede eeuw, stelt Leemans vast. Het zijn resten van een Romeinse badinrichting: de fornuizen maken deel uit van de Thermen die hier ooit hebben gelegen. Het is voor het eerst dat in Maastricht dit soort resten worden gevonden. Eindelijk is er bewijs dat de Romeinen de stad hebben gesticht. Latere opgravingen maken duidelijk dat de vesting precies het grondgebied van het Stokstraatkwartier heeft omvat. Dat is nog altijd te zien: het stratenpatroon van het buurtje is grotendeels hetzelfde als in de Romeinse tijd.

Het is nog een geluk dat dit verhaal kan worden verteld. Het had niet veel gescheeld of Maastricht was nog dezelfde nacht met de grond gelijk gemaakt. In de kleine uurtjes van 5 mei 1840 breekt brand uit in de lakenfabriek van Hanckar, hooguit 700 meter lopen vanaf de Stokstraat. Het vuur vreet zich gretig een weg door de balen wol en de stapels lakenstof die overal liggen opgeslagen. Het hele complex gaat in vlammen op. Ook de nieuwe fabriek die de ondernemer net heeft laten bouwen. Het is een imposant pand: het overkluist het riviertje de Jeker en is maar liefst vijf verdiepingen hoog ‘en dertig ramen breed’, zoals kranten melden. Met zijn houten buitenwanden is dit fabrieksgebouw een willige prooi voor de vlammen. Ook alle nieuwe ‘mechanieken’ die Hanckar heeft laten installeren, gaan verloren.

Heel Maastricht moet erdoor zijn gewekt, al was het maar omdat honderden soldaten uitrukken om te helpen bij het blussen. Op maar ‘veertig schreden’ van de brandende fabriek staat een kruitmagazijn van het garnizoen, en daarin ligt 80 duizend kilo buskruit opgeslagen. Artilleristen weten het dak van het kruitmagazijn te bedekken met zeilen die ze vervolgens nat houden. Daarmee hebben de soldaten de stad waarschijnlijk gered, of toch in ieder geval behoed voor een ‘oneindig grootere ramp’. Journalisten weten te melden dat de schade 150 duizend gulden bedraagt. Ze voegen eraan toe dat de fabriekseigenaar niet verzekerd is, want 450 gulden premie per jaar vond hij wat veel. Toch is de brand niet het einde van het bedrijf. Met hulp van lokale banken zal Jan Pieter Hanckar de fabriek in de jaren daarna weer opbouwen.

Als de volgende middag rond drie uur de avondkranten ter perse gaan, is het blussen nog in volle gang. Maar het is duidelijk dat de stad opgelucht kan ademhalen. Ook het verhaal van het Stokstraatkwartier kan dus verder. Archeoloog Leemans is nog wel even bezig met het blootleggen van het Romeinse badhuis: hij schrijft in 1841 over de vondsten in De Gids en publiceert in 1843 een boek over de buurt als bijzondere archeologische vindplaats. Maar dat zal de bewoners weinig hebben geïnteresseerd. Zij lopen weer uit op 13 mei 1840. Dan dromt iedereen samen bij de Batpoort aan de Onze Lieve Vrouwekade, een van de grenzen van het Stokstraatkwartier, want daar meert die dag voor het eerst een stoomboot af. De boot is gecharterd door Luikse gelovigen die op pelgrimstocht zijn naar Maastricht. Het is de naamdag van Sint-Servaas en de Liégeois willen hem eren: de heilig verklaarde bisschop ligt begraven in een crypte in de basiliek aan het Vrijthof, die naar hem is vernoemd.

==

Stoommachines kent de stad al een paar jaar, maar die doen niets anders dan wat de watermolens in de stad al eeuwen deden: mechanieken aandrijven zoals de weefgetouwen bij Hanckar. Een stoomboot beweegt zichzelf voort. Twee Maastrichtenaren kijken met bijzondere interesse naar de aankomst van de bijzondere boot: Matheus Gerardus Bonhomme, postmeester der paardenposterij, en Hubert Ignatz Seydlitz, advocaat en ondernemer. Zij willen een stoombootdienst naar Luik beginnen, maar de stad aarzelt met het geven van toestemming. De Luikse pelgrims bewijzen dat het goed mogelijk is om met een mechanisch aangedreven boot tussen de twee steden te varen. Nog dezelfde middag krijgt de firma Bonhomme & Seydlitz de concessie, zo wil het verhaal. Amper twee weken later zal de bootdienst van start gaan. De boot van Bonhomme, zoals de lijndienst in de volksmond komt te heten, krijgt zijn vaste afmeerplaats aan de kade bij de Batpoort en vaart vanaf dat moment elke dag twee keer heen en weer tussen Maastricht en Luik.

==

==

De boot van Bonhomme wordt volgepakt voor zijn tweedagelijkse tocht naar Luik. Rechts park D’n Ingelsen Hoof, op de achtergrond de (aw) brök en linksachter de Onze Lieve Vrouwekade, de façade van het Stokstraatkwartier, 1901.

==

De bootdienst zorgt voor veel bedrijvigheid in de buurt. Stokstraatbewoners zonder vast werk kunnen wat extra’s verdienen door te helpen bij het laden en lossen. De bedelaars drommen bij aankomst van de boot samen rond de loopplank: mensen die zich zulk luxe vervoer permitteren, kunnen vast ook nog wel wat missen voor een arme sloeber die ze welkom heet in Maastricht en daarbij zijn hand ophoudt. Natuurlijk pikken ook de gamins uit de buurt een graantje mee: de oever van de Maas is toch al hun favoriete speelplek, nu kunnen ze een halve cent of een paar centimes verdienen door passagiers te helpen met hun bagage. En mochten de reizigers de neus voor ze ophalen, dan weten deze batteraove wel wat andere manieren om niet met lege handen achter te blijven. Natuurlijk profiteren ook de winkels, herbergen en cafés in het Stokstraatkwartier: zij zien het aantal passanten flink toenemen.

De boot van Bonhomme herstelt de band die het Stokstraatkwartier lange tijd met de Maas heeft gehad. In de Romeinse tijd moesten de legionairs die hier waren gelegerd de brug verdedigen die onderdeel was van de heirbaan van Keulen naar Boulogne. De Via Belgica liep dwars door het Stokstraatkwartier. De afrit van de brug kwam uit op wat nu de Eksterstraat is, vervolgde zijn weg via de Plankstraat, om vervolgens naar België te leiden. Vanaf de middeleeuwen heeft de buurt veel vissers en schippers gehuisvest. De schippers waren vaak welgesteld, en investeerden in hun woningen om te laten zien dat ze het breed konden laten hangen. Aan het einde van de achttiende eeuw heeft zich nog zo’n investeringsgolf voorgedaan. Doordat de vissers en schippers hun panden verfraaien, wordt het Stokstraatkwartier dan gezien als een ‘deftige woonbuurt’.

==

Het Stokstraatkwartier heeft lange tijd een voorname functie gehouden. Tot ver in de negentiende eeuw hebben de koetsen van de beau monde over de kinderkopjes gerateld. De mooiste hôtels, zoals de patriciërswoningen in het Franssprekende Maastricht wel worden genoemd, hebben een poort die toegang biedt tot de cour, de plaats achter het huis. Hier stallen de notabelen, de kooplieden, de ondernemers en de renteniers hun koetsen, kunnen de gasten van de herbergen hun rijpaarden verzorgen, en staan de knollen die beurtschippers gebruiken om hun trekschuiten voort te bewegen. De gegoede bewoners hebben hun huizen namen gegeven als Het Loreijns Cruijs, In den Steenen Bergh, In den Swaen en De Oliphant en pronken ermee met een gevelsteen boven de deur.

==

==

Zelfs de achterhuizen hebben vaak prachtige ornamenten, hier van steenhouwer Steven Matto uit 1669. Toch wordt In den Steenen Bergh aan de Grote Stokstraat 26-28 al in 1850 een woonkazerne, hier ca. 1954.

==

Rond 1840 hebben de bewoners van de schitterende hôtels het rijk niet meer voor zich alleen. Het geratel over de kasseien is steeds vaker afkomstig van hondenkarren, de koetsen van het gewone volk. Kleine ambachtslieden als blikslagers en schrijnwerkers vervoeren hun gereedschappen met deze karretjes. Bewoners die nog niet zo lang geleden het platteland hebben verlaten, gebruiken ze om de mest die ze in de stad hebben verzameld naar hun landje net buiten de vesting te brengen en de opbrengst van hun moestuintje mee terug te nemen. Scharrelaars trekken ermee langs de huizen om de lompen, de botten, de schillen en het oudijzer in te zamelen waarvoor ze altijd wel een afnemer weten te vinden.

Het verval is als een dief in de nacht gekomen. De Romeinse brug is al in de twaalfde eeuw vervangen door een nieuwe brug net ten noorden van het buurtje. Daardoor verliest het Stokstraatkwartier zijn functie als poort van de stad. In de eeuwen daarna is het centrum van de stad geleidelijk verschoven naar de Markt, het Vrijthof en het Onze Lieve Vrouweplein en het weefsel van winkelstraten daartussenin. Het buurtje wordt deel van de periferie van de vesting. Het is een stukje stad dat makkelijk over het hoofd kan worden gezien. Tien straatjes telt het Stokstraatkwartier maar, en ze bieden plaats aan niet meer dan 167 huizen. Van de Vissersmaas aan de oostzijde tot het einde van de Maastrichter Smedenstraat aan de westzijde is het hooguit 125 meter lopen, van het begin van de Kleine Stokstraat in het noorden tot het einde van de Grote Stokstraat in het zuiden is het niet meer dan 230 meter.

Het Stokstraatkwartier ligt bovendien goed verborgen. Langs de Maas gaat de buurt schuil achter vestingwerken: de Batpoort en de 200 meter zuidelijker gelegen Onze Lieve Vrouwepoort zijn verbonden door een walmuur, met daarop huizen die hoog uittorenen boven de tien straatjes. Aan de centrumkant wordt de buurt begrensd door de Maastrichter Brugstraat, de Wolfstraat en het Onze Lieve Vrouweplein. De sjiek vaan Mestreech mag hier graag de dure winkels bezoeken, neerstrijken in de vele koffiehuizen en langs de terrasjes flaneren om te zien en gezien te worden, maar ze hebben weinig reden om het Stokstraatkwartier in te gaan. Tenzij ze er wonen, familie hebben, of voor zaken moeten zijn. Want de buurt is in 1840 nog zeker niet verloren: de middenklasse en de gegoede burgerij zijn nog goed vertegenwoordigd, vooral in de Grote Stokstraat. Maar het verval ligt op de loer.

==

De bemiddelde bewoners van het buurtje werken de verloedering in de hand. Ze bezitten vaak meerdere panden in de tien straatjes, maar krijgen ze niet meer verhuurd aan mensen van hun eigen klasse. Veel leden van de Maastrichtse elite zijn tussen 1830 en 1839 vertrokken. Het waren de jaren van de Belgische Opstand, en die heeft een enorme tol geëist in de stad. In 1830 zijn de Belgen massaal in verzet gekomen tegen het gezag van koning Willem I. Ze voelen zich niet thuis in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en willen zelfstandig verder. Ze nemen zelfs Nederlands Limburg in, want ze vinden dat dit landsdeel eigenlijk bij België hoort, bovendien is dat mooi wisselgeld bij de onderhandelingen. Garnizoensstad Maastricht houdt stand, maar wordt wel belegerd. De impasse zal negen jaar duren, pas dan geeft Willem I toe en krijgen Nederland en België hun huidige vorm. Al die jaren moeten Maastrichtse bedrijven een belangrijk deel van hun achterland missen.

Nogal wat Maastrichtse welgestelden, ondernemers en intellectuelen hebben hun wortels in België. Ze zien ook liever dat Maastricht bij België komt. Als dat niet lijkt te gebeuren, kiezen ze ervoor om terug te gaan. Bijna duizend gegoede burgers remigreren. Dat komt hard aan in een stad die dan zo’n 28 duizend inwoners telt. Er ontstaat een enorme scheefgroei. Terwijl de elite sterk uitdunt, trekken mensen uit de lagere klasse juist naar de stad. Op het platteland is vaak geen werk meer te vinden. Bovendien zijn bewoners het beu dat het landsdeel speelbal is van politieke spelletjes van Nederland en België en zelfs de Duitse Bond. Achter de muren van vestingstad Maastricht denken ze veilig te zijn. De stad is extra aantrekkelijk omdat hier de nieuwe tijd is aangebroken. Een tijd met een schijnbaar onverzadigbare honger naar arbeidskrachten: iedereen kan in Maastricht aan de slag als arbeider of dagloner, zo klinkt het aan de toog van elke dorpskroeg.

Terwijl de stad zucht onder de Belgische bezetting, heeft ondernemer Petrus Regout zijn kans gegrepen. Hij bouwt zijn ambachtelijke glasslijperij om tot een professionele glasfabriek, begint samen met zijn broer een spijkerfabriek, start de aardewerkfabriek die hem zo bekend heeft gemaakt en opent een glasblazerij. Regout schaft al in 1835 de eerste stoommachine aan, maar zijn fabrieken drijven vooral op menskracht. De ondernemer krijgt ze voor een schijntje, de honderden, later duizenden mensen die hij nodig heeft. De werkloosheid in Maastricht is enorm toegenomen tijdens de Belgische belegering. Twee reisschrijvers die de stad rond 1840 aandoen, verbazen zich over de enorme hoeveelheid ‘leeglopers’, ‘nietsdoeners’ en ‘dandy’s’. De mensen lopen op het Vrijthof hun tijd te ‘verbeuzelen’ of hangen rond in stadspark D’n Ingelsen Hoof, net buiten het Stokstraatkwartier. Hebben ze wel nog wat te verteren, dan vullen ze hun dag door van koffiehuis naar koffiehuis te slenteren. Petrus Regout heeft zijn imperium gebouwd op deze enorme arbeidsreserve. Of zoals socioloog J.A.A. van Doorn, afkomstig uit Maastricht, het heeft gesteld: de fabrieken van Regout zijn ‘voornamelijk gegrondvest [...] op de aanwezige mensenvoorraad’.

==

Door het enorme stuwmeer van arbeidskrachten kan Regout de lonen laag houden en zeer concurrerend zijn. De lage lonen zorgen er tegelijkertijd voor dat één kostwinner per gezin vaak niet voldoende is. Vrouwen moeten eveneens aan de slag, en zelfs kinderen, vaak al op erg jonge leeftijd. Dat kan ook. Fysieke kracht is nauwelijks meer nodig nu machines het zware werk doen. Regout maakt meteen een dubbelslag: hij betaalt vrouwen maar de helft van wat mannen verdienen, ze zijn toch geen kostwinner, kinderen scheept hij af met een paar centen. Dat terwijl ze allemaal even hard moeten werken. De fabrieken van Regout draaien volcontinu, zeven dagen per week en vrijwel het hele jaar door. Alleen na kerst doven de vuren om de ovens en de stoommachines een jaarlijkse beurt te geven. Maar nog voordat het nieuwe jaar begint, gaat de brand er weer in.

Kinderarbeid is gewoon in die tijd, maar de pioniers van de industrialisatie hebben zich nooit afgevraagd of kinderen wel geschikt zijn voor het werk in fabrieken. Hier wordt het werkritme gedicteerd door woest stampende machines die nooit moe worden en door hete ovens die precies op tijd moeten worden gevuld en geleegd. Als enige in Nederland laat Regout alle kinderen ook nachtdiensten draaien. Ze werken net als de mannen en de vrouwen twaalf uur per dag. Eens in de twee weken moet een van de ploegen bij het wisselen van diensten zelfs 24 uur achter elkaar door. De omstandigheden zijn hels. Reisschrijver Johannes Franciscus Christ bezoekt in 1841 de glasfabriek van Regout en is geschokt door wat hij aantreft: ‘Door het groot getal werklieden, mannen als vrouwen, die met deze bewerking bezig waren, was het hier, om het oorverdoovend geraas en oogverbijsterend gedraai, niet lang uit te houden.’

De verhalen over de misstanden bereiken ook Den Haag. In 1841 houdt de minister van Binnenlandse Zaken zelfs een heuse enquête over de ‘arbeidstoestanden’ in de industrie, en dan vooral naar de uitwassen op het gebied van kinderarbeid. Ook de fabrieken van Regout zijn onderzocht. De enquêteurs hebben hier 102 volwassenen geteld. Maar het gros van het werk wordt gedaan door jongens en meisjes. Volgens het rapport heeft Regout dan 165 minderjarigen in dienst. Daarvan zijn er 64 jonger dan zestien, sommige gamins en gamines zijn nog geen negen jaar oud. Ook in de glasblazerij die Christ heeft bezocht, werken meer kinderen dan volwassenen. Het is de reisschrijver niet opgevallen. Dat is te verklaren: Petrus Regout begeleidt bezoekers altijd persoonlijk en regisseert zorgvuldig wat ze te zien krijgen.

De feiten zijn voor de Limburgse gouverneur Gericke van Herwijnen reden om te pleiten voor rigoureuze maatregelen. Hij wil een fikse verkorting van de arbeidsduur voor kinderen, de minimumleeftijd van fabrieksarbeid op negen jaar stellen en fabrikanten verplichten om kinderen tot twaalf jaar ook onderwijs te geven. Hij is zijn tijd vooruit, veel te ver vooruit. De enquête verdwijnt in de doofpot en de deksel wordt zo stevig gesloten dat de sociaal-katholiek Piet Aalberse hem pas in 1918 krijgt opengewrikt. Misschien heeft Petrus Regout er wel persoonlijk bij de koning op aangedrongen om het onderzoek te laten verdwijnen. De industrieel had er alle belang bij: de maatregelen zouden zijn hele bedrijfsmodel onderuit hebben gehaald. Willem II heeft de macht om de geschiedenis naar zijn hand te zetten, want hij bestuurt het land zo ongeveer eigenhandig. De vorst heeft een goede reden om zijn vriend ter wille te zijn: Regout heeft hem nu net dat jaar geholpen bij de aanschaf van een schitterend buiten: kasteel Vaeshartelt, tussen Maastricht en Meerssen.

==

*

==

Terwijl de rest van Nederland lijdt onder een ‘achterlijke economische structuur’, omhelst Petrus Regout de industriële revolutie. Maar de stad zucht en kreunt onder de sociale veranderingen die deze disruptie met zich meebrengt. De ondernemer haalt zijn ideeën, grondstoffen, stoommachines en vakmensen uit Wallonië en importeert meteen de sociale ontwrichting die erbij lijkt te horen. De boerenknechten, kleine ambachtslieden en gezellen van vroeger worden afhankelijk van loonarbeid, maar door de enorme arbeidsreserve verdienen ze maar weinig en hebben ze geen werkzekerheid. Het schamele loon dat deze proletariërs krijgen, hebben ze nodig voor eten en een stevige borrel om hun ellende te vergeten. Voor wonen blijft niet veel over. Daar weten de huisjesmelkers wel raad mee.

==

2
Een dreigende vloed van mensendrek

Maastricht heeft helemaal de ruimte niet om al die nieuwe arbeiders te huisvesten. De bevolking is tussen 1777 en 1840 bijna verdubbeld, en dat begint te knellen. De stad is al sinds 1567 een vesting en mag niet buiten de walmuren uitbreiden. Het heeft eerder tot problemen geleid. De woningnood was al in de zeventiende eeuw zo groot dat huiseigenaren de verplichting kregen om alle vervallen huizen te herstellen of te herbouwen. Ook veel open terreinen zijn volgebouwd. De oude woonwijken waar eerst nog wel een beetje lucht was, zijn in die tijd veranderd in benauwde buurtjes. Daarmee was de ruimte in de stad op. Dat is twee eeuwen later niet anders. Hoezeer de bevolking ook uitdijt, de mensen moeten het doen met de huizen die er al zijn.

Het valt reisschrijver Christ op tijdens zijn bezoek aan de stad. Hij gruwt van ‘de naauwe donkere straten’. Straten die dichtbevolkt zijn en druk worden gebruikt. Toch weten de malafide huiseigenaren nog wel plek te vinden. Woonruimte is zo schaars dat nieuwkomers met alles genoegen nemen. De huisjesmelkers, de benaming is in deze tijd gemunt, stouwen ze in schuren, op zolders, in pakhuizen of op hoger gelegen verdiepingen die alleen waren bedoeld voor opslag. En als dat niet voldoende is, verhogen ze de huizen gewoon met een extra verdieping. Dat gebeurt vooral in het Stokstraatkwartier. Terwijl het aantal inwoners van heel Maastricht tussen 1840 en 1850 licht zal krimpen, neemt het aantal bewoners van de tien straatjes toe met ruim 16 procent. En dat terwijl er geen huis bijkomt, tenminste niet aan de straatkant.

Zelfs patriciërshuizen vallen ten prooi aan de huisjesmelkers. Ze zijn groot en dus aantrekkelijk en dan hebben ze ook nog een cour. De huisjesmelkers verhuren de koetshuizen en schuren als woonruimte, of vervangen ze door achterhuizen. De stadspaleisjes van weleer worden opgesplitst in woningen van een, twee of drie kamers zonder voorzieningen. Ook een hôtel als In den Steenen Bergh aan de Grote Stokstraat 26-28 groeit langzaam uit tot een woonkazerne. In 1825 was dit gecombineerde pand nog het exclusieve domein van de weduwe van de welgestelde koopman Paul Reyniers. Drie jaar later is ze vertrokken of overleden en is het huis ingenomen door de gezinnen van een barbier, een schrijnwerker, een werkman en een ‘pluimaker’, vermoedelijk een reparateur van paraplu’s. In 1850 wonen er al vijf gezinnen met in totaal 25 gezinsleden.

==

Brouwer Gerard Rutten heeft het niet getroffen. De uitbreiding van zijn bedrijf ligt jaren stil omdat hij zo netjes is geweest om de vondst van het Romeinse badhuis bij de autoriteiten te melden, nu krijgt hij ook nog een woonkazerne als buur. In den Steenen Bergh is een uitzondering: het is een van de weinige panden in de Grote Stokstraat die al zo snel verloederen. De rot doet zich vooral voor in de Morenstraat, de Eikelstraat, de Houtmaas en de Eksterstraat. Smalle straatjes waar het zonlicht nooit komt en die daarom aan ieders aandacht zijn ontsnapt. Vooral door deze sloppen is de buurt in 1840 niet meer de deftige woonbuurt die het voor de oppervlakkige beschouwer nog steeds lijkt te zijn, maar op zijn best een gemengde wijk. De vier smalle straatjes zijn voor bijna 90 procent bevolkt met bewoners van het ‘daglonerstype’. In deze spelonken wonen de schijnzelfstandigen en de flexwerkers van die tijd, mensen die het moeten hebben van de gunsten van de werkgevers en de gegoede Maastrichtenaren.

Het Stokstraatkwartier lijkt de strijd te verliezen. Nog even en de buurt wordt in één adem genoemd met het iets noordelijker gelegen Boschstraatkwartier, met de krochten achter het stadhuis die het niet waard waren om ze een verzamelnaam te geven, en met het Jekerkwartier meteen ten zuiden van de tien straatjes. De verloedering van Maastricht heeft zich vooral in deze buurten langs de Maas voltrokken. Maar in het Boschstraatkwartier vestigen zich vanaf 1834 de nieuwe fabrieken, dus de arbeiders komen bijna als vanzelf in deze buurt en in de smalle straatjes achter het stadhuis terecht. Het Jekerkwartier was van oudsher een wijk met veel werkplaatsen zoals de lakenfabriek van Hanckar, en heeft het volk getrokken dat daarbij hoorde. Het Stokstraatkwartier heeft aanvankelijk helemaal geen band met de industrie. De sloppen van de buurt slibben in de jaren na 1840 langzaam dicht met werklui, kleine ambachtslieden, mensen die hun kostje op straat bij elkaar scharrelen en leeglopers en nietsdoeners. De buurt wordt het afvoerputje van de stad.

==

==

De bouwen hebben vaak grote kamers, met schitterende schouwen en plafonds. In den Swaen aan de Grote Stokstraat 35-37 telt twintig kamers waar in de slechtste tijd evenveel gezinnen wonen, hier ca. 1960.

==

De misère in de sloppen blijft voor de meeste burgers verborgen. Alleen de bewoners van de buurt weten dat de achterplaatsen zijn volgebouwd en dat het daar zindert van het leven. Daarom worden ze achterbuurten genoemd. De Maastrichtse SDAP’er Michael Ubachs heeft in 1934 in zijn boek over de sociaal-economische geschiedenis van de stad met veel pathos beschreven hoe die woningen eruitzien. ‘In de volksbuurten werd ieder hoekje op een achterplaats, iedere wormstekige zolder tot woning benut. Langs steile, uitgesleten laddertrapjes, vanaf 50 centimeter breed, door luiken en spelonken bereikten de paria’s hun huis, waar ze door onbeschoten pannendaken de hemellichamen vanuit hun legerstede konden bewonderen.’ Ubachs kan het weten: voordat de schrijnwerker gemeenteraadslid werd, heeft hij jaren in een mensenpakhuis in het Stokstraatkwartier gewoond.

Bouwverordeningen zijn er dan nog niet, de huisjesmelkers wordt geen strobreed in de weg gelegd als ze de cour van hun hôtels volbouwen, of de bestaande panden verhogen met een extra verdieping. Aan onderhoud doen ze al helemaal niet. De woningen zijn het amper waard, bovendien hebben veel huisjesmelkers domweg het geld niet, of het er niet voor over. De huurders moeten het wel accepteren, ze kunnen geen kant op. ‘Geen krot is zo slecht, of er is wel een arme die geen betere betalen kan,’ zoals Friedrich Engels in 1845 schrijft over de situatie in Engeland. De verkrotting van de oude stadsdelen leidt tot ‘ellendige toestanden’ voor ‘grote volksmassa’s’, constateert een historicus in een standaardwerk over de negentiende eeuw. Er is een ontstellend gebrek aan hygiëne in deze woonwijken door ‘de opeenhoping van mensen in woongelegenheden die deze naam niet verdienden’.

Het is ook moeilijk om de zindelijkheid te handhaven als huizen geen waterleiding hebben en een riool ontbreekt. Maar dat is kennis van nu. Midden negentiende eeuw beseffen mensen niet of nauwelijks hoe belangrijk hygiëne, de afvoer van fecaliën en de beschikbaarheid van schoon water is. Lange tijd zijn burgers, notabelen en zelfs artsen er stellig van overtuigd dat besmettelijke ziekten worden veroorzaakt door miasma: ongezonde dampen uit de grond, het moeras of het oppervlaktewater. Ze zijn er zo bevreesd voor dat ze hun huizen niet luchten: de buitenlucht kan ziekte brengen. Met fecaliën daarentegen heeft niemand een probleem. Uitwerpselen worden gebruikt om gewassen te laten groeien en zijn daarom zelfs geld waard. Zorgwekkend is wel dat de uitdijende volksmassa’s in de stadswijken steeds meer mest produceren.

==

Nederland heeft in de negentiende eeuw al een mestprobleem, alleen gaat het dan om de dreigende vloed van mensendrek. In de jaren 1850 becijferen hygiënisten dat de West-Europese steden overdekt zouden worden met menselijke fecaliën als er geen maatregelen en systemen komen om de uitwerpselen af te voeren. Een enkele grote stad heeft de waarschuwing ter harte genomen en begint met de aanleg van een riool. Maar dat is niet een afvoersysteem zoals we dat nu kennen. In het beste geval gaat het om een afvoerbuis die de drek uitstort in het dichtstbijzijnde open water, maar meestal is een riool niet meer dan een goot in het midden van de straat waarlangs het vuil zijn weg moet zoeken. Mensen die geen secreet hebben op de cour achter hun huis, doen hun behoefte in tonnen die ze in deze open riolen legen. Vaak ontlasten ze zich maar meteen op straat.

De armoede, de overbevolking en het gebrek aan hygiëne maken Maastricht tot een smerige stad. Slagers gebruiken de open riolen voor het afvoeren van botten en vleesafval. Het riviertje de Jeker, dat dan met drie vertakkingen door het Jekerkwartier slingert, raakt sterk vervuild doordat het wordt volgeplempt met fabrieksafval, straatvuil, keukenafval, fecaliën, vodden en zelfs kadavers. Niet zo gek want net ten zuiden van het Stokstraatkwartier, even buiten de Helpoort, staat sinds 1821 het slachthuis van de stad, daar welbewust neergezet zodat de slagers hun dierlijk afval, ook van zieke dieren, in het riviertje kunnen lozen. Het water krijgt daarom de veelzeggende bijnaam de bloodbak. Het slachthuis had niet op een slechtere locatie kunnen liggen. De Jeker mondt meteen daarna weliswaar uit in de Maas, maar wel ten zuiden van de stad. Al het Maaswater dat de stad passeert, toch al erg vervuild door industriestad Luik, wordt nog eens extra smerig door het afval dat het slachthuis, de werkplaatsen en de bewoners in de Jeker dumpen.

De open riolen en het vuil in de Jeker en de Maas zorgen ervoor dat de lucht in de stad zwanger is van rot en bederf. De stank past goed bij de geur die opstijgt uit de vele mesthopen in de stad. In een vesting wonen boeren gewoon in de stad, en hier stallen ze ook hun dieren. Zelfs het Stokstraatkwartier kent dan nog de nodige ‘landbouwers’. Veel stadsbewoners fokken honden die ze als lastdieren gebruiken, en kippen, konijnen, varkens, schapen en geiten voor handel of consumptie. En dat doen ze vaak gewoon in huis. In een hoekje van de straat of aan het eind van een doodlopende steeg dumpen ze de uitwerpselen en al het andere organische afval: zo maken ze mest die later weer van pas komt op hun landje, of anders kan worden verkocht aan de boeren in de buurt.

Drinkwater halen mensen bij de circa tachtig stadspompen of uit putten achter de huizen. Het systeem voldoet lange tijd, maar begint te haperen nu het meer dan ooit nodig is. De meeste huizen in het Stokstraatkwartier hadden een eigen put op de cour, maar die zijn met het volbouwen van de binnenplaatsen vaak gedempt. Bij huizen die wel nog een binnenplaatsje hebben, komt de hygiëne in het gedrang. De waterputten liggen op maar enkele meters van de beerputten, meer ruimte is er eenvoudigweg niet. Erger nog: om te voorkomen dat de beerputten te snel vol zouden raken, is de bodem poreus gehouden. Zo raakt het grondwater onder de stad langzaam maar zeker vervuild met menselijke uitwerpselen.

==

De verloedering van het Boschstraatkwartier en de straatjes achter het stadhuis zal nauwelijks iemand zijn opgevallen. Dit zijn buurten waar de gegoede burgers met een grote boog omheen lopen. Het Jekerkwartier en het Stokstraatkwartier hebben dan nog een gemengde bevolking: hier kan het langzaam voortwoekerende verval niet onopgemerkt zijn gebleven. De instanties moeten het in ieder geval hebben geweten. In 1830 doet 20 procent van de bevolking van de Onze Lieve Vrouweparochie, waartoe beide kwartieren behoren, een beroep op de bedeling, tien jaar later is dat al 30 procent. Het worden liederlijke buurten. In sommige straten is in die jaren de helft van de woningen als dranklokaal ingericht, zo wil het verhaal. Ook de prostitutie gedijt. De fabrieken trekken veel jonge, alleenstaande mannen aan die wel weg weten met een borrel of een biertje en graag hun lusten willen bevredigen. Anders is het wel het zware werk in de veel te hete fabriekshallen dat dorstig maakt naar drank en naar de vergetelheid die een vrouwenlijf kan bieden.

De liederlijkheid is de industrieel Petrus Regout een doorn in het oog. Hij vreest dat zijn arbeiders hun zuurverdiende centen ‘op strafbare wijze verteeren’ in publieke huizen in het Boschstraatkwartier. Hij ziet dat als een belangrijke oorzaak ‘van het bederf van veele jonge lieden der mindere volksklasse’. De commissaris van politie onderzoekt op zijn verzoek de zaak – zo werkt dat in die tijd met een man die de stad op een achternamiddag in 1834 de nieuwe tijd in heeft geloodst. De commissaris kan de industrieel geruststellen, of toch een beetje: fabrieksarbeiders worden maar weinig aangetroffen in de zes onderzochte publieke huizen. Maar de glasblazers en de aardewerkers gaan zich wel met grote regelmaat te buiten aan ‘het overmatig gebruik van sterke dranken’. Zozeer zelfs dat de politie vaak moet ingrijpen. Die drankgelagen houden ze niet in het Boschstraatkwartier, maar in ‘het zuidelijke deel van de stad’: het Stokstraatkwartier en het Jekerkwartier.

De commissaris zal vast gelijk hebben met zijn constatering dat de arbeiders dit deel van de stad vooral bezoeken voor de drank, maar mannen die hun lusten willen bevredigen, kunnen hier evengoed aan hun trekken komen. Het Stokstraatkwartier telt dan de nodige publieke vrouwen. Ze werken alleen niet in officieel geregistreerde bordelen. De smalle straatjes van het Stokstraatkwartier kennen nogal wat ongehuwde moeders. Ze staan geregistreerd als naaister, breister of dagloner, maar ze verdienen hun geld vaak met prostitutie. En ze zijn niet met weinig. In de Plankstraat bestaat 21 procent van de beroepsbevolking dan uit naaisters, op de Houtmaas gaat het zelfs om 43 procent. Misschien dat de glasblazers en de pottemennekes elke avond zo veel drank achteroverslaan dat ze niet meer in staat zijn tot seksuele handelingen. Maar mochten ze aandrang voelen, dan is het aanbod van betaalde seks ook in het Stokstraatkwartier overvloedig.

==

*

==

De familie Regout wil het graag doen voorkomen dat de industrialisatie de stad louter zegeningen heeft gebracht. Maar zelfs de biografie van stamvader Petrus Regout die het bedrijf in 1959 heeft besteld, moet vaststellen dat Maastricht in de negentiende eeuw ‘een treurige reputatie heeft gekregen op sociaal gebied’. Biograaf Frans Maenen spreekt van ‘uitwassen op medisch en hygiënisch gebied’ en van ‘schrijnende toestanden in de volksbuurten’. Het komt in meer steden voor, maar in Maastricht zou de ellende in de honderd jaar die volgen alleen maar erger worden. De lethargie die onder de paupers heerst en die deskundigen nog altijd verwondert, heeft ook de bestuurders in de greep. Ze mogen het dan een politiek van laissez faire noemen, hun passieve houding maakt ook deze notabelen tot ‘nietsdoeners’.

==

3
Liefdadigheid bij de bierfontein

Maastricht is in die jaren tot in zijn diepste vezels katholiek. Reisschrijver Johannes Christ beziet met verbazing de ‘welgekleede dames’ die midden op de dag ‘barrevoets door de straten bedevaarten houden’. Op weg naar park D’n Ingelsen Hoof ziet hij hoe de Onze Lieve Vrouwekerk op de grens van het Stokstraatkwartier is gevuld met ‘devoten’. Is de kerk gesloten, dan liggen de gelovigen geknield voor het hek van de naastgelegen Mariakapel, hun handen door de tralies gevouwen, of doen ze hun gebed staand met opgeheven armen. De reisschrijver Christian Clemens komt met mooie details. Voor het ‘twee voet hooge’ beeldje van Onze Lieve Vrouw Sterre der Zee heeft de kerk meer dan vijftig verschillende jurkjes of ‘habillementen, de een al schooner dan de andere’. De ‘vrome zielen’ die hier bidden, laten kleine zilveren en gouden objecten achter als offer of als dank – de wanden van de kapel zijn er nog mee bekleed. Want Maria Sterre der Zee ‘doet vele mirakelen’, hoort Clemens van de onderkoster: nogal wat mensen zijn ‘door tusschenkomst van Ons Lief Vrouwke genezen’.

Het is de Fransen tijdens de twintigjarige overheersing dus niet gelukt om het geloof in het altijd al zeer katholieke Maastricht uit te roeien, hoe gedreven ze ook waren om de stad seculier te maken. In de Franse tijd tussen 1795 en 1814 zijn kloosterordes verboden en ontbonden. Kerken, landerijen en andere bezittingen zijn onteigend. Met het verdwijnen van de paters, de monniken, de broeders en de nonnen is ook de christelijke liefdadigheid uit de stad verdreven. Precies wat de Fransen beoogden. Bedeling is in hun visie een zaak van de overheid en is daarom in handen gelegd van wat later het Burgerlijk Armbestuur is gaan heten. Dat begint te wringen als de economie in het slop raakt en de werkloosheid enorm toeneemt.

De katholieke orde is na de Franse tijd langzaam hersteld, maar de bedeling is in 1840 nog steeds in handen van het Burgerlijk Armbestuur. De instelling is er vooral voor de inwoners die geen verdienvermogen hebben. Mensen die wel kunnen werken moeten zichzelf zien te redden, ook in slechte tijden. De armoede treft grote delen van de stad. In de buurtjes langs de Maas raken hele straten aan de bedelstaf. De gegoede burgers proberen het leed te verzachten met liefdadigheid en weldadigheid, in het Maastricht van die tijd charité en bienfaisance. Een Maastrichtse afdeling van de protestantse liefdadigheidsinstelling Dorkas, in 1830 opgericht, leidt een weinig opvallend bestaan. Maar in 1840 ontstaan er twee nieuwe clubs die wel een belangrijke positie weten te krijgen.

In de loop van 1840 komen Rosa en Helena Tielens, twee zusjes uit een katholiek bankiers- en fabrikantengeslacht, met het idee om kleren te gaan maken voor de armen. Pauline en Eugénie Bonhomme, dochters van de postmeester die dat voorjaar in stoomboten is gegaan, doen meteen mee, net als drie andere vriendinnen. Ze noemen hun liefdadigheidsinitiatief de Société de Charité des Dames de Maestricht. De kleding maken ze de eerste jaren zelf tijdens bijeenkomsten bij een van de leden thuis, later besteden ze dat werk uit aan armlastige vrouwen die zo wat kunnen verdienen. Het klinkt enigszins kneuterig en dat was het vast ook, maar de Société de Charité des Dames heeft het meer dan een eeuw volgehouden. De vrouwen krijgen vrijwel meteen concurrentie van de Momus. Eigenlijk een carnavalsvereniging opgericht door middenstanders, handelaren en industriëlen die van het Maastrichtse carnaval een trekpleister willen maken voor toeristen. Maar de Momus doet al vanaf de oprichting ook aan liefdadigheid. Op oudjaarsdag 1840 geeft de vereniging zijn visitekaartje af door 20 duizend kilo kolen uit te delen onder de armen.

De Momus is vernoemd naar de Romeinse god van de zotheid. De leden verrichten liefdadigheid op zijn Maastrichts: ze willen wel goeddoen, maar alleen als ze ook lol mogen hebben en er bier bij kunnen drinken. Het inzamelen van geld en het uitdelen van ‘brood en brand’ gaan hand in hand met ‘amusement en gekkerij’. Hun toneelvoorstellingen zijn populair, en altijd houden de Momusse stoelen vrij voor arme sloebers. Begin juni 1845 organiseert de club een spektakeltocht met een luchtballon die opstijgt vanaf de Sint-Pietersberg, en iedereen is welkom. Op de Sint-Servaasfeesten kunnen gegoede burgers en sloebers zich vergapen aan een groep acrobaten met hun répresentation de physique et acrobatique. Tijdens de kermis daagt de Momus bakkers uit om de grootste Limburgse vlaai ooit te bakken. Het winnende exemplaar is meer dan 2,5 meter in doorsnee en weegt ruim honderd kilo. De Momus schenkt alle vlaaien aan de Maastrichtse gestichten voor armen en wezen.

Bij elke feestelijke gelegenheid organiseren de Momusse volksspelen op het Vrijthof. Mensen kunnen bijvoorbeeld naar een munt zoeken in een bak met stroop, maar dan met hun mond: een kleffe bedoening, maar ook een traktatie. Geblinddoekte mannen moeten elkaar voeren met pap, en dat is lachen, maar het stilt ook de honger. Vrouwen ‘uit de geringe volksklasse’ mogen lotto spelen en kunnen daarmee zomaar een halve franc winnen. Het tempo ligt alleen niet erg hoog, weet een reisschrijver: ‘Bij ongeluk konden zij geene van allen de nommers lezen, zoodat het spel een groot gescharrel gaf, en ’t heel lang duurde eer er wat licht in die zaak kwam.’ Vaste waarde bij alles wat de Momus in die tijd organiseert, is de bierfontein, een clownspop die onophoudelijk Mestreechs aajt uitspuwt. Momusse vangen het geliefde amberbier op in pullen die ze gratis uitdelen. Het moet welhaast als paradijselijk zijn ervaren voor mensen die moeten sappelen om rond te komen.

Bijzonder is dat het bij de carnavalsvereniging gaat om zuivere liefdadigheid. Er zit geen christelijke gedachte achter: er is niemand die de bedeelden moreel beoordeelt of dwingt naar de kerk te gaan. Maar het is en het blijft liefdadigheid. Bovendien hebben deze middenstanders, handelaren en industriëlen vaak zelf arbeiders en personeel in dienst. Ze zijn medeverantwoordelijk voor de slechte arbeidssituatie in de stad. Met hun sjariteit maken de leden het leven van de armlastigen wel wat draaglijker, maar houden ze de ellende evengoed in stand. Ze hoeven hun werknemers niet beter te gaan betalen of ze de zekerheid te bieden van een vaste baan, want de paupers kunnen bij nood altijd terecht bij de liefdadigheid. Zo blijven de behoeftige Maastrichtenaren gevangen in de armoedeval waarin ze terecht zijn gekomen: ze hebben niet de mogelijkheid of de middelen om te werken aan een verbetering van hun situatie.

==

De liefdadigheid is nodig. De ellende is groot. Zeker als de stad te lijden krijgt onder lange periodes van slecht weer. Het is alsof de Kleine IJstijd voor de laatste keer zijn spierballen laat rollen. Op 18 februari 1843 ligt de sneeuw in Maastricht ‘een voet hoog’. Op 28 februari 1844 overstroomt de Maas en lopen tal van straten langs de rivier onder, ook veel huizen in het Stokstraatkwartier zullen het niet droog hebben gehouden. In november 1844 begint een strenge winter. De nood onder de arme bewoners is zo groot dat het stadsbestuur geld ophaalt zodat behoeftigen met korting brood kunnen aanschaffen. Bewoners die steun ontvangen van het Burgerlijk Armbestuur krijgen ‘bij wijze van buitengewone onderstand’ gratis brood en gepelde gerst en een wekelijkse financiële ondersteuning van 15, 20 of 30 cent. De bedeling houdt altijd op zodra de omstandigheden ook maar iets verbeteren, maar dit keer loopt de steun door tot 1847.

==

==

De bouwen hebben vaak grote kamers, met schitterende schouwen en plafonds. In den Swaen aan de Grote Stokstraat 35-37 telt twintig kamers waar in de slechtste tijd evenveel gezinnen wonen, hier ca. 1960.

==

De problemen zijn niet uniek voor Maastricht: heel West-Europa heeft te lijden onder Bijbelse plagen. De aardappelziekte had al vaker toegeslagen, maar nog nooit zo hevig als in de zomer van 1845. De pseudo-schimmelinfectie verspreidt zich snel over West-Europa. In Ierland, waar de arme bevolking leeft van aardappelen, komen 1 miljoen mensen om het leven door deze Great Famine, in andere landen vallen tienduizenden doden. Mensen zien hun gezondheid aangetast door het aanhoudende voedseltekort. Het geboortecijfer loopt in alle getroffen landen significant terug. In de zomer van 1846 zien boeren twee derde van de tarweoogst verloren gaan door een muizenplaag. In hetzelfde jaar halveert de roggeoogst doordat het gewas op grote schaal te kampen krijgt met roest, een schimmel. Basale voedingsmiddelen raken onbetaalbaar: tarwe en brood worden tussen 1844 en 1847 twee keer zo duur, de prijs van rogge verdrievoudigt, de prijs van aardappelen gaat bijna vier keer over de kop.

De Momusse zien de nood alleen maar toenemen. Daarom openen ze in de winter van 1846 een soepkokerij. Het is een schot in de roos, de volkskeuken zal tot in de twintigste eeuw armen bij nood voorzien van maaltijdsoep. De Momus maakt soep volgens het recept van baron van Rumford, rond 1800 bedacht toen hij de armenzorg in Beieren efficiënter en beter moest maken. De baron ontwikkelde een goedkope, hoogcalorische soep van gort, spliterwten, aardappelen en azijn. Als het budget het toelaat geven de Momusse er twee haringen bij: de Rumfordse soep vult uitstekend, maar bevat weinig vitaminen, en dat kan worden gecompenseerd met vette vis. Van de eerste uitdeling zijn geen cijfers, maar in de winter van 1847 verstrekt de Momus 20 duizend porties van 1,5 liter Rumfordse soep, voldoende voor een heel gezin, een jaar later gaat het om bijna 25 duizend porties.

De slechte en eenzijdige voeding, het vervuilde drinkwater, het gebrek aan hygiëne, de benauwde, vochtige en dichtbevolkte woningen en het uitputtende werk in de fabrieken hebben de weerstand van de bevolking al sterk ondermijnd. De armoede en de aanhoudende slechte weersomstandigheden zijn twee nieuwe ingrediënten in die giftige cocktail. Het maakt mensen tot makkelijke prooi van de ziekten die Maastricht in die jaren plagen. In 1847 kan de griep welig tieren, een ziekte waar nog weinig weerstand tegen bestaat. Vervolgens slaat de cholera toe. In de zomer van 1848 overlijden officieel 111 Maastrichtenaren aan de plaag. Maar dat zijn alleen de mensen die in het ziekenhuis zijn bezweken. De meeste mensen overlijden thuis, in de slechte omstandigheden die daar heersen. Daarom woekert de epidemie voort: in de winter keert de cholera terug, in de zomer van 1849 gaat er een derde golf van besmettingen door de stad.

Artsen hebben geen idee wat ze tegen de ziekte moeten ondernemen. Jonge artsen schrijven kinine voor, het nieuwe wondermiddel, de oude garde zoekt de oplossing in aderlatingen. Het helpt alle twee niet, dus zoeken mensen hun heil bij de kerk, of bij kwakzalvers en natuurgenezers. Charlatans spelen in op de angst en komen langs de deur met wondermiddelen, zoals ezelinnenmelk. Uiteindelijk worden 885 Maastrichtenaren besmet, 351 van deze patiënten overleven het niet. De slachtoffers vallen vooral ‘in de enge en vochtige straten langs de Maas’.

==

De voedselschaarste en de ziektegolven leiden tot een ongekende recessie. De nood is zo groot dat bestaande instanties en instellingen middelen tekortkomen om iedereen te helpen. Katholieken in de stad komen daarom met een nieuwe liefdadigheidsclub: een Maastrichtse afdeling van de Vincentiusvereniging. De Vincentianen willen niet alleen de armen helpen, maar ook een alternatief bieden voor de onchristelijke ondersteuning van de Momus. Maar de belangrijkste reden om op 25 maart 1848 in actie te komen is de dreiging van oproer. De algehele misère waarin paupers verkeren, voedt het revolutionaire vuur dat in tal van Europese landen smeult. Friedrich Engels en Karl Marx hebben in februari in Londen hun Communistisch Manifest gepubliceerd. In veel steden van het Duitse Rijk rommelt het, in Parijs is een heuse revolutie uitgebroken die leidt tot verregaande veranderingen in het politieke stelsel van het land.

De onrust slaat over naar Nederland. In de hoop zijn positie te redden geeft koning Willem II zelfs zijn hardnekkige verzet op tegen de nieuwe, democratische grondwet die door Thorbecke is opgesteld. Ook in Limburg dreigt de opstand der horden. Het net opgerichte liberale dagblad De Limburger roept in een artikel op tot steun aan de Vincentiusvereniging, omdat ‘het pauperisme op zulk een schrikbarende wijze [is] toegenomen, dat het inderdaad naauwelijks uit te roeijen is en het staatkundig evenwigt dreigt te verbreken’. Later dat jaar stelt voorzitter Edmond van Wintershoven van de liefdadigheidsclub ‘dat alleen christelijke liefdadigheid en Godsdienstzin in staat zijn den tuimelgeest tot bedaren te brengen, welke gansch Europa beroert’. Instellingen als de Vincentiusvereniging, betoogt hij, zijn een antwoord op de verpaupering en tegelijkertijd een wapen tegen de ‘met verwoesting bedreigende stelsels van socialismus en communismus’.

De liefdadigheid wordt politiek. De katholieken zien het rode gevaar op zich afkomen en maken, althans in Limburg, een dramatische keuze. Ze kiezen niet de kant van de paupers, maar paren zich aan de macht. Als in later jaren pastoors, kapelaans of aalmoezeniers al in het geweer komen tegen de ellende onder de arbeiders en de armen, gaat het altijd om eenlingen. Het gros van de geestelijken schaart zich aan de zijde van de notabelen, de industriëlen en de kooplieden. Ze geven af op het bier dat bij de Momus vloeit, maar nippen graag van de Franse cognac die de gegoede burgers schenken in de directiekamers, in hun salons of in de Groote Sociëteit op het Vrijthof. Daar is het pact gesloten tussen kerk en kapitaal, een onzalig verbond dat meer dan een eeuw zou standhouden en dat, om maar een voorbeeld te noemen, in de jaren 1950 nog met succes is ingezet om het lot van de bewoners van het Stokstraatkwartier te bezegelen.

==

De katholieken zijn helemaal niet van plan de armoede op te heffen. Ze willen alleen grip krijgen op de verpauperde massa. En daartoe wordt de liefdadigheid ingezet. De Vincentiusvereniging begint al meteen in 1848 met huisbezoeken, de Société de Charité des Dames volgt een jaar later. Ze komen achter de voordeur, dat is waar, en zeker de Vincentianen doen dat in een poging om de echte oorzaken van de armoede te leren kennen, maar de goede bedoelingen raken al snel ondergesneeuwd. De heren van de Vincentiusvereniging en de dames van de Société gaan eisen stellen. Ze willen de zedelijkheid, de spaarzin, de schoolgang van kinderen, de godvruchtigheid en de kerkgang bevorderen. Ze verstrekken graag bonnen voor levensmiddelen, steenkool of kleding, maar dan moeten de paupers wel het gedrag gaan vertonen dat deze vrome katholieken graag zien.

De pastoors hebben een stevige vinger in de pap bij de liefdadigheidsclubs. De Vincentiusvereniging gaat kaartjes uitgeven die bewoners van het Stokstraatkwartier op zondagmorgen moeten laten aftekenen door de koster van de Onze Lieve Vrouwekerk. Kunnen ze bij het huisbezoek geen bewijs tonen van hun kerkbezoek, dan ‘kwamen ze voor bedeling niet meer in aanmerking’. De Société geeft het eerste kind van een behoeftig gezin een kemunieklèdsje dat van kind op kind kan worden overgedragen. De bedeelden accepteren de schenking meestal tandenknarsend. De communie is belangrijker dan het huwelijk dat toch meestal een moetje is, dus doen ze er alles voor om hun kind er knap uit te laten zien. Dankzij de gift van de dames van de Société hebben ze net wat meer ruimte om er een feest van te maken waar het bier rijkelijk kan vloeien. Maar het is een giftig geschenk. Omdat elke arme altijd hetzelfde, sobere kemunieklèdsje krijgt, zijn kinderen al van verre te herkennen als ‘van de armen gekleed’.

==

*

==

Het zou heel wat waard zijn geweest om over de schouders te kunnen meekijken van de keurige mannen van de Vincentiusvereniging of de chique vrouwen van Société de Charité des Dames bij hun bezoeken aan het Stokstraatkwartier. Om te zien hoe ze de krakkemikkige trappen bestijgen naar de donkere en vochtige holen die voor woningen moeten doorgaan. Hoe ze worden uitgenodigd plaats te nemen op de enige stoel in de kamer, die helaas geen zitting meer heeft. En hoe ze het gesprek moeten zoeken met deze vaak vermoeide, vervuilde en murw geslagen paupers. De huisbezoekers worden gehaat, bespot en bedonderd. Toch zijn bewoners vaak gedwongen om ze met de pet in de hand te bedanken. Zeker als de nieuwe Armenwet de vele armlastigen van de stad volledig afhankelijk maakt van de sjariteit.

==

4
Wie niet werkt heeft geen recht om te leven

Midden in de crisis van de jaren 1840 begint de bouw van een groot infrastructureel project dat het Stokstraatkwartier raakt: een kanaal van Luik naar Maastricht. De Maas is almaar slechter te bevaren door de vele zandbanken en grindbanken en het altijd fluctuerende waterpeil. En dat heeft grote gevolgen, want de route over water van industriestad Luik naar wereldhaven Antwerpen loopt via binnenhaven het Bassin in Maastricht. Het kanaal komt parallel aan de Maas te liggen, de afscheiding is op sommige plaatsen nauwelijks breder dan het jaagpad dat erop ligt. De zeven meter brede waterweg loopt langs de linkeroever van de Maas. In Maastricht is daar niet overal ruimte voor. Net ten zuiden van de stad neemt het kanaal een hap uit de Sint-Pietersberg. Even ten noorden van het Stokstraatkwartier gaan vijftig huizen plat, het zijn woningen die de stad eigenlijk niet kan missen.

De bouwactiviteiten duren vier jaar en leveren veel hinder op voor de bewoners van het Stokstraatkwartier. Opeens is de Maas een stuk slechter te bereiken, toch een van de levensaders van de buurt. De Batpoort wordt gesloopt. De aanlegplaats van de boot van Bonhomme verhuist naar een plek ten zuiden van de Onze Lieve Vrouwepoort. Gelukkig biedt het project jarenlang werk aan honderden mannen uit de stad en aan dagloners uit Duitsland, België, Frankrijk, Polen en Italië. Het mooie is dat deze arbeiders geen twee weken hoeven te wachten op hun kèzjem, maar dat ze op het eind van een lange dag zwoegen in harde munt worden uitbetaald. Ze zullen het hebben gemerkt in het Stokstraatkwartier. De buitenlandse arbeidskrachten hebben onderdak nodig, en dat vinden ze in de goedkope logementen in de buurten langs het water. En deze mannen zoeken pas de strozak op als ze hun geld hebben verbrast aan een goedkoop maaltje in een van de herbergen, aan de drank die ze vinden in de vele cafés in de buurt, en aan de vrouwen die hier hun lichaam aanbieden.

In 1850 wordt het kanaal van Luik naar Maastricht officieel geopend. Het trekt veel nieuwe industrie aan, waaronder de aardewerkfabriek die later door het leven zal gaan als de Société Céramique en de papierfabriek Lhoëst en Weustenraad. De twee nieuwe fabrieken zijn opgericht door Walen. De mannen worden aangetrokken door het gunstige ondernemersklimaat in de stad met al die goedkope arbeidskrachten, zoals nog altijd wordt verteld in de officiële geschiedschrijving van Lhoëst, nu Sappi. Dat is niet zo vreemd: Petrus Regout is bij de start van deze fabriek betrokken, hij draagt 15 duizend gulden bij aan het startkapitaal van 187 duizend gulden. De papierfabriek krijgt in de volksmond al snel de naam ’t lomelefebrik: de fabriek verwerkt jaarlijks 1,5 miljoen kilo vodden, nogal wat sloebers scharrelen een klein inkomen bij elkaar met het inzamelen van deze grondstof. Het Stokstraatkwartier zou er berucht om worden.

==

De stad kan de opleving van de economie goed gebruiken. Door de vele plagen die Europa in de tweede helft van de jaren 1840 hebben geteisterd, is de economie overal in het slop geraakt. Juist dan waagt Petrus Regout een gok die erg goed zal uitpakken. Door de crisis zijn de prijzen van grondstoffen en brandstof laag. De ondernemer ruikt geld. Hij laat zijn fabrieken op volle kracht produceren en bouwt een enorme voorraad aardewerk, glaswerk en kristal op. De magazijnen, de losplaats aan het Bassin en zelfs zijn woning aan de Boschstraat worden ermee volgestouwd. Als de economie eind 1849 weer aantrekt, kan hij de producten met flinke winst verkopen. Het geld klotst tegen de plinten bij de pottekeuning. Er is geen twijfel meer mogelijk: nu hoort hij definitief tot de rijkste 1 procent.

Petrus Regout zet zijn vermogen deels om in onroerend goed. In 1851 koopt hij kasteel Vaeshartelt van de erfgenamen van de in 1848 overleden Willem II. Regout kan de koopsom, 135 duizend gulden, makkelijk betalen. In dezelfde periode geeft hij opdracht om enkele panden ingrijpend te verbouwen. Daaronder de even eerder aangekochte Refugie van Hocht, een schitterend pand van enorme omvang aan de Boschstraat 69-71, dat nog steeds bestaat. Regout laat hier appartementen bouwen om er vier van zijn kinderen te huisvesten die in 1851 en 1852 zijn getrouwd. Zelf blijft Petrus Regout even verderop op de Boschstraat wonen, zodat hij ’s avonds voor het slapengaan de fabrieken kan blijven bezoeken met een slaapmuts op en een brandende kaars in de hand. De werknemers steken er graag de draak mee: zodra ze d’n hier zien aankomen, zetten ze alle deuren tegen elkaar open in de hoop dat de kaars uitwaait.