F.M. DOSTOJEVSKI

VERZAMELDE WERKEN

Deel 4

Zes romans

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 Vertaling en aantekeningen: GERARD CRUYS, ARTHUR LANGEVELD, MADELEINE MES en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright 2022 Nawoord: ARTHUR LANGEVELD

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, onder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN978 90 282 2055 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen voorzien door
Gerard Cruys, Arthur Langeveld en Madeleine Mes

EEN BEDENKELIJKE TOESTAND

Een vertelling

##

Deze bedenkelijke toestand deed zich voor in de tijd dat de wedergeboorte van ons dierbare vaderland en het streven van al zijn heldhaftige zonen naar nieuwe lotsbestemmingen en nieuwe hoop juist een aanvang namen, met zo’n onstuitbare kracht en zo’n aandoenlijk naïef elan. In die tijd zaten er eens op een heldere winterse vriesavond – het was al na elven – drie buitengewoon eerbiedwaardige manspersonen in een comfortabel en zelfs luxueus ingerichte kamer in een prachtig huis van twee verdiepingen aan de Petersburger Zijde, en ze voerden een uitstekend, serieus gesprek over een hoogst interessant onderwerp. Deze manspersonen droegen alle drie de rang van generaal.* Ze zaten rond een klein tafeltje, elk in een voortreffelijke, zachte leunstoel, en nipten tijdens hun gesprek kalm en genoeglijk van hun champagne. De fles stond bij hen op tafel in een zilveren ijsemmer. Het was namelijk zo dat de gastheer, geheimraad Stepan Nikiforovitsj Nikiforov, een oude vrijgezel van een jaar of vijfenzestig, de verhuizing naar zijn pas gekochte huis vierde, en omdat het zo uitkwam ook zijn verjaardag, die daarmee samenviel en die hij tot dan toe nooit had gevierd. De feestelijkheden waren trouwens niet heel uitbundig; zoals we al zagen waren er maar twee gasten, die allebei onder generaal Nikiforov hadden gewerkt, namelijk staatsraad in actieve dienst Semjon Ivanovitsj Sjipoelenko, en nog een, ook een staatsraad in actieve dienst, Ivan Iljitsj Pralinski. Ze waren bij negenen gekomen, hadden thee gedronken, waren toen aan de wijn gegaan en wisten dat ze om precies half twaalf weer op huis aan moesten. De gastheer was al zijn leven lang gesteld op regelmaat. Enkele woorden over hem: hij was zijn loopbaan begonnen als noodlijdend ambtenaartje, had rustig vijfenveertig jaar achtereen zijn tijd uitgezeten, had heel goed geweten hoe ver hij het zou brengen, had er een hekel aan om de sterren van de hemel te plukken, ook al droeg hij er reeds twee, en hield er vooral niet van om naar aanleiding van wat dan ook zijn eigen persoonlijke mening uit te spreken. Hij was ook eerlijk, in de zin dat hij niets bijzonder oneerlijks had hoeven doen; hij was vrijgezel omdat hij een egoïst was; hij was beslist niet dom, maar had er een hekel aan zijn verstand te tonen; hij hield vooral niet van slordigheid en uitbundigheid, die hij beschouwde als morele slordigheid, en gaf zich in zijn levensavond over aan een soort genoeglijke huiselijke rust en systematische afzondering. Hoewel hij zelf wel eens op bezoek ging bij mensen uit de betere kringen, had hij al vanaf zijn jonge jaren geen gasten bij zich thuis kunnen verdragen, en de laatste tijd stelde hij zich, als hij geen patience zat te spelen, tevreden met het gezelschap van zijn pendule en zat avonden lang onverstoorbaar suffend in zijn leunstoel te luisteren naar het getik van onder de glazen stolp op de schoorsteenmantel. Hij had een buitengewoon keurig en gladgeschoren uiterlijk, zag er jonger uit dan hij was, was goed geconserveerd, beloofde nog lang te zullen leven en gedroeg zich altijd strikt als een gentleman. Zijn werk was weinig belastend: hij zat ergens te vergaderen en ondertekende het een en ander. In één woord, hij werd beschouwd als een voortreffelijk man. Hij had maar één passie gehad, of beter gezegd één vurige wens: dat was om een eigen huis te hebben, en wel in de stijl van een herenhuis, geen kapitaal pand. Zijn wens was eindelijk vervuld: hij had zijn oog laten vallen op een huis aan de Petersburgse Zijde en had dat gekocht, wel ver weg, maar een huis met een tuin, en bovendien een magnifiek huis. De nieuwe heer des huizes vond het ook beter zo, wat verder weg: hij hield niet van bezoek, en om zelf naar iemand toe te gaan of naar zijn werk – daarvoor had hij een prachtig chocoladebruin tweepersoonsrijtuig, zijn koetsier Michej en twee kleine, maar mooie, sterke paardjes. Dat had hij allemaal na veertig lange, spaarzame jaren van zijn eigen geld gekocht, zodat het hem veel genoegen schonk. En dat is de reden dat Stepan Nikiforovitsj, toen hij het huis eenmaal bezat en had betrokken, in zijn bedaarde hart zoveel voldoening bespeurde, dat hij zelfs gasten had uitgenodigd voor zijn verjaardag, die hij voorheen zelfs voor zijn naaste bekenden zorgvuldig geheim had gehouden. Met een van de genodigden had hij zelfs bepaalde plannen. Hij woonde zelf op de bovenverdieping van het huis; op de benedenverdieping, die precies hetzelfde was opgebouwd en ingedeeld, moest een huurder komen. Stepan Nikiforovitsj rekende daarvoor op Semjon Ivanovitsj Sjipoelenko en had die avond het gesprek zelfs twee keer op dit onderwerp gebracht. Maar Semjon Ivanovitsj had er het zwijgen toe gedaan. Ook hij was een man die zich lange tijd gedisciplineerd een weg had gebaand in het leven, met zwarte haren en bakkebaarden en de gelaatskleur van een chronische galspuwer. Hij was getrouwd, was een norse huismus, voerde thuis een schrikbewind, deed zijn werk vol zelfvertrouwen, en wist ook heel goed hoe ver hij kon komen en nog beter hoe ver hij nooit zou komen; hij zat op een goede plek en daar zat hij heel stevig. Hij bekeek het aanbreken van de nieuwe maatschappelijke orde weliswaar niet zonder gal, maar hij maakte zich niet veel zorgen: hij was heel zeker van zichzelf en zat wat schamper te luisteren naar Ivan Iljitsj Pralinski’s uitweidingen over de nieuwe kwesties. Ze waren trouwens allemaal enigszins aangeschoten, zodat zelfs Stepan Nikiforovitsj zich verwaardigde een milde discussie met de heer Pralinski te beginnen over de nieuwe maatschappelijke orde. Enkele woorden echter over Zijne Excellentie de heer Pralinski, temeer omdat hij ook de hoofdpersoon is van dit verhaal.

Staatsraad in actieve dienst Ivan Iljitsj Pralinski werd pas vier maanden met ‘Uwe Excellentie’ aangesproken, in één woord, hij was een jonge generaal. Hij was ook nog jong van jaren, zo’n drieënveertig jaar, zeker niet ouder, en hij zag er nog jonger uit, wat hem erg beviel. Het was een mooie man, lang van stuk, die pronkte met zijn kostuum en de verfijnde degelijkheid van dat kostuum, de gewichtige onderscheiding om zijn hals heel goed wist te dragen, zich reeds vanaf zijn kindertijd enkele aristocratische hebbelijkheden had weten eigen te maken, en als vrijgezel droomde van een rijke en zelfs adellijke vrouw. Er was nog veel waar hij van droomde, hoewel hij lang niet dom was. Hij kon enorm spraakzaam zijn en nam zelfs graag parlementaire poses aan. Hij was van goede afkomst, was een generaalszoon zonder eelt op zijn handen, had in zijn tedere kindertijd in fluweel en batist gelopen en was opgevoed in een aristocratisch instituut; al had hij daar niet veel geleerdheid opgedaan, hij was wel vooruitgekomen in overheidsdienst en had de rang van generaal bereikt. Zijn superieuren zagen hem als een capabel man en hadden zelfs bepaalde verwachtingen van hem. Stepan Nikiforovitsj, onder wiens bewind hij zijn overheidsdienst was begonnen en bijna tot aan de generaalsrang had voortgezet, had hem nooit heel efficiënt gevonden en had geen enkele verwachting van hem. Wat hem wel aanstond was dat Ivan Iljitsj van goede afkomst was, vermogend was, althans een groot, kapitaal huis met een huismeester had, niet met de minsten verwant was en bovendien een goede houding had. Stepan Nikiforovitsj veroordeelde hem in stilte om zijn overdaad aan fantasie en lichtzinnigheid. Ivan Iljitsj voelde soms zelf wel dat hij te zelfingenomen was, te lichtgeraakt zelfs. Het was vreemd: af en toe voelde hij vlagen van ziekelijk schuldbesef en zelfs een soort mild berouw. Bitter en met pijn in het hart besefte hij soms dat hij lang niet zo hoog was gestegen als hij had gedacht. Op die momenten verviel hij in een soort neerslachtigheid, vooral als zijn aambeien opspeelden, en noemde hij zijn leven une existence manqueé,* verloor zelfs – uiteraard in stilte – het geloof in zijn parlementaire aanleg en noemde zichzelf een zwetser, een mooiprater, en hoewel dat hem sierde, verhinderde het hem niet in het minst om een half uur later zijn hoofd weer op te heffen en zichzelf des te vasthoudender, des te verwaander moed in te spreken en te verzekeren dat hij nog wel zou kunnen tonen wie hij was, en niet alleen een topambtenaar zou worden, maar zelfs een staatsman aan wie Rusland nog lang zou terugdenken. Af en toe fantaseerde hij zelfs over monumenten. Daaruit blijkt dat Ivan Iljitsj hoog mikte, al hield hij zijn onbestemde dromen en verwachtingen diep, angstvallig diep verborgen. In één woord, het was een beste man en in zijn ziel zelfs een dichter. De voorgaande jaren had hij vaker van die pijnlijke momenten van desillusie doorstaan. Hij was bijzonder opvliegend geworden, achterdochtig, en was klaar om in iedere tegenspraak een belediging te zien. Maar het zich vernieuwende Rusland had hem opeens grote verwachtingen geschonken. De generaalsrang had die bekroond. Hij was opgeleefd; hij had zijn hoofd opgeheven. Hij was opeens spraakzaam en welsprekend geworden over de nieuwste onderwerpen, die hij bijzonder snel en onverwacht, bijna fanatiek, had opgepakt. Hij zocht gelegenheden om erover te spreken, reed de stad rond en stond op veel plekken al bekend als een fervente liberaal, wat hij erg vleiend vond. En deze avond liet hij zich hij na een glas of vier helemaal gaan. Hij had het in zijn hoofd gekregen om Stepan Nikiforovitsj, die hij al een tijdlang niet had gezien en die hij voorheen altijd had gerespecteerd en zelfs gehoorzaamd, over alles op andere gedachten te brengen. Hij zag hem om de een of andere reden als een reactionair en viel hem ongewoon fel aan. Stepan Nikiforovitsj sprak hem nauwelijks tegen en zat alleen olijk te luisteren, hoewel het onderwerp hem wel boeide. Ivan Iljitsj raakte in vuur en vlam, en in de hitte van het ingebeelde geschil nam hij vaker dan hij zou moeten doen een slok uit zijn glas. Dan pakte Stepan Nikiforovitsj de fles en vulde zijn glas meteen weer bij, wat Ivan Iljitsj om onbekende reden kwetsend begon te vinden, temeer omdat Semjon Ivanytsj Sjipoelenko, die hij erg minachtte en bovendien ook vreesde vanwege zijn cynisme en kwaadaardigheid, daar heel veelbetekenend bij zat te zwijgen en vaker glimlachte dan hij zou moeten doen. Ze zien me kennelijk voor een klein jochie aan, ging het door Ivan Iljitsj’ hoofd.

‘Nee, meneer, het is tijd, het is hoog tijd,’ vervolgde hij geestdriftig. ‘Ze zijn er veel te laat mee, en in mijn visie is humaniteit het voornaamste, humaniteit tegenover je ondergeschikten, in het besef dat dat ook mensen zijn. Humaniteit zal alles redden en alles veiligstellen.’

‘Hihihihi!’ klonk het van de kant van Semjon Ivanovitsj.

‘Maar waarom gaat u nu toch zo tekeer tegen ons,’ protesteerde Stepan Nikiforovitsj ten slotte met een beminnelijke glimlach. ‘Ik moet bekennen, Ivan Iljitsj, dat ik nog steeds niet helemaal kan bevatten wat u wilt uitleggen. U legt steeds de nadruk op humaniteit. Betekent dat soms naastenliefde?’

‘Ja, wat mij betreft desnoods naastenliefde. Ik...’

‘Laat mij even. Voor zover ik kan beoordelen, gaat het niet alleen daarom. Naastenliefde is altijd al nodig geweest. Maar daar beperken de hervormingen zich niet toe. Er zijn kwesties aan de orde gesteld die de boeren betreffen, de rechtspraak, de economie, de belastingpachterij, morele kwesties en... en... en er komt geen eind aan, aan die kwesties, en alles tezamen, alles tegelijk, dat kan leiden tot grote, laten we zeggen, fluctuaties. Dat is waar wij ons zorgen om maken, niet alleen om de humaniteit...’

‘Inderdaad, meneer, het gaat veel dieper,’ merkte Semjon Ivanovitsj op.

‘Dat begrijp ik heel goed, en laat me opmerken, Semjon Ivanovitsj, dat ik het absoluut niet met u eens ben dat ik niet zo’n diep inzicht in de dingen heb als u,’ merkte Ivan Iljitsj giftig en veel te scherp op, ‘maar daarbij waag ik het toch om ook tegen u op te merken, Stepan Nikiforovitsj, dat u mij ook helemaal niet begrijpt...’

‘Dat klopt.’

‘Intussen houd ik juist vast aan de idee, waar ik ook altijd van uitga, dat humaniteit, en met name humaniteit tegenover je ondergeschikten, van de ambtenaar tot de klerk, van de klerk tot de lakei, van de bediende tot de boer – humaniteit, zeg ik, zogezegd kan dienen als hoeksteen van de komende hervormingen en überhaupt voor de vernieuwing der dingen. Waarom? Daarom. Neem nu dit syllogisme: ik ben humaan en daarom houden ze van me. Ze houden van me, dan voelen ze vast wel vertrouwen. Ze voelen vertrouwen, dan zullen ze me vast wel geloven; ze geloven me, dan zullen ze vast wel van me houden... tenminste, nee, ik wil zeggen, als ze mij geloven, dan zullen ze ook in de hervormingen geloven, ze zullen zogezegd de kern van de zaak begrijpen, elkaar zogezegd in morele zin omarmen en de hele zaak vriendschappelijk oplossen, en grondig. Wat zit u te lachen, Semjon Ivanovitsj? Snapt u het niet?’

Stepan Nikiforovitsj trok zwijgend zijn wenkbrauwen op; hij was verbaasd.

‘Ik denk dat ik een beetje te veel heb gedronken,’ merkte Semjon Ivanytsj hatelijk op, ‘en daarom niet zo snel van begrip ben. Een zekere verstandsverduistering.’

Ivan Iljitsj kromp ineen.

Stepan Nikiforovitsj verklaarde na enig nadenken: ‘We zullen het niet volhouden.’

‘Hoe bedoelt u, niet volhouden?’ vroeg Ivan Iljitsj vol verbazing over Stepan Nikiforovitsj’ plotselinge non sequitur.

‘Gewoon, we zullen het niet volhouden.’ Stepan Nikiforovitsj wilde er blijkbaar niet verder over uitweiden.

‘U doelt toch niet op de nieuwe wijn en de nieuwe zakken?’ reageerde Ivan Iljitsj niet zonder ironie. ‘Welnee; voor mezelf kan ik althans instaan.’

Op dat moment sloeg de klok half twaalf.

‘Gasten en vis blijven niet lang fris,’ zei Semjon Ivanytsj, en hij maakte aanstalten om op te staan. Maar Ivan Iljitsj was hem voor, stond dadelijk op van de tafel en pakte zijn sabelbonten muts van de schoorsteenmantel. Hij keek beledigd.

‘Dus wat doet u, Semjon Ivanytsj, zult u erover nadenken?’ zei Stepan Nikiforovitsj toen hij zijn gasten uitgeleide deed.

‘Over het woninkje? Ik zal erover nadenken, jawel.’

‘En als u uitgedacht bent, laat het me dan snel weten.’

‘Nog steeds over zaken?’ merkte meneer Pralinski vriendelijk op, een beetje flemend, spelend met zijn muts. Hij had de indruk dat ze hem waren vergeten.

Stepan Nikiforovitsj trok zijn wenkbrauwen op en zweeg om aan te geven dat hij zijn gasten niet wilde ophouden. Semjon Ivanytsj nam haastig afscheid.

Tsja, dan... u doet maar... als u geen besef heeft van simpele vriendelijkheid, besloot meneer Pralinski bij zichzelf en hij stak zijn hand op een bepaald onafhankelijke manier uit naar Stepan Nikiforovitsj.

In de hal hulde Ivan Iljitsj zich in zijn dure, lichte bontjas, terwijl hij om de een of andere reden probeerde Semjon Ivanytsj’ afgedragen jas van wasbeerbont niet waar te nemen, en de twee begonnen de trap af te dalen.

‘Ons oudje leek wel beledigd,’ zei Ivan Iljitsj tegen de zwijgende Semjon Ivanytsj.

‘Nee, hoezo dan?’ antwoordde die kalm en stug.

Hielenlikker! dacht Ivan Iljitsj bij zichzelf.

Ze liepen het bordes op; Semjon Ivanytsj’ slee, met een kleine, ontoonbare grijze hengst ervoor, werd al voorgereden.

‘Verdorie! Waar is Trifon met mijn slee naartoe!’ riep Ivan Iljitsj, die zijn equipage niet zag.

Hij keek naar links, hij keek naar rechts, de slee was er niet. Stepan Nikiforovitsj’ bediende had geen idee. Ze vroegen het aan Varlam, Semjon Ivanytsj’ koetsier, en kregen als antwoord dat hij daar de hele tijd had gestaan, en de slee was er ook, en nu waren ze opeens weg.

‘Een bedenkelijke toestand,’ sprak meneer Sjipoelenko, ‘wilt u dat ik u breng?’

‘Schofterig volk!’ riep meneer Pralinski razend. ‘Hij had gevraagd, dat tuig, of hij naar een bruiloft mocht, ook hier op de Petersburgse Zijde, van een of andere verhipte petemoei van hem. Ik heb hem streng verboden om weg te gaan. En nu wed ik dat hij daarheen is!’

‘Daar is hij inderdaad heen,’ merkte Varlam op, ‘maar hij beloofde dat hij met een minuutje terug zou komen en dus precies op tijd hier zou zijn.’

‘Dus toch! Alsof ik het voelde aankomen! Ik zál hem!’

‘U kunt hem beter een paar keer goed afranselen, dan doet hij wel wat u zegt,’ zei Semjon Ivanytsj, die het dekkleed al over zich heen trok.

‘Alstublieft, maakt u zich maar geen zorgen, Semjon Ivanytsj!’

‘Dus u wilt niet dat ik u breng?’

‘Goede reis, merci.’

Semjon Ivanytsj vertrok en Ivan Iljitsj ging te voet op weg over de houten trottoirs, behoorlijk geïrriteerd.

==

Nee toch, nu zál ik je toch, sjoemelaar! Ik ga expres lopen, zodat je het voelt, zodat je schrikt! Hij komt terug en hij hoort dat zijn meneer is gaan lopen... de smeerlap!

Ivan Iljitsj had nog nooit zo gescholden, maar hij was nu wel heel kwaad en daar kwam nog bij dat zijn hoofd suisde. Hij dronk bijna nooit en daarom hadden die pakweg vijf, zes glazen snel effect gehad. Het was wel een heerlijke nacht. Het vroor, maar het was ongewoon rustig en windstil. De hemel was helder, vol sterren. De volle maan overgoot de aarde met een matte zilverglans. Het was zo mooi, dat Ivan Iljitsj na zo’n vijftig stappen zijn tegenslag bijna was vergeten. Hij begon zich eigenlijk bijzonder prettig te voelen. Daar komt nog bij dat mensen die een slok op hebben hun aandacht snel verplaatsen. Hij begon zelfs de onooglijke houten huisjes langs de uitgestorven straat mooi te vinden.

Maar het is ook prima dat ik ben gaan lopen, dacht hij bij zichzelf, een lesje voor Trifon, en ik heb er ook nog plezier in. Echt, ik moet vaker gaan lopen. Wat zou het? Op de Bolsjoj Prospekt vind ik meteen een slee. Een prachtige nacht! Wat een huisjes hier allemaal. Daar moeten kleine lieden wonen, ambtenaren... kooplui misschien... die Stepan Nikiforovitsj! En wat zijn het allemaal een reactionairen, oude slaapkoppen! Precies, slaapkoppen, c’est le mot.* Verder is het wel een verstandig man; hij heeft die bon sens,* een nuchter, praktisch begrip van de dingen. Maar het zijn wel oude heren, oude heren! We zullen het niet... wat was het ook alweer? Nou, iets in elk geval niet... We zullen het niet volhouden! Wat wilde hij daarmee zeggen? Hij zat zelfs na te denken toen hij het zei. Hij begreep me trouwens helemaal niet. Maar hoe kun je dat nu niet begrijpen? Het is moeilijker om het niet te begrijpen dan wel. Het voornaamste is dat ik het zeker weet, ik weet het zeker, met mijn hele hart. Humaniteit... naastenliefde. De mens aan zichzelf teruggeven... zijn eigenwaarde laten herleven en dan... is het materiaal gereed, ga maar aan de slag. Duidelijk, lijkt mij! Jawel! Met uw welnemen, Uwe Excellentie, neem nu dit syllogisme: wij komen bijvoorbeeld een ambtenaar tegen, een arm ambtenaartje, helemaal murw. ‘Zo... wie ben jij?’ Antwoord: ‘Een ambtenaar.’ Goed, een ambtenaar; verder: ‘Wat ben jij voor ambtenaar?’ Antwoord: zo-en-zo een, zegt hij. ‘Doe je je werk?’ ‘Ja!’ ‘Wil je gelukkig zijn?’ ‘Ja.’ ‘Wat heb je nodig voor dat geluk?’ Dit en dat. ‘Waarom?’ Daarom... En kijk, de man begrijpt me met een half woord: de man is van mij, de man is zogezegd verstrikt in mijn netten, en ik kan met hem doen wat ik wil, in zijn belang bedoel ik. Wat een stom type, die Semjon Ivanytsj! En wat heeft hij een stomme kop... Afranselen, dat zei hij expres. Nee, je liegt het, ransel zelf maar, ik ga niemand afranselen; ik geef Trofim met woorden op zijn falie, ik geef hem op zijn falie met verwijten, reken maar dat hij dat voelt. Wat lijfstraffen betreft, hm... een onbesliste vraag, hm... zou ik niet even naar Emérance gaan? ‘Hè, die verdomde trottoirs!’ riep hij uit toen hij plotseling struikelde. ‘En dat is dan de hoofdstad! De verlichting! Je zou nog een been breken. Hm. Ik haat die Semjon Ivanytsj; een weerzinwekkende smoel. Hij zat daarnet om mij te giechelen, toen ik zei: “Ze omarmen elkaar in morele zin.” Nou, dan omarmen ze elkaar, is dat jouw zaak soms? Jou ga ik echt niet omarmen; nog eerder een boer... Kom ik een boer tegen, dan praat ik ook met die boer. Trouwens, ik was dronken en heb me misschien niet zo goed uitgedrukt. Ik druk me nu misschien ook niet zo goed uit... Hm. Ik word nooit een drinker. ’s Avonds flap je er van alles uit en de volgende dag heb je spijt. Maar goed, ik loop toch zonder te wankelen... Het zijn trouwens allemaal sjoemelaars!’

Zo redeneerde Ivan Iljitsj, warrig en onsamenhangend, terwijl hij doorliep over het trottoir. De frisse lucht had effect op hem, had hem zogezegd wakker geschud. Met een minuut of vijf zou hij wel zijn gekalmeerd en naar bed hebben gewild. Maar opeens, al vlakbij de Bolsjoj Prospekt, hoorde hij muziek. Hij keek om zich heen. Langs de overkant van de straat strekte zich een heel bouwvallig huis zonder bovenverdieping uit, en zo te horen was het daar groot feest, er krasten fiedels, er fiedelde een contrabas, en een piepende dwarsfluit kweelde uitgelaten een quadrille. Er stond publiek bij de ramen, meest vrouwen met gewatteerde mantels en hoofddoeken; ze deden hun uiterste best om iets te onderscheiden door de kieren tussen de luiken. Het was duidelijk een vrolijke boel. Het dreunende gestamp van de dansers klonk tot aan de overkant van de straat. Ivan Iljitsj zag even verderop een wijkagent en liep naar hem toe.

‘Van wie is dat huis, beste man?’ vroeg hij terwijl hij zijn dure bontjas een beetje opensloeg, precies zover dat de wijkagent de prestigieuze onderscheiding om zijn hals kon zien.

De agent merkte de onderscheiding onmiddellijk op, rechtte zijn rug en antwoordde: ‘Van Pseldonimov, een ambtenaar, een kantoorklerk.’

‘Pseldonimov? Kijk eens aan! Pseldonimov! En wat doet hij? Trouwen?’

‘Trouwen, Uwe Excellentie, met de dochter van een titulairraad. Titullairraard Mlekopitajev... die heeft bij het bestuur gewerkt. Dit huis krijgt de bruid mee.’

‘Dus dan is het nu al van Pseldonimov, niet van Mlekopitajev?’

‘Van Pseldonimov, Uwe Excellentie. Het was van Mlekopitajev en nu is het van Pseldonimov.’

‘Hm. Ik vraag dat, beste man, omdat ik zijn chef ben. Ik sta als generaal boven de plek waar Pseldonimov werkt.’

‘Juist ja, Uwe Excellentie.’ De agent rechtte zijn rug zo dat die niet rechter kon, Ivan Iljitsj scheen in gedachten verzonken. Hij stond iets te overwegen...

Ja, Pseldonimov was inderdaad van zijn departement, van zijn eigen afdeling; nu wist hij het weer. Het was een klein ambtenaartje met zo’n tien roebel salaris per maand. Aangezien meneer Pralinski nog maar kort tevoren zijn eigen afdeling had gekregen, kon hij zich niet al zijn ondergeschikten tot in detail herinneren, maar Pseldonimov herinnerde hij zich wel, juist vanwege diens naam. Die was hem de eerste keer al opgevallen, zodat hij meteen al interesse kreeg om de bezitter van die achternaam eens goed te bekijken. Hij herinnerde zich nu een nog heel jonge man met een lange, gebogen neus en witblond piekhaar, schraal van stuk en schraal gevoed, in een onmogelijke uniformjas en een zo onmogelijke broek dat het onfatsoenlijk was. Hij herinnerde zich dat er toen meteen door zijn hoofd was gegaan: moet ik die stakker niet een tientje toewijzen met de feestdagen om daar iets aan te doen? Maar aangezien het gezicht van die stakker al te nietszeggend was en zijn blik hoogst onsympathiek, zelfs afstotelijk, was die goede gedachte vanzelf weer vervlogen, zodat Pseldonimov het zonder gratificatie moest doen. Des te verbijsterder was hij geweest toen diezelfde Pseldonimov hem nog geen week geleden toestemming had gevraagd om te trouwen. Ivan Iljitsj wist nog dat hij om de een of andere reden geen tijd had gehad om zich daar verder in te verdiepen, zodat de kwestie van het huwelijk vlot was afgedaan, terloops. Maar hij wist toch nog precies dat Pseldonimovs bruid een houten huis meekreeg en vierhonderd roebel contant; die omstandigheid had hem toen meteen al verbaasd; hij wist nog dat hij zelfs even een grapje had gemaakt over het samengaan van de achternamen Pseldonimov en Mlekopitajev.* Hij wist het allemaal weer precies.

Hij wist het weer, en raakte steeds dieper in gedachten verzonken. Het is bekend dat er soms in één ogenblik hele redeneringen door ons hoofd gaan, in de vorm van bepaalde gewaarwordingen zonder vertaling naar menselijke taal, laat staan literaire. Maar wij zullen proberen al die gewaarwordingen van onze held te vertalen en de lezer ten minste de kern te presenteren, zogezegd, dat wat er essentieel en plausibel aan was. Want veel van onze gewaarwordingen blijken immers, vertaald naar gewone taal, helemaal niet plausibel te zijn. Daarom komen ze ook nooit aan het licht, terwijl iedereen ze heeft. Natuurlijk waren Ivan Iljitsj’ gewaarwordingen en gedachten enigszins onsamenhangend. Maar u weet hoe dat kwam.

Wacht eens! ging het door zijn hoofd, daar zitten we de hele tijd te praten, te praten, maar als puntje bij paaltje komt levert dat nul komma niks op. Neem bijvoorbeeld alleen die Pseldonimov: hij is net uit de kerk gekomen, vol opwinding, vol hoop, in de verwachting goed te gaan eten... Dit is een van de gelukzaligste dagen van zijn leven... Nu is hij bezig met zijn gasten, hij geeft een feestmaal – bescheiden, armoedig, maar vrolijk, vreugdevol, oprecht... En wat als hij erachter kwam dat op ditzelfde moment ik, ik, zijn chef, zijn hoogste chef, hier bij zijn huis naar zijn muziek sta te luisteren! Maar werkelijk, wat zou dat hem doen? Nee, wat zou het hem doen als ik nu zomaar opeens binnenkwam? Hm... Natuurlijk, eerst zou hij schrikken en zo in verlegenheid raken dat hij geen woord meer kon uitbrengen. Ik zou hem storen, ik zou misschien alles in de war sturen... Ja, zo zou het gaan als iedere andere generaal binnenkwam, niet ik... Dat is het juist, iedere andere, alleen ik niet...

Ja, Stepan Nikiforovitsj! Kijk, u begreep mij daarnet niet, maar hier heeft u een kant-en-klaar voorbeeld.

Jawel, meneer. Wij roepen allemaal van alles over humaniteit, maar tot heroïek, tot heldendaden zijn we niet in staat.

Wat voor heroïek? Deze. Bedenk maar eens: dat ik, ík, bij de huidige verhoudingen tussen alle leden van de maatschappij, na twaalven ’s nachts binnenkom op de bruiloft van mijn ondergeschikte, een kantoorklerk van tien roebel, dat zou toch echt wanorde zijn, omverwerping van alle ideeën, de laatste dag van Pompeji, gekkenwerk! Niemand zal het begrijpen. Stepan Nikiforovitsj zal nog eerder doodgaan dan het te begrijpen. Want die zei immers: ‘We zullen het niet volhouden.’ Ja, maar dat zijn jullie, oude mensen, mensen van verlamming en verstarring, maar ik zal het vol-hou-den! Ik maak de laatste dag van Pompeji tot een gelukzalige dag voor mijn ondergeschikte, en een bizar gebaar tot een normaal, patriarchaal, verheven, eerbaar gebaar. Hoe? Zo. Wees zo goed om even te luisteren...

Goed... stel nu dat ik naar binnen ga: zij zullen versteld staan, stoppen met dansen, verbijsterd kijken, terugdeinzen. Zo gaat het, maar dan zal ik meteen laten zien wie ik ben: ik loop recht op de geschrokken Pseldonimov af, met mijn vriendelijkste glimlach, en zeg met werkelijk de eenvoudigste woorden: ‘Zus en zo,’ zeg ik, ‘ik was bij Zijne Excellentie Stepan Nikiforovitsj. Je weet wel, neem ik aan, hier in de buurt...’ Ja, en dan vertel ik nonchalant, op een grappige manier, van mijn avontuur met Trifon, en ga verder dat ik toen ben gaan lopen... ‘Nou, ik hoor muziek, ik informeer bij de wijkagent en ik hoor, beste man, dat het jouw trouwerij is. Kom, denk ik, laat ik bij mijn ondergeschikte langsgaan, eens kijken hoe mijn ambtenaren plezier maken en... trouwen. Je gaat me toch niet wegsturen, neem ik aan!’ Wegsturen! Mooi gezegd tegen een ondergeschikte. Alsof hij dat in zijn hersens zou halen! Ik denk dat hij helemaal gek wordt, me hardlopend in een gemakkelijke stoel gaat zetten, bevend van extase, en het zelfs niet direct kan begrijpen!

Ja, wat kan er simpeler, stijlvoller zijn dan zo’n gebaar! Waarom ik naar binnen ben gegaan? Dat is een andere vraag! Dat is zogezegd de morele kant van de zaak al. En dat is juist het mooie!

Hm... Waar dacht ik ook alweer aan? Ja!

Goed, natuurlijk geven ze me dan een plaats bij de belangrijkste gast, een of ander titulairraadje of een familielid, een stafkapitein in ruste met een rode neus... Zulke types heeft Gogol geweldig beschreven. Dan maak ik natuurlijk kennis met de bruid, ik complimenteer haar, ik monter de gasten op. Ik vraag ze om zich niet in te houden, plezier te maken en weer te gaan dansen, ik maak grapjes, ik lach, in één woord – ik ben vriendelijk en aardig. Ik ben altijd vriendelijk en aardig, als ik tevreden over mezelf ben... Hm... het is wel zo dat ik nog steeds, denk ik, wel een beetje... niet dat ik dronken ben, maar gewoon...

... Vanzelfsprekend ga ik als gentleman op gelijke voet met ze om en verlang ik helemaal niet dat zij speciaal onderscheid maken... Maar moreel, moreel is het een andere zaak; dat zullen ze begrijpen en waarderen... Mijn gebaar zal al hun nobelheid doen herleven... En dan blijf ik zo’n half uurtje zitten... Een uur zelfs. Ik ga weg, dat spreekt, vóór het eigenlijke diner, en zij zijn druk bezig met bakken en braden, ze buigen diep voor me, maar ik drink alleen een glas, ik wens ze geluk, maar zeg dat ik niet blijf dineren. ‘Werk,’ zeg ik. En zodra ik ‘werk’ zeg, gaan ze allemaal direct eerbiedig en ernstig kijken. Zo herinner ik er fijnzinnig aan, dat zij en ik – dat is een verschil, meneer. Hemel en aarde. Niet dat ik ze dat wil inprenten, maar het moet wel... het is in morele zin zelfs noodzakelijk, wat je verder ook zegt. Trouwens, ik zal meteen glimlachen, zelfs gaan lachen wellicht, en iedereen is onmiddellijk opgemonterd... Ik maak nog een grapje tegen de jongedame; hm... en weet je wat, ik zinspeel er zelfs op dat ik over exactemente negen maanden nog eens kom, in de hoedanigheid van peetoom, hèhè! Zij krijgt tegen die tijd vast een kind. Want ze planten zich voort als konijnen. Ja, en dan lacht iedereen, de jongedame krijgt een kleur; ik geef haar een gevoelvolle kus op het voorhoofd, ik zegen haar zelfs en... en morgen is mijn heldendaad al bekend op het departement. Morgen ben ik weer streng, morgen ben ik weer veeleisend, onverbiddelijk zelfs, maar iedereen daar weet al wat voor iemand ik ben. Ze kennen mijn ziel, ze kennen mijn wezen: ‘Hij is streng als chef, maar als mens is het een engel!’ En dan heb ik dus gewonnen; ik heb ze voor me gewonnen met één klein gebaar, dat niet eens bij u zou opkomen; ze zijn al van mij; ik ben de vader, zij zijn de kinderen... Kom op, Uwe Excellentie, Stepan Nikiforovitsj, doe me dat maar eens na...

En weet u wel, begrijpt u wel, dat Pseldonimov aan zijn kinderen zal vertellen dat de generaal zelf feest heeft gevierd en zelfs heeft gedronken op zijn bruiloft! En die kinderen zullen immers aan hun eigen kinderen vertellen, en die weer aan hun kleinkinderen, als hun heiligste verhaal, dat een hoge heer, een staatsman (dat ben ik tegen die tijd allemaal) hun de eer heeft bewezen... enz., enz. En zo zorg ik immers voor de morele verheffing van iemand die vernederd is, ik geef hem zichzelf terug... Want hij krijgt tien roebel salaris per maand! En herhaal ik dat nog een keer of vijf, of tien keer of zo, dan leidt dat vast tot landelijke populariteit... Iedereen zal mij in zijn hart sluiten, en God weet wat daar later uit kan voortkomen, uit die populariteit!

Zo, of ongeveer zo, redeneerde Ivan Iljitsj (heren, de mens kan soms zoveel bij zichzelf zeggen, zeker in enigszins excentrieke staat). Al die redeneringen flitsten in zo’n halve minuut door zijn hoofd, en hij had het natuurlijk bij die dromerijen kunnen laten en, nadat hij Stepan Nikiforovitsj in gedachten beschaamd had, doodkalm naar huis en naar bed kunnen gaan. En daar zou hij heel goed aan hebben gedaan! Maar rampzalig genoeg was dit een excentriek moment.

Alsof het zo moest zijn, voerde zijn verhitte verbeelding hem op dat moment opeens de zelfvoldane gezichten van Stepan Nikiforovitsj en Semjon Ivanovitsj voor ogen.

‘We zullen het niet volhouden!’ herhaalde Stepan Nikiforovitsj arrogant glimlachend.

‘Hihihi!’ viel Semjon Ivanovitsj hem bij met zijn allerstomste glimlachje.

‘En nu gaan we kijken of we het niet zullen volhouden!’ zei Ivan Iljitsj resoluut; het bloed steeg hem zelfs naar het hoofd. Hij verliet het trottoir en stak met vaste tred de straat over, recht naar het huis van zijn ondergeschikte, kantoorklerk Pseldonimov.

==

Hij werd meegesleept door zijn idealen. Hij stapte ferm door het openstaande hekje en schopte minachtend het kleine ruigharige keffertje weg, dat meer voor de vorm dan voor het effect schor blaffend voor zijn voeten liep. Over een houten plankier kwam hij bij het portiekje, dat als een wachthuisje uitkwam op de binnenplaats, en ging drie wrakke houten treetjes op naar een piepklein portaaltje. Daar brandde ergens in een hoek wel een stompje vetkaars of een soort vetpotje, maar dat weerhield Ivan Iljitsj er niet van om met zijn linkervoet, overschoen en al, terecht te komen in een rolpastei, die buiten was gezet om af te koelen. Ivan Iljitsj bukte zich nieuwsgierig en zag dat er nog twee schotels stonden met een soort gelei, en ook nog twee vormen, zo te zien met blanc-manger. Hij werd een beetje confuus van de geplette rolpastei en één kortstondig ogenblik schoot de vraag door zijn hoofd of hij er niet beter meteen vandoor kon gaan. Maar dat vond hij te laaghartig. Overwegend dat niemand het had gezien en dat men hem zeker niet zou verdenken, veegde hij gehaast zijn overschoen af om alle sporen uit te wissen, tastte de met vilt betimmerde deur af, opende die en stond toen in een heel kleine vestibule. Die lag letterlijk half vol met mantels, pelsjassen, capes, mutsen, sjaals en overschoenen. In de andere helft hadden de muzikanten zich geïnstalleerd: twee violen, een dwarsfluit en een contrabas, vier man maar, van de straat gehaald natuurlijk. Ze zaten aan een ongeverfd houten tafeltje bij het licht van één vetkaars op volle sterkte de laatste figuur van een quadrille aan stukken te zagen. Door de openstaande deur waren dansende mensen te zien in wolken stof, walm en tabaksrook. Het was een uitzinnig vrolijke boel. Er klonk gelach, geschreeuw en damesgegil. De dansende heren stampten als een eskadron paarden. Boven dat hele Sodom uit klonk de bevelvoering van de dansmeester, die net zo los leek te gaan als de knopen van zijn jasje: ‘Heren naar voren, chaîne de dames, balancez!’* enzovoort, enzovoort. Ivan Iljitsj ontdeed zich enigszins verontrust van zijn pelsjas en overschoenen en liep met zijn muts in zijn hand de kamer in. Redeneren deed hij trouwens helemaal niet meer...

Het eerste moment merkte niemand hem op: iedereen ging op in de laatste figuur van de dans. Ivan Iljitsj stond er wezenloos bij en kon niets onderscheiden in die wirwar. Damesjurken zwierden voorbij, heren met sigaretten tussen de tanden... De lichtblauwe sjaal van een dame zwierde voorbij en raakte zijn neus. Een medicijnenstudent wiens haar alle kanten op stond stormde haar razend enthousiast achterna en gaf hem onderweg een harde zet. Voor zijn ogen flitste ook nog, lang als een kilometerpaal, een officier van een of andere eenheid voorbij. Iemand schreeuwde met onnatuurlijk schelle stem, samen met de anderen langsscherend en stampend: ‘Hé-ee, Pseldonimoesjka!’ Onder Ivan Iljitsj’ voeten was het plakkerig; kennelijk hadden ze de vloer in de was gezet. In de kamer, die overigens vrij groot was, bevonden zich zo’n dertig gasten.

Maar een moment later was de quadrille afgelopen, en bijna meteen gebeurde er precies wat Ivan Iljitsj zich had voorgesteld toen hij nog op het trottoir stond te dagdromen. Nog voordat de gasten en de dansers op adem waren gekomen en het zweet van hun gezicht hadden gewist, ontstond er geroezemoes, een eigenaardig gefluister. Al snel keerden alle ogen, alle gezichten, zich naar de binnengekomen bezoeker. Daarop begon iedereen stapje voor stapje terug te deinzen en langzaam achteruit te wijken. Ze trokken degenen die niets hadden gemerkt aan hun kleding om hen in te seinen. Zij keken om zich heen en stapten dadelijk samen met de anderen achteruit. Ivan Iljitsj stond nog steeds in de deuropening zonder een stap naar voren te komen en er kwam tussen hem en de gasten steeds meer lege ruimte vrij, de vloer bezaaid met snoeppapiertjes, kaartjes en peuken. Opeens stapte een jongeman met een uniformjas, woest witblond haar en een haakneus schuchter naar voren in die lege ruimte. Hij bewoog zich buigend vooruit en bekeek de onverwachte gast met precies dezelfde blik waarmee een hond zijn baas bekijkt als die hem bij zich roept om hem een schop te geven.

‘Dag Pseldonimov, ken je me nog?’ zei Ivan Iljitsj, en op hetzelfde moment voelde hij dat hij dat vreselijk onhandig had gezegd; hij voelde ook dat hij misschien een afgrijselijke stommiteit aan het begaan was.

‘U-u-uwe Ex-cellentie!’ stamelde Pseldonimov.

‘Juist, ja. Jongen, ik kom totaal toevallig bij je langs, zoals je je ook wel kunt voorstellen...’

Maar Pseldonimov kon zich duidelijk helemaal niets voorstellen. Hij stond daar met ogen als schoteltjes, verschrikkelijk verbijsterd.

‘Je zult me toch wel niet wegsturen, neem ik aan... Blij of niet, een gast, die ontvang je!’ vervolgde Ivan Iljitsj, voelend dat zijn onzekerheid hem onbehoorlijk verzwakte, dat hij wilde glimlachen, maar het niet meer kon; dat zijn humoristische verhaal over Stepan Nikiforovitsj en Trifon steeds onmogelijker werd. Maar Pseldonimov bleef, alsof hij het erom deed, almaar stokstijf staan kijken met een volstrekt stompzinnige blik. Het werd Ivan Iljitsj te veel; nog één zo’n minuut, voelde hij, en het werd een ongelooflijke janboel.

‘Ik stoor toch niet... ik ga weer!’ kon hij nog net uitbrengen, en bij zijn rechtermondhoek begon een spiertje te trillen...

Maar Pseldonimov kwam alweer tot zichzelf...

‘Uwe Excellentie, in hemelsnaam... Een eer,’ prevelde hij, haastig buigend, ‘wees zo goed om plaats te nemen...’ En verder tot zichzelf komend gekomen wees hij hem met beide handen een bank, waarvan de tafel was weggeschoven voor het dansen...

Ivan Iljitsj slaakte innerlijk een zucht van verlichting en liet zich op de bank neer; en meteen schoof iemand snel de tafel bij. Hij keek terloops om zich heen en zag dat hij de enige was die zat, alle anderen stonden, zelfs de dames. Een veeg teken. Maar het was nog niet het moment om daar iets van te zeggen en de gasten op te monteren. Die waren nog steeds aan het terugwijken en voor hem stond, ineengekrompen, nog steeds alleen Pseldonimov, die er nog steeds niets van begreep en zeker niet glimlachte. Dat was bedenkelijk, kortom, op dat moment doorstond onze held zoveel treurnis dat zijn Haroen-al-Rasjid-achtige inval bij zijn ondergeschikte omwille van het principe werkelijk als een heldendaad kon gelden. Maar opeens stond er naast Pseldonimov een kleine gestalte, die hem buigend begon te begroeten. Tot zijn onuitsprekelijke genoegen en zelfs geluk herkende Ivan Iljitsj daarin meteen de secretaris van zijn departement, Akim Petrovitsj Zoebikov, die weliswaar natuurlijk geen goede bekende van hem was, maar die hij kende als een bekwame, zwijgzame beambte. Hij stond onmiddellijk op en stak Akim Petrovitsj zijn hand toe, zijn hele hand, niet twee vingers. De man nam deze hoogst eerbiedig met beide handen aan. De generaal triomfeerde; de hele situatie was gered.

En inderdaad, nu was Pseldonimov zogezegd niet meer de tweede persoon, maar nog slechts de derde. Hij kon zijn verhaal nu rechtstreeks richten tot de secretaris, noodgedwongen met hem omgaand als met een bekende, zelfs een goede, en intussen kon Pseldonimov alleen maar zwijgen en sidderen van ontzag. Dientengevolge werd het fatsoen in acht genomen. Het verhaal was essentieel; dat voelde Ivan Iljitsj; hij zag dat alle gasten iets verwachtten, dat in beide deuropeningen het hele huishouden zich zelfs stond te verdringen, ze klommen bijna over elkaar heen om hem te kunnen zien en horen. Het was alleen bedenkelijk dat de secretaris uit pure domheid nog steeds niet was gaan zitten.

‘Wat staat u daar nog!’ sprak Ivan Iljitsj, terwijl hij onbeholpen de plek naast zich op de bank aanduidde.

‘Alstublieft... ik kan hier ook...’ en Akim Petrovitsj ging snel op de stoel zitten die vliegensvlug voor hem was neergezet door de koppig op de been blijvende Pseldonimov.

‘Kunt u zich zoiets voorstellen,’ begon Ivan Iljitsj uitsluitend tegen Akim Petrovitsj met lichtelijk bevende, maar reeds ontspannen klinkende stem. Hij articuleerde overdreven duidelijk en begon de ‘a’ een beetje als ‘e’ uit te spreken, in één woord, hij voelde en besefte zelf wel dat hij zich aanstelde, maar hij had zichzelf niet meer in de hand; er werkte een kracht van buitenaf op hem in. Hij besefte op dat moment vreselijk veel pijnlijks.

‘Kunt u zich voorstellen, ik kom net van Stepan Nikiforovitsj Nikiforov, u heeft misschien van hem gehoord, de geheimraad. Ja... in die commissie...’

Akim Petrovitsj boog eerbiedig zijn hele corpus naar voren, als om te zeggen: ‘Wie heeft er nu niet van hem gehoord?’

‘Hij woont tegenwoordig bij u in de buurt,’ vervolgde Ivan Iljitsj, die zich even omwille van het fatsoen en de ongedwongenheid tot Pseldonimov richtte, maar hij wendde zich snel weer af, want hij zag meteen aan Pseldonimovs ogen dat het deze volslagen koud liet.

‘De oude heer heeft, zoals u weet, zijn leven lang waanzinnig graag een huis willen kopen... Dat heeft hij nu dus gedaan. En een heel aardig huis. Ja... En nu was het vandaag ook zijn verjaardag, en die heeft hij immers nooit eerder gevierd, hij hield het zelfs voor ons geheim, hij hield het af uit gierigheid, hèhè! Maar nu was hij zo blij met zijn nieuwe huis, dat hij Semjon Ivanovitsj en mij had uitgenodigd. U weet wel: Sjipoelenko.’

Akim Petrovitsj boog nogmaals. Hij boog vol toewijding! Ivan Iljitsj voelde zich enigszins getroost. Want het was al bij hem opgekomen dat de secretaris wel eens door kon hebben dat hij op dat moment een onontbeerlijk houvast was voor Zijne Excellentie. Dat zou nog het bedenkelijkst van al zijn geweest.

‘Nou, we zaten daar met z’n drieën, hij schonk champagne, we hadden het over het werk... En over dit en dat... over de grote kwesties... We hadden zelfs een me-nings-ver-schil... Hèhè!’

Akim Petrovitsj trok eerbiedig zijn wenkbrauwen op.

‘Maar daar gaat het niet om. Ik zeg de oude heer uiteindelijk gedag, hij is heel stipt, hij gaat vroeg naar bed, weet u, met zijn leeftijd. Ik kom buiten... mijn Trifon is er niet! Ik word ongerust, ik vraag rond: “Waar is Trifon heen met de slee?” Dan blijkt dat hij, in de hoop dat ik lang zou blijven zitten, naar een bruiloft is vertrokken, van een peettante of zo, of van zijn zuster... God mag het weten. Ook hier ergens op de Petersburgse Zijde. Hij had de slee ook meteen maar meegenomen.’ De generaal keek omwille van het fatsoen weer naar Pseldonimov. Die boog zich meteen weer krom, maar helemaal niet op de manier waaraan de generaal behoefte had. Geen compassie, geen hart, ging het door diens hoofd.

‘Nee toch?’ bracht Akim Petrovitsj diep getroffen uit. Een zacht gemompel van verbazing ging door de hele menigte.

‘U kunt u mijn situatie wel voorstellen... (Ivan Iljitsj keek het gezelschap rond). Niets aan te doen, ik ga lopen. Ik denk, ik weet wel naar de Bolsjoj Prospekt te komen en dan vind ik wel een slee... hèhè!’

‘Hihihi’ reageerde Akim Petrovitsj eerbiedig. Weer ging er geroezemoes door de menigte, maar het klonk al vrolijker. Op dat moment brak met een knal het glas van een wandlamp. Vol vuur snelde iemand toe om hem te repareren. Pseldonimov sidderde en wierp een strenge blik op de lamp, maar de generaal schonk er geen enkele aandacht aan en alles werd weer rustig.

‘Ik loop daar... en het is zo’n prachtige, stille nacht. Opeens hoor ik muziek, gestamp, er wordt gedanst. Ik informeer bij de wijkagent: Pseldonimovs bruiloft. Maar jongen, geef je soms bals voor de hele Petersburgse Zijde? Haha,’ wendde hij zich opeens weer tot Pseldonimov.

‘Hihihi! Jawel...’ reageerde Akim Petrovitsj; de gasten kwamen weer in beweging, maar het domste van al was, dat Pseldonimov wel weer een buiging maakte, maar zelfs nu nog niet glimlachte, alsof hij van hout was. Is hij nou zo stom! dacht Ivan Iljitsj, als die ezel nu ook nog zou glimlachen, zou alles gesmeerd gaan. Hij brandde van ongeduld. ‘Ik denk, laat ik bij mijn ondergeschikte binnenlopen. Want hij zal me toch niet wegsturen... blij of niet, een gast, die ontvang je. Neem het me alsjeblieft niet kwalijk, jongen. Als ik stoor, dan ga ik weer... Want ik kwam alleen even kijken...’

Maar langzamerhand was iedereen weer in beweging gekomen. Akim Petrovitsj keek honingzoet, als om te zeggen: ‘Hoe kunt u nu storen, excellentie?’ Alle gasten begonnen zich te verroeren en de eerste tekenen van ontspanning te vertonen. Bijna alle dames waren al gaan zitten. Een goed, positief teken. De dappersten wuifden zich koelte toe met hun zakdoekjes. Een van hen, in een versleten fluwelen jurk, zei opzettelijk iets hardop. De officier tegen wie ze het had, wilde ook hardop antwoorden, maar aangezien zij de enige twee zouden zijn die hardop spraken, durfde hij het niet aan. De mannen, merendeels bureauambtenaren en twee, drie studenten, keken elkaar aan, alsof ze elkaar aanspoorden om weer los te komen, schraapten hun keel en zetten zelfs een paar stappen in verschillende richtingen. Niemand was overigens erg verlegen, maar ze waren allemaal schuw, en bijna allemaal keken ze in stilte met vijandige ogen naar het heerschap dat bij hen was binnengevallen om hun plezier te bederven. Een officier, die zich schaamde voor zijn lafhartigheid, kwam zachtjesaan dichter naar de tafel toe.

‘Maar hoor eens, jongen, mag ik je naar je voornaam en vadersnaam vragen?’ vroeg Ivan Iljitsj aan Pseldonimov.

‘Porfiri Petrov, Uwe Excellentie,’ antwoordde deze met wijd opengesperde ogen, alsof het een militaire inspectie was.

‘Stel me eens voor, Porfiri Petrovitsj, aan je jonge vrouw... Breng me bij haar... ik...’

En hij leek overeind te willen komen. Maar Pseldonimov stoof halsoverkop naar de zitkamer. De jongedame had daar overigens ook in de deuropening gestaan, maar zodra ze hoorde dat het over haar ging, had ze zich verscholen. Een moment later kwam hij weer tevoorschijn met haar aan zijn arm. Iedereen ging aan de kant om hun ruim baan te geven. Ivan Iljitsj verhief zich plechtig even van de bank en sprak haar allervriendelijkst glimlachend toe.

‘Heel, heel blij kennis te maken,’ sprak hij met een heel chique halve buiging, ‘en nog wel op een dag als deze...’

Hij glimlachte veelbetekenend. De dames raakten in aangename vervoering.

‘Charmée,’* zei de dame in de fluwelen jurk bijna hardop.

De bruid was aan Pseldonimov gewaagd. Het was een spichtig dametje, niet ouder dan zeventien, bleek, met een heel klein gezicht en een spits neusje. Haar snelle, beweeglijke oogjes stonden volstrekt niet verlegen, integendeel, ze keken scherp, met warempel een zweem van woede. Pseldonimov had haar duidelijk niet om haar schoonheid gekozen. Ze droeg een witte mousselinen jurk met een roze onderkleed. Ze had een mager nekje en een schriel lijfje, je kon haar botten tellen. Op de begroeting van de generaal wist ze exact niets te zeggen.

‘Wat een allerliefst vrouwtje heb je,’ vervolgde hij halfluid, alsof hij het alleen tegen Pseldonimov had, maar opzettelijk zo dat de bruid het ook hoorde. Maar Pseldonimov antwoordde ook nu exact niets en hield dit keer ook zijn bovenlichaam stil. Het scheen Ivan Iljitsj zelfs toe dat zijn blik iets kouds had, iets verhulds, iets eigengereids zelfs, iets specifieks en kwaadaardigs. En toch moest hij koste wat het kost voor ontroering zien te zorgen. Want daar was hij voor gekomen.

Maar wat een stel, trouwens! dacht hij.

En hij wendde zich weer tot de bruid, die naast hem op de bank was komen zitten, maar op zijn twee, drie vragen kreeg hij alleen ‘ja’ en ‘nee’ terug, en dat eigenlijk ook niet echt.

Werd ze tenminste maar verlegen, dacht hij bij zichzelf. Dan zou ik grapjes gaan maken. Want anders is dit een hopeloze situatie. En als met opzet hield ook Akim Petrovitsj zijn mond, en al was dat uit domheid, het was evengoed onvergeeflijk.

‘Dames en heren! Ik heb uw vermaak toch niet verstoord?’ vroeg hij het hele gezelschap. Hij voelde dat het zweet hem zelfs in de handen stond.

‘Welnee... Maakt u zich geen zorgen, excellentie, we gaan zo beginnen, maar nu... koelen we even af,’ antwoordde de officier. De bruid bekeek hem vol genoegen: de officier was nog niet zo oud en droeg het uniform van een legereenheid. Pseldonimov stond daar nog, vooroverhellend, en leek zijn gebogen neus nog verder naar voren te steken dan eerst. Hij luisterde en keek als een lakei die met een pelsjas in zijn armen wacht tot zijn meesters hun afscheidsgesprek beëindigen. Die vergelijking maakte Ivan Iljitsj zelf; hij raakte van zijn à propos, hij merkte dat hij zich ongemakkelijk voelde, vreselijk ongemakkelijk, dat de vaste grond onder zijn voeten verdween, dat hij iets binnen was gelopen waar hij niet uit kon komen, alsof het donker was.

==

Opeens week iedereen uiteen en verscheen er een vrij korte, gezette vrouw, al wat ouder, eenvoudig gekleed, ook al had ze zich mooi gemaakt, met een grote doek om haar schouders, vastgespeld bij de hals, en een mutsje op, wat zij zo te zien niet gewend was. Ze had een rond dienblaadje in haar handen, waarop een nog onaangeroerde, maar reeds ontkurkte fles champagne stond met twee glazen, niet meer en niet minder. De fles was blijkbaar bestemd voor slechts twee van de gasten.

De vrouw liep recht op de generaal af.

‘Neem het me niet kwalijk, excellentie,’ zei ze met een buiging, ‘maar gezien dat u ons niet te min vindt en ons de eer bewijst om op m’n zoontje z’n bruiloft te verschijnen – weest u zo goed om op het bruidspaar te drinken. Wees er niet afkerig van, doe ons die eer.’

Ivan Iljitsj greep haar aan als zijn laatste strohalm. Ze was nog helemaal niet zo oud, niet meer dan vijf-, zesenveertig. Maar ze had zo’n goedig, zo’n blozend, zo’n open, rond Russisch gezicht, ze glimlachte zo goedhartig, ze boog zo eenvoudig, dat Ivan Iljitsj zich bijna getroost voelde en weer hoop kreeg.

‘Dus u-u-u bent het moe-der-tje van uw zoon?’ vroeg hij, zich even van de bank verheffend.

‘Dat is ze, Uwe Excellentie,’ prevelde Pseldonimov, die zijn lange nek uitrekte en zijn neus opnieuw naar voren stak.

‘O! Heel verheugd, héé-eel verheugd kennis te maken.’

‘Wees er dan niet afkerig van, excellentie.’

‘Met veel plezier zelfs.’ Het dienblad werd neergezet, Pseldonimov sprong toe en schonk in. Ivan Iljitsj, nog steeds staand, pakte de bokaal.

‘Ik ben bijzonder, bijzonder verheugd met deze gelegenheid om te kunnen...’ begon hij, ‘om in aller aanwezigheid getuige te kunnen zijn van... In één woord, als leidinggevende... wens ik u, jongedame’ – tegen de bruid – ‘en jou, mijn vriend Porfiri, volmaakte voorspoed en langdurig geluk.’

En hij dronk ook vol gevoel de bokaal leeg, welgeteld de zevende van die avond. Pseldonimov keek ernstig en zelfs stuurs. De generaal begon hem bitter te haten.

En dan staat die bonenstaak (hij wierp een blik op de officier) daar ook nog te staan. Als hij nu tenminste nog ‘Hoera!’ riep, dan liep het verder wel, dan liep het wel...

‘En Akim Petrovitsj, u moet ook op ze drinken,’ ging de oude vrouw verder tegen de bureauchef. ‘U bent de chef, hij is uw ondergeschikte. Kijk toch eens naar mijn zoontje, ik vraag het als moeder. En vergeet ons in het vervolg ook niet, lieve beste Akim Petrovitsj van ons, u bent een goed mens.’

Wat zijn die Russische oudjes toch geweldig! dacht Ivan Iljitsj. Ze heeft iedereen weer opgepept. Ik houd altijd wel van dat volkse...

Op dat moment werd er nog een dienblad naar de tafel gebracht. Door een jonge vrouw in een ruisende, gloednieuwe sitsen hoepeljurk. Haar armen waren maar net lang genoeg om het te kunnen dragen, zo groot was het. Er stonden ontelbare bordjes op met appels, bonbons, vruchtensnoep en -gelei, walnoten, enzovoort. Het blad had eerst in de zitkamer gestaan als traktatie voor alle gasten, vooral voor de dames. Maar nu werd het alleen voor de generaal neergezet.

‘Uwe Excellentie, wees niet afkerig van onze kost. Waar we rijk aan zijn, daar zijn we blij mee,’ herhaalde de oude vrouw buigend.

‘Welzeker niet!’ zei Ivan Iljitsj, hij pakte zelfs vol genoegen een walnoot en kraakte die tussen zijn vingers. Hij was al vastbesloten om tot het einde aan toe populair te doen.

Intussen begon de bruid opeens te giechelen.

‘Wat?’ vroeg Ivan Iljitsj glimlachend, blij met dat levensteken.

‘Nou, Ivan Kostenkinytsj hier maakt me aan het lachen,’ antwoordde zij met neergeslagen ogen.

De generaal ontwaarde inderdaad een blondgelokte jongeman, heel knap om te zien, die op een stoel aan de andere kant van de bank verstopt zat en madame Pseldonimov iets had toegefluisterd. De jongeman stond even op. Hij was duidelijk heel verlegen en heel jong.

‘Ik vertelde iets over het “dromenboek”, excellentie,’ mompelde hij, alsof hij zich verontschuldigde.

‘Wat voor dromenboek?’ vroeg Ivan Iljitsj minzaam.

‘Er is een nieuw dromenboek, meneer, literair. Ik zei tegen haar, dromen van meneer Panajev betekent dat je koffie gaat morsen op je frontje.’*

Wat een onschuld, dacht Ivan Iljitsj, wel wat kwaad. De jongeman kreeg wel een kop als vuur terwijl hij het zei, maar was ongelooflijk blij dat hij over meneer Panajev had verteld.

‘Ach ja, ja, daar heb ik van gehoord...’ reageerde Zijne Excellentie.

‘Nee, ik heb nog iets beters,’ begon een andere stem vlak naast Ivan Iljitsj, ‘er wordt een nieuw lexicon uitgegeven, dus nu zeggen ze dat meneer Krajevski artikelen gaat schrijven.* Alferaki...* en maatschappijkritieke literatuur...’

Dat kwam van een jongeman, dit keer geen beschroomde, maar een nogal vrijmoedige. Hij droeg handschoenen en een wit vestje en hield zijn hoed in de hand. Hij danste niet en keek arrogant uit zijn ogen, omdat hij een van de medewerkers was van satirisch tijdschrift De Sintel,* een smaakmaker dus, en door omstandigheden op de bruiloft was beland, door Pseldonimov uitgenodigd als eregast; zij tutoyeerden elkaar en hadden het jaar daarvoor nog samen in armoede op kamertjes gewoond bij een Duitse. Wodka drinken deed hij wel, en daarvoor had hij zich al meermalen teruggetrokken in een knus achterkamertje, waarheen iedereen de weg wist. Hij beviel de generaal volstrekt niet.

‘En waarom dat grappig is,’ werd hij opeens vreugdevol onderbroken door de blondgelokte jongen die van het frontje had verteld, en daarom door de medewerker in het witte vestje vol afkeer werd bekeken, ‘waarom dat grappig is, excellentie, is dat de samensteller veronderstelt dat meneer Krajevski niet foutloos kan schrijven en denkt dat het “maatschappijkritieke literatuur” moet zijn, niet “maatschappijkritische”...’

Maar de arme jongen kon zijn zin nauwelijks afmaken. Hij zag aan de ogen van de generaal dat die dat allang wist, want de generaal leek zelf ook van zijn stuk gebracht, blijkbaar omdát hij het wist. De jongen ging zich ongelooflijk schuldig voelen.

Het lukte hem om snel naar de achtergrond te verdwijnen en hij bleef de rest van de tijd heel droevig. Hij werd afgelost door de vrijmoedige medewerker van De Sintel, die nog dichterbij kwam en kennelijk van plan was ergens vlakbij te gaan zitten. Zoveel vrijmoedigheid vond Ivan Iljitsj wel wat pijnlijk. ‘Ja! Vertel alsjeblieft eens, Porfiri,’ begon hij, om maar iets te zeggen, ‘waarom – ik wilde je dat altijd al persoonlijk vragen – waarom heet jij Pseldonimov en niet Pseudonimov? Want het is toch eigenlijk Pseudonimov?’

‘Dat kan ik niet precies verklaren, excellentie,’ antwoordde Pseldonimov.

‘Het is vast omdat ze, toen zijn vader in dienst kwam, er een rommeltje van hebben gemaakt met de papieren, dus nu blijft het ook Pseldonimov,’ reageerde Akim Petrovitsj. ‘Dat gebeurt wel eens.’

‘Ab-so-luut,’ beaamde de generaal geanimeerd, ‘ab-so-luut, want oordeel zelf maar: Pseudonimov – dat komt toch van de literaire term “pseudoniem”. Ja, en Pseldonimov betekent niets.’

‘Uit domheid,’ voegde Akim Petrovitsj toe.

‘Hoezo precies, uit domheid?’

‘Het Russische volk; dat haalt soms uit domheid letters door elkaar en spreekt de dingen wel eens op zijn eigen manier uit. Ze zeggen bijvoorbeeld “minutie”, maar het moet zijn “munitie”.’

‘Ach, ja... minutie, hèhèhè...’

‘Ze zeggen ook “normalíéter”, excellentie,’ flapte de lange officier eruit, die al een tijdlang stond te popelen om op te vallen.

‘Hoe bedoelt u, normalíéter?’

‘In plaats van normáliter, excellentie.’

‘Ach ja, normalíéter... in plaats van normáliter... Ach ja, ja... hèhèhè...’ Ivan Iljitsj moest nu ook wel even lachen voor de officier.

De officier deed zijn das recht.

‘En wat ze ook zeggen: “percies”,’ wilde de medewerker van De Sintel zich erin mengen. Maar Zijne Excellentie deed zijn best om dat niet meer te horen. Je kon tenslotte niet voor iedereen gaan lachen.

‘“Percies” in plaats van “precies”,’ drong de medewerker zich op, zichtbaar geïrriteerd.

Ivan Iljitsj keek hem streng aan.

‘Zeg, waarom dring jij je zo op?’ fluisterde Pseldonimov de medewerker toe.

‘Maar wat is dat nu, ik converseer gewoon. Mag ik niet eens iets zeggen?’ begon die fluisterend te ruziën, maar toen hield hij toch zijn mond, verbeet zijn woede en liep de kamer uit.

Hij toog regelrecht naar het aantrekkelijke achterkamertje, waar voor de dansende heren al vanaf het begin van de avond op een klein tafeltje, gedekt met een Jaroslavls tafelkleed, twee soorten wodka stonden, haring, pasta van zwarte kaviaar en een fles van de sterkste sherry uit de nationale wijnkelder. Hij had met woede in het hart al wodka voor zichzelf ingeschonken, toen opeens de medicijnenstudent het kamertje binnenstoof, met zijn haar in de war, de beste danser – en cancandanser – op Pseldonimovs bal. Die greep met gretige haast de karaf.

‘Ze beginnen zo,’ zei hij jachtig en bazig, ‘kom kijken! Ik ga een solo dansen op mijn handen, en na het diner riskeer ik de vissendans.* Die past zelfs wel mooi op een bruiloft. Een vriendschappelijke hint voor Pseldonimov, zogezegd... Die Kleopatra Semjonovna is geweldig, met haar kun je van alles riskeren.’

‘Het is een reactionair,’ antwoordde de medewerker mistroostig, en hij dronk zijn glas leeg.

‘Wie is er een reactionair?’

‘Nou, dat personage dat ze de snoep hebben voorgezet. Een reactionair, zeg ik je!’

‘Ach, jij...’ mompelde de student en hij liep snel de kamer uit, want hij hoorde het refrein van de quadrille.

Alleen gebleven schonk de medewerker zichzelf nog een glaasje in om zich moed en zelfvertrouwen in te drinken, hij dronk het leeg en nam er een hapje bij, en nog nooit had staatsraad in actieve dienst Ivan Iljitsj zo’n verbitterde, onverbiddelijk wraakzuchtige vijand gemaakt als de door hem genegeerde medewerker van De Sintel, met name na twee glaasjes wodka. Ach! Ivan Iljitsj vermoedde niets van dien aard. Hij vermoedde ook niets van een andere cruciale omstandigheid, die van invloed zou zijn op alle verdere betrekkingen tussen Zijne Excellentie en de andere gasten. De kwestie was namelijk dat hij van zijn kant wel een fatsoenlijke en zelfs gedetailleerde verklaring had gegeven voor zijn aanwezigheid op de bruiloft van zijn ondergeschikte, maar dat in feite niemand dat een bevredigende verklaring had gevonden en de gasten onzeker bleven. Maar opeens, als bij toverslag, veranderde alles, iedereen kwam tot rust en was weer klaar om plezier te maken, te schaterlachen, het uit te gillen en te dansen alsof de onverwachte gast helemaal niet in de kamer was. De reden was dat er vanuit het niets opeens een gerucht rondging, gefluister, de tijding dat die gast kennelijk, je weet wel... boven zijn theewater was. En al zag dat er op het eerste gezicht uit als de meest vreselijke laster, het leek langzamerhand wel gerechtvaardigd te zijn, zodat opeens alles duidelijk werd. Sterker nog, de sfeer werd opeens bijzonder ontspannen. En precies op dat moment begon ook de quadrille, de laatste voor het diner, waar de medicijnenstudent zich zo naartoe had gehaast.

En juist toen Ivan Iljitsj het woord weer tot de jonge bruid wilde richten, dit keer met een poging om haar met een plagerige woordspeling uit haar tent te lokken, snelde de lange officier plotseling op haar af en zeeg met een groots gebaar op één knie. Zij sprong dadelijk op van de bank en dartelde weg met hem om zich op te stellen voor de quadrille. De officier verontschuldigde zich niet eens en zij wierp zelfs geen blik op de generaal toen ze wegliep, ze leek wel blij te zijn dat ze van hem af was.

In wezen heeft ze daar trouwens het recht toe, dacht Ivan Iljitsj, en fatsoen kennen ze immers niet.

‘Hm... Porfiri, jongen, maak maar geen plichtplegingen,’ zei hij tegen Pseldonimov. ‘Misschien heb je iets te doen... aan de organisatie... of iets dergelijks... geneer je niet, alsjeblieft.’ Wat staat hij te bewaken, mij soms? voegde hij daar bij zichzelf aan toe.

Hij begon Pseldonimov met zijn lange nek en zijn strak op hem gerichte blik onuitstaanbaar te vinden. In één woord, het was allemaal verkeerd, helemaal verkeerd, maar Ivan Iljitsj wilde dat nog lang niet erkennen.

==

De quadrille begon.

‘Zal ik, excellentie?’ vroeg Akim Petrovitsj, die de fles eerbiedig vasthield en zich opmaakte om Zijne Excellentie nog een bokaal in te schenken.

‘Ik... ik weet echt niet of...’

Maar met een gezicht waar het ontzag van afstraalde schonk Akim Petrovitsj de champagne al in. Toen hij de bokaal had gevuld, schonk hij bijna stiekem en steels, ineengedoken en kromgebogen, ook zichzelf in, met het verschil dat hij zichzelf wel een vinger minder inschonk, wat op de een of andere manier eerbiediger was. Naast zijn directe chef gezeten was hij als een barende vrouw.* Waar kon hij welbeschouwd over beginnen? En hij hoorde Zijne Excellentie te amuseren, dat was zelfs zijn plicht, want hij had nu eenmaal de eer hem gezelschap te houden. De champagne diende als uitweg, en Zijne Excellentie vond het ook wel prettig dat de ander inschonk – niet vanwege de champagne, want die was lauw en het was werkelijk bocht, maar gewoon, moreel gezien prettig.

Die ouwe wil zelf drinken, dacht Ivan Iljitsj, maar als ik het niet doe, durft hij niet. Ik kan hem ook niet tegenhouden... En het is ook belachelijk als die fles zo tussen ons in blijft staan.

Hij nam een slokje, dat leek hem toch beter dan daar zomaar te zitten.

‘U weet, ik ben hier,’ begon hij, nadrukkelijk articulerend, ‘ik ben hier toevallig, zogezegd, en natuurlijk denken sommige mensen misschien... dat het voor mij... zogezegd, on-fat-soenlijk is om op zo’n... bijeenkomst te zijn.’

Akim Petrovitsj zei niets en hoorde hem bedeesd nieuwsgierig aan.

‘Maar u begrijpt, hoop ik, waarom ik hier ben... Want ik ben toch niet gekomen om wijn te drinken. Hèhè!’

Akim Petrovitsj wilde in navolging van Zijne Excellentie gaan lachen, maar om de een of andere reden ging dat niet en zei hij alweer exact niets geruststellends terug.

‘Ik ben hier... zogezegd ter bemoediging... zogezegd als aanschouwelijk voorbeeld van een doel, een moreel doel, zogezegd,’ vervolgde Ivan Iljitsj, die zich ergerde aan Akim Petrovitsj’ sulligheid, maar opeens zei hij zelf ook niets meer. Hij zag dat die arme Akim Petrovitsj zelfs zijn ogen had neergeslagen, alsof hij iets fout had gedaan. Enigszins confuus nam de generaal snel nog een slok uit zijn bokaal, en alsof daarin alle redding besloten lag, pakte Akim Petrovitsj de fles en schonk nog eens in.

Jij hebt echt niet veel in huis, dacht Ivan Iljitsj met een strenge blik op de arme Akim Petrovitsj. Deze had de strenge blik van de generaal voelen aankomen en was vastbesloten er definitief het zwijgen toe te doen en niet op te kijken. Zo zaten ze een paar minuten tegenover elkaar, pijnlijke minuten voor Akim Petrovitsj.

Enkele woorden over Akim Petrovitsj. Dat was een man zo kalm als een zalm, echt van de oude stempel, wiens slaafse onderdanigheid hem met de paplepel was ingegoten, en intussen wel een goed en zelfs nobel iemand. Het was een echte Petersburgse Rus, wat wil zeggen dat zowel zijn vader als diens vader in Petersburg waren geboren, opgegroeid en in overheidsdienst geweest, en Petersburg niet één keer hadden verlaten. Dat is een volkomen apart type Russen. Van Rusland hebben ze eigenlijk niet het minste besef en daar maken ze zich volstrekt niet druk om. Hun belangstelling beperkt zich volledig tot Petersburg en met name tot hun werkplek. Al hun zorgen concentreren zich op preference, dat ze spelen om kopeken, op winkels en op hun maandsalaris. Ze kennen geen enkel Russisch gebruik en geen enkel Russisch liedje behalve ‘Berkenspaanders’, en dat ook alleen maar omdat de draaiorgels het spelen. Verder zijn er twee wezenlijke, onveranderlijke kenmerken waardoor je een echte Rus direct kunt onderscheiden van een Petersburgse Rus. Het eerste kenmerk is dat geen Petersburgse Rus, letterlijk geen enkele, ooit zal spreken van de ‘Petersburgse Berichten’,* het is altijd: ‘de Academische Berichten’. Het tweede en even wezenlijke kenmerk is dat een Petersburgse Rus nooit het woord ‘ontbijt’ zal gebruiken, maar altijd ‘Frysjtik’ zal zeggen, met een sterke klemtoon op ‘Fry’. Aan deze twee distinctieve wezenskenmerken kun je ze altijd onderscheiden; in één woord, het is een volgzaam type, dat in de afgelopen vijfendertig jaar zijn definitieve vorm heeft aangenomen. Akim Petrovitsj was overigens helemaal niet dom. Had de generaal hem een vraag gesteld die wel bij hem paste, dan had hij antwoord gegeven en het gesprek gaande gehouden, maar het was toch echt onfatsoenlijk voor een ondergeschikte om zelfs maar antwoord te geven op deze vragen, ook al bestierf Akim Petrovitsj het van nieuwsgierigheid om meer te weten te komen over de werkelijke intenties van Zijne Excellentie...

Intussen verzonk Ivan Iljitsj steeds meer in gedachten, in een soort maalstroom van ideeën; afwezig als hij was nam hij ongemerkt, maar wel ieder moment, een slokje uit zijn bokaal. Akim Petrovitsj schonk hem hoogst ijverig direct bij. Geen van beiden zei iets. Ivan Iljitsj begon naar het dansen te kijken en al snel kon dat zijn aandacht enigszins vasthouden. Opeens gebeurde er iets dat hem zelfs verbaasde...

Er werd werkelijk vrolijk gedanst, want men danste hier in eenvoud des harten, om plezier te maken en om uit te razen. Er waren weinig geoefende dansers bij; maar degenen die dat niet waren stonden zo te stampen, dat je ze er wel voor kon aanzien. Een paar sprongen eruit, ten eerste de officier: hij danste vooral graag figuren waarbij hij alleen stond, zoals bij een solo. Dan begon hij zich verbazingwekkend te buigen en strekken: hij boog zich namelijk, recht als een kilometerpaal, opeens helemaal opzij, zodat je dacht dat hij dadelijk zou vallen, maar met de volgende pas helde hij opeens over naar de andere kant, onder dezelfde hoek met de vloer. Hij hield zijn gezicht strak in de plooi en danste in de volle overtuiging dat hij iedereen verbaasd deed staan. Een andere heer viel bij de tweede figuur naast zijn dame in slaap, omdat hij zich ter voorbereiding al vóór de quadrille had laten vollopen, zodat de dame alleen moest dansen. Een jonge kantoorklerk die vol overgave danste met de dame met de blauwe sjaal haalde in alle figuren en in alle vijf de quadrilles van die avond steeds hetzelfde grapje uit: hij bleef namelijk wat achter bij zijn dame, pakte het puntje van haar sjaal vast en slaagde erin om in volle vlucht, bij de overgang naar vis-a-vis, op dat puntje zo’n twee dozijn kussen te drukken. En de dame zwierde voor hem uit alsof ze daar niets van merkte. De medicijnenstudent danste inderdaad een solo op zijn handen, waarop wild enthousiast werd gereageerd met gestamp en verrukt gegil. In één woord, er heerste een buitengewone ongedwongenheid. Ivan Iljitsj, op wie ook de wijn zijn uitwerking had, begon al te glimlachen, maar langzamerhand sloop ook een zekere bittere twijfel zijn hart in: natuurlijk, hij hield erg van vrijmoedigheid en ongedwongenheid; dat wilde hij, hij had er zelfs innerlijk om gesmeekt, die vrijmoedigheid, toen iedereen terugdeinsde, maar nu begon die vrijmoedigheid alle perken reeds te buiten te gaan. Zo was er een dame in een versleten jurk van lichtblauw fluweel, vierdehands gekocht, die tijdens de zesde figuur haar jurk opspeldde met veiligheidsspelden, zodat het net was alsof ze een pantalon droeg. Dat was die Kleopatra Semjonovna, met wie je van alles kon riskeren, zoals de medicijnenstudent, haar cavalier, het had uitgedrukt. En wat valt er te zeggen over de medicijnenstudent? Dat was een echte Fokin.* Hoe kon dit toch? Eerst deinsden ze terug, en nu waren ze opeens zo snel geëmancipeerd geraakt! Je zou zeggen dat het niet uitmaakte, maar die overgang had wel iets vreemds: het was een voorteken. Het was net of ze volledig waren vergeten dat Ivan Iljitsj bestond. Hij was vanzelfsprekend de eerste die hardop lachte en waagde het zelfs te applaudisseren. Akim Petrovitsj lachte eerbiedig eenstemmig met hem mee, hoewel overigens met zichtbaar genoegen en niet vermoedend dat Zijne Excellentie reeds een nieuwe worm in zijn hart aan het voeden was.

‘U danst geweldig, jongeman,’ moest Ivan Iljitsj wel tegen de student zeggen toen die langs hem liep: de quadrille was net afgelopen.

De student draaide zich breeduit naar hem toe, grimaste, bracht zijn gezicht onfatsoenlijk dicht bij Zijne Excellentie en begon uit volle borst als een haan te kraaien. Dat was te veel. Ivan Iljitsj stond op van de tafel. Desondanks volgde er een onbedwingbaar lachsalvo, want het hanengekraai was verbazingwekkend natuurlijk geweest en de hele grimas volstrekt onverwacht. Ivan Iljitsj stond daar nog vol onbegrip, toen opeens Pseldonimov zelf verscheen en hem buigend aan het diner nodigde. Achter hem aan verscheen ook zijn moeder.

‘Vadertje, Uwe Excellentie,’ zei zij buigend, ‘doe ons de eer, voel u niet te goed voor onze armoe...’

‘Ik... ik weet echt niet...’ begon Ivan Iljitsj, ‘daar ben ik toch niet voor ge... ik wilde eigenlijk gaan...’

Inderdaad, hij had zijn muts in zijn hand. Sterker nog, precies toen, op datzelfde moment, gaf hij zichzelf zijn erewoord om beslist, koste wat het kost, direct weg te gaan en voor geen prijs te blijven en... en hij bleef. Een moment later liep hij voor aan de stoet gasten naar de tafel. Pseldonimov en zijn moeder liepen voor hem uit en maakten zijn weg vrij. Ze zetten hem op de ereplaats en opnieuw bleek er een onaangebroken fles champagne bij zijn couvert te staan. Er stond een voorgerecht: haring en wodka. Hij stak zijn hand uit, schonk zelf een enorm glaasje wodka in en dronk het leeg. Hij had nog nooit eerder wodka gedronken. Hij voelde zich alsof hij een berg af rolde, alsof hij vloog, vloog, vloog, en zichzelf staande moest houden, zich ergens aan moest vastgrijpen, maar dat was volstrekt onmogelijk.

==

Werkelijk, zijn situatie werd steeds excentrieker. Sterker nog: het was een soort spot van het lot. Binnen een uur was er God weet wat met hem gebeurd. Toen hij naar binnen ging, had hij zogezegd zijn armen uitgestrekt om de hele mensheid en al zijn ondergeschikten te omarmen; en nu, nauwelijks een uur later, wist hij en voelde hij aan alle soorten pijn in zijn hart dat hij Pseldonimov haatte, hem vervloekte, met zijn vrouw en zijn bruiloft erbij. Sterker nog: hij zag aan Pseldonimovs gezicht, alleen al aan zijn ogen, dat die hem ook haatte, dat hij keek alsof wilde zeggen: ‘Ik wou dat je door de grond zakte, verdomme! Mij op m’n nek komen zitten!’ Dat had hij allemaal allang gezien aan zijn blik.

Natuurlijk zou Ivan Iljitsj zelfs nu, aan tafel gezeten, eerder zijn arm laten afhakken dan oprecht te bekennen, niet alleen hardop maar zelfs tegen zichzelf, dat dat allemaal inderdaad exact zo was. Het moment was nog niet helemaal gekomen, er was nu nog een zeker wankel moreel evenwicht. Maar zijn hart, zijn hart... het schrijnde! Het smeekte om vrijheid, om lucht, om rust. Ivan Iljitsj was toch wel een al te goed mens.

Want hij wist, hij wist heel goed, dat hij allang weg had moeten gaan, en niet alleen weg had moeten gaan, maar zichzelf zelfs in veiligheid had moeten brengen. Dat het allemaal opeens verkeerd was geworden, ja, helemaal niet zo was gegaan als hij eerder op het trottoir had gedroomd.

Want waar ben ik voor gekomen? Ben ik soms gekomen om hier te eten en te drinken? vroeg hij zich af bij een hapje haring. Hij verviel zelfs tot negativiteit. In zijn geest roerde zich af en toe kortstondig een besef van de ironie van zijn heldendaad. Hij begreep zelfs langzamerhand zelf niet meer waarom hij eigenlijk naar binnen was gegaan.

Maar hoe kon hij weggaan? Zo weggaan, zonder het af te maken, was onmogelijk. Wat zullen ze zeggen? Ze zullen zeggen dat ik op onfatsoenlijke plekken rondhang. En daar komt het in feite ook op neer, als ik dit niet afmaak. Morgen al (want het zal vast overal rondgaan), wat zal Stepan Nikiforytsj zeggen en Semjon Ivanytsj, wat zullen ze zeggen op de afdelingen, bij de Sjembels, de Sjoebins? Nee, ik moet zo weggaan dat ze allemaal begrijpen waarom ik ben gekomen, ik moet de morele doelstelling duidelijk maken... Maar intussen deed dat dramatische moment zich op geen enkele manier voor. Ze hebben zelfs geen respect voor me, dacht hij verder. Wat lachen ze nu? Ze zijn zo ontspannen, alsof ze gevoelloos zijn... Ja, ik verdenk de jonge generatie allang van gevoelloosheid! Ik moet koste wat het kost blijven! Net dansten ze, maar straks zitten ze allemaal samen aan tafel... Ik begin over de kwesties, de hervormingen, de grootsheid van Rusland... Ik krijg ze nog wel mee! Ja! Misschien is er nog helemaal niets verloren... Misschien gaat het in werkelijkheid wel altijd zo. Alleen, waar moet ik mee beginnen om hen te boeien? Wat voor benadering kan ik nu toch bedenken? Ik tast gewoon volledig in het duister... En wat hebben ze nodig, wat verlangen ze? Ik zie dat ze daar onder elkaar zitten te lachen... Toch niet om mij, Here God! En wat heb ik eigenlijk nodig... wat zit ik hier nu, waarom ga ik nu niet weg, wat probeer ik te bereiken? Dat dacht hij, innerlijk verscheurd door een groeiend gevoel van schaamte, diepe, ondraaglijke schaamte.

Maar intussen ging alles gewoon achter elkaar zo door.

Precies twee minuten nadat hij aan tafel was gaan zitten, werd hij volledig bevangen door een vreselijke gedachte. Hij voelde opeens dat hij verschrikkelijk dronken was, dus niet zoals eerder, maar echt dronken. Dat kwam door het glaasje wodka dat hij na de champagne had gedronken en dat onmiddellijk effect had. Hij voelde, hij werd met heel zijn wezen gewaar, dat hij totaal verslapte. Natuurlijk, zijn overmoed was nogal toegenomen, maar zijn bewustzijn verliet hem niet en schreeuwde hem toe: niet goed, helemaal niet goed, compleet onfatsoenlijk zelfs! Natuurlijk konden zijn onbestendige dronken gedachten niet op één punt stilhouden: opeens kwamen er in hem, zelfs voor hemzelf voelbaar, twee verschillende kanten aan het licht. Aan de ene kant was er overmoed, het verlangen om te overwinnen, de ontkenning van alle obstakels en de wanhopige overtuiging dat hij zijn doel nog zou bereiken. De andere kant maakte zich kenbaar door een gekweld gejammer in zijn ziel en een beklemd gevoel om zijn hart. Wat zullen ze zeggen? Hoe zal dit aflopen? Wat zal er morgen gebeuren, morgen, morgen!

Hij had eerder al vaag voorvoeld dat hij vijanden onder de gasten had. Dat is omdat ik daarnet zeker ook al dronken was, dacht hij, verscheurd door twijfel. Wie schetst zijn ontzetting, toen bepaalde onmiskenbare tekenen hem ervan overtuigden dat er inderdaad vijanden van hem aan tafel zaten en dat daaraan niet meer te twijfelen viel.

En waarom! Waarom! dacht hij.

Aan de tafel waren alle dertig gasten gezeten, en een paar van hen waren al ladderzat. Anderen deden onverschillig en onbeschaafd precies waar ze zin in hadden, ze schreeuwden, zeiden van alles hardop, spraken voortijdige toosten uit en beschoten de dames met broodballetjes. Een van hen, een onooglijk persoon in een vettige geklede jas, viel van zijn stoel zodra hij aan tafel was gaan zitten en bleef tot het einde van het diner zo liggen. Een ander wilde beslist op tafel klimmen en een toost uitbrengen, en alleen de officier, die hem bij de panden van zijn jas greep, kon zijn voortijdige extase beteugelen. Het was een volledig democratisch diner, ook al was er een kok voor ingehuurd, een lijfeigene van een of andere generaal: er was een rolpastei, er waren aardappels met tong, er waren gehaktballetjes met doperwten, er was ten slotte een gans, en als laatste van al was er blanc-manger. Wat er te drinken was: bier, wodka en sherry. Een fles champagne stond er alleen bij de generaal, wat hem noodzaakte om ook Akim Petrovitsj in te schenken, die er aan het diner niet meer op eigen initiatief over durfde te beschikken. Om te toosten hadden de andere gasten bergwijn of wat er verder voorhanden was. De tafel zelf bestond uit vele aaneengeschoven tafels, waaronder zelfs een kaarttafel. Hij was gedekt met vele tafelkleden, waaronder één bontgekleurd Jaroslavls kleed. De heren en dames zaten om en om. Pseldonimovs moedertje wilde niet aan tafel gaan; zij gaf instructies en was druk in de weer. Er verscheen wel een vals vrouwspersoon, dat zich daarvoor niet had laten zien, in een roodachtige zijden jurk, met een doek om haar wangen en een heel hoog mutsje op. Dat bleek de moeder van de bruid te zijn, die uiteindelijk wel uit de achterkamer wilde komen voor het diner. Zij had zich nog niet vertoond vanwege haar verbitterde vijandschap jegens Pseldonimovs moeder; maar daar komen wij later op terug. De generaal werd door die dame nijdig bekeken, spottend zelfs, en ze wilde duidelijk niet aan hem worden voorgesteld. Zij leek Ivan Iljitsj een hoogst verdachte figuur. Maar behalve deze dame waren er nog enkele verdachte personen, die hem onwillekeurig behoedzaam en ongerust maakten. Zij leken zelfs samen te zweren, en wel tegen Ivan Iljitsj. In ieder geval kreeg hij die indruk, en in de loop van het diner raakte hij daar steeds sterker van overtuigd. Namelijk: er was een vals heerschap met een baardje, een of andere vrije kunstenaar; het gebeurde zelfs een paar keer dat hij naar Ivan Iljitsj keek en zich daarna tot zijn buurman wendde om die iets in te fluisteren. Een ander, een schooljongen, was weliswaar al stomdronken, maar vertoonde toch enkele kenmerken waardoor hij verdacht leek. Ook van de medicijnenstudent viel niets goeds te verwachten. Zelfs de officier was niet helemaal betrouwbaar. Maar bijzondere, zichtbare haat straalde de medewerker van De Sintel uit: hij leunde zo breeduit achterover in zijn stoel, hij keek zo trots en arrogant, hij zat zo eigengereid te gniffelen! En de overige gasten schonken weliswaar geen enkele aandacht aan de medewerker, die alleen maar vier versjes in De Sintel had geschreven en daar liberaal van was geworden, het was zelfs duidelijk dat ze een hekel aan hem hadden, maar toen er opeens een broodballetje naast Ivan Iljitsj viel, overduidelijk in zijn richting afgeschoten, had hij zijn hoofd eronder durven verwedden dat de schuldige niemand anders was dan de medewerker van De Sintel.

Dat had natuurlijk allemaal een bedroevende uitwerking op hem.

Nog een andere waarneming was wel bijzonder onaangenaam: Ivan Iljitsj wist heel zeker dat hij zijn woorden nogal onduidelijk en zelfs moeizaam begon uit te spreken, dat hij heel veel wilde zeggen, maar zijn tong niet in beweging kreeg. En daarna, dat hij opeens leek weg te zakken, en vooral dat hij opeens om niets moest gniffelen en begon te lachen, terwijl er helemaal niets te lachen viel. Die neiging ging snel over na een glas champagne, dat Ivan Iljitsj zichzelf wel had ingeschonken, maar niet wilde opdrinken, en opeens totaal onverhoeds toch leegdronk. Na dat glas kreeg hij bijna zin om te gaan huilen. Hij voelde zich vervallen tot een hoogst excentrieke gevoeligheid; hij begon opnieuw liefde te voelen, liefde voor iedereen, zelfs voor Pseldonimov, zelfs voor de medewerker van De Sintel. Hij wilde hen opeens allemaal omhelzen, alles vergeten en vrede sluiten. Sterker nog: hun alles oprecht vertellen, alles, alles, dat wil zeggen wat een goed en geweldig iemand hij was, met welke schitterende capaciteiten. Hoe nuttig hij zou zijn voor het vaderland, hoe goed hij het vrouwelijk geslacht aan het lachen kon maken, en vooral wat een progressieveling hij was, hoe humaan hij was in zijn bereidwilligheid om tot iedereen af te dalen, zelfs tot de allerlaagsten, en ten slotte als afsluiting oprecht alles te vertellen wat hem had gemotiveerd om ongenood bij Pseldonimov te verschijnen, twee flessen champagne bij hem leeg te drinken en hem gelukkig te maken met zijn aanwezigheid.

Echt, vóór alles de heilige waarheid, en oprecht zijn! Ik zal ze te pakken krijgen door oprecht te zijn. Zij zullen me geloven, dat zie ik duidelijk; ze kijken wel vijandig, maar als ik ze alles onthul, zal ik ze onweerstaanbaar op de knieën krijgen. Dan vullen ze hun glaasjes en proosten luidkeels op mijn gezondheid. De officier, dat weet ik zeker, slaat zijn glaasje stuk tegen zijn spoor. Hij kan ‘Hoera!’ gaan roepen. Zelfs als ze het in hun hoofd zouden halen om me te jonassen, zoals de huzaren doen, zou ik me nog niet verzetten, dat zou zelfs heel mooi zijn. De jonge bruid kus ik op het voorhoofd; ze is schattig. Akim Petrovitsj is ook een heel goede vent. Pseldonimov zal met de tijd natuurlijk opknappen. Het ontbreekt hem zogezegd aan die wereldse gepolijstheid... En ook al heeft die hele nieuwe generatie niet die welgemeende tact, toch... toch zal ik ze vertellen van de huidige bestemming van Rusland als een van de rijken van Europa. Ik stip ook het boerenvraagstuk aan, en dan... dan zullen ze allemaal van me houden en kom ik hier schitterend uit!

Dat waren natuurlijk heel prettige dromen, maar het was wel onprettig dat Ivan Iljitsj te midden van al die rooskleurige vooruitzichten nog een onverwachte vaardigheid in zichzelf ontdekte, namelijk spugen. Zijn speeksel sprong tenminste opeens zijn mond uit met volledig voorbijgaan aan zijn wil. Hij zag dat aan Akim Petrovitsj, wiens wang hij had besproeid en die daar zat zonder het meteen te durven afvegen, uit eerbiedigheid. Ivan Iljitsj pakte een servet en veegde het plotseling zelf af. Maar dat vond hij meteen zelf zo absurd, zo gespeend van al wat zinnig was, dat hij verbaasd zijn mond hield. Akim Petrovitsj had dan wel gedronken, maar zat er evengoed bij alsof hij water had zien branden. Ivan Iljitsj besefte nu dat hij al bijna een kwartier tegen hem praatte over een hoogst interessant onderwerp, maar dat Akim Petrovitsj tijdens het luisteren niet alleen van zijn stuk gebracht leek te worden, maar zelfs angstig. Pseldonimov, die twee stoelen verderop zat, stak ook zijn nek naar hem uit en zat met zijn hoofd opzij met een heel onaangename uitdrukking mee te luisteren. Hij leek hem werkelijk wel te bewaken. Hij liet zijn blik rondgaan en zag dat veel van de gasten recht naar hem keken en hardop lachten. Maar het vreemdste was nog wel dat hij daar helemaal niet verlegen van werd, integendeel, hij nam nog een slok uit zijn bokaal en begon opeens ten gehore van iedereen te spreken.

‘Zoals ik al zei!’ begon hij zo luid mogelijk, ‘Zoals ik al zei, heren, daarnet tegen Akim Petrovitsj, Rusland... ja, juist Rusland... in één woord, u zult begrijpen wat ik wil ze-zeg-gen... Rusland zal overleven, volgens mijn diepste overtuiging, de hu-humaniteit...’

‘Hu-humaniteit!’ klonk het aan het andere eind van de tafel.

‘Hu-hu!’

‘Tu-tu!’

Ivan Iljitsj viel stil. Pseldonimov stond op van zijn stoel en begon rond te kijken: wie had dat geroepen? Akim Petrovitsj schudde heimelijk het hoofd, alsof hij de gasten tot inkeer wilde brengen. Ivan Iljitsj zag dat heel goed, maar deed zichzelf geweld aan en zei er niets van.

‘De humaniteit!’ ging hij koppig verder, ‘en daarnet... en eerder op de avond zei ik juist tegen Stepan Niki-kiforitsj... ja... dat... dat de vernieuwing, zogezegd, der dingen...’

‘Uwe Excellentie!’ klonk het luid aan het andere eind van de tafel.

‘Wat wenst u?’ antwoordde de onderbroken spreker, terwijl hij probeerde te zien wie er tegen hem had geschreeuwd.

‘Helemaal niets, Uwe Excellentie, ik werd meegesleept, gaat u verder! Gaat u ve-er-der!’ klonk de stem weer. Ivan Iljitsj huiverde.

‘De vernieuwing, zogezegd, van die dingen...’

‘Uwe Excellentie!’ riep de stem weer.

‘Wat blieft u?’

‘Goeiedag!’

Dit keer werd het Ivan Iljitsj te veel. Hij brak zijn toespraak af en keerde zich naar degene die de orde zo beledigend verstoorde. Het was de nog heel jonge student, die stevig had ingenomen en hem eerder al enorm verdacht had geleken. Hij zat al een tijd te brullen en had zelfs een glas en twee borden gebroken, als om te bekrachtigen dat dat zo hoorde op een bruiloft. Op het moment dat Ivan Iljitsj zich naar hem toe keerde, begon de officier de schreeuwer streng uit te foeteren.

‘Wat jij, wat zit je te brullen? Ze moesten jou afvoeren, hoor je dat!’

‘Niet over u, Uwe Excellentie, niet over u! Gaat u verder!’ riep de uitgelaten schooljongen, achterover in zijn stoel hangend, ‘gaat u verder, ik zit te luisteren en ben e-norm, e-norm met u ingenomen! Loff-ffelijk, loff-ffelijk!’

‘Dat joch is dronken!’ suggereerde Pseldonimov fluisterend.

‘Ik zie dat hij dronken is, maar...’

‘Het komt omdat ik net een grappig verhaaltje verteld heb, excellentie!’ begon de officier, ‘over een luitenant van onze eenheid, die net zo tegen zijn superieuren praatte; dus nu zit hij die na te doen. Op ieder woord van zijn superieur zei hij steeds: loffffelijk, loffffelijk! Daar hebben ze hem tien jaar terug al voor ontslagen.’

‘Wat voor... luitenant?’

‘Van onze eenheid, Uwe Excellentie, die werd gek en vond alles loffelijk. Eerst probeerden ze hem met zachte hand tot rede te brengen, daarna met het cachot... Zijn superieur probeerde hem vaderlijk tot inkeer te brengen; en hij terug: loffffelijk, loffffelijk! En vreemd: het was een dappere officier van één meter tachtig. Ze wilden hem voor de krijgsraad brengen, maar ze kregen door dat hij gestoord was.’

‘Dus... een schooljongen. Voor schooljongensstreken hoef je niet zo streng te zijn... ik ben van mijn kant bereid om het door de vingers te zien...’

‘Ze hebben het geneeskundig bewezen, excellentie.’

‘Wat? Hebben ze hem ont... leed?’

‘Spaar me, hij was toch nog springlevend.’

Een luid en bijna algemeen lachsalvo steeg op onder de gasten, die zich aanvankelijk netjes hadden gehouden. Ivan Iljitsj werd des duivels.

‘Heren, heren!’ riep hij, aanvankelijk zelfs bijna zonder stotteren, ‘ik ben heel goed in staat om het onderscheid te maken dat ze een levend iemand niet gaan ontleden. Ik veronderstelde dat hij in zijn waanzin niet meer in leven was... ik bedoel dood was... ik bedoel dat ik wil zeggen... dat u niet van mij houdt... En intussen houd ik van jullie allemaal... ja, ik hou ook van Por... Porfiri... Ik verneder mezelf, dat ik zo praat...’

Op dat moment vloog er een enorme klodder speeksel uit Ivan Iljitsj’ mond, die op het tafelkleed spatte op de best zichtbare plek. Pseldonimov veegde die snel weg met een servet. Dit laatste ongelukje kreeg hem er definitief onder.

‘Heren, dit wordt te veel!’ riep hij wanhopig uit.

‘Een dronkenman, excellentie,’ suggereerde Pseldonimov opnieuw.

‘Porfiri! Ik zie dat jullie... allemaal... ja! Ik zeg dat ik hoop... ja, ik verzoek iedereen dringend om te zeggen: waar heb ik mezelf mee vernederd?’

Ivan Iljitsj huilde bijna.

‘Uwe Excellentie, weest u zo goed!’

‘Porfiri, ik zeg dit tegen jou... Zeg eens, als ik ben gekomen... ja... ja, naar je bruiloft, had ik een doel. Ik wilde morele verheffing... ik wilde dat ze het voelden. Ik zeg dit tegen iedereen: ben ik heel erg vernederd in jullie ogen of niet?’

Ze zwegen als het graf. Dat was ook het probleem, dat ze zwegen als het graf, en dat na zo’n expliciete vraag. Ach, konden ze maar, konden ze desnoods op dit moment maar gaan schreeuwen! ging het door Zijne Excellenties hoofd. Maar de gasten keken elkaar alleen maar aan. Akim Petrovitsj zat er meer dood dan levend bij, en Pseldonimov, sprakeloos van angst, herhaalde bij zichzelf de vreselijke vraag die al veel eerder bij hem was opgekomen: ‘Maar waar draait dit allemaal morgen voor mij op uit?’ Opeens richtte de medewerker van De Sintel, die al erg dronken was, maar zich tot toe in nors stilzwijgen had gehuld, het woord rechtstreeks tot Ivan Iljitsj en begon met fonkelende ogen te antwoorden namens het hele gezelschap.

‘Ja, meneer!’ riep hij met donderende stem, ‘jawel, u heeft uzelf vernederd, jawel, u bent een reactionair... Re-ac-tio-nair!’

‘Jongeman, denk toch even na! Tegen wie u het zogezegd heeft!’ riep Ivan Iljitsj woedend, opnieuw opspringend.

‘Tegen u, en ten tweede ben ik geen jongeman... U bent gekomen om u uit te sloven en uzelf populair te maken.’

‘Pseldonimov, wat betekent dit!’ riep Ivan Iljitsj.

Maar Pseldonimov was zo vreselijk geschrokken opgesprongen, dat hij als een zoutpilaar bleef staan en absoluut niet wist wat hij moest ondernemen. De gasten waren ook verstomd op hun stoelen. De kunstenaar en de schooljongen applaudisseerden en riepen: ‘Bravo, bravo!’

De medewerker schreeuwde met onbedwingbare woede verder: ‘Ja, u bent gekomen om lof te oogsten voor uw humaniteit! U heeft al ons plezier bedorven. U heeft champagne gedronken en er niet over nagedacht dat die te duur is voor een ambtenaar met tien roebel aan maandsalaris, en ik vermoed dat u een van die chefs bent die gek zijn op de jonge vrouwtjes van hun ondergeschikten! Sterker nog, ik weet zeker dat u de belastingpachterij steunt... Ja, ja, ja!’

‘Pseldonimov, Pseldonimov!’ riep Ivan Iljitsj, en strekte zijn armen naar hem uit. Hij voelde ieder woord van de medewerker als een nieuwe dolk in zijn hart.

‘Nu meteen, excellentie, wees zo goed u niet ongerust te maken!’ riep Pseldonimov energiek; hij sprong op de medewerker af, pakte hem bij zijn kraag en trok hem weg van de tafel. Van de tengere Pseldonimov zou je zoveel lichaamskracht niet verwachten. Maar de medewerker was heel dronken en Pseldonimov volledig nuchter. Toen stompte hij hem een paar keer in zijn rug en duwde hem de deur uit.

‘Jullie zijn allemaal schoften!’ riep de medewerker. ‘Ik zet morgen meteen een karikatuur van jullie allemaal in De Sintel!’ Iedereen sprong op.

‘Uwe Excellentie, Uwe Excellentie!’ riepen Pseldonimov, zijn moeder en een paar gasten, die zich rond de generaal verdrongen, ‘Uwe Excellentie, kalmeer toch!’

‘Nee, nee!’ riep de generaal, ‘ik ben kapotgemaakt... ik ben gekomen... ik wilde het zogezegd bekruisen. En kijk eens, voor alles wat ik... voor alles!’

Hij viel op zijn stoel neer alsof hij flauw viel, legde zijn armen op de tafel en vlijde zijn hoofd daarop, recht in het bord met blanc-manger. De algehele ontzetting was niet te beschrijven. Een moment later stond hij op, kennelijk in de wens weg te gaan, wankelde, bleef met zijn voet achter een stoelpoot haken, viel in zijn volle lengte op de vloer en begon te snurken...

Dat heb je met mensen die niet drinken, als ze per ongeluk dronken worden. Tot aan de laatste grens, tot op het laatste moment, blijven ze bij bewustzijn, en dan vallen ze opeens om alsof ze zijn neergeschoten. Ivan Iljitsj lag op de vloer, volledig buiten bewustzijn. Pseldonimov greep zich bij de haren en verstijfde in die houding. De gasten begonnen haastig uit elkaar te gaan, allemaal op hun eigen manier over het gebeurde redenerend. Het was een uur of drie in de ochtend.

==

Het voornaamste probleem was dat Pseldonimovs omstandigheden veel slechter waren dan men zich kan voorstellen, hoe onaantrekkelijk alleen al de huidige situatie ook was. En terwijl Ivan Iljitsj op de vloer ligt en Pseldonimov bij hem staat en zich wanhopig de haren uit het hoofd trekt, onderbreken wij de verhaallijn die we hebben gekozen en zeggen enkele verklarende woorden over Porfiri Petrovitsj Pseldonimov zelf.

Niet meer dan een maand voor zijn huwelijk dreigde hij onherroepelijk ten onder te gaan. Hij kwam uit een gouvernement waar zijn vader ooit iets in overheidsdienst had gedaan en waar deze was gestorven terwijl hij ergens voor terechtstond. Toen Pseldonimov een maand of vijf voor zijn huwelijk, na al een heel jaar in Petersburg in uiterst hachelijke omstandigheden te hebben geleefd, zijn tienroebelbetrekking kreeg, had hij lichamelijk en geestelijk kunnen herleven, maar hij werd al snel weer terneergedrukt door de omstandigheden. Er waren op de hele wereld nog maar twee Pseldonimovs over, hij en zijn moeder, die het gouvernement had verlaten na de dood van haar man. Moeder en zoon hadden de vrieskou nauwelijks doorstaan en hadden zich gevoed met twijfelachtige substanties. Er waren dagen geweest dat Pseldonimov zelf met een kroes voor water naar de Fontanka ging, zodat hij zich ter plekke vol kon drinken. Toen hij werk had gekregen, was het hem gelukt om samen met zijn moeder een plekje in onderhuur te vinden. Zij was wasvrouw geworden en hij had zo’n vier maanden lang iedere cent opzij gelegd om laarzen en een overjasje te kunnen kopen. En hij had zoveel beproevingen moeten doorstaan op zijn afdeling: zijn chef was komen vragen hoe lang geleden hij naar een badhuis was geweest. Er werd gefluisterd dat zich onder de kraag van zijn uniformjasje hele nesten luizen hadden gevestigd. Maar Pseldonimov had een sterk karakter. Uiterlijk was hij meegaand en kalm; hij had minimaal onderwijs gehad, hij werd zelden in gesprek gehoord. Ik kan niet met zekerheid zeggen of hij nadacht, plannen en methodes bedacht, ergens van droomde. Maar daar staat tegenover dat hij een instinctieve, oersolide, onbewuste vastbeslotenheid had verworven om aan zijn benarde situatie te ontsnappen. Hij was zo koppig als een mier: verniel je een mierennest, dan beginnen ze het dadelijk weer op te bouwen, verniel je het nogmaals – dan beginnen zij nogmaals, en zo onvermoeibaar verder. Hij was een georganiseerd en huishoudelijk schepsel. Je kon aan zijn voorhoofd zien dat hij zijn wel wegen wist te vinden, een nest zou bouwen en misschien zelfs een appeltje voor de dorst kon bemachtigen. De enige op de hele wereld die van hem hield was zijn moeder, en zij hield mateloos veel van hem. Zij was een kordate vrouw, onvermoeibaar, hardwerkend en daarbij heel goedhartig. Zo zouden ze misschien nog een jaar of vijf, zes jaar in hun hokje hebben gewoond, tot hun omstandigheden zouden veranderen, als ze niet in contact waren gekomen met Mlekopitajev, een gepensioneerd titulairraad, die betaalmeester was geweest en ooit in een gouvernement had gewerkt, maar zich recent met zijn gezin in Petersburg had gevestigd en geïnstalleerd. Hij kende Pseldonimov en was diens vader ooit iets verschuldigd geweest. Centen had hij wel, natuurlijk niet zoveel, maar hij had ze; hoeveel hij eigenlijk had – dat wist niemand, zijn vrouw niet, zijn oudste dochter niet en zijn verwanten niet. Hij had twee dochters, en aangezien hij een verwaande kwast was, een dronkenlap, een huistiran en daarbij ook nog ziek, had hij het plotseling in zijn hoofd gehaald om een van hen aan Pseldonimov uit te huwelijken, met de gedachte: ik ken hem, zijn vader was een goede man, de zoon is ook vast een goede man. Wat Mlekopitajev wilde, dat deed hij; dus zo gezegd, zo gedaan. Het was een heel vreemde, verwaande kwast. Hij bracht het grootste deel van zijn tijd in een leunstoel door, omdat zijn benen dienst weigerden vanwege zijn ziekte, wat hem echter niet verhinderde wodka te drinken. Hij zat hele dagen lang te drinken en te schelden. Hij was boosaardig; hij had er behoefte aan om koste wat het kost iemand te kwellen, en dat zonder ophouden. Om aan die behoefte te kunnen voldoen had hij een paar verre verwantes in huis: zijn zuster, ziek en kribbig; twee schoonzusters, ook boosaardig en goed van de tongriem gesneden; dan zijn oude tante, die bij een of andere gelegenheid een rib had gebroken. Hij had nog iemand in huis die hij onderhield, een verrussischte Duitse vrouw, vanwege haar talent om hem sprookjes te vertellen uit ‘Duizend-en-een-nacht’. Zijn enige genoegen was vitten op al die onfortuinlijke schepsels die afhankelijk van hem waren en hen ieder moment uitmaken voor alles wat mooi en lelijk was, ook al durfden zij, evenals zijn vrouw, die met kiespijn was geboren, nooit een kik te geven. Hij zette hen tegen elkaar op, verspreidde roddels, zaaide tweedracht en zat naderhand blij te lachen als hij zag hoe zij onderling bijna op de vuist gingen met z’n allen. Het verheugde hem zeer toen zijn oudste dochter, die een jaar of tien in armoede had geleefd met haar man, een officier, en uiteindelijk weduwe was geworden, bij hem kwam wonen met drie kleine, zieke kinderen. Hij kon kinderen niet uitstaan, maar aangezien met hun verschijning het materiaal waarop hij dagelijkse experimenten kon uitvoeren werd vermeerderd, was de oude heer zeer tevreden. Heel dat kluitje kribbige vrouwen en zieke kinderen zat samen met hun kwelgeest op elkaar gepropt in het houten huis aan de Petersburgse Zijde, ze aten nooit genoeg, omdat de oude heer gierig was en van zijn geld steeds maar een paar kopeken per keer afstond, hoewel hij op zijn eigen wodka niet beknibbelde; ze sliepen nooit genoeg, omdat de oude heer aan slapeloosheid leed en afleiding eiste. In één woord, dat leefde allemaal in armoede en vervloekte z’n lot. En net in die tijd liet Mlekopitajev zijn oog op Pseldonimov vallen. Hij werd getroffen door diens lange neus en deemoedige uiterlijk. Zijn ziekelijke, onooglijke jongste dochter was toen net zeventien geworden. Zij had weliswaar ooit op een Duitse Schule gezeten, maar had daar niet veel meer geleerd dan lezen en schrijven. Ze groeide wel op, kwakkelend en kwijnend, onder het juk van de kruk van haar invalide, dronken verwekker, in dat Sodom van huiselijke roddel, spionage en laster. Vriendinnen had ze nooit gehad, verstand evenmin. Trouwen wilde ze allang. In gezelschap was ze zwijgzaam, maar thuis tussen de kwelgeesten en klaploopsters was ze gemeen en geniepig als een fretboortje. Wat ze vooral graag deed, was haar zusters kinderen knijpen en stompen, en klikken als ze suiker en brood hadden weggekaapt, waardoor zij en haar oudste zuster eindeloos en onverzoenlijk ruziemaakten. De oude heer had haar zelf aan Pseldonimov aangeboden. Hoe arm deze ook was, hij had toch enige bedenktijd gevraagd. Hij had er samen met zijn moeder lang over nagedacht. Maar het huis was op naam van de bruid gezet en dat was dan wel van hout, het had wel geen verdiepingen en het stelde wel niet veel voor, maar het stond overeind. Daarbovenop kwam nog vierhonderd roebel – spaar dat ooit zelf maar eens bij elkaar! ‘En waarom neem ik die man in huis?’ schreeuwde de dronken huistiran. ‘Ten eerste omdat jullie allemaal wijven zijn, en het komt me de keel uit met alleen maar wijven. Ik wil dat Pseldonimov ook naar mijn pijpen gaat dansen, omdat ik zijn weldoener ben. Ten tweede doe ik het omdat jullie het allemaal niet willen en kwaad zijn. En dus doe ik het om jullie te treiteren. Wat ik zeg, dat doe ik! En jij, Porfirka, je moet haar slaan, als ze eenmaal je vrouw is; er huizen zeven boze geesten in haar sinds de dag dat ze geboren werd. Je moet ze er allemaal uit jagen en ik zal zorgen dat je een stok hebt...’

Pseldonimov hield zijn mond, maar zijn besluit stond al vast. Hij en zijn moeder werden al voor het huwelijk in huis genomen, gewassen, gekleed, geschoeid en van geld voorzien voor de bruiloft. De oude heer protegeerde hen misschien juist omdat zijn hele huishouden een hekel aan hen had. Pseldonimovs oude moeder mocht hij zelfs wel, zodat hij zich inhield en niet op haar vitte. Overigens dwong hij Pseldonimov een week voor het huwelijk nog om een kazatsjok* voor hem te dansen. ‘Zo is het genoeg, ik wilde alleen zien of je jezelf tegenover mij niet zou vergeten,’ zei hij na afloop van de dans. Het geld dat hij voor het huwelijk gaf hield niet over, en hij had al zijn familieleden en kennissen uitgenodigd. Van Pseldonimovs kant waren er alleen de medewerker van De Sintel en Akim Petrovitsj als eregast. Pseldonimov wist heel goed dat zijn bruid van hem walgde en dat ze veel liever met de officier wilde trouwen dan met hem. Maar hij verdroeg het allemaal, want dat had hij zijn moeder beloofd. De oude heer was de hele huwelijksdag en de hele avond allergruwelijkst aan het schelden en hij was dronken. Het hele gezin had ter gelegenheid van het huwelijk zijn toevlucht gezocht in de achterkamers en zat daar zo krap op elkaar dat het stonk. De voorste kamers waren intussen bestemd voor het bal en het diner. Uiteindelijk, toen de oude heer bij elven ’s avonds laveloos in slaap was gevallen, had de moeder van de bruid, die die dag bijzonder boos was geweest op Pseldonimovs moeder, besloten om voor de afwisseling niet meer boos, maar aardig te zijn en tevoorschijn te komen voor het bal en het diner. Ivan Iljitsj’ verschijning zette alles op zijn kop. Mlekopitajeva raakte in de war, ze was beledigd en informeerde scheldend waarom ze haar niet vooraf hadden gewaarschuwd dat ze de generaal zelf hadden uitgenodigd. Ze verzekerden haar dat hij op eigen initiatief was gekomen, onuitgenodigd – zij was te dom om dat te geloven. Er moest champagne komen. Pseldonimovs moeder had maar één roebel op zak, Pseldonimov zelf niet één. Ze moesten met hangend hoofd naar de boze oude Mlekopitajeva, geld vragen voor een fles en daarna voor een tweede. Ze schilderden haar de vooruitzichten voor de verhoudingen op zijn werk, voor zijn carrière, ze werkten op haar geweten. Zij gaf ten slotte haar eigen geld, maar liet Pseldonimov zo’n beker gal en azijn drinken dat hij, voor de zoveelste keer weggerend naar het kamertje waar het huwelijksbed was gespreid, zich zonder iets te zeggen bij de haren greep en met zijn hoofd vooruit neerstortte op dat bed, bestemd voor paradijselijke verrukkingen, over zijn hele lichaam bevend van machteloze woede. Nee! Ivan Iljitsj wist niet wat de twee flessen Jacquesson die hij die avond leegdronk hadden gekost. Wie schetst Pseldonimovs verschrikking, ergernis en zelfs wanhoop, toen het gebeuren met Ivan Iljitsj zo’n onverwacht slot kreeg. Hij moest weer moeite gaan doen en kreeg het misschien wel de hele nacht te stellen met het gegil en de tranen van zijn nukkige jonge bruid en de verwijten van haar nutteloze familie. Hij had toch al hoofdpijn, het schemerde hem toch al voor de ogen. En nu moest Ivan Iljitsj worden geholpen, er moest om drie uur ’s nachts een dokter worden gezocht of een rijtuig om hem naar huis te brengen, want ze konden een dergelijk personage niet in zo’n toestand met een huurkoetsje naar huis sturen. En hoe kwam hij aan geld, alleen al voor het rijtuig? Mlekopitajeva, razend omdat de generaal nog geen twee woorden tegen haar had gezegd en haar bij het diner zelfs niet had aangekeken, verklaarde dat ze geen stuiver had. Misschien had ze inderdaad wel geen stuiver. Waar moest hij het halen? Wat moest hij doen? Ja, hij had wel reden om zich de haren uit het hoofd te trekken.

==

Intussen hadden ze Ivan Iljitsj zolang op een kleine leren bank gelegd die ook daar in de eetzaal stond. Terwijl ze de tafels afruimden en uit elkaar schoven, stoof Pseldonimov alle kanten op om geld te lenen, hij probeerde zelfs van de bedienden te lenen, maar niemand bleek iets te hebben. Hij riskeerde het zelfs om Akim Petrovitsj lastig te vallen, die langer was gebleven dan de anderen. En dat was weliswaar een goede man, maar toen hij van het geld hoorde, raakte hij zo bevangen door vrees en bevreemding, dat hij de meest onverwachte onzin begon uit te kramen.

‘Op een ander moment zou ik het graag doen,’ mompelde hij, ‘maar nu... echt, het spijt me...’

En na zijn hoed te hebben gepakt liep hij heel snel naar buiten. Alleen de goedhartige jongeman die van het dromenboek had verteld was nog ergens goed voor, maar daar hadden ze weinig aan. Hij was ook langer gebleven dan alle anderen, omdat hij oprecht met Pseldonimov meeleefde in diens rampspoed. Uiteindelijk besloten Pseldonimov, zijn moeder en de jongeman in algemeen overleg om geen dokter te laten komen, maar liever een rijtuig om de patiënt naar huis te brengen, en intussen in afwachting van het rijtuig zo goed en zo kwaad als het ging verschillende huismiddeltjes op hem te proberen: zijn hoofd en slapen bevochtigen met koud water, ijs op zijn hoofd leggen, enzovoort. Daarmee ging Pseldonimovs moeder aan de slag; de jongeman snelde weg om een rijtuig te zoeken. Aangezien op de Petersburgse Zijde op dat uur zelfs geen huurkoetsjes meer waren, begaf hij zich naar een verafgelegen koetsierslogement en haalde de koetsiers uit hun slaap. Ze begonnen te onderhandelen, ze zeiden dat vijf roebel voor een rijtuig niet genoeg was op dat uur. Toch werden ze het eens over drie roebel. Maar toen de jongeman in het gehuurde rijtuig aankwam bij de Pseldonimovs, tegen vieren al, hadden ze daar allang anders besloten. Ivan Iljitsj, die nog steeds niet bij bewustzijn was, bleek zo ziek te zijn, hij lag zo te kreunen en te woelen, dat het volstrekt onmogelijk was geworden, riskant zelfs, om hem te verplaatsen en in zo’n toestand naar huis te vervoeren. ‘Wat zal hier verder nog van komen?’ zei de volledig ontmoedigde Pseldonimov. Wat moesten ze doen? Er deed zich nog een vraag voor. Als ze de patiënt bij zich thuis hielden, waar moesten ze hem dan heen dragen en waar konden ze hem neerleggen? Er waren maar twee bedden in het hele huis, een enorm tweepersoons bed waar de oude Mlekopitajev en zijn vrouw in sliepen, en een tweede, pas gekocht, van imitatie notenhout, ook tweepersoons en bestemd voor het jonge paar. Alle andere bewoners, of beter gezegd bewoonsters van het huis sliepen op een rijtje op de vloer, de meesten op veren matrassen, deels al kapot en stinkend, dus absoluut niet fatsoenlijk, en daar waren er niet eens genoeg van, zelfs dat was er niet. Waar moesten ze de patiënt leggen? Er was nog wel aan een veren matras te komen – dat kon je in het uiterste geval onder iemand vandaan trekken, maar waar en waarop konden ze een bed opmaken? Dat bleek in de zaal te moeten, aangezien die ruimte het verst verwijderd was van de diepten van het huishouden en een aparte uitgang had. Maar waar konden ze een bed opmaken? Toch niet op de stoelen? Zoals men wel weet, worden er op stoelen alleen bedden opgemaakt voor gymnasiasten die van zaterdag op zondag naar huis komen, maar voor een persoon als Ivan Iljitsj zou het heel respectloos zijn. Wat zou hij de volgende dag zeggen als hij zag dat hij op stoelen lag? Pseldonimov wilde er absoluut niet van horen. Er bleef maar één ding over: hem in het huwelijksbed leggen. Dat huwelijksbed, zoals wij reeds zeiden, was opgemaakt in het kleine kamertje direct naast de eetzaal. Op het bed lag een tweepersoonsmatras, nog niet hersteld of gereinigd, maar nieuw gekocht, met schoon beddengoed en vier roze katoenen kussens met mousselinen overtrekken, omzoomd met ruches. Het laken was van roze satijn met een gestikt patroontje. Uit een gouden ring erboven hingen mousselinen gordijntjes neer. In één woord, het was allemaal zoals het hoort, en de gasten, die bijna allemaal even in de slaapkamer waren geweest, hadden de inrichting geprezen. De jonge bruid kon Pseldonimov weliswaar niet uitstaan, maar was er in de loop van de avond toch een paar keer heel heimelijk heen gelopen om even te kijken. Wie schetst haar verontwaardiging, haar woede, toen ze vernam dat ze de zieke naar haar huwelijksbed wilden verplaatsen, terwijl hij buikloop kon krijgen als een cholerapatiënt! Het moedertje van de jonge bruid wilde het voor haar opnemen, ze ging tekeer en beloofde meteen de volgende dag bij haar man te gaan klagen; maar Pseldonimov toonde karakter en hield voet bij stuk: Ivan Iljitsj werd verplaatst, en voor het jonge paar werd een bed opgemaakt op de stoelen in de zaal. De bruid jammerde, ze kon iedereen wel knijpen, maar ze durfde niet ongehoorzaam te zijn: haar papaatje had een kruk die ze heel goed kende, en ze wist dat papaatje beslist rekenschap zou vragen van een en ander. Als troost brachten ze haar in de zaal het roze laken en de kussens met de mousselinen overtrekken. Op dat moment arriveerde ook de jongeman met het rijtuig; toen hij hoorde dat het rijtuig niet meer nodig was, schrok hij vreselijk. Hij moest het zelf betalen, en hij had nooit een stuiver bezeten. Pseldonimov verklaarde dat hij volledig bankroet was. Ze probeerden op de huurkoetsier in te praten. Maar die begon luidruchtig te worden en zelfs op de luiken te kloppen. Hoe dat is afgelopen weet ik niet precies. Het schijnt dat de jongeman als gijzelaar in dat rijtuig is vertrokken naar de Vierde Rozjdestvenskajastraat in de Peskiwijk, waar hij een bepaalde student wakker hoopte te krijgen, die daar bij kennissen overnachtte, en te vragen of die misschien geld had. Het was al na vieren in de ochtend toen ze de jonggehuwden alleen lieten in de zaal met de deur op slot.

Pseldonimovs moeder bleef de hele nacht bij het ziekbed. Ze koos een plekje op een kleedje op de vloer en dekte zich toe met een bontjasje, maar slapen kon ze niet, omdat ze ieder moment moest opstaan: Ivan Iljitsj’ maag was vreselijk van streek. Pseldonimova, een manhaftige, grootmoedige vrouw, kleedde hem zelf uit, ze trok hem al zijn kleren uit, zorgde voor hem alsof hij haar zoon was en liep de hele nacht met het benodigde vaatwerk door de gang naar de slaapkamer en weer terug. Maar intussen was de rampspoed van die nacht nog lang niet compleet.

Nog geen tien minuten nadat de jonggehuwden alleen waren gebleven in de afgesloten zaal klonken er opeens kreten die door merg en been gingen, geen kreten van plezier, maar van de meest kwaadaardige soort. Na de kreten klonk er lawaai en gekraak, er leken stoelen om te vallen en ogenblikkelijk werd de kamer, die nog donker was, onverwacht binnengevallen door een hele stoet geschrokken, jammerende vrouwen in allerhande nachtgewaden. Die vrouwen waren: de moeder van de jonge bruid, haar oudste zuster, die voor het moment haar zieke kinderen in de steek had gelaten, en drie tantes; zelfs de tante met de gebroken rib kwam aangestrompeld. Zelfs de kokkin was ter plekke, zelfs de Duitse kostgangster die sprookjes vertelde, wier eigen veren matras met geweld onder haar vandaan was getrokken voor de jonggehuwden, de beste matras in huis, die ook haar hele bezit vormde, schuifelde samen met de anderen naar binnen. Al die respectabele, schrandere vrouwen waren al zo’n kwartier lang vanuit de keuken op hun tenen op weg door de gang en hadden staan luisteren in de hal, brandend van de meest onverklaarbare nieuwsgierigheid. Inmiddels had iemand snel een kaars aangestoken en iedereen aanschouwde een onverwacht tafereel. De stoelen, die de brede matras alleen aan de randen hadden ondersteund, waren bezweken onder het dubbele gewicht en uit elkaar geschoven, de matras was ertussenin op de vloer geploft. De jonge bruid jammerde van woede; dit keer was ze tot in het diepst van haar hart gekrenkt. Pseldonimov stond er geestelijk gebroken bij als een op heterdaad betrapte misdadiger. Hij probeerde zich niet eens te rechtvaardigen. Van alle kanten klonk ach en wee, en gegil. Ook Pseldonimovs moeder kwam op het lawaai af gerend, maar het mamaatje van de jonge bruid had dit keer volledig de overhand. Eerst bedolf ze Pseldonimov onder vreemde en grotendeels ongerechtvaardigde verwijten met als thema: ‘Jongen, wat voor man ben jij na zoiets nog? Waar ben jij nog goed voor, jongen, na zo’n schande?’ en meer van hetzelfde, pakte ten slotte haar dochter bij de hand, trok haar met zich mee, weg van haar man, en nam persoonlijk de verantwoordelijkheid op zich tegenover de geduchte vader, die de volgende dag rekenschap zou vragen. Achter haar aan verdwenen ze allemaal, ach en wee roepend en hoofdschuddend. Bij Pseldonimov bleef alleen zijn moeder achter, die hem probeerde te troosten. Maar hij stuurde haar onmiddellijk weg.

Zijn hoofd stond niet naar troost. Hij liep moeizaam naar de bank en ging daar, verzonken in hoogst naargeestig gepeins, zitten zoals hij was, blootsvoets en met alleen het allernoodzakelijkste ondergoed aan. Zijn gedachten liepen door elkaar en vormden een kluwen in zijn hoofd. Soms keek hij schijnbaar automatisch de kamer rond, waar nog maar zo kort tevoren de dansers zich hadden uitgeleefd en waar de sigarettenrook nog in de lucht hing. De peuken en snoepwikkels slingerden er nog steeds over de bemorste, vies geworden vloer. De ruïne van het huwelijksbed en de omgevallen stoelen getuigden van de vluchtigheid van de allerbeste en meest gerechtvaardigde aardse hoop en verlangens. Zo zat hij daar bijna een uur lang. Er kwamen alleen maar zwaarmoedige gedachten bij hem op, bijvoorbeeld: wat stond hem nu te wachten op zijn werk? Hij erkende met pijn in het hart dat hij tot elke prijs een andere werkplek moest zoeken en dat hij onmogelijk op zijn huidige plek kon blijven, juist door wat er die avond was gebeurd. Hij moest ook aan Mlekopitajev denken, die hem vast en zeker de volgende dag weer een kazatsjok zou laten dansen om zijn nederigheid te testen. Hij beredeneerde ook dat Mlekopitajev dan wel vijftig roebel had gegeven voor de huwelijksdag, die tot de laatste cent op waren gegaan, maar er nog niet over piekerde om de vierhonderd roebel bruidsschat af te staan; daar was zelfs nog niet op gehint. En ook het huis was nog niet volledig formeel overgedragen. Hij begon ook nog over zijn vrouw te peinzen, die hem op het meest kritieke moment van zijn leven had verlaten, en over de lange officier, die voor zijn vrouw op één knie was gegaan. Dat had hij al gezien; hij dacht over de zeven duivels die volgens de getuigenis van haar eigen vader in zijn vrouw huisden, en over de stok die hij zou krijgen om die te verjagen... Natuurlijk voelde hij zich in staat om veel te doorstaan, maar het lot had ten slotte zulke surprises op hem losgelaten, dat ook hij ten slotte aan zijn krachten kon gaan twijfelen.

Zo zat Pseldonimov te treuren. Intussen was het stompje kaars bijna opgebrand. Het flakkerende licht, dat recht op Pseldonimovs profiel viel, tekende hem op enorme grootte af op de muur met zijn uitgestoken nek, zijn kromme neus en met de twee grote pieken haar die van zijn voorhoofd en achterhoofd af stonden. Ten slotte, toen de ochtendkoelte al voelbaar werd, stond hij op, geestelijk vernikkeld en verstomd, liep moeizaam naar de matras die tussen de stoelen lag, en zonder iets op te ruimen, zonder de kaars te doven, zelfs zonder een kussen onder zijn hoofd te doen, kroop hij op handen en voeten in bed en viel in de loden, doodse slaap van een man veroordeeld tot openbare geseling.

==

Aan de andere kant, wat valt er te vergelijken met de martelnacht die Ivan Iljitsj Pralinski doorbracht in het huwelijksbed van de ongelukkige Pseldonimov! Een tijdlang hielden de hoofdpijn, misselijkheid en andere uiterst onaangename aanvallen geen moment op. Het waren helse kwellingen. Ook al flakkerde zijn bewustzijn maar zwakjes, het verlichtte zulke afgronden van afschuw, zulke duistere en afstotelijke beelden, dat het beter was geweest als hij helemaal niet bij bewustzijn was gekomen. Overigens liep alles nog steeds door elkaar in zijn hoofd. Hij herkende bijvoorbeeld Pseldonimovs moeder – hij hoorde haar welgemeende vermaningen als: ‘Houd het maar even uit, me schat, houd het maar even uit, vadertje, het zal wel wennen’, hij herkende haar en kon zich toch geen logische rekenschap geven van haar aanwezigheid aan zijn zijde. Afstotelijke spookbeelden kwamen hem voor ogen: het vaakst zag hij Semjon Ivanytsj voor zich, maar toen hij beter keek, zag hij dat het Semjon Ivanytsj helemaal niet was, maar Pseldonimovs neus. Hij zag ook de vrije kunstenaar opduiken en de officier en de oude vrouw met een doek om haar wang. Zijn aandacht werd nog het meest in beslag genomen door de gouden ring die boven zijn hoofd hing, waar de gordijntjes doorheen waren gehaald. Hij kon hem duidelijk onderscheiden bij het schaarse licht van het stompje kaars dat de kamer verlichtte, en probeerde de hele tijd te bedenken waar die ring voor diende, waarom hij er was, wat hij betekende. Hij vroeg het een paar keer aan de oude vrouw, maar hij zei kennelijk niet wat hij wilde zeggen en ze leek hem niet te begrijpen, hoe hij ook zijn best deed om het uit te leggen. Ten slotte, pas tegen de ochtend, hielden de aanvallen op en viel hij in slaap, in een diepe, droomloze slaap. Hij sliep ongeveer een uur en toen hij ontwaakte was hij alweer bijna bij zijn volle bewustzijn, met ondraaglijke hoofdpijn en in zijn mond, op zijn tong, die veranderd was in een stuk laken, een heel nare smaak. Hij kwam overeind op het bed, keek om zich heen en begon na te denken. Het bleke licht van de beginnende dag viel door de kieren in de luiken als een smalle, trillende streep op de muur. Het was ongeveer zeven uur ’s morgens. Maar toen Ivan Iljitsj zich opeens herinnerde en begreep wat hem de vorige avond was overkomen; toen hij zich alle avonturen van het diner herinnerde, zijn gemankeerde heldendaad, zijn speech aan tafel; toen hem met afschuwwekkende helderheid alles tegelijk voor ogen kwam wat daar nu uit kon voortkomen, alles wat ze nu over hem zouden zeggen en denken; toen hij om zich heen keek en zag, ten slotte, in welke trieste en wanordelijke toestand hij het vreedzame huwelijksbed van zijn ondergeschikte had gebracht – o, toen drong er opeens zo’n martelende, dodelijke schaamte in zijn hart, dat hij het uitschreeuwde, zijn handen voor zijn gezicht sloeg en zich in wanhoop op het kussen liet vallen. Een moment later sprong hij uit bed, zag daar op de stoel zijn kleren, netjes neergelegd en reeds gereinigd, pakte die en begon ze zo snel mogelijk, jachtig, om zich heen kijkend en vol vreselijke, onbepaalde angst, aan te sjorren. Daar lagen op een andere stoel ook zijn pelsjas, en zijn muts, en zijn gele handschoenen in de muts. Hij wilde er stilletjes vandoor gaan. Maar opeens ging de deur open en de oude Pseldonimova kwam binnen met een aardewerken kom en een lampetkan. Er hing een handdoek over haar schouder. Ze zette de waterkan neer en verklaarde zonder omhaal van woorden dat hij zich beslist moest wassen.

‘Wat nou, vadertje, was je maar, je moet je toch eerst wassen...’

En op dat moment besefte Ivan Iljitsj, dat als er op de hele wereld maar één wezen was voor wie hij zich nu niet hoefde te schamen en voor wie hij niet bang hoefde te zijn, dat dan juist dit oudje was. Hij waste zich. En lang daarna, op zware momenten in zijn leven, kwamen hem, te midden van al zijn andere gewetensnood, ook alle omstandigheden van dat ontwaken weer voor de geest, en die aardewerken kom met de faience lampetkan vol koud water waar nog stukjes ijs in dreven, en het ovale stuk zeep met letters erin gegroefd, in een roze papiertje, van een kopeke of vijftien, dat overduidelijk voor het bruidspaar was gekocht, maar dat Ivan Iljitsj moest aanbreken; en de oude vrouw met de damasten handdoek over haar schouder. Het koude water verfriste hem, hij droogde zich af en zonder een woord te zeggen, zelfs zonder zijn zuster van barmhartigheid te bedanken, pakte hij zijn muts, sloeg zijn pelsjas, aangereikt door Pseldonimova, om zijn schouders, rende de gang door, de keuken door, waar de kat al zat te miauwen en de kokkin, zich oprichtend op haar strozak, hem brandend van nieuwsgierigheid nakeek, de binnenplaats op, de straat op, en stormde op een voorbijrijdende huurkoets af. Het vroor die ochtend, er lag nog een ijzige, gelige mist over de huizen en over alle dingen. Ivan Iljitsj zette zijn kraag op. Hij dacht dat iedereen naar hem keek, dat iedereen hem kende, herkende...

==

Acht dagen kwam hij zijn huis niet uit en verscheen hij niet op zijn werk. Hij was ziek, zwaar ziek, maar eerder moreel dan fysiek. Gedurende die acht dagen doorleefde hij de hele hel, en ze moeten aan gene zijde op zijn conto zijn geschreven. Er waren momenten dat hij erover dacht zich een tonsuur te laten scheren en het klooster in te gaan. Zijn verbeelding werd bij die gelegenheden zelfs bijzonder vruchtbaar. Hij stelde zich zacht, ondergronds gezang voor, een open doodskist, een kluizenaarsleven, wouden en grotten; maar tot zichzelf gekomen besefte bij bijna meteen dat dat allemaal afgrijselijke overdrijving en onzin was en schaamde hij zich voor die onzin. Toen kreeg hij aanvallen van gewetensnood om zijn existence manqueé. Toen vlamde de schaamte opnieuw op in zijn ziel en beving die volledig, zodat alles verzengd en verscheurd werd. Hij huiverde bij allerlei beelden die hij voor ogen kreeg. Wat ze over hem zouden zeggen, wat ze zouden denken, hoe hij zou binnenkomen op het departement, welk gefluister hem een jaar lang zou achtervolgen, tien jaar lang, zijn leven lang. Zijn avontuur zou worden overgeleverd aan het nageslacht.

Hij verviel zelfs soms tot zulke lafhartigheid dat hij bereid was om dadelijk naar Semjon Ivanovitsj te gaan om deze te smeken om zijn vergiffenis en vriendschap. Hij rechtvaardigde zichzelf niet eens, hij veroordeelde zichzelf volledig: hij vond geen rechtvaardiging voor zichzelf en schaamde zich die te zoeken.

Hij dacht er ook over om per direct zijn ontslag in te dienen en zich gewoon eenvoudigweg in afzondering aan het geluk der mensheid te gaan wijden. In ieder geval moest hij absoluut al zijn kennissen vervangen, en wel zo dat iedere herinnering aan hem werd uitgewist. Toen bezocht hem de gedachte dat ook dat onzin was en dat hij de hele zaak nog ten goede kon keren door strenger te zijn voor zijn ondergeschikten. Toen begon hij hoop te krijgen en op te fleuren. Uiteindelijk, na afloop van al die acht dagen vol twijfels en kwellingen, voelde hij dat hij de onwetendheid niet meer kon dragen, en un beau matin* was hij zover dat hij op weg ging naar zijn departement.

Daarvoor, toen hij nog in droefenis thuiszat, had hij zich duizend keer voorgesteld hoe hij binnen zou komen bij het departement. Hij was er vol afschuw van overtuigd geraakt dat hij beslist dubbelzinnig gefluister zou horen achter zijn rug, dubbelzinnige blikken zou zien, boosaardige glimlachjes zou oogsten. Wie schetst dan ook zijn verbazing toen er in werkelijkheid niets van dat alles gebeurde. Hij werd respectvol ontvangen; hij werd eerbiedig begroet; iedereen was ernstig; iedereen was bezig. Zijn hart was vervuld van blijdschap toen hij zijn kantoor in liep.

Hij ging dadelijk zeer ernstig aan het werk, hoorde enkele verslagen en verklaringen aan, nam beslissingen. Hij voelde dat hij nog nooit zo verstandig, zo doeltreffend had geoordeeld en beslist als die ochtend. Hij zag dat men tevreden over hem was, dat men tegen hem opkeek, dat men respectvol met hem omging. De meest overgevoelige achterdocht had niets kunnen bemerken. Het ging uitstekend.

Ten slotte verscheen ook Akim Petrovitsj met wat papieren. Bij zijn verschijnen dacht Ivan Iljitsj een steek recht in zijn hart te voelen, maar slechts voor een ogenblik. Hij begon zich met Akim Petrovitsj bezig te houden, gewichtig te redeneren, hem te laten zien hoe hij het moest doen en dat uit te leggen. Hij merkte alleen dat hij het wel leek te vermijden om te lang naar Akim Petrovitsj te kijken, of beter gezegd, dat Akim Petrovitsj bang was om naar hem te kijken. Maar toen was Akim Petrovitsj klaar en ging hij de papieren bij elkaar rapen.

‘Dan is er nog het verzoek,’ begon deze zo koel als maar kon, ‘van de ambtenaar Pseldonimov om hem over te plaatsen naar het departement van Zijne Excellentie Semjon Ivanovitsj Sjipoelenko, die heeft hem een plek beloofd. Hij verzoekt om uw welwillende medewerking, excellentie.’

‘Zo, dus hij wordt overgeplaatst,’ zei Ivan Iljitsj, en hij voelde een enorme last van zijn schouders vallen. Hij keek even snel naar Akim Petrovitsj en op dat moment ontmoetten hun blikken elkaar.

‘Welja, ik van mijn kant... ik zal gebruikmaken van...’ antwoordde Ivan Iljitsj, ‘ik vind het goed.’

Akim Petrovitsj wilde er duidelijk zo snel mogelijk vandoor. Maar Ivan Iljitsj kwam er door een opwelling van nobele gevoelens toe zich helemaal uit te spreken. Hij had kennelijk weer inspiratie.

‘Breng aan hem over,’ begon hij met een heldere en uitzonderlijk veelbetekenende blik voor Akim Petrovitsj, ‘breng maar over aan Pseldonimov dat ik hem niets slechts toewens; nee, dat doe ik niet! Dat ik integendeel zelfs bereid ben om alles te vergeten wat er is gepasseerd, alles, alles te vergeten...’

Maar opeens viel Ivan Iljitsj stil, stomverbaasd kijkend naar het vreemde gedrag van Akim Petrovitsj, die om onbekende redenen van een weldenkend man opeens was veranderd in een vreselijke stommeling. In plaats van te luisteren en het helemaal aan te horen, werd hij opeens zo rood dat het stompzinnig werd, hij begon nogal haastig en zelfs onfatsoenlijk kleine buiginkjes te maken ten afscheid en tegelijkertijd terug te deinzen naar de deur. Zijn hele aanzien weerspiegelde de wens om door de grond te zakken, of beter gezegd om zo snel mogelijk bij zijn bureau te komen. Alleen gebleven stond Ivan Iljitsj ontdaan op van zijn stoel. Hij keek in de spiegel en zag zijn eigen gezicht niet.

‘Nee, strengheid, alleen strengheid en strengheid!’ fluisterde hij bijna zonder het te beseffen bij zichzelf, en opeens overspoelde een felle kleur zijn hele gezicht. Hij schaamde zich opeens zo erg, hij had het opeens zo moeilijk als hem op de meest onverdraaglijke momenten van zijn achtdaagse ziekte niet eens was gebeurd. Ik kon het niet volhouden! zei hij bij zichzelf en liet zich krachteloos op zijn stoel vallen.

==

WINTERSE AANTEKENINGEN OVER ZOMERSE INDRUKKEN

==

==

==

##

HOOFDSTUK I

==

In plaats van een voorwoord

==

Jullie geven me nu al maandenlang te verstaan, mijn vrienden, dat ik jullie snel een beschrijving moet geven van mijn indrukken van het buitenland, zonder te vermoeden dat jullie me met dat verzoek gewoonweg klemzetten. Wat kan ik jullie schrijven? Wat kan ik vertellen dat nieuw is, nog niet bekend, nog niet verteld? Wie van ons, van alle Russen (althans die tenminste de tijdschriften lezen), kent Europa niet twee keer zo goed als Rusland? ‘Twee keer,’ schrijf ik hier uit beleefdheid, maar het is vast wel tien keer. Nog los van deze algemene gedachten weten jullie bovendien heel goed dat ik niets bijzonders te vertellen heb, laat staan dat ik het fatsoenlijk kan opschrijven, want ik heb zelf niets fatsoenlijk gezien, en als ik al iets heb gezien, dan had ik geen tijd om het goed te bekijken.