Sasja Sokolov

School voor zotten

Vertaald door Gerard Cruys,
met een nawoord van Maxim Osipov

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel Sjkola dlja doerakov, Ann Arbor, Ardis, 1976

==

© Copyright vertaling 1978, 2022 GERARD CRUYS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028220584

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede, volledig herziene druk, 2022

Voor mijn vriend,

mijn achterlijke buurjongetje Vitja Pljaskin

Maar Saulus, die ook Paulus heet, vervuld van den Heiligen Geest, keek hem strak in het gezicht, en sprak: Gij duivelskind, vol van allerlei list en bedrog, vijand van alle gerechtigheid, zult ge dan nooit ophouden, de rechte wegen des Heren krom te maken?

Handelingen der Apostelen, 13:9-10

==

Drijven, houden, hollen, grieven, horen en zien, draaien en ademen, haten, afhangen en dulden.

Een groep werkwoorden, die in het Russisch een uitzondering vormen op bepaalde regels; ritmisch gerangschikt om het onthouden te vergemakkelijken.

==

Not a line in all the marked and singular lineaments of his face which was not, even in the most absolute identity, mine own!

Edgar Allan Poe, ‘William Wilson’

1

Nymphea

Oké, maar hoe moet ik beginnen, met welke woorden? Dat doet er niet toe, begin met de woorden: daar, bij de stationsvijver. De stations? Maar dat is fout, een stilistische fout, juf Watertoren zou dat vast verbeterd hebben, stations zeg je van een restauratie of een kiosk, maar niet van een vijver, een vijver kan bij het station zijn. Nou, bij het station dan, voor mijn part. Goed, dan begin ik als volgt: daar, bij de vijver bij het station. Ogenblikje, maar het station, het station zelf, alsjeblieft, als dat niet te veel moeite is, beschrijf dan het station, wat was het voor een station en hoe was het perron: van hout of van beton, en wat voor huizen stonden er in de directe omgeving, waarschijnlijk herinner je je nog hun kleur of wellicht ken je de mensen die in die huizen bij het station woonden? Ja, ik ken, of liever, ik kende enige mensen die bij het station woonden, en ik kan een boekje over ze opendoen, maar niet nu, later, een ander keertje, nu zal ik het station beschrijven. Het is een heel gewoon station: wisselwachtershuisje, struikgewas, kassa, perron, o ja, van hout, krakende planken, vaak staken er spijkers uit en het was niet aan te raden om daar op blote voeten rond te lopen. Rondom het station stonden bomen: espen, dennen, dat wil zeggen, allerlei bomen, allerlei. Het station zelf stelt weinig voor, maar wat een eindje verderop ligt, voorbij het station, tja, dat stelde heel heel veel voor: de vijver, het hoge gras, het dansvloertje, het bosje, het vakantiehuis enzovoort. In de vijver bij het station placht men te baden, ’s avonds, na het werk, zo uit de trein hup de vijver in. O nee, eerst gingen ze allemaal naar hun zomerhuis, de datsja. Moe, hijgend, de gezichten deppend met zakdoeken, zich een ongeluk tillend aan aktentassen en boodschappennetjes. Weet je nog wat er in die netjes lag? Thee, suiker, boter, worst; verse spartelende vis; macaroni, gort, ui, maaltijden in blik; een enkele keer ook zout. Men ging naar zijn datsja, dronk thee op de veranda, trok zijn pyjama aan, kuierde met de handen op de rug door zijn tuintje, wierp een blik in de met brak water gevulde brandvaten, verbaasde zich over de talrijke kikkers – ze sprongen overal in het gras rond –, speelde met kinderen en honden, badmintonde, slurpte zijn gekoelde kwas naar binnen, keek televisie, maakte een buurpraatje. En als het tegen die tijd nog niet donker was, wandelde men groepsgewijs naar de vijver, om een duikje te wagen. Waarom ging men niet naar de rivier? Men was bang voor draaikolken en vaargeulen, wind en golfslag, maalstromen en waterplanten. Misschien was de rivier er gewoon niet? Misschien niet. Maar hoe heette die? De rivier heette.

==

Goedbeschouwd leidden alle paden en paadjes van onze datsjakolonie naar de vijver. Vanaf de huisjes die het verst weg, helemaal aan de bosrand lagen liepen fijne, frêle, haast onechte paadjes. Die blonken ’s avonds amper, terwijl de bredere paadjes, de sinds jaar en dag platgetreden paadjes, de paadjes die dermate waren uitgesleten dat er geen sprietje gras zou kunnen groeien, ja die paden en paadjes blonken helder, wit en effen. Bij zonsondergang wel te verstaan, bij zonsondergang, uitsluitend vlak na zonsondergang, in de schemering. Welnu, al die paadjes stroomden en liepen richting vijver. Op het laatst vormden ze, een paar honderd meter van de vijver vandaan, één schitterend pad. En dit pad ging eventjes door de weide, om vervolgens in het berkenbosje uit te monden. Kijk om en geef toe: vond je het rot of fijn om ’s avonds in het grijze licht op je fiets naar dat bosje te rijden. Fijn. Want een fiets – dat is altijd fijn, weer of geen weer, voor jong en oud. Neem nou bijvoorbeeld collega Pavlov. Die was fysioloog, hij deed allerlei proeven met dieren en fietste heel wat af. In een schoolboek – je herinnert je dit boek natuurlijk – is een afzonderlijk hoofdstuk aan Pavlov gewijd. Eerst heb je die plaatjes waarop honden staan afgebeeld met van die speciale fysiologische buisjes in hun keel genaaid en waar verteld wordt dat de honden eraan gewend waren na een belsignaal te vreten te krijgen, maar wanneer Pavlov ze niets te vreten gaf en zomaar voor niemendal belde, dan raakten de dieren opgewonden en liep het speeksel hun uit de bek – een raar gezicht hoor. Pavlov had een fiets, en de geleerde fietste heel wat af. Een zo’n fietstochtje is ook in het boek te zien. Pavlov is daar al oud, maar nog vrij kras voor zijn jaren. Hij fietst, bekijkt de natuur, en de bel aan zijn stuur is er net zo een als bij de proeven, precies zo een. Bovendien had Pavlov een lange grijze baard, net als Michejev, die in onze datsjakolonie woonde en misschien ook nu nog wel woont. Michejev en Pavlov waren allebei dol op fietsen, maar het verschil zit hem hierin: Pavlov fietste voor de lol, ter ontspanning, terwijl voor Michejev fietsen hetzelfde was als werken; zijn werk was: correspondentie rondrijden per fiets. Over hem, postbode Michejev – maar misschien heette, heet en zal hij wel Medvedev heten – moeten we het een ander keertje hebben, bij hem moeten wij afzonderlijk een poosje verwijlen, en een van ons – jij of ik – zal dat ongetwijfeld doen. Ik denk trouwens dat jij de postbode beter kent dan ik, want jij hebt veel langer in de datsja gewoond, hoewel – als je dat aan de buren zou vragen, dan zullen die waarschijnlijk zeggen dat dit een zeer gecompliceerde kwestie is waar haast niet uit te komen valt. Wij hebben, aldus de buren, jullie, dat wil zeggen ons, niet in de smiezen gehouden, en wat is dat ook voor een rare vraag, waarom moeten jullie opeens van die onzinnige dingen ophelderen, wat dondert het wie waar hoelang woonde, flauwekul, zorg maar liever dat je aan de slag komt: in jullie tuin is het volop mei, maar de bomen zijn zo te zien niet aangeaard, appeltjes lusten jullie zeker wel hè, maar werken ho maar, zelfs die windhapper van een Norvegov, zullen zij opmerken, is al sinds alle vroegte in zijn voortuintje in de weer. Ja, die is in de weer, zullen wij antwoorden – een van ons – of we zeggen in koor: ja, die is in de weer. Meester Norvegov heeft daar tijd voor en zin in. Bovendien heeft hij een huis en een tuin, maar wij, wij hebben niets van dat alles meer – geen tijd, geen huis, geen tuin. U bent gewoon vergeten dat wij allang niet meer, waarschijnlijk zo’n jaar of negen al niet meer in dit vakantiecentrum wonen. Wij hebben de datsja verkocht, ziet u, een-twee-drie verkocht. Ik vermoed dat jij, beter van de tongriem gesneden dan ik en babbelziek als je bent, hier iets aan wilt toevoegen, je begint een eind heen te kletsen en uit te leggen waarom wij dat gedaan hebben en waarom het vanuit jouw standpunt bezien mogelijk was geweest niet te verkopen, en waarom het niet enkel mogelijk maar ook nodig was geweest niet te verkopen. Maar laten we er alsjeblieft vandoor gaan en met de eerste trein vertrekken, ik wens de stemmen van die lui niet langer te horen.

==

Onze vader verkocht de datsja toen hij met pensioen ging, hoewel dat pensioen zo hoog was dat de datsjapostbode, die zijn hele leven droomt over de aanschaf van een goede nieuwe fiets maar die steeds maar niet genoeg geld op tafel kan leggen – niet dat hij een verkwistend type zou zijn hoor, maar hij was gewoon niet zuinig, dus toen Michejev van een buurman van ons, de kameraad van de officier van justitie, hoorde hoe hoog dat pensioen van onze vader was, rolde hij haast van zijn fiets af. De postbode reed bedaard langs het hek, waarachter zich de datsja van onze buurman bevond – zeg hé, weet je niet hoe die van zijn achternaam heet? Nee, daar kan ik zo gauw niet opkomen: ik ben slecht in namen, en ach, wat heeft het ook voor zin om al die lastige voor- en achternamen te onthouden, nietwaar? Natuurlijk, maar als we zijn naam wisten, konden we gemakkelijker over hem vertellen. Maar we kunnen de eerste de beste naam nemen, ze zijn toch – hoe je het ook wendt of keert – zo willekeurig als wat, zelfs als ze echt zijn. Maar anderzijds, stel dat wij hem zomaar een naam geven, dan zal men denken dat we er een punt aan proberen te zuigen, de zaak in het ootje nemen of verlinken, en dat terwijl we volstrekt niets te verbergen hebben, we hebben het hier over een manbuur, een buurman die iedereen in de kolonie kent, en het is alom bekend dat hij de kameraad van de officier van justitie is, hij heeft een normale datsja, niks geen sjieke boel of zo, en het zullen wel loze praatjes zijn dat hij de stenen van zijn huis bij elkaar heeft gejat – wat jou? Hè? Waar heb jij het over? Zeg, luister je niet naar me? O jawel hoor, ik bedacht gewoon ineens dat er in die grote flessen vermoedelijk bier zat. In welke flessen? In die grote, in de buurman zijn schuur, daar zat gewoon bier in – denk je ook niet? Ik weet het niet, ik herinner het me niet, het is lang geleden dat ik over die tijd heb nagedacht. En op het moment dat Michejev langs het buurhuis reed, stond de heer des huizes op de dorpel van de schuur en hield een fles met bier tegen het licht. Michejevs fiets kraakte hevig, hobbelend over bovengrondse dennenwortels en buurman kon domweg niet anders dan Michejevs fiets horen en herkennen. En na dit horen en herkennen kwam hij op een holletje naar het hek toe om te vragen of er post was, maar in plaats daarvan zei hij tot zijn eigen verbazing tegen de postbode: heb je het gehoord? – zei de kameraad van de officier van justitie – de officier van justitie is met pensioen gegaan. Glimlachend. Hoeveel krijgt-ie? – antwoordde Michejev, een ietsje bijremmend maar zonder te stoppen – hoeveel? In zijn vaart keek hij om, en buurman bemerkte dat het getaande gezicht van de postbode niets uitdrukte. De postbode zag er zoals altijd bedaard uit, slechts zijn baard met de eraan vastgekleefde dennennaalden wapperde in de wind: in de door zijn snelle vaart verwekte wind, in de snelle fietswind, en als buurman ook maar een greintje poëzie in zijn lijf had gehad, dan had het hem moeten opvallen dat Michejevs gezicht, omwaaid door alle dwars- en tegenwinden van de ganse datsjakolonie, als het ware zelf wind uitstraalde, en dat Michejev degene was die in de kolonie bekendstond als de Windzender, of liever gezegd, niet bekendstond. Niemand had deze man ooit gezien, het is zeer wel mogelijk dat hij niet eens bestond. Maar ’s avonds na het baden in de vijver kropen de datsjabewoners bij elkaar op hun omglaasde verandaatjes, nestelden zich in de rieten stoelen en vertelden elkaar allerlei verhaaltjes, en een daarvan was de legende van de Zender. Sommigen zeiden dat hij jong en wijs was, anderen dat hij oud en niet goed wijs was, weer anderen beweerden bij hoog en bij laag dat we hier te doen hadden met een ongeschoolde en onbeschaafde kerel van middelbare leeftijd, nog weer anderen hielden het erop dat hij oud en wijs was. Er waren ook lui die zeiden dat de Zender jong en seniel was, een zot – maar een geniale. Naar men zei, verschijnt hij tijdens een van de zonnigste en warmste zomerdagen, rijdt hij op een fiets rond, fluit hij op een notenhouten fluitje, en is het enige wat hij uitvoert wind zenden naar de streek waar hij rondrijdt. Men bedoelde dat de Zender alleen wind zond naar een streek waar veel te veel datsja’s en datsjabewoners zijn. Ja ja, en hier had je nou net zo’n streek. Als ik het wel heb, zijn er in het rayon van ons station een stuk of drie-vier van dat soort nederzettingen. En hoe heette het station? – daar kan ik op deze afstand absoluut geen wijs uit worden. Het station heette.

==

Dit is zone vijf, een kaartje kost vijfendertig kopeken, de trein doet er een uur en twintig minuten over, de noordelijke lijn, een aftakking, een acaciatak of, laten we zeggen, een seringentak draagt witte bloesem, een creosootluchtje, de stank van een stoffige overloop, het ruikt er naar tabak, zij steekt af tegen het niemandsland van de baan, keert ’s avonds op haar teentjes terug naar de tuin en luistert intens naar de treinenloop, huivert van geritsel, dan doen de bloempjes hun blaadjes toe en slapen, vallend voor de zachte drang van de waakse vogel Nightingale; de baan slaapt, maar de treinen die er symmetrisch op liggen hollen ontstoken door het donker als snoertjes, elk bloempje bij de naam noemend, tot slapeloosheid doemend: zwartgallige stationswijfjes, in de oorlog verminkte en verblinde treinmuzikanten, grauwe baanwachters in oranje mouwloze jekkers, wijze professoren en onwijze dichters, uitvaagsel en pechvogels der datsja’s, hengelaars van het eerste en het laatste uur, zich verstrikkend in de veerkrachtige verstrengelingen van het doorzichtige bos, alsook bejaarde bakenwachters, eilandbewoners, wier gezichten, schommelend boven koperklotsende donkere vaargeulen, beurtelings verbleken en rood worden, en tenslotte het steigerpersoneel, dat droomt van rinkelende kettingen, plonzende riemen, ruisende zeilen – en hoe ze, gehuld in Gogoliaanse overjassen, hun keten verlaten om langs het porseleinen strand en de met helm beplante duinhellingen te wandelen; hun stille broze schaduwen strekken zich uit in het riet en op de heide, hun zelfgemaakte pijpjes gloeien als rot ahornhout en lokken verbaasde nachtvlinders; maar de baan slaapt, haar bloempjes zijn toe, en de treinen zullen haar stokkend in de naden voor geen prijs wekken en geen druppeltje dauw van haar afschudden – slaap slaap naar creosoot ruikend bloembaantje vertak je morgen vroeg en bloei tot je uitgebloeid bent strooi blaadjes in de ogen van de semaforen dans op de maat van je vertakte hart lach op de stations verkoop jezelf aan doorgaande en afgaande reizigers huil en schreeuw je ontblotend in spiegeldeuren hoe heet je ik heet kleintakje weet je ik ben een acacia weet je ik ben Weta, de tak van de baan ik ben Weta zwanger van het lieve vogeltje Nightingale zwanger van de komende zomer en een treinongeluk toe neem me neem me ik bloei toch uit het is heus niet duur ik ben te koop voor een klein roebeltje bij het station je mag betalen met kaartjes en als je wilt reis dan gratis er komt geen controleur hij is ziek wacht even ik ga mezelf ontknopen zie je wel sneeuwwit toe overstelp me overstelp me met kussen niemand ziet de blaadjes het is blank op wit o ik ben alles zo zat soms lijk ik wel een opoetje dat dag in dag uit over de smeulende slakken van de baan strompelt zij is vreselijk oud vreselijk ik wil geen oud opoetje zijn ik weet dat ik weldra mijn dood op de rails zal vinden ik ik dat doet pijn dat zal pijn doen laat me begaan wanneer ik de dood vind laat me begaan die wielen zitten onder de olie wat heb je aan je handen het is niet waar wat ik zo-even zei ik ben Weta een reine witte tak ik bloei je hebt het recht niet ik toef in de tuinen schreeuw niet zo ik schreeuw niet dat doet die trein daar tra ta ta wat scheelt je wie daar ta waar daar daar daar Weta de wilg de wilgentwijg daar buiten in dat huis dat aan wie aan wat o lieve Weta de wilgentak in de wind tararam tram en nogmaals tram avond goeie biljetten bil jetten wat let je Lethe de Lethe zij laat het afweten o Weta o wat bête nou o Alfa Bèta Gamma enzovoort wat niemand weet omdat niemand ons Grieks wou leren een onvergeeflijke blunder was dat van hen het is hun schuld dat wij geen enkel schip behoorlijk kunnen opnoemen en dat terwijl de gezwinde Hermes een bètaloem gelijk is doch wij kunnen daar amper bij met onze pet ten en kaap Hoorn geef ze op hun kop de trom uiteraard sla d’r op tra ta ta de zaak is deze conducteur het antwoord luidt nee controleur waarom schreeuw je zo voel je je niet lekker dat lijkt maar zo ik voel me lekker al weer een tegenligger neemt u me niet kwalijk nu weet ik het zeker het is een tegemoetkomende trein weet u ik was in slaap gevallen en plotseling is het net of ik iemand hoor zingen of niet net of of niet net of netto bruto Italië Italiaanse mens Dante mens Bruno mens Leonardo schilder architect entomoloog als je het vliegen met vier vleugels wilt zien stap dan in de grachten van de Milanese vesting en daar zul je de zwarte libellen zien kaartje naar Milaan nee twee voor mij en Michejev Medvedev ik wil libellen vliegen in wilgen in rivieren in ongemaaide grachten ik neem de hoofdroute van het Weta-gesternte in de heiderimboe waar Tinbergen van Hollandse komaf in het huwelijk trad met een collega en alras werd het hun duidelijk dat ammophila de weg terug geheel anders vindt dan filantus maar voorlopig sla je maar op de trom wie loopt daar over de overloop tierelier tiereloor daar wordt een simpel vrolijk wijsje ten gehore gebracht op een flierefluitje o Weta-mijn van de spoorlijn taralief taralater poesje trouwde met de kater dansend met de kat Tinbergen een nachtmerrie die heks we doen geen oog dicht ze hokt met een kraandrijver we doen geen oog dicht om zes uur ’s morgens staat ze al te zingen in de keuken kookt zijn eten in ketels vurige vuren branden dekselse ketels koken we moeten haar een naam geven als de kat Tinbergen is is zij heks Tinbergen dansend in de hal in alle vroegte we doen geen oog dicht zingt ze over een kater en slooft zich denkelijk erg uit. Waarom denkelijk? Heb je haar dan niet zien dansen? Nee, ik geloof dat ik haar nog nooit heb gezien. Ik woon al heel wat jaartjes in dezelfde woning als zij, maar de zaak is deze dat heks Tinbergen volstrekt niet die oude vrouw is die hier op dit adres staat ingeschreven en die ik hier elke ochtend in de keuken zie scharrelen. Die oude vrouw is iemand anders, haar naam is Trachtenberg, Sjejna Solomonovna Trachtenberg, een Jodin, gepensioneerd, een alleenstaande gepensioneerde vrouw, en elke morgen zeg ik tegen haar: goedemorgen, en elke avond: goedenavond, en zij praat terug ook, zij is erg gezet, ze heeft rossig-grijs krullerig haar, ik denk dat ze een jaar of vijfenzestig is. Wij praten nauwelijks met haar, we hebben gewoon niks om over te praten, maar van tijd tot tijd, eens in de twee maanden of daaromtrent, vraagt ze mijn platenspeler te leen, ze draait er voortdurend dezelfde plaat op. Dat is het enige waar ze naar luistert, andere platen heeft ze niet. En wat is dat voor een plaat? Dat zal ik je zo vertellen. Laten we aannemen dat ik thuiskom. Ergens vandaan. Ik moet je zeggen dat ik van tevoren weet wanneer zij me om de platenspeler gaat vragen, ik voorzie een aantal dagen van tevoren dat ze nu gauw, heel gauw zal zeggen: luister eens, beste jongen, wees eens aardig, wil je, zou ik je platenspeler even mogen lenen? Ik loop de trap op en voel: Trachtenberg staat me daar achter de deur in de hal al op te wachten. Ik loop onvervaard naar binnen. Onvervaard. Ik loop naar binnen. Goedenavond, beste jongen, wees eens aardig, wil je. Ik pak de platenspeler van de kast. Een vooroorlogse platenspeler, toen en toen, daar en daar gekocht. Door die en die. Hij ligt in een rode koffer en zit altijd onder het stof, want ook al stof ik mijn kamer af, gelijk onze goede duldzame moeder mij heeft geleerd, kom ik nooit op de kast – ik kan er gewoon niet bij. Ik wind hem zelf allang niet meer op. Ten eerste heb ik geen platen en ten tweede doet-ie het niet, hij is kapot die platenspeler, een tijd geleden is er een veer gesprongen en nu draait de draaitafel niet, geloof me. Sjejna Solomonovna, zeg ik, u weet toch dat de platenspeler het niet doet. Dat geeft niet, antwoordt Trachtenberg, één plaatje maar. Ach, één plaatje maar, zeg ik. Jajaja, glimlacht Sjejna – haar gebit is meer goud dan tand, ze draagt een bril met een schildpaddenmontuur, ze poedert haar gezicht – één plaatje maar. Ze pakt de platenspeler van me aan, neemt hem mee naar haar kamer en doet de grendel voor haar deur. En een minuut of tien later hoor ik de stem van Jakov Emmanoeïlevitsj. Maar je hebt me niet verteld wie Jakov Emmanoeïlevitsj is. Herinner je je hem niet meer? Dat was haar man, hij overleed toen jij en ik een jaar of tien waren, wij woonden met onze ouders in die kamer waar ik nu in mijn eentje woon of waar jij in je eentje woont, kortom een van ons. Ja zeg, wie bedoel je nou? Wat doet dat er nou toe! Ik ben jou een interessant verhaal aan het vertellen, en jij begint weer te zeuren, ik zeur toch ook niet tegen jou, ik dacht dat wij eens en voor al hadden afgesproken dat er tussen ons geen enkel verschil bestaat, of wil je soms weer daar naartoe? Sorry hoor, ik zal mijn best doen om in het vervolg niet meer te zeuren, begrijp je, er is iets mis met mijn geheugen. Dacht je dat er met dat van mij niet iets mis is? Toe nou joh, sorry hoor, sorry, ik wou je echt niet van streek brengen. Wel, Jakov stierf aan een medicijn, hij stierf aan vergiftiging. Sjejna haalde hem het bloed onder de nagels vandaan, die wou namelijk geld zien, ze dacht dat haar man een paar duizend achterovergedrukt had, en dat terwijl hij maar een doodeenvoudige apotheker was, een apotheekbeheerder, en ik weet zeker dat hij geen rooie duit bezat. Ik denk dat Sjejna hem met dat gebedel om geld domweg in de maling zat te nemen. Zij was een jaar of vijftien jonger dan Jakov, als we mogen geloven wat men buiten op de bankjes vertelde had zij hem bedrogen met Sorokin, de eenarmige huisbeheerder, die zich naderhand, een jaar na Jakovs dood in de lege garage heeft verhangen. Een week tevoren had hij zijn tijdens de oorlog op de Duitsers buitgemaakte auto van de hand gedaan. Misschien herinner je je nog dat er op de bankjes van onze binnenplaats smakelijk werd gekletst over die auto, wat moet die Sorokin met een auto, zei men, hij kan er toch niet mee overweg, en een chauffeur huren daar begint-ie ook niet aan. Maar naderhand is alles aan het licht gekomen. Wanneer Jakov op dienstreis was of dag-en-nacht-dienst had in de apotheek, nam Sorokin Sjejna mee naar de garage, en daar, in die auto, was zij haar Jakov ontrouw. Wat een heerlijkheid, zei men op de bankjes, wat een heerlijkheid zo’n eigen auto, en je hoeft er nog geeneens mee te rijden; zie je, hij ging de garage in, deed de deur van binnenuit op slot, ontstak de lichten, wipte de zittingen om – en hupsakee, meneer z’n bedje was gespreid. Ach die Sorokin, zei men bij ons op de binnenplaats, die taalt niet naar die arm van ’m. Geef een beschrijving van onze binnenplaats, hoe zag die er toen uit, zo en zo veel jaar geleden. Als je het mij vraagt, dan was het eerder een stortplaats dan een binnenplaats. Er groeiden armetierige linden, er stonden twee of drie garages, en achter de garages lagen hopen baksteen en allerlei andere troep. Maar bovenal slingerden daar oude gasfornuizen rond, zo’n drie-vierhonderd, vlak na de oorlog hadden ze die uit alle huizen in de buurt naar onze binnenplaats toe gesleept. Vanwege die fornuizen rook het op ons erf altijd naar keuken. Wanneer wij de ovens, de ovendeurtjes, opendeden, piepten ze vreselijk. Maar waarom deden we die deurtjes open, waarom? Het bevreemdt me dat je dat niet snapt. We deden de deurtjes open, ten einde ze onmiddellijk daarna met een smak dicht te gooien. Maar laat ons terugkeren naar de mensen die rond onze binnenplaats woonden, we kenden er een heleboel. Nee nee, ze zijn zo oervervelend die lui, ik zou het nu liever over iets anders willen hebben. Zie je, er schort iets aan onze tijd, we hebben een verkeerd tijdsbesef. Ben je soms vergeten dat wij eens, vele jaren geleden, bij het station meester Norvegov tegenkwamen? Nee hoor, dat weet ik nog best, we troffen hem bij het station, ja. Hij zei dat hij een uur geleden de oevers van het waterbekken had verlaten, waar hij zich onledig had gehouden met het vangen van larven. Hij had inderdaad een hengel en een emmer bij zich, en ik merkte in de gauwigheid op dat er diertjes rondzwommen in de emmer, maar vissen waren het niet. Onze aardrijkskundeleraar Norvegov had eveneens een datsja in het rayon van dit station gebouwd, zij het aan gene zijde van de rivier waar wij hem geregeld opzochten. Maar wat zei meester die dag nog meer tegen ons? Aardrijkskundige Norvegov zei in grote lijnen het volgende: jongeman, u hebt vermoedelijk geconstateerd welk een schitterend weder het nu al tal van dagen achtereen in onze streek is; bent u niet van mening dat onze geachte datsjabewoners een dergelijke weelde niet verdienen? Vindt u ook niet, mijn jonge kameraad, dat het de hoogste tijd is dat er zogezegd een storm of een onweer losbarst? Norvegov blikte naar omhoog, met een hand zijn ogen tegen het zonlicht afschermend. En dat zal me een klap geven, mijn waarde, o dat zal me een klap geven, de stukken zullen ervanaf vliegen! En niet met sint-juttemis, maar vandaag of morgen. À propos, u moet hier maar eens goed over nadenken, gelooft u erin?

==

Pavel Petrovitsj stond midden op het perron, de stationsklok wees twee uur vijftien aan, hij had zoals altijd zijn lichte hoed op, die vol kleine gaatjes zat alsof hij was aangevreten door de motten of herhaaldelijk met de kniptang van de controleur was bewerkt, maar in feite waren de gaatjes er op de fabriek in geslagen, om ervoor te zorgen dat het hoofd van de klant, in het onderhavige geval dat van Pavel Petrovitsj, in de warme jaargetijden niet zou zweten. En bovendien, dacht men in de fabriek, donkere gaatjes tegen een lichte achtergrond dat is toch maar niet zomaar wat, dat is wat waard, dat is beter dan niks, dat wil zeggen, het is beter mét gaatjes dan zonder, besloot men in de fabriek. Goed, maar wat droeg meester nog meer die zomer, of om het iets algemener te stellen, tijdens de beste maanden van die onvergetelijke jaren, toen wij en hij vlak bij hetzelfde station woonden, waarbij zijn huisje op het terrein aan gene zijde van de rivier en ons huisje aan deze zijde lag, op dezelfde oever als het station? Het is lang niet eenvoudig om op deze vraag een bevredigend antwoord te geven, ik kan me niet precies voor de geest halen wat Pavel Petrovitsj aanhad. Het is eenvoudiger om te zeggen wat hij niet aanhad. Norvegov droeg nooit schoeisel. In elk geval ’s zomers niet. En die dag, die warme dag op het perron had hij met gemak een splinter in zijn voet kunnen krijgen of in allebei zijn voeten tegelijk. Tja, dat kon iedereen overkomen, maar niet onze meester, snap je, hij was zo klein en tenger uitgevallen, wanneer je hem op het datsjapad of in de schoolgang zag hollen, leek het net of zijn blote voeten de grond of de vloer helemaal niet raakten, en toen hij dan die dag midden op het houten perron stond, was het alsof hij er niet stond, maar er als het ware boven hing, boven de gekerfde planken, boven al die peuken, uitgebrande lucifers, zorgvuldig afgelikte stokjes van ijslolly’s, gebruikte treinkaartjes en opgedroogde, en daarom onzichtbare, door passagiers gedeponeerde rochels van diverse pluimage. Mag ik je even in de rede vallen, het kan zijn dat ik iets verkeerd begrepen heb. Liep Pavel Petrovitsj blootsvoets naar school? Nee, ik heb me kennelijk versproken, ik bedoelde dat hij blootsvoets rondliep op het datsjaterrein, maar misschien deed hij ook wel geen schoenen aan in de stad, wanneer hij naar zijn werk ging, en hebben wij dat niet opgemerkt. En misschien hebben we het ook wel opgemerkt, maar sprong het niet voldoende in het oog. Tja, om de een of andere reden niet voldoende, in dit soort gevallen hangt veel van de persoon in kwestie zelf af en niet van degenen die naar hem kijken, o ja, ik weet het alweer, niet voldoende. Wel, van de schoolseizoenen wil je af zijn, maar je weet pertinent zeker dat Norvegov ’s zomers zonder schoeisel rondliep. Wat je zegt. Zoals onze vader, liggend in de hangmat met een krant in zijn handen, het eens onder woorden bracht: waarom zou die Pavel verdomme schoenen aan zijn poten doen, temeer nu het zo bloedheet is! Alleen wij, officiële werkezels – vervolgde vader – gunnen onze voeten geen moment rust: als het geen schoenen zijn dan zijn het overschoenen en als het geen overschoenen zijn dan zijn het wel laarzen, en zo sloof je je een leven lang uit. Als het buiten regent moet je ze droog zien te houden die krengen van schoenen, en als de zon schijnt moet je oppassen dat er geen barsten in het leer komen. En niet te vergeten elke ochtend dat gelazer met schoensmeer. Maar Pavel is een vrij man, een dromer, hij is er eentje die op zijn blote poten doodgaat. Hij lapt de hele boel aan zijn laars die Pavel van jou – zei onze vader – daarom loopt hij op blote poten. Ik durf te wedden dat hij al zijn geld in die datsja van ’m gestoken heeft en dat-ie tot zijn nek in de schulden zit, en meneer maar uit vissen gaan en er de kantjes een beetje van aflopen, de zakkenwasser – en dat heeft een datsja. Die hut van hem is er slechter aan toe dan ons boetje, en dan heeft het heerschap ook nog een windwijzer op zijn dak gezet, moet je nagaan – een windwijzer! Ik vraag hem, de zot: waarom, zeg ik, een windwijzer, die piept alleen maar. En hij roept vanaf het dak: een mens weet maar nooit, waarde burger, wat hem boven het hoofd hangt, bijvoorbeeld, zegt-ie, de wind waait almaar uit dezelfde hoek en slaat dan opeens om. U zit goed, zegt-ie, u leest alle kranten, zie ik, daar schrijven ze natuurlijk over dit soort dingen, over het weer bedoel ik, maar ik ben nergens op geabonneerd, ziet u, zodat voor mij een windwijzer absoluut onontbeerlijk is. U verneemt alles, zegt-ie, uit de eerste hand, de kranten vertellen u wanneer er ergens iets mis is, maar ik ga op de windwijzer af, die is veel exacter, exacter is niet mogelijk – vertelde onze vader, liggend in de hangmat met een krant in zijn handen. Toen liet vader zich uit de hangmat zakken, begon met de handen op de rug te ijsberen tussen de tot de nok toe met hete hars en aardse sappen gevulde dennen, griste in het aardbeienbed en verorberde een paar aardbeien, keek naar de lucht waar op dat moment geen wolkje vliegtuig of vogel te bekennen was, gaapte, schudde het moede hoofd en sprak, Norvegov bedoelend: wel, hij mag de hemel danken dat ik zijn baas niet ben, ik zou hem laten dansen, ik zou hem aan het verstand brengen uit welke hoek de wind waait, de onverzorgde pummel, blotepotenloper, ellendige windhapper. Arme aardrijkskundeleraar, onze vader had geen greintje respect voor hem, dat komt er nou van als je geen schoeisel draagt. Oké, tegen de tijd dat onze ontmoeting met Norvegov op het perron plaatsvond, liet het hem, Pavel Petrovitsj, kennelijk al koud of onze vader respect voor hem had ja dan nee, aangezien hij, onze leermeester, toentertijd niet bestond, hij was in de lente van dat en dat jaar overleden, dat wil zeggen ruim twee jaar vóór onze ontmoeting op dat perron. Ik zei je toch dat er iets aan onze tijd schort, laten we eens kijken of we eruit kunnen komen. Hij was heel lang ziek, hij had een ernstige slepende kwaal onder de leden, en hij wist opperbest dat hij gauw dood zou gaan, maar hij deed net of er niets aan het handje was. Hij bleef de meest olijke, of liever gezegd de enige olijke persoon van de hele school en hij maakte aan één stuk door grapjes. Hij zei dat hij zich zo beroerd voelde dat hij vreesde dat een verdwaald windje hem weg zou vagen. De artsen – lachte Norvegov – hebben me verboden om dichter dan een kilometer in de buurt van windmolens te komen, maar verboden vrucht smaakt het lekkerst: ik vind ze ontzettend aantrekkelijk, ze staan vlak bij mijn huis, op de absintheuvels, en op een goede dag zal ik voor de verleiding bezwijken. In de datsjakolonie waar ik woon noemen ze me windhapper, maar zeg nou zelf, is het zo kwalijk om als windhapper bekend te staan, speciaal als je aardrijkskundeleraar bent. Een aardrijkskundeleraar is uit hoofde van zijn beroep zelfs verplicht om windhapper te zijn, wat vinden jullie daarvan, jonge vrienden? Niet toegeven aan depressies – riep hij, druk gebarend – zo is het toch, hè, leef op volle fietssnelheid, ga zonnebaden en zwemmen, vang vlinders en libellen van alle mogelijke kleuren, in het bijzonder die magnifieke Zwarten en Gelen, waarvan er zoveel zijn rond mijn datsja. En verder? – vroeg de meester, zich op de broekzakken kloppend, op zoek naar lucifers en sigaretten – en verder? Kijk, vrienden, op deze wereld bestaat er geen geluk, niks daarvan, niets van dien aard, maar wat er wel is – godlof! – is uiteindelijk rust en vrijheid. De tegenwoordige aardrijkskundeleraar leeft, evenals trouwens de monteur, de loodgieter en de generaal, maar één keer. Dus laat maar waaien, jongelui, wees niet karig met complimentjes aan de meisjes, ga je te buiten aan muziek, glimlachjes, spelevaren, vakantie, riddertoernooien, duels, schaakwedstrijden, ademhalingsoefeningen en andere flauwekul. En mochten ze jullie ooit windhapper noemen – zei Norvegov, rammelend met het doosje lucifers dat hij eindelijk gevonden had en zo dat de hele school het kon horen – trek je daar dan niks van aan, dat is helemaal niet kwalijk. Want waarvoor zou ik bang zijn voor het aangezicht van de eeuwigheid, als vandaag de wind door mijn haar strijkt, mijn gezicht verfrist, langs de kraag van mijn overhemd glijdt, door mijn broekzakken blaast en aan de knopen van mijn jasje trekt, terwijl hij morgen al die overbodige krakkemikkige bouwsels zal vernielen, eiken met wortels en al uit de grond sleurt, de waterbekkens in hevige beroering brengt en de zaden van mijn tuin over de ganse aarde verspreidt – waarvoor zou ik bang zijn, ik, aardrijkskundeleraar Pavel Norvegov, een doodeerlijk gebruind persoon uit voorstadzone vijf, een bescheiden doch bekwaam pedagoog, wiens magere maar nog steeds majesteitelijke hand de godganse dag de holle bolle planeet laat ronddraaien, die ze van nepperig papier-maché in elkaar geprutst hebben! Gun me de tijd, en ik zal jullie bewijzen wie van ons gelijk heeft, op een goede dag zal ik zo’n enorme draai aan die piepende luie ellipsoïde van jullie geven dat de rivieren de andere kant op gaan lopen, jullie zullen je leugenachtige boekjes en krantjes vergeten en doodziek worden van jullie eigen stemmen, namen en titels, jullie zullen dat lezen en schrijven afleren en zin krijgen om te lispelen als jonge espjes in augustus. Een woeste windvlaag zal de namen van jullie straten en stegen verwijderen en die saaie uithangborden wegblazen, jullie zullen smachten naar de waarheid. Verluisd kakkerlakkenvolk! Van vliegen en beddenpissers vergeven panurgische kudde! Jullie zullen smachten naar de heilige waarheid. En dan kom ik. Dan kom ik, en ik breng met mij mee al diegenen die door jullie vermoord en vernederd zijn, en ik zal zeggen: hier hebben jullie je waarheid en je verdiende loon. En de slavenpus die in plaats van bloed door jullie aderen stroomt zal van ontzetting en verdriet in ijs veranderen. Vreest de Windzender, dames en heren burgers en buitenlui, hoedt u voor briesjes en tocht, want zij zullen orkanen en windhozen baren. Voorwaar, dat zeg ik u, ik, een aardrijkskundeleraar uit voorstadzone vijf, een man die een holle kartonnen bol laat ronddraaien. En hierbij roep ik de eeuwigheid tot getuige aan, nietwaar, mijn jeugdige helpers, mijn geliefde tijdgenoten en collega’s, nietwaar?

==