Martha Heesen

Achter de slaperdijk

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 MARTHA HEESEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028220577

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

1

Leef ik dan nog? Het schijnt zo. Dag Cor, zeggen ze als ze uit het busje zijn gestapt en de straat in lopen, als ze uit hun huizen zijn gekomen en zich naar de bushalte haasten. Links en rechts: dag Cor, maar intussen kijken ze alleen maar naar het ronkende geworstel van het busje dat moet keren op een plek waar dat niet kan, en ze grinniken, leedvermaak is dat. Op mij letten ze verder niet, om mij hebben ze ook geen leedvermaak want Cor ronkt niet en hij worstelt niet, hij zit al sinds mensenheugenis op een keukenstoel onder de luifel van zijn lege café, roerloos, sprakeloos; één kort knikje kan eraf.

Zij letten niet op mij maar ik let wel op hen, de komende en de gaande passagiers van het ronkende busje: de zoon van de palingroker op weg naar zijn dagverblijf, de minnaar van de campinghoudster op weg naar huis na een matige nacht, de nieuwe torenmeester met zijn hoofd in de wolken op weg naar de kerk, de geleerde dochter van de geleerde Hijmans op weg naar haar werk in de stad, Zala met haar bundeltjes, het ene is haar baby, het andere haar witte jasschort, op weg naar de hulpbehoevende weduwe Gratama, de pottenbakster met die eeuwige kleiveeg op het voorhoofd op weg naar haar atelier, en zij.

Ach. Zij. Ze blijft even staan, groet me schichtig, ik knik. Wat ziet ze eruit, Atie zou echt wat meer aan haar moeten doen ’s morgens. Ze schudt nu van nee, nee hoor, nee, met haar arme, slaperige hoofd, ook al is er niemand die iets van haar wil. Daar gaat ze, op haar onzekere stelten stapt ze naar het Rode Huis om daar te gaan poetsen. Zinvolle dagbesteding, zegt Atie. Ben benieuwd hoelang ze het daar volhoudt.

Geen vreemdelingen vandaag, nog niet. Nog een week of wat, dan spuugt het busje ’s morgens weer die stellen uit, van die blozende grijze stellen, rugzak vol met bruine boterhammen. En passant zetten ze mijn bord TE KOOP weer overeind, gluren door de vuile ruiten naar binnen in mijn café en rammelen aan de deurknop: dat zou toch wat zijn, daar zou je wat van kunnen maken, en die vloer, die laten we zo, zo’n zanderige vloer met een hele dorpsgeschiedenis, wie weet wat zich daar allemaal heeft afgespeeld, en de bar wordt de keuken, hè ja, maar dat meubilair gaat op de brandstapel, en die dingen aan de muur, wat een wansmaak hebben zulk soort mensen toch altijd! En ze stappen om het lastige obstakel heen van de keukenstoel met mij erop, rammelen aan de andere deur. Zo veel ruimte, dat zou toch wat zijn.

Moge u tot aan uw strot wegzakken in het drijfzand. Dat zou toch wat zijn.

Het busje is vertrokken. Ze zijn allemaal weg. Ik heb ze toegeknikt want ik leef nog, ik zit op mijn stoel te wachten op de dingen die geweest zijn, te luisteren naar het verschaalde rumoer uit mijn café, en naar de piepende resten van het uithangbord: DE MEERVAL.

Kom jij eens hier, Sinte-Simonides, meesmuilende rattenvanger, wikkel je staart om je poten, hef je snoet en spits gulzig je oren: hoor je de laatste zucht van de dauw, hoor je haar, die met haar suizende berkenbezem de stofwolken het Rode Huis uit jaagt met de honderd hatelijke kilo’s aan mevrouw erachteraan, hoor je de stem van de campinghoudster die bij haar derde sigaret een schijnheilig afscheidspreekje voor haar minnaar componeert, hoor je de schurende adem van de torenmeester die er op de zesendertigste trede al bij moet gaan zitten, de drift van de pottenbakster die haar blauwe klei te lijf gaat, het gekras van de weduwe die lief tegen Zala’s baby probeert te kirren, het geweeklaag van het zeetje achter de verre dijk, en de scholeksters, de goddank juichende scholeksters. Ach welnee, Siem, die lust jij niet, die zijn taai.

==

Waar is mijn stok. Kom overeind, oud wrak. Ja, kijk maar goed, dit is wat er rest van uw opgewekte kastelein, de levenslust zelve, de troost van al uw donkere dagen: sla een nieuw fust aan, gooi Janse eruit, geef Gratama nog een ouwetje, hij zal het nodig hebben straks. Kom, het slaaphok moet gekeerd, de rat verjaagd, het bed geschud, en waar is mijn telefoon, straks belt de makelaar: mogge Cor, nu heb ik toch wat voor je, stevige jonge mensen, vol goede moed en diploma’s, die weer een bloeiende tent willen maken van dat... Laat ook maar, die telefoon.

Zal ik weer eens gaan kijken daarbinnen? Durf ik? Word ik niet omvergegooid door die golf van dronken gebral, door de dikke adem van al die opsnijders, door de rook van hun goedkope shag, door de zwaaiende vuisten van vissers en boeren die elkaar opeens te lijf moeten, door het overmoedige gekraai van de wijfjes die mee mochten vanwege de zaterdagavond, door het keurige en vergeefse gehum van de westerlingen in het hoekje daar, die al een halfuur op een droogje zitten, o zo genietend van de couleur locale? Waar zijn mijn sleutels? Nee, eerst mijn bed opmaken, straks sturen ze me nog iemand op m’n dak, dat ik me verwaarloos, me niet meer kan handhaven, een triest geval ben dat dringend weggehaald moet worden en hoe moet dat dan met Siem. Och, lieve Heer, hoor mij aan! Wat zegt U? Ja ja, ik ga al, ja ik neem mijn bed op, ik wandel, kijk dan, sleepvoetend weliswaar, maar het kan er toch mee door?

==

Waar ben je, Siem? De hort op zeker, naar dat kreng van de overkant dat almaar jongen krijgt en denk maar niet dat ze van jou zijn. Ik krijg honger, waar blijft Kaleb, ik dacht net dat ik zijn bakbrommer hoorde, zou hij soms eerst bij Zala zijn langsgegaan om zijn gazelleogige baby even vast te houden? Baby’s, waarom hebben mensen baby’s? Ik wil mijn brood.

==

Hij zet alle boodschappen keurig in de keuken, Kaleb, in groepjes, soort bij soort, alsof we winkeltje gaan spelen. Als ik de bon niet nauwkeurig controleer tikt hij verwijtend op het aanrecht, zonder me aan te kijken. Ik beweeg mijn lippen maar wat, laat mijn wijsvinger langs de bedragen zwerven en knik. Hij stopt het geld weg zonder het na te tellen. Tot de volgende week, mijnheer Cor, scandeert hij, en ik knik weer. Waarom vraag ik niks, hoe is het met je, hoe gaat het met je vrouw, met je baby’tje, niks. Ik steek mijn hand op. Hij lacht stralend.

==

Een landelijk plaatje, uw kastelein in ruste onder de bemoste luifel van zijn café, rode koffiepot op tafel, boterham met kaas in de hand, vredig zeilende vogels, zeelucht, koeiengeur, voorjaarszon, de zalige stilte rondom en de wrede kakofonie in zijn hoofd.

Hoor toch eens, die piepende longen, die knerpende knieën, niemand heeft ook naar zijn gezondheid gevraagd, of naar zijn leeftijd, en zijn opleiding vonden ze evenmin interessant. Delft, het zei ze niets. Hij gluurt door de galmgaten, zijn machteloze gehijg schalt over het dorp. Hij zit in de val, de torenmeester, hij is erin gelopen, hij moest zich zo nodig nuttig maken, zich geliefd maken, als nieuweling in de buurt, en kijk, als een gewonde kraai fladdert hij rond onder de punthoed van de spits, wat een beschamend einde wordt dit nu –

ho, wacht u eens even, meneer de café-eigenaar! Ik schep gewoon een luchtje, meer is het niet, ik ben er even bij gaan liggen, mag ik alstublieft, na al dat geklauter? Ik benut tenminste mijn tijd, dat kan ik van u niet zeggen, u zit daar maar te zitten in uw vadsig naleven, terwijl ik zelfs in mijn onmacht nog nadenk en mijmer, herinneringen oproep aan mijn dierbaar moedertje, ontdaan van buizen en slangen, haar ogen weer groot en helder zonder dat blauwe vlies, tanden in. Je broer, zegt ze, mijn moedertje, had ik die maar in de wieg gesmoord, zegt ze, dan had ik tijd voor jou gehad, dan had ik jou tenminste gewaardeerd, dan had ik je niet aan Arnold hoeven overdoen.

Hij kreunt, onze torenmeester, bij de herinnering aan oom Arnolds harde handen, aan de plooien in oom Arnolds vette buik, zijn gejammer mengt zich nu met de verre kreten van de pottenbakster die weerbarstige kleiklompen in woede van zich af smijt, maar pesterig als ze zijn krijgen ze vleugeltjes, ze kan ze wel schieten, en ze doet het ook, moet je zien hoe ze het geweer schoudert, wat een vrouw, haar bronskleurige vlechten raken los, een wapperende Walküre.

==

Waarom komt de hongerige dichter mij nu weer storen? Dit wil je horen, Cor, zegt hij, dit moet je bevallen, zegt hij. Moet. Ik wieg op mijn stoel, het is weerzin; gretigheid, denkt hij, en hij giet woorden over me uit. Hij leest ze niet eens op van een papiertje, ze komen zo uit zijn gewichtige mond rollen terwijl hij voor me staat met zijn buik vooruit en zijn handen op zijn rug als een opgepompt kind. Hij veert op zijn tenen. Staan, stand, stavast, zulke woorden allemaal, jonge boom, zij perelt – wie is zij, en perelen, wat is dat, ’t klinkt smerig, laat hem toch eindelijk gaan, ik moet terug in mijn hoofd, ik word daar verwacht.

Ik knik dank je, kijk niet in zijn gezicht, bied hem niets aan, zeg niets, knik nog eens en hij gaat. Moi, zegt hij.

==

Als hij het toch waagt, die glibberige woordmans, om weer bij het Rode Huis te gaan rondhangen, als bij toeval, bloemen plukkend, veters strikkend, zakdoek rapend, verzin het, als hij het toch waagt om haar dan te belagen als zij naar buiten komt, zich voor haar op te stellen als een gesneden beeld, bid tot mij, jonge vrouw, zie hoe mooi ik in mijn honger ben, kijk eens naar mijn geboetseerde oogleden, mijn interessante kaken, mijn donkere vel, mijn rijzige gestalte, je weet niet wat je mist, ik zal je leren, kom hier jij! Wat weet ze, Atie vond het lastig om over die dingen te praten met haar, over alle dingen trouwens, had ik dan soms, als man, hoe doe je dat, wat zeg je dan, hoor eens, niet met jongens, nooit met jongens, ja en dan? Ik had toch zeker mijn handen vol aan het café. Zou ze ooit, je weet het niet, je moet er niet aan denken.

Sinte-Simonides, waar ben je? Siem? Hier, kaasje! Nou, dan niet. Ook goed.

==

==

2

Het moet nu licht worden, en er moet iets openbreken zodat ze kan komen bovendrijven, maar dat duurt altijd zo lang. Ze trekt een kussen over haar hoofd om het niet te hoeven meemaken, en als ze dat dan wegtrekt zal het opeens zo zijn, soms lukt het, vandaag lukt het, en het licht is ook echt licht, niet van dat grijze waar je in stikt. Ze stapt uit bed, gewoon, rustig. Ze is al haast klaar met Rosalba – de rode zijden jurk, nee, japon, de sokjes, de stomme dingen zijn te groot, de zwarte lakschoentjes, en dan moet er nog een plakbandje op het linkeroog want dat valt dicht, zou die poppendokter in de stad er nog zijn, zou ze erheen durven, zonder iets te zeggen, in haar eentje de bus nemen, de echte bus, de grote – ze is al haast klaar als Atie haar komt roepen voor het ontbijt.

Wel opschieten, kind, je moet toch naar het Rode Huis vandaag. Vlug! Ik geloof dat ik het busje al hoor in de verte.

Samen lopen ze naar de halte. Dag lieverd. Tot vanmiddag. Ze knikt even, kijkt al om naar het huis. Haar thuis, een veilig thuis; ik geef je toch een veilig thuis, zegt Atie altijd als ze ruziemaken en zíj weer schreeuwt dat ze wegloopt, al zou ze niet weten waar naartoe. Atie geeft haar een thuis, maar veilig is het niet, hoe zou dat ook kunnen, het zeetje komt, wanneer weet ze niet, maar het komt, het zal zwellen en zwellen en uit zijn dijken barsten en woedend klotsen tegen haar slaapkamerraam om haar te halen, zij weet dat haar hele leven al. In het voorbijrijden kijkt ze opnieuw, ziet ze Atie naar binnen gaan. Wat is ze krom en klein, ze zal wegspoelen, verdrinken. Van zichzelf weet ze het niet goed, ze is lang, ze is plat als een plank, ze zal zich uitstrekken, wegdobberen, dan aanspoelen misschien. Misschien niet. Zeggen wij geen goedemorgen, vraagt de chauffeur. Ze schudt van nee.

==

Atie heeft haar alles geleerd, ze doet het toch goed? Waarom moet mevrouw dan steeds uit haar stoel komen om te kijken? Ze heeft net de spiegel gedaan, een werkje waar ze echt van houdt, en ze ziet zichzelf daar staan, de doek nog in haar hand, lang en smal en een beetje gebogen, met naast zich opeens mevrouw, kort, en zo breed dat je ervoor opzij moet, een gezicht paars van inspanning, een bril halverwege haar neus. Een giraffe en een nijlpaard, zegt zij, ziet u dat, mevrouw, we zijn net een giraffe en een nijlpaard! Mevrouw verdwijnt uit de spiegel, verdwijnt uit de kamer, slaat met de deur. Mevrouw is toch invalide, invaliden slaan niet met deuren, dat kunnen ze helemaal niet. Anders konden ze ook zelf hun huis wel schoonmaken.

Ze gaat de stofzuiger pakken, als ze dat loeiende rode beest achter zich aan sleurt het hele huis door is er verder niets anders, geen dingen in haar hoofd, geen dingen buiten haar hoofd, ze kan een beetje zingen en praten en ze zit in een prettige wolk. Waar mevrouw gebleven is weet ze niet.

Als ze de badkamer doet mag ze het spelletje met de rode en gele tegels weer, schaak noemt ze het, zoals de mannen vroeger speelden op de geblokte tafel van het café. Zij is de witte koningin. Zij is het enige schaakstuk dat nog over is, ze zwiert van veld naar veld en ze wint, ze wint altijd. Stel je voor, mevrouw ook hier, een zwart paard was ze dan, en paardensprongen moest ze maken, de tegelvloer zou barsten.

==

Daar heb je die man weer, ze kent hem wel, hij loopt hier altijd rond, wat doet hij toch, het lijkt wel of hij staat te zingen tegen een boom, zijn mond beweegt, hij wipt op zijn tenen, hij maakt gebaren alsof er iemand aan zijn touwtjes trekt. Zal ze het raam opendoen, stiekem? Het kan niet stiekem, en als ze eerst het gordijn dichttrekt dan kijkt hij natuurlijk op. Nu ziet ze het: mevrouw zit buiten op een tuinstoel af te koelen, en hij praat tegen haar. Wat denkt mevrouw wel, dat hij voor háár komt? Voor zo’n log nijlpaard?

==

Ze loopt naar buiten om te gaan zeggen dat ze klaar is, de man is er nog steeds, praat nog steeds, hij zit op een krukje en kijkt nu opzij, kijkt naar haar op, zij doet net of ze hem niet ziet, trekt alvast haar schort uit. Op het tafeltje tussen de man en mevrouw staat een blad met kopjes en kruimelige bordjes en glazen, en zíj heeft al die tijd niets gehad. Ze laat het staan. Alle lege drankflessen, zegt ze heel hard – dat moet wel, anders komt ze niet boven de man uit – zitten in de groene tas, en al uw vieze ondergoed heb ik opgeraapt en in de wasmachine gestopt, ook wat onder uw bed lag.

De man veegt over zijn mond, knijpt zijn ogen dicht. Mevrouw snuift door haar opengesperde neusgaten, grijpt naar haar telefoon. Moet ze nu wachten? Straks mist ze het middagbusje. Moet ze zelf haar geld pakken? Ze weet waar het ligt. Atie, zegt mevrouw. Waarom belt ze Atie? Het is niet goed zeker, mevrouw is weer paars.

==

Luister je wel, vraagt de man als ze eindelijk op straat staan, maar ze stopt haar wijsvingers in haar oren. Mijn geld, roept ze, mijn geld ligt op de keukentafel, ze heeft het me niet gegeven. Ga het halen! Ze kijkt de straat in en ze ziet Atie aankomen, op de fiets, als een hoepeltje voorovergebogen, hard trappend. De man is weer terug, stopt het geld in haar hand, pakt haar andere hand en duwt die erbovenop. Zo, zegt hij, en nu wou ik iets voor je opzeggen. Opzeggen? Ja, voordragen. Een gedicht. Luister je wel? Intussen kijkt zij naar Atie, die haar fiets neerzet, Atie, die nu hier is en niet thuis, dus zijn de honden nu alleen en als haar kamerdeur niet goed dichtzit kunnen ze bij Rosalba. Waarom is Atie hier?

Ze kijkt opzij naar de man, hij is kleiner dan zij. Hij is oud, vindt ze, met plooien, grijze stoppels, grijze lange haren over zijn schouders, en hij ruikt niet lekker. Zij wel, zij heeft iets opgedaan uit dat zilveren flesje van mevrouw, er kwam wel wat veel uit en het is nu bijna leeg. Hij zegt iets in een taal die ze niet verstaat, met een rare stem, alsof hij heel ver weg staat, en niet bijna tegen haar aan. En dan weer iets, wat er precies op lijkt en wat ze ook niet verstaat. Uit de open voordeur klinkt ruzie.