==

De jonge Eugène Dubois

Tijs Goldschmidt

Rechtop

Over denken, graven en schrijven
van Eugène Dubois

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 TIJS GOLDSCHMIDT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2054 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Voorwoord

De Eugène Dubois-wisselleerstoel aan de Universiteit Maastricht is ingesteld om meer bekendheid te geven aan de grondlegger van de paleoantropologie. Dubois (1858–1940), geboren in Eijsden, bij Maastricht, was de eerste onderzoeker die in 1891 en 1892 fossiele resten opgroef van een voorloper van Homo sapiens. Die kwamen tevoorschijn uit sedimenten in een bocht van de Solo bij Trinil, op Java. Daarmee leverde Dubois fossiel bewijs voor een evolutionaire oorsprong van de mens. Een ontdekking van de eerste orde, waarvoor hij volgens sommigen een Nobelprijs had verdiend. Tegenwoordig bevindt zich de omvangrijke Dubois-collectie in het Leidse Naturalis. Die omvat niet alleen zo’n veertigduizend (fossiele) artefacten, maar ook documenten waaronder een stuk of negentienhonderd brieven van en aan Dubois. Ze geven een goede indruk van het wereldwijde wetenschappelijke web waarin hij opereerde. Ik vroeg de beheerder van dit archief, de Dubois-kenner dr. Paul Albers, of we de beschikking zouden kunnen krijgen over een selectie van twintig, dertig brieven van en aan Dubois, die ook een min of meer representatief beeld geven van de wereld waarin hij leefde en werkte. Ik wilde die brieven met mijn studenten gaan lezen en hun vragen erop te reageren in een eigen brief of essay. Daarin zouden ze ook de onderwerpen ter sprake kunnen brengen die tijdens de gastcolleges aan de orde waren gekomen: de betekenis van biodiversiteit, de ernst van het verlies ervan, de invloed van exoten op ecosystemen, de oorzaken van klimaatverandering, menselijke evolutie, jagen en verzamelen etc. Albers was zo genereus deze selectie te maken. Hij stelde ongepubliceerde, getikte kladversies van brieven ter beschikking. En ook enkele brieven aan Dubois van grootheden als Ernst Haeckel, de pleitbezorger van Darwins gedachtegoed in het Duitse taalgebied. De tijdrovende transcriptie van de geschreven kladversies van Dubois naar getikte brieven was al door Albers gedaan. Wij hadden het gemakkelijk. Voor dit boek maakte Menno Hartman van Uitgeverij Van Oorschot er bovendien leesbare brieven van. Deze aanpassingen komen geheel voor onze rekening.

Brieven worden tegenwoordig helaas nog weinig geschreven, maar blijven een geschikte vorm om schrijfvaardigheid te oefenen en te leren essayeren. Niet zelden behoren brieven tot het beste werk van schrijvers (Gustave Flaubert, George Sand, Joseph Roth, Gerard Reve, Nicolien Mizee...)

Tijdens de vijf ontmoetingen met de kleine groep studenten en een uitgebreide mailwisseling werden alle stadia van het maken van een boek doorlopen. Redacteur Menno Hartman leverde tijdens een van de bijeenkomsten een bijdrage door te laten zien hoe je daarbij te werk gaat.

Het heeft even geduurd, maar het eindresultaat kwam er, ondanks de langdurige onmogelijkheid van fysiek onderwijs door de covid-19-pandemie, uiteindelijk toch. Het is onmogelijk iedereen te bedanken die een bijdrage heeft geleverd, maar op zijn minst wil ik noemen: Leon Claessens, Professor of Vertebrate Paleontology and Evolution, Dean, Maastricht Science Programme, Maastricht University. De paleoantropoloog José Joordens, die eerder de leerstoel bezette, en ook Natasja den Ouden, conservator van de Dubois-collectie, die uitgebreid de tijd nam om Menno en mij de Dubois-collectie te laten zien. En tenslotte Patty Krone, René van Stipriaan, Maarten Helle, Mark Pieters, Elly Lewin en de initiatiefnemers van de wisselleerstoel, de hoogleraren humane genetica Joep Geraedts en immunologie Wim Buurman van het Eugène Dubois-genootschap in Eijsden.

==

Tijs Goldschmidt, maart 2022

==

==

==

De vindplaats van het schedelkapje, het dijbeen en een kies, in de bocht van de Solo, Trinil, 1891 en 1892.

==

Tijs Goldschmidt

De gravende arts: Eugène Dubois

Op het landgoed De Bedelaer in het Limburgse Haelen bij Roermond groeiden voor de Tweede Wereldoorlog allerlei exotische planten, struiken en bomen die je daar niet direct zou verwachten. Dat was te danken aan de eigenaar van het terrein, de nog altijd te weinig bekende grondlegger van de paleoantropologie Eugène Dubois (1858–1940). Hij was de ontdekker van een vroege mensensoort die hij Pithecantropus erectus noemde, of zoals het mensbeest in het Nederlands werd genoemd: de Javamens. De wetenschappelijke naam van deze mensaap-aapmens veranderde later weer: de fossiele resten, een schedelkapje, dijbeen en een kies, van deze rechtoplopende mensensoort worden tegenwoordig toegeschreven aan Homo erectus. Deze Aziatische erectus, die ooit werd gezien als de missing link tussen voorouderlijke apen en mensen, ontstond bij benadering twee miljoen jaar geleden en hield stand tot ongeveer 250.000 jaar geleden.

==

Nu, zo’n honderddertig jaar na de ontdekking van Dubois, is de paleoantropologie een volwassen wetenschap geworden en zijn er op verschillende continenten tientallen ‘ontbrekende schakels’ gevonden. Paleoantropologen zullen de term ‘missing link’ niet snel meer gebruiken. Ook in Afrika werd erectus inmiddels ontdekt, zoals ‘Turkana boy,’ een vrijwel volledig skelet van een ongeveer 1.6 miljoen jaar oud exemplaar. Het werd in 1975 door Richard Leakey in de oeversedimenten van het Keniase Turkanameer gevonden.

==

==

Schedelkap van Homo (Pithecanthropus) erectus, gevonden in 1891, Trinil (Java)

==

Dubois had De Bedelaer, zijn enclave in het Limburgse landschap, ingrijpend veranderd, maar zeker niet alleen om een aantrekkelijke tuin te hebben. Door het gericht planten van zeer specifieke bomen en struiken, die hij fossiel of als zaad uit de klei van Tegelen kende, probeerde hij het landschap het aanzien te verlenen van vóór de laatste ijstijd. Daartoe moest het terrein in zijn ogen allereerst bosrijker worden, en ook de kraakheldere vennen moesten eraan geloven. Dubois ging daarbij, voor een oprichter van Natuurmonumenten, tamelijk onbehouwen te werk. Dat vond ook medeoprichter J.P. Thijsse, die De Bedelaer ooit bezocht. De vennen waren zo ingrijpend met chemicaliën bewerkt dat veel van de oorspronkelijke planten, vissen en libellen het loodje hadden gelegd. Ze waren inmiddels weliswaar herbevolkt door andere soorten, maar leken nog in weinig op de idyllische watertjes die er voor de komst van het echtpaar Dubois moeten zijn geweest.

In Limburg treedt de Maas van oudsher af en toe buiten zijn oevers, een probleem dat zich in de toekomst als gevolg van antropogene klimaatverandering waarschijnlijk frequenter zal voordoen. Bij hevige overstromingen zal dan ook De Bedelaer onder water komen te staan en zullen de vennen verdwijnen.

Niet alleen op het land en onder water dirigeerde Dubois levensgemeenschappen, ook in de lucht liet hij graag zijn sporen na. Hij hield van vleermuizen en liet daarom een vleermuistoren bouwen. Van jongs af aan was Dubois al geïnteresseerd geweest in deze archaïsch ogende dieren. Hij kon zeker tien verschillende soorten uit elkaar houden, zoals franjestaarten, grootoorvleermuizen, baardvleermuizen en laatvliegers, die alle in en rondom de Limburgse grotten en mergelgroeven voorkomen. Behalve in planten en vleermuizen was Dubois hevig geïnteresseerd in fossielen, die hij opspoorde en losbikte uit de Krijtafzettingen van de Pietersberg. Een onuitputtelijke vindplaats waar aan het einde van de achttiende eeuw een 65-75 miljoen jaar oude schedel, zoals pas veel later duidelijk zou worden, van een Maashagedis (Mosasaurus) werd gevonden. Vergeleken bij deze mariene reuzenvaraan, die wel achttien meter lang kon worden, is de varaan van het Indonesische eiland Komodo een klein opdondertje.

Het begrip fossiel was aan het einde van de achttiende eeuw nog nieuw. Soorten, zo werd alom gedacht, waren door God geschapen. Ze waren er altijd geweest, ze zouden er altijd zijn en hetzelfde blijven. Er waren weliswaar al millennia lang fossielen gevonden, ook van dinosauriërs, maar die vormden dan stof voor mythen over het bestaan van draken. Dat fossielen al dan niet versteende overblijfselen waren van vaak al uitgestorven planten en dieren was hoogstens in een kleine kring van vaklieden en verzamelaars bekend. Er moesten, besefte de Franse anatoom George Cuvier, in de loop van de geschiedenis van het leven op aarde talloze soorten zijn uitgestorven. Cuvier zou later verguisd worden vanwege zijn zogeheten catastrofentheorie, waarmee hij een mogelijke verklaring aandroeg voor het uitsterven van soorten. Die theorie riekte voor de latere evolutionisten te veel naar zondvloeden en dus naar religie in plaats van wetenschap. Dieren kunnen zich, in darwinistische zin, niet geleidelijk aanpassen aan catastrofes, zoals overstromingen of vulkaanuitbarstingen, als die onvoorspelbaar en zeldzaam zijn. Sterft een diersoort tijdens zo’n catastrofe uit dan is dat eerder een kwestie van pech dan het gevolg van een ongeschikte genetische uitrusting.

Toen plunderende soldaten van Napoleon aan het begin van de negentiende eeuw in Limburg achter de door verontruste burgers verstopte Mosasaurus-schedel aangingen, waren zij vermoedelijk niet op de hoogte van de catastrofentheorie van Cuvier. Er is wel beweerd dat ze de Mosasaurus zochten omdat er een grote hoeveelheid rode wijn was uitgeloofd als ze deze wetenschappelijke kostbaarheid wisten te vinden. Dat lukte en zo kwam de Mosasaurus als oorlogstrofee terecht in het Muséum national d’Histoire naturelle in Parijs. Nog altijd schijnt de inmiddels hoogbejaarde weduwe van de Maastrichtse prins carnaval 1953, die bij de Watersnoodramp verdronk, zich in te spannen om de schedel van de Mosasaurus terug te krijgen. Je zou denken, Parijs, Maastricht, wat maakt het uit, de Mosasaurus was tenslotte een dier dat in zeeën over de hele wereld voorkwam, maar zo werkt het niet bij belangrijke fossielen, zeker als ze reusachtige afmetingen hebben: ze worden overal gekoesterd als nationale of regionale schat. Ook in Limburg.

Het is waarschijnlijk dat de fysieke aanblik en de aanraking van de Mosasaurus Cuviers denken over het optreden van plotselinge extincties heeft beïnvloed. Als dat niet al is gebeurd, wordt het hoog tijd voor de rehabilitatie van de scherpzinnige Cuvier. Want alles wijst erop, hoe stellig dat ook mag klinken, dat de reusachtige meteorietinslag bij Yucatán, Mexico, waarbij onder zeer veel meer soorten óók de Mosasaurus uitstierf, een areligieuze klap van jewelste was. Geen welgemikte actie van hogerhand om zondige dinosauriërs te straffen, maar een onvoorspelbare catastrofe.

Die meteorietinslag had zulke ingrijpende gevolgen dat daarmee zelfs een nieuw geologisch tijdperk werd ingeluid (het tertiair), de hoogste eer voor een klap. Vast staat ook dat Homo sapiens er zonder deze ‘catastrofale inslag’ nooit was geweest, want dan zouden de zoogdieren, waartoe ook mensen behoren, niet zo tot bloei zijn gekomen. Of misschien ook wel, maar dan anders en op een ander tijdstip.

Wat bezielde Dubois om zijn Limburgse umwelt utopisch gestalte te geven? Hij leefde op De Bedelaer lange tijd een tamelijk teruggetrokken bestaan, teleurgesteld in zijn medemensen, en zeker in nogal wat wetenschappelijk onderzoekers. Is het denkbaar dat hij, uit behoefte aan menselijk contact, uitgestorven mensen wilde ‘uitnodigen’ in een met zorg en aandacht voor hen gespreid botanisch oerbed? Een antropogene nabootsing van hun habitat, haast als een decor, waar zij, naar hij hoopte, op af zouden komen. Als sociale contacten met exemplaren van de hem omringende sapiens, buiten zijn schuld, kennelijk zo moeizaam moesten verlopen, waarom dan niet een aimabele erectus of Neanderthaler geprobeerd? Dacht Dubois zoiets? Waarschijnlijk was deze briljante man, die de naam had lastig te zijn, daarvoor te nuchter en te rationeel ingesteld. Zelf ken ik het verlangen naar zo’n onbestaanbaar contact goed en ook de enerverende illusie dat het er wellicht even is. Wie wel eens een tienduizenden jaren oude vuistbijl heeft vastgehouden, zijn hand dichtkneep en eraan dacht dat iemand anders, mogelijk zelfs behorend tot een uitgestorven mensensoort, diezelfde bijl ook ooit in haar of zijn hand hield, herkent dat misschien.

==

Het lijkt wel de beginscène uit een opera: op een stralende zomerdag examineerde Dubois een student door hem in een roeiboot een van de vennen van De Bedelaer op te sturen. De hooggeleerde Dubois zelf ging te water, zwom om de sloep heen en stelde een vraag. Vervolgens dook hij onder water en kwam aan de andere kant van de boot weer boven: ‘En?’ Heeft hij de student ook toegezongen? En antwoordde die de zwemmende hoogleraar geologie en paleontologie ook zingend? Het beeld van de zwemmende Dubois en de student in de roeiboot lijkt rijp voor een libretto. Zeker als je bekend bent met zijn inspanningen, zijn langdurige strijd om erkenning, de hoogoplopende gedachtenwisselingen met andere geleerden, de manipulatie van politici en het gebruik dat hij maakte van een koloniale setting.

Dubois had een uitgesproken hekel aan doceren. Hij vluchtte in de periode dat hij hoogleraar geologie en paleontologie was aan de Universiteit van Amsterdam regelmatig de duinen in om even af te zijn van universitaire verplichtingen, gesteggel over bouwvergunningen voor nieuwe laboratoria en andere bureaucratische rompslomp.

In 1940 stierf Dubois, die toen al lang met emeritaat was. Zijn enige dochter, Eugénie, werd belast met het beheer van de nalatenschap van haar vader. Ze was een van de weinigen die niet met hem gebrouilleerd waren geraakt. De oorlog was pas uitgebroken, ze rouwde om het verlies van haar vader, en ze kon het zich niet veroorloven het landgoed te behouden. Ze werd opgezadeld met een reusachtig archief waarmee ze zich geen raad wist. In die deprimerende en onzekere situatie riep ze de hulp in van Leo Brongersma, directeur van het Leids Museum van Natuurlijke Historie (waarvan de collectie zich tegenwoordig in Naturalis bevindt).