Heinrich von Kleist

Echt gebeurd is geen excuus

Berlijnse anekdotes

Vertaald en van een nawoord voorzien
door Jan Sietsma

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 Vertaling en nawoord: JAN SIETSMA

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2053 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Onwaarschijnlijke waarachtigheden

‘Drie verhalen,’ zei een oude officier in een gezelschap, ‘zijn zodanig van aard dat ik zelf weliswaar volledig geloof aan ze hecht maar evengoed het gevaar loop voor een windbuil gehouden te worden als ik ze zou vertellen. Want de eerste eis die mensen aan de waarheid stellen, is dat ze waarschijnlijk is, maar zoals de ervaring leert, staat de waarschijnlijkheid niet altijd aan de kant van de waarheid.’

Vertel op, riepen sommige leden, vertel op! – want zij kenden de officier als een opgewekt en achtenswaardig man die zich nooit aan leugens schuldig maakte.

Lachend zei de officier dat hij het gezelschap dat plezier zou doen, maar verklaarde op voorhand nogmaals dat hij in dit bijzondere geval geen aanspraak op hun geloof maakte.

De aanwezigen op hun beurt beloofden op voorhand hetzelfde, ze maanden hem alleen nog aan te vertellen en luisterden toe.

‘Tijdens een mars in de Rijncampagne van 1792,’ begon de officier, ‘na een schermutseling die we met de vijand hadden gehad, zag ik een soldaat met geweer en bepakking strak in het gelid lopen, hoewel hij dwars door zijn borst was geschoten. Van voren kon je in ieder geval het gat in de riem van zijn patroontas nog zien waar de kogel was binnengedrongen en aan de andere kant het gat in zijn uniform waar hij weer naar buiten was gegaan. De officieren, die hun ogen bij deze vreemde aanblik niet konden geloven, sommeerden hem herhaaldelijk achter het front te verdwijnen om zich daar te laten verbinden, maar de man verzekerde dat hij geen pijn had, en verzocht niet omwille van dit ricochetschot, zoals hij het noemde, van zijn regiment te worden verwijderd. ’s Avonds, toen wij het kampement bereikten, onderzocht de te hulp geroepen chirurg zijn wond en ontdekte dat de kogel, teruggeketst door het borstbeen omdat hij onvoldoende kracht had verder door te dringen, tussen rib en huid die op elastische wijze meegaven, door heel het lichaam was gegleden en aan de achterzijde, toen hij het einde van de wervelkolom raakte en weer zijn oorspronkelijke loodrechte richting had gekregen, via de huid weer tevoorschijn was gekomen. Deze kleine vleeswond had slechts wondkoorts bij de gewonde tot gevolg en enkele dagen later stond hij alweer in het gelid.’

Wat? vroegen enkele leden van het gezelschap onthutst, in de overtuiging dat ze het niet goed hadden verstaan.

De kogel? Het hele lichaam rond? In een kringetje? De aanwezigen hadden moeite hun lachen in te houden.

‘Dat was het eerste verhaal,’ zei de officier. Hij nam een snuifje tabak en zweeg.

Allemachtig, zei een landjonker, het uitproestend, u hebt gelijk. Een verhaal als dit geloof je inderdaad niet!

‘Elf jaar later,’ sprak de officier, ‘in 1803, was ik met een vriend in het gehucht Königstein in Saksen, waar zich in de buurt, zoals bekend, op ongeveer een half uur gaans, aan de rand van de uiterst steile, misschien wel driehonderd voet hoge Elbe-oever een aanzienlijke steengroeve bevindt. Bij grote blokken hebben de arbeiders de gewoonte om stevige voorwerpen, pijpenstelen met name, in de kloof te gooien wanneer zij er met hun gereedschap niet meer bij kunnen komen, en zij laten het aan de wigvormig werkende kracht van deze kleine voorwerpen over om het blok volledig van de rots los te maken. Het trof dat op dat moment in de steengroeve een enorm blok van enkele duizenden kubieke voet op het punt stond op de vlakte van de Elbe-oever te vallen, en aangezien dat moment onbekend is vanwege de vreemd in het gebergte weerkaatste donderslagen en vele andere uit de trillingen van de aarde voortkomende verschijnselen die niet berekend kunnen worden, begaven ook wij, mijn vriend en ik, ons elke avond met vele andere inwoners van de stad naar de steengroeve om het ogenblik bij te wonen waarop het blok zou vallen. Het blok viel echter tussen de middag, toen wij in het pension van Königstein aan tafel zaten. Pas om vijf uur in de namiddag hadden we tijd om een wandeling te maken en ons op de hoogte te stellen van de omstandigheden waaronder het was gevallen. Wat was nu het gevolg van deze val geweest? Allereerst moet men weten dat zich, tussen de rotsmuur van de steengroeve en de bedding van de Elbe, nog een aanzienlijke strook aarde bevindt die bijna vijftig voet breed is, zodat het blok niet rechtstreeks in het water van de Elbe (wat hier van belang is) maar op deze zanderige strook aarde was gevallen. Het gevolg van deze val, mijne heren, was dat een Elbeschuit door de luchtdruk die erdoor werd veroorzaakt op het droge werd gezet; een schuit van ongeveer zestig voet lang en dertig breed, zwaar beladen met hout, lag aan de overzijde van de Elbe. Deze ogen hebben haar in het zand – wat zeg ik? ze hebben de volgende dag nog de arbeiders gezien die met hefbomen en rollen bezig waren haar vlot te trekken en vanaf de oever weer in het water te krijgen. Het is waarschijnlijk dat de gehele Elbe (het oppervlak ervan) een ogenblik is uitgetreden, de andere vlakke oever heeft doen overlopen en de schuit als een vast lichaam heeft achtergelaten, zoals een stuk hout op de rand van een laag vat achterblijft als het water waarop het drijft wordt geschud.’

En het blok, vroeg het gezelschap, is niet in het water van de Elbe gevallen?

De officier herhaalde: Nee!

Zonderling! riep het gezelschap.

De landjonker was van mening dat hij de verhalen die zijn stelling kracht moesten bijzetten goed wist te kiezen.

‘Het derde verhaal,’ vervolgde de officier, ‘speelde zich af tijdens de bevrijdingsoorlog van de Nederlanden bij het Beleg van Antwerpen door de hertog van Parma. De hertog had de Schelde door middel van een scheepsbrug geblokkeerd en de Antwerpenaren poogden op hun beurt, onder aanvoering van een bekwame Italiaan, deze brug op te blazen door er branders op af te sturen. Het ogenblik waarop, mijne heren, de vaartuigen over de Schelde tegen de brug aanbotsen, staat, let wel, aan de linkeroever van de Schelde een vaandeljonker niet ver van de hertog van Parma. En nu, begrijpt u, nu vindt de explosie plaats, en de jonker staat, gezond van lijf en leden, vaandel en bepakking inbegrepen, zonder dat hem op deze reis het geringste overkomen is, op de rechteroever. En de Schelde is daar, zoals u zult weten, een kort kanonschot breed.’

‘Begrijpt u wel?’

Hemel, dood en duivel! riep de landjonker.

‘Dixi,’ zei de officier.1 Hij pakte zijn wandelstok en hoed en vertrok.

Waarde kapitein! riepen de anderen lachend, waarde kapitein! – Ze wilden in ieder geval de bron van dit bizarre verhaal weten dat hij voor waar liet doorgaan.

Laat hem, zei iemand van het gezelschap, het verhaal staat in het aanhangsel van Schillers Geschichte vom Abfall der vereinigten Niederlande, en de auteur stelt nadrukkelijk dat een schrijver van deze gebeurtenis geen gebruik kan maken, maar dat de historicus wegens de onweerlegbaarheid van de bronnen en de overeenstemming van de getuigenissen gedwongen is het op te tekenen.2

==

==

1 ‘Dixi’ (Lat.) – ‘ik heb gezegd’.

2 De historicus in kwestie is Carl Kurths, die het historische werk van Schiller voortzette en in 1810 zijn Der Niederländische Revolutionskrieg im 16ten und 17ten Jahrhundert uitbracht.

Moederliefde

In 1803 vond in St. Omer in Noord-Frankrijk een merkwaardig voorval plaats. Aldaar viel een grote dolle hond, die al meerdere mensen had verwond, twee onder een poort spelende kinderen aan. Hij verscheurt net het jongste kind dat zich onder zijn poten in bloed wentelt als vanuit een zijstraat, met een emmer water op haar hoofd, hun moeder verschijnt. Zij zet, terwijl de hond de kinderen loslaat en op haar afspringt, de emmer naast zich neer en, niet in staat te vluchten, vastbesloten om op zijn minst samen met het ondier te gronde te gaan, omklemt zij met door woede en wraak gestaalde ledematen de hond. Ze wurgt hem en valt door vreselijke beten verscheurd bewusteloos naast hem neer. De vrouw begroef haar kinderen nog en werd binnen enkele dagen, aan hondsdolheid gestorven, zelf bij hen in het graf gelegd.

==

==

Correspondentiebericht

De heer Unzelmann, die sinds enige tijd in Königsberg gastrollen speelt, zou weliswaar, wat het belangrijkste is, bij het publiek aldaar in de smaak zijn gevallen, maar met de critici (zoals ook uit de Königsberger Zeitung valt op te maken) en de directie veel te stellen hebben. Het verhaal gaat dat de directie hem heeft verboden te improviseren. De heer Unzelmann, die van elke weerspannigheid afkerig is, heeft zich naar dit bevel geschikt, maar toen een paard dat men bij de uitvoering van een stuk op het podium had gebracht midden op het toneel, tot grote verbijstering van het publiek, zijn mest liet vallen, keerde hij zich plotseling, zijn woorden onderbrekend, naar het paard en zei: ‘Heeft de directie jou niet verboden te improviseren?’ – Waar zelfs de directie, zo verzekert men, om zou hebben gelachen.

==

==

Moedwil van de hemel

Een anekdote

==

==

==

==

De in Frankfurt an der Oder, alwaar hij een infanterieregiment aanvoerde, overleden generaal Dieringshofen, een man met een streng en rechtschapen karakter maar ook met allerlei eigenaardigheden en buitenissigheden, drukte toen hij op hoge leeftijd na een lang en slopend ziekbed op sterven lag zijn tegenzin uit om onder de handen van aflegsters terecht te komen. Hij gebood nadrukkelijk dat niemand, zonder enige uitzondering, zijn lichaam mocht aanraken; dat hij geheel en al in de toestand waarin hij zou overlijden, gekleed in nachtmuts, broek en kamerjas, net als nu, in de kist gelegd en begraven wenste te worden; en hij verzocht de toenmalige aalmoezenier van zijn regiment, de heer P..., die een huisvriend was, zich te belasten met de zorg voor de voltrekking van deze laatste wilsbeschikking. Dat beloofde de aalmoezenier P...: teneinde ieder toeval uit te sluiten, verplichtte hij zich om tot zijn teraardebestelling, vanaf het moment waarop hij ontslapen was, niet van zijn zijde te wijken. Na verloop van enkele weken gaat de kamerdienaar bij het krieken van de dag naar het huis van de aalmoezenier toe, die nog slaapt, en deelt hem mee dat de generaal, zoals te voorzien was, al rond middernacht kalm en vredig was overleden. De aalmoezenier P... kleedt zich, zijn belofte getrouw, onmiddellijk aan en begeeft zich naar de woning van de generaal. Maat wat treft hij daar aan? – Het reeds ingezeepte lijk van de generaal zittend op een kruk. De kamerdienaar, die van de opdracht niets af wist, had alvast een barbier laten komen om zijn baard ten behoeve van een passende opbaring af te scheren. Wat moest de aalmoezenier onder zulke wonderlijke omstandigheden nu doen? Hij foetert de kamerdienaar uit dat hij hem niet eerder heeft laten komen, stuurt de barbier die de generaal bij zijn neus vasthoudt de deur uit en laat hem, omdat hem toch niets anders rest, ingezeept en met een halve baard, zoals hij hem had aangetroffen, in de kist leggen en begraven.

==

==

Anekdote