Nicolien Mizee

Een licht bewoond eiland

Faxen aan Ger 5

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 NICOLIEN MIZEE, HAARLEM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2060 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Een licht bewoond eiland

Haarlem, donderdag 24 februari 2000

Allesverpletterende,

==

Charlie is niet te spreken over mijn boek en dat zal hij me laten weten.

‘Je geeft de lezer geen seconde adempauze. Het gáát maar door.’

En toen begon hij weer over An Angel at my Table van Janet Frame.

Qua inhoud (door jou ooit samengevat als: lelijk eendje wordt zwaan) lijkt het wel wat op mijn boek maar de stijl is een beetje vreemd. ‘Mijn gebit was nu bijna volledig verrot’, staat er. Maar daarvóór hebben we nog niets over slechte tanden gehoord. Ik terugbladeren, nee hoor, niks over tanden. Terwijl rotte tanden zo verschrikkelijk zijn dat je er een heel boek aan zou kunnen wijden. (Wat ook wel gebeurd is.)

‘Mijn zusje was zowel uiterlijk als innerlijk het tegenovergestelde van mij.’ Ja, hoe dan? Elke keer als ik wil weten hoe het nou precies zit, komen er lange, poëtische beschouwingen van de rol van het schrijven in haar leven. Het verlangen naar poëzie, religie, ‘naar hoge sterren reiken’, is begrijpelijk voor een mens in gevangenschap (gevangen in wanhoop, waanzin, en in het geval van Janet Frame in een inrichting), maar juist die ‘hoge sterren’ zijn niet in woorden te vatten. Je hebt er een speciale taal voor nodig, die van de ironie of de vergelijking. In de film, die ik erg mooi vond, vervallen die bezwaren. Daar zie je gewoon die rotte tanden.

==

Ik kreeg het gesprek met Charlie maar niet in een andere richting gedirigeerd. Welk onderwerp ik ook aansneed, Charlie begon steeds over mijn ‘ijzeren rationalisme en eeuwige gelijk’.

‘Jij bent voor je partner natuurlijk moeilijk om mee om te gaan. Dat rédelijke ook de hele tijd. Je bent vreselijk redelijk. Maar van je partner wil je weleens dat ze ónredelijk is. Dat ze zich blootgeeft.’

Zou ik iets verkeerd doen? Zou je al je vrouwelijke charme verliezen als je je al te kameraadschappelijk opstelt?

Bloemen krijg ik ook al lang niet meer. Hij liet de rozenman passeren zonder hem een blik waardig te keuren. En in plaats van stennis te schoppen, laat ik alles maar passeren, waardoor het alleen maar erger wordt. Misschien had ik gewoon om een roos moeten vragen.

==

Wat een werk is zo’n boek!

Net ging de telefoon. De fotograaf van Nijgh & Van Ditmar wilde een afspraak maken bij mij thuis.

‘Bij mij?’ vroeg ik verbaasd. ‘In mijn huis? Kan ik niet beter bij jou komen? Woon je een beetje in het centrum van Amsterdam?’

‘Ja, in de Rozenstraat.’

‘O, bij het COC.’

‘Ik woon náást het COC.’

En ik had me al zo vaak afgevraagd wie daar woonde!

Ik sprak af voor dinsdagochtend, wat, bedacht ik later, helemaal niet handig is want ik ben ’s ochtends nou niet bepaald op mijn best, en ik wil wel een beetje behoorlijk op die foto staan.

Daarna kwam Sybren onverwacht langs. Nog voor ik hem kon begroeten, ging de telefoon.

‘Ja met Paul. Zeg, ik heb nog wat aan die tekeningen gedaan. Ben je er om zeven uur?’

‘Nee,’ zei ik.

‘Maar je bent er nu. Kan ik ze nu komen langsbrengen?’

‘Ja, dat kan wel,’ aarzelde ik.

Tien minuten later stond Paul J. in de deuropening met een grote map.

‘Paul, Sybren,’ zei ik.

‘Paul,’ zei Paul en stak een grote hand uit, terwijl hij verwonderd naar Sybren keek. Hij ziet me al twintig jaar alleen.

Hij reikte me de map en verdween na een gemompelde groet.

‘Leuke man,’ grinnikte Sybren, ‘echt een schilder.’

‘Het zijn tekeningen voor het omslag van het boek. Zullen we er samen even naar kijken? Daar zou je me geweldig mee helpen.’

==

Nu, hij had er nog veel aan gedaan, Paul. Bovendien had hij ze allemaal in passe-partouts gestoken, waardoor het meteen beter oogde.

We bekeken ze. Sybren kon heel goed uitleggen wat er wel en niet goed was aan een tekening, wat ik heel knap vond. Dat moet ik toch ook eens leren. Ik weet wel wat ik wel of niet mooi vind, maar ik heb geen woorden tot mijn beschikking om uit te leggen waar hem dat in zit. Misschien omdat ik er ‘geen verstand van heb’. En ik heb er zelf altijd zo’n hekel aan als mensen dat zeggen met betrekking tot mijn boek!

Ik maak me nu al drie weken druk om dat omslag, maar ik weet niks van vormgeving dus ik zeg steeds dat ik wil dat het ‘gewoon in orde’ is. Maar ja, wanneer vind ik nou iets ‘gewoon in orde’? Ik vind juist nooit iets gewoon in orde! God is in orde, jij bent in orde en je studeerkamer is in orde en dan hebben we het gehad.

==

Dus daar stonden Sybren en ik boven de schetsen en maakten een snelle selectie. Sommige waren heel mooi maar niet geschikt. Alleen de laatste was in staand formaat. En precies in de kleuren waar ik van houd.

‘Die is goed,’ zei Sybren.

Ik viel hem om de hals.

Het poppetje vind ik daar weer minder geschikt van, maar dat maakt niet uit, daar moet-ie dan maar een ander poppetje op plakken.

Als de uitgeverij een ander omslag wil, bemoei ik me er verder niet meer mee. Dan heb ik mijn best gedaan, en dat is het dan.

Haarlem, vrijdag 25 februari 2000

Allesverpletterende,

==

Op dit moment begint Robert Long over de midlifecrisis te zingen. Ik zag hem laatst even op de televisie, in het programma Tussen hemel en aarde. Eerst herkende ik hem niet want zijn haar hing over zijn voorhoofd en hij droeg een verkeerde bril. Als die kerels ouder worden (vrouwen ook trouwens) komen hun trekken scherper naar voren en vind ik dat je beter zo min mogelijk toe kan voegen. Zo vond ik jouw vorige bril, die minder opvallend was en dus meer van je gezicht liet zien, eigenlijk beter dan deze.

Ik heb van Louise eens een bandje met liedjes van Robert Long gekregen. Het waren een soort gezongen essays, waarin hij afgaf op Hollandse truttigheid, lifestyle en de kerk. Schelden is eigenlijk een vorm van belijdenis. Door af te geven op status en statussymbolen, maak je kenbaar dat je ze waarneemt en zo schaar je je vanzelf bij de bevolkingsgroep waar je je tegen afzet. Dat zie je ook bij Youp van ’t Hek, die het altijd over mannen met rode broeken in Wassenaar heeft. Maar dat soort mannen ken ik helemaal niet. Zo blijft de dominee de eigen parochie kastijden.

==

Ik zit enorm na te denken over dat nieuwe boek. De inhoud is het probleem niet, die zal ik grotendeels wel al in huis hebben, maar de locatie en de omstandigheden, het uitgangspunt van het verhaal. Dat mens (ik) moet toch een réden hebben om het allemaal te vertellen. Ik voel me als een hardloper die klaar is voor de wedstrijd, maar de startblokken niet kan vinden. Niettemin, stukje bij beetje begint zich wel iets af te tekenen.

Haarlem, zaterdag 26 februari 2000

Lieve Ger,

==

‘Negentig is ze nou, m’n oma. Zit met twee afgehakte beentjes in een rolstoel in het verpleeghuis met maar één wens: dat haar dochter nog eens langskomt. Ze heeft m’n moeder in geen 32 jaar gezien. Ik zeg het tegen mijn moeder, ik zeg: “Ma, ga oma nou toch eens opzoeken. Binnenkort kan het niet meer.” Maar ze gaat niet. Mijn moeder is tweeënzeventig.’

‘Wat is er dan voorgevallen tussen je moeder en je oma?’ vroeg ik nieuwsgierig.

‘Van alles, volgens mijn moeder. Maar ik weet niks.’

==

Het was tijdens de pauze van een nieuwe tekenclub in Haarlem waar ik gisteren voor het eerst poseerde. Ik had me bij twee vrouwen gevoegd die ik nog kende van de onlangs opgeheven Zaterdagateliers.

==

‘Met mij gaat het nou weer beter,’ zei de andere, een klein vrouwtje met kort haar en een strakke legging, die ik halverwege de zestig schatte. En tegen mij: ‘Vreselijke jaren heb ik gehad. Mijn schoonzoon overleden. Op een verschrikkelijke manier, dat wil je niet weten. En mijn dochter had kort daarvoor al een kind verloren. En toen bleek het tweede kind taaislijmziekte te hebben.’

‘Maar Tine heeft ze in huis genomen,’ zei de andere vrouw en sloeg een arm om haar heen, ‘Tine heeft álles gedaan.’

‘Dat zou iedere moeder doen,’ zei Tine bescheiden.

‘De mijne niet,’ zei ik, ‘sinds mijn broer zeven jaar geleden is overleden, vind ik haar ineens heel vijandig geworden. Kom ik thuis, staat ze op het antwoordapparaat: “Ik hoef je nooit meer te zien, kreng.”’

Ach nee, ongelofelijk. Hoe kon dat nou?

‘Ze heeft zich altijd weggecijferd,’ zei ik, ‘dertig jaar lang. En toen stierf haar zoon en ineens brak het.’

‘Ik wou het ook allemaal anders toen de kinderen het huis uit waren,’ zei Tine. ‘En dat vond m’n dochter ook niet leuk. “Moet ik je nou Tine noemen in plaats van mama? Ben je mijn moeder dan niet meer?” Ik zei: “Ik ben je moeder nog wel en je mag ook gewoon blijven langskomen. Maar ik ben Tine en ik heb een eigen leven.” Toen ben ik ook weer gaan schilderen. Gescheiden van mijn man. Maar toen dat gebeurde met mijn schoonzoon, zo vreselijk, zo verschrikkelijk, dat is niet uit te leggen, toen was het ineens weer hélemaal mijn dochter. Alle moedergevoelens kwamen weer terug. Dus heb ik haar in huis genomen, en mijn kleinkind. Ja, nou woont ze sinds kort weer op zichzelf. Maar we bellen elke dag.’

‘Je hebt het altijd over “we”,’ zei de ander, ‘nooit “ik”, altijd “we”.’

==

‘Zullen we weer beginnen?’ vroeg de lerares. Het is een aardige vrouw en eigenlijk wel knap, maar ze kijkt ontzettend scheel. Voor het schilderen maakt dat blijkbaar niet uit.

Ik klom weer op het podium. De lerares zette vreselijk pompeuze klassieke muziek aan. Ping, een harpje, en dan boem boem boem, een compleet symfonieorkest.

‘Ik ben gek op Mahler,’ zei ze.

==

Tegen elven kwam ik thuis. Licht aan, verwarming aan, poes aaien, jas aan de kapstok, theewater opzetten, antwoordapparaat beluisteren. Twee boodschappen, zag ik.

‘Dit is je moeder. Je bent een verwend, egoïstisch kreng en ik hoef je voorlopig niet meer te zien.’ Rang, hoorn op de haak.

==

Het correspondeerde zo exact met mijn verhaal van een uur daarvoor, dat ik in de lach schoot.

==

‘Hoi Niek, met An. Zeg, we komen net thuis van een etentje, en nu staat moeder drie keer schreeuwend op mijn antwoordapparaat. Ik voel me een beetje schuldig, want papa was hier vanochtend en ik zei iets over die aanklacht tegen Yolanda. Hij was helemaal geschokt dat ik dat wist. Bel even.’

Ik zette thee, ging op de bank zitten, de poes sprong naast me, en ik belde terug.

==

Wat bleek nou, mijn vader was bij An langsgekomen, en toen had An iets over die aanklacht gezegd. ‘Hij wou weten hoe ik dat wist. Ik zei dat ik het van jou had, en jij weer van Lot.’ Vervolgens had mijn vader verteld dat de mevrouw van de Klachtendienst tegen mijn moeder gezegd had dat ze geen poot had om op te staan.

Die lui hebben dus meteen geweten dat het niks zou worden, maar hebben toch Yolanda gebeld en gesommeerd ‘een advocaat in de arm te nemen of iemand anders die haar belangen zou behartigen’.

Toen heeft Yolanda een keurig briefje geschreven waarin ze zei dat ze stappen zou ondernemen als ze wist wat de klacht behelsde en van wie hij afkomstig was.

Waarop ze een briefje terugkreeg dat naam en aard van de klacht niet vrijgegeven konden worden om redenen van privacy.

Vind je ’t niet schofterig? Het blijkt dat de mevrouw van dat klachtenbureau een vrijwilliger is. En niet eens een juriste, maar een theologe.

Dat hoorde ik van Lot, die ik er vandaag over sprak. Want die had inmiddels ook moeder aan de telefoon gehad. Of zij het aan ons verteld had, van die klacht. ‘En dat heb ik bij hoog en bij laag ontkend,’ zei Lot, ‘dus dat verhaal kan ik niet meer terugnemen.’

Ik zuchtte. ‘Dit is precies wat ze wil,’ zei ik, ‘zij doet iets idioots, wij zitten met de brokken en jij moet gaan zitten liegen. Daar is ze altijd een meester in geweest, in dit soort manipulaties.’

‘Maar zou het niet goed zijn, een gesprek tussen mama en Yolanda? Dat het één keer allemaal rechtgezet wordt?’

‘Nee Lot,’ zei ik, ‘het wordt niet meer rechtgezet.’

Haarlem, zondag 27 februari 2000

Allesverpletterende,

==

Vroeger vluchtte ik in extatische gevoelens voor de natuur als de wereld me te heet onder te voeten werd. Ook leerde ik tientallen gedichten uit het hoofd als mijn gedachten begonnen te malen. Zo fungeerde de poëzie van Achterberg en Vroman als ‘vang’ om de wieken van de molen stil te zetten.

Veel van wat mij geleerd is, leek me onzin. Maar als kind wil je geloven wat ze je zeggen. Deze strijd, willen geloven in wat ze zeggen en daar tegelijkertijd niet toe in staat zijn, wat leidde tot dat malen, woedt nog altijd in mij. En het schrijven aan jou is een dagelijkse oefening in loskomen en rust vinden.

==

Toen ik vanochtend kranten zat te lezen, kwam ik een aantal kwesties tegen waar ik al lange tijd over pieker. Ik wilde je erover schrijven als ik eruit was, maar ik kom er pas uit door jou te schrijven; ik kan niet nadenken in de ruimte, ik kan alleen nadenken als ik praat of schrijf.

==

Jaren geleden, nog voor het vallen van de Muur, reisde mijn vader eens met een of ander comité naar Oost-Duitsland. Ze bezochten onder andere de opera in Dresden. De opvoering was prachtig en toen ze na afloop met een aantal leden van het gezelschap aanzaten aan een diner vroeg mijn vader waarom ze niet op tournee gingen. Pijnlijke stilte. Mijn vader hield aan. Ja ja, dat kon niet door de politieke situatie. Iemand van het comité schopte mijn vader onder tafel. De ‘cultureel attaché’ die het comité vergezelde trachtte het gesprek een andere kant uit te leiden, maar hij kon niet voorkomen dat er een hoogst emotioneel gesprek ontstond.

Toen mijn vader dat bij thuiskomst vertelde, begon hij ineens te huilen.

‘Wat heb jij nou?’ vroeg An onthutst.

‘’t Is zo verschrikkelijk voor die mensen!’ snikte mijn vader.

==

Kortgeleden uit eten met Arthur en mijn vader. Mijn vader, die zijn hele leven lang bijzonder vergeetachtig is en keer op keer hetzelfde verhaal kan vertellen, verhaalde over zijn reis naar Dresden. ‘Toen ik er later thuis aan Maria en de kinderen over vertelde,’ zei hij, ‘begon ik spontaan te huilen. Omdat ik daar serieus genomen was, omdat er naar me geluisterd werd. Omdat ik eindelijk eens aandacht kreeg.’

==

Een daad van verzet wordt pas werkelijk bewonderd als de motieven zuiver zijn. Maar onze motieven zijn altijd zo complex dat we er niet over kunnen oordelen. Noch over die van anderen, noch over die van onszelf. Ik heb me eens vreselijk kwaad gemaakt (ik heb het je geloof ik al eens eerder verteld) over een artikel over de Weinreb-affaire, waarin Henriëtte Boas bewonderenswaardiger geacht werd dan W.F. Hermans, omdat de laatste slechts uit persoonlijke rancune jegens Nuis en Rubinstein zou handelen. Hoe weet zo’n schrijver dat?

==

Enige dagen geleden gebruikte ik de avondmaaltijd bij Gonda, die haar broer Ceriel op bezoek had. Hij is zo oud als mijn broer zou zijn geweest als hij nog geleefd had – Christiaan zou gisteren tweeëndertig zijn geworden.

Gonda heeft een zoontje, Boris, een vriendelijk baasje van drie, en ligt voortdurend in de clinch met Fok, de vader, die co-ouder is. Fok is zelf een groot kind, en dat hele co-ouderschap heb ik altijd een bijzonder slecht plan gevonden. Dat vind ik nog steeds, als ik met Charlie in de kroeg zit en Fok om tien uur binnen zie komen met dat jochie.

Gonda vertelde dat sommige vrienden partij kiezen voor Fok, insinuerend dat zij hem erin geluisd heeft en expres zwanger is geworden.

‘En wat dan nog?’ vroeg ik.

‘Maar dat is helemaal niet zo!’ riep Gon.

‘Wat doet het ertoe?’ zei ik. ‘Dat kind is er nu toch? En hij is toch co-ouder? Moeten jullie een soort kosten-baten-rekening opstellen waarbij jouw zwangerschap hem eeuwig krediet oplevert en hem een vrijbrief geeft voor slecht vaderschap?’

‘Nou Nicolien, dat ben ik niet met je eens,’ zei Ceriel lacherig.

==

Mik is ook ‘per ongeluk’ zwanger geworden. Agnieska ook. En Gonda.

Maar ze hebben alle drie het kind gehouden. Ongewenst was het dus niet, hoeveel onzekerheden het ook met zich meebracht. Iedereen die een kind krijgt in Nederland, wil het volgens mij gewoon hebben, of je moet wel onder een steen leven. Maar ja, mogen we dan de zwangerschap van een katholiek meisje dat vanwege haar geloof geen abortus mag plegen niet veroordelen, en die van Gon of Mik wel? Het ‘besluit’ van Mik of Gon zal wel zo’n beetje half bewust, half onbewust zijn geweest, zoals de meeste belangrijke besluiten. Dat weten we niet en daar kunnen we dus niet over oordelen. Het gaat er alleen maar om wat ze er nu mee doen, hoe ze nú met het kind omgaan. En daarbij doen in beide gevallen de moeders het honderd keer verstandiger dan de vaders, die al hun onzekerheid uitvechten op het gebied van hun ‘rechten’. Gek genoeg is het juist die onhandigheid en die onzekerheid die hun de sympathie van de omstanders bezorgt.

==

Ik las vanochtend een interview met Hoksbergen, een hoogleraar in adoptiezaken. Hij is tegen anoniem zaaddonorschap omdat kinderen hun vader willen kennen. Ook is hij tegen homo-ouderschap, omdat kinderen het liefst gewoon een vader en een moeder willen hebben.

Met het eerste ben ik het wel eens, met het tweede niet. Ik heb me zitten afvragen waarom. Want ik zou ook niet met een spandoek de straat opgaan voor lesbo-ouderschap. Misschien is het omdat ik vind dat je het maar gewoon aan de ouders over moet laten. Je kunt een lesbische vrouw niet verbieden een kind te krijgen. Er zijn ook gehandicapte vrouwen, blind, of zonder armen en benen, die kinderen willen. Moeten we daar dan ook tegen zijn omdat het ‘niet normaal’ is? Ik vind dat die kinderen dat later zelf maar met die ouders moeten uitzoeken, het komt me voor dat wij, en zeker de staat, daar eigenlijk niets over te zeggen hebben.

Anoniem zaaddonorschap is weer wat anders. Je staat er als kind machteloos tegenover. Iets wat je misschien het allerliefst zou willen weten, wordt je onthouden. Goedgekeurd door de staat. Dat lijkt me geen goed plan. En als er vrouwen zijn die om die reden geen kind krijgen, is dat misschien maar beter ook.

==

Dan zitten we nog met de kwestie van de gewapende interventie. Ja, we handelen het vandaag allemaal maar even af. Ik heb hier sinds Kosovo over zitten piekeren, en ik kom er niet uit. Toch vind ik dat ik iets moet vinden. Het emotioneert me geweldig, dus ik neem aan dat ik diep in mijn hart wel degelijk iets vind, maar dat niet aan mezelf durf toe te geven uit angst het verkeerde te denken. Ik doe zoals je weet nooit research, slaag er nooit in me ergens in te verdiepen, heb nooit enig studieboek kunnen lezen en heb niets anders te bieden dan mijn persoonlijke gedachten.

Ik ben ertegen. Ik vind dat we niet moeten ingrijpen in burgeroorlogen. Niet met wapens tenminste. Alexander Themerson zei: ‘Geen Doel is zo verheven dat het een hartenklop meer waard is dan Fatsoen van Middelen. Want alles welbeschouwd is Fatsoen van Middelen het Doel der Doeleinden.’

Zodra je met bommen gaat gooien, niet uit gezond zelfbehoud maar uit schimmige morele gevoelens, kun je ervan uitgaan dat je alleen maar grotere problemen zult scheppen. Dat je actievoert omdat je geen tienduizenden Kosovaren wil opvangen, lijkt me nog een gezonder uitgangspunt dan die Kosovaren zielig te vinden. Mensen zijn niet zielig. Op het moment dat de Kosovaren terugkeerden, werden het net zulke hyena’s als de Serviërs. Dat is de menselijke natuur.

Moralisme lijkt me een slecht uitgangspunt voor politiek. ‘Tinbergen koos altijd voor het optimisme,’ (las ik eens) ‘geen ideaal, maar werken aan verbetering, werken aan systemen die dat doen, werken aan verdeling. Optimale orde, waarbinnen zonde, lijden, kwaad en ongelijkheid zo min mogelijk de kans krijgen. De mens is geneigd tot het kwade. Probeer die samenleving zo te ordenen dat die neiging weinig kansen krijgt. Voorkom lijden. Orden om te voorkomen.’

==

Verlangen naar vrijheid, orde en fatsoen is een van de weinige hartstochten die ik bij mezelf kan waarnemen. Ik vraag me af in hoeverre mijn religieuze gevoelens daarbij een rol spelen. Religie is voor mij een manier om vrijheid van gedachten te verkrijgen, omdat je je, richtend op de onbereikbare einder, vrijmaakt van de onzin die ze je willen wijsmaken. Inzicht is alles. Waarnemen, zonder gehinderd te worden door sentimentaliteit en stupide, overgeleverde ideeën over goed en kwaad.

Ik dacht na over mijn religie. Die had mijn morele ideeën niet bepaald. Die waren gevormd door vele eeuwen westerse beschaving. Hoe zag die religie er dan uit? Welke vorm had-ie? In hoeverre was-ie christelijk? Ik zat, over al deze zaken nadenkend, in mijn morgencafé en was inmiddels bij een recensie van een bundel stukken van Kuitert terechtgekomen, die tegenwoordig met fluwelen handschoentjes wordt aangepakt, in tegenstelling tot die arme, verguisde Willem Jan Otten.

Ik bestelde nog maar een koffie verkeerd en dacht na.

==

Mijn religie is in zoverre christelijk, dat ik weinig weet van andere godsdiensten. Wat ik van oosterse godsdiensten weet, bevalt me wel omdat het goed aansluit bij mijn lethargische aard. Met halfgeloken ogen stilzitten en onderzoeken wat er in je binnenste gebeurt, trekt me meer aan dan het kruistochten-activisme van christendom en mohammedanisme. Maar hoewel Boeddha me een verstandig type lijkt waar je prima een sigaar mee kunt roken, heb ik niet de neiging om voor hem op de knieën te vallen. En dat is voor mij toch een elementair onderdeel van religie.

Het Oude Testament vind ik een gek sprookjesboek, eerder heidens dan christelijk, waarvan ik me niet kan voorstellen dat iemand er nu nog serieus iets goddelijks uit kan halen. Nee, het gaat me toch wel echt om Jezus. Dat is iemand die zijn eigen eenzame weg gaat, geleid door iets wat voor anderen onzichtbaar is, tot de dood erop volgt. Zo hoort het.

Vincent van Gogh en Lucky Luke doen dat ook, maar Jezus is het oervoorbeeld.

Goed. Ik ben dus erg voor Jezus. Dan zitten we met de christelijke kerk. Zoals elk instituut is die grotendeels verworden door zotte regels. Daar is niets aan te doen, dat heeft elk instituut. ’t Is en blijft mensenwerk. Niettemin heb ik door die kerk wel kennis kunnen nemen van Jezus. Ik vind dus dat de christelijke kerk gewoon maar aan de weg moet blijven timmeren met al z’n onzin, dan kan iedereen daar kennis van nemen en in een persoonlijk gevecht God en zichzelf vinden.

Ik heb me, zeker in de tijd dat ik nog eens per maand naar Louises kerk ging (omdat zij in de mis zong) en veel ontleende aan de preken van Pierre V., weleens afgevraagd of ik er, als ik er dan zo voor was, niet iets aan moest bijdragen. Maar ik ben bang voor verplichtingen en slaap zondag graag uit, dus ik heb maar besloten dat ik voorlopig genoeg doe voor de enige ware moederkerk door te schrijven. Als ik ooit uitgeschreven raak, kan ik altijd nog aanbieden elke donderdagmiddag het altaar te dweilen of de onderbroeken van meneer pastoor te strijken.

==

Nu is het half zes. Ik ga mijn haar wassen. Vind je het leuk als ik donderdag even langskom? Ik heb een gat in mijn middag van vier (fotograaf) tot zes (eten met Femke).

‘Ik zal er onherkenbaar uitzien,’ zei ik tegen haar, ‘want dan ben ik voor één keer professioneel opgemaakt.’

‘En ik ga die dag voor het eerst naar een echte, dure kapper,’ zei ze, ‘want ik heb er genoeg van om voor twintig gulden mijn haar te laten verknippen.’

Dus we gaan samen oogverblindend zitten zijn. Kun je ’t je voorstellen van je anders zo onverschillige ex-leerlingen in hun gescheurde jacks?

Overigens, ik las een interview met Maarten ’t Hart in het Volkskrant Magazine en vond mezelf in álles het tegenovergestelde. Hij koopt dameskleren omdat die stoffen zoveel prettiger zijn dan corduroy broeken, ik koop juist corduroy broeken op de herenafdeling. Het enige wat ik herkende was zijn gewoonte om opengeslagen boeken rond stoelpoten te scharen. Dat doe ik ook altijd en ik heb het nog nooit bij iemand anders gezien, terwijl het toch zo’n handig systeem is.

==

Ik kus je aanbeden aangezicht.

Haarlem, maandag 28 februari 2000

Engel van mijn hart,

==

Fiep kwam hier met een voorstel voor de flaptekst. De uitgeverij had haar gebeld. Ze willen het woensdag hebben, in verband met de voorjaarscatalogus. Ik ben blij dat er schot in zit. Het is een riant gevoel dat er dingen met mij gebeuren die ik niet zelf in gang hoef te zetten.

Fiep had vijf fragmenten uit mijn boek gehaald. Het fragment dat zij het meest geschikt vond, lag bovenop. Precies de alinea die mij ook al was ingevallen. Ze had ook nog een ander fragment, waar ik niet aan gedacht had, dat ook goed was. Plus drie andere, die ik onmiddellijk afkeurde.

‘Laten we het aan mijn comité voorleggen,’ zei ik.

‘Wie zijn dat?’

‘Om te beginnen, An,’ zei ik.

‘Ik ga vanmiddag net naar An,’ zei Fiep, ‘wil je dan mee, voor de interactie?’

‘O, van interactie is geen sprake tussen ons,’ zei ik, ‘wij doen elkaar mededelingen. Ga jij maar even.’

==

Normaliter zou ik de zaak ook aan Louise voorleggen, maar daar heb ik op het moment even geen zin in.

==

Ik weet wat het probleem is bij de dansles. ’t Is Louise. Louise is het probleem.

Sinds de relatie verbroken is, is het weg, klaar, af, of het nooit bestaan heeft. In het duizelingwekkend besef van een ongekende rust en vrijheid, lijkt die relatie een enge nachtmerrie van lang geleden, al bijna weggezonken.

Dat merkt Louise natuurlijk, en die wordt daar giftig over. Dus ze trekt haar dolkje en geeft me venijnige steken waar en wanneer dat mogelijk is. ’t Is net mijn moeder: haat en hunkering. Ze lijkt trouwens sowieso op mijn moeder. En ik lijk op de hare.

==

Dansles is nu dansles, niet zozeer dansles met Louise. Dus toen ik gisteren met Victor aan de bar stond en hoorde dat hij, met een andere partner, weer opnieuw in het eerste jaar was begonnen, maar nu als leider, vroeg ik: ‘Zou je dan zo een quickstep met me willen dansen?’

‘Ik kan maar twee figuren.’

‘Wat maakt dat nou uit?’

Louise kwam binnen en trok haar dansschoenen aan.

Zou ze het nou vervelend vinden als ik zo met Victor ga dansen? dacht ik. Zou dat nou weer een van die vreselijke, tactloze dingen zijn die ik haar al jaren aandoe en maanden later op mijn brood krijg?

Ik wist het niet. En als zij nou zou vragen of ze met Rob mocht indansen? Zou ik dat dan erg vinden? Nee, natuurlijk niet. Het zou gewoon best zijn; ik zou er niet eens wat van vinden.

‘Ik dans even met Victor in, als je het niet vervelend vindt,’ zei ik en pakte Victors hand.

‘Ik vind het wél vervelend,’ zei ze verbolgen en liep van de vloer af.

‘Ze is kwaad, nou ja,’ zei ik.

Victor hield me vast of ik van porselein was.

==

Ik was die hele les in een goed humeur. En juist daardoor merkte ik weer eens hoe Louise dat doet, mij in de war brengen.

Als wij een figuur niet goed weten en er telkens op hetzelfde punt uitraken, ben ik geneigd om Geurt erbij te halen. Louise is echter vreselijk eigenwijs, meent zélf te weten wat er fout gaat en denkt bovendien altijd dat het aan mij ligt. Ze neemt me dus in een soort houdgreep en sleept me door de moeilijke passage heen of ik een onwillig paard ben. Ik word helemaal slap en afwezig, struikel nog erger, en dan gaat ze me eindeloos uitleggen wat ik allemaal verkeerd doe. Diep in mijn hart weet ik zeker dat de fout bij haar ligt, maar ik ben toch geïmponeerd door die zekerheid, heb een hekel aan strijd, en laat het maar zo. Meestal komt Geurt erbij en dan blijkt in tien van de tien gevallen dat de fout inderdaad bij Louise ligt.

Nu is het gekke dat haar dat helemaal niet opvalt. Ze blijft denken dat zij de harde werker is die die slome Nicolien met zich mee moet slepen. Wat dus ook zo is. Alleen ontstaat de sloomheid door het slepen.

Louise denkt dat er veel werk en actie nodig is om een goed resultaat te bereiken. Naar mijn idee moet je altijd zo min mogelijk doen, slechts volgen wat zich aandient, op het juiste moment instappen. Louise wil de figuren doorgronden, de telling snappen en zou het liefst, voor we gaan dansen, de zaak grafisch op papier uittekenen. Vervolgens denkt ze dat we eindeloos moeten oefenen.

Ik wil juist overal zo min mogelijk van afweten. Ik kijk toe hoe Geurt het doet en doe het na.

Louise gelooft niet dat het op die manier echt goed kan gaan, en hoe vaak ook blijkt dat de fout bij haar ligt, ze is ervan overtuigd dat zij degene is die de zaak moet redden, als een kapitein op een zinkend schip vol muitende matrozen.

==

Nu belt Fiep. Toon, Gijs (Fieps man) en An kozen alle drie voor fragment 2. Maar Annemarie, die het boek niet kent, vond fragment 1 intrigerender.

‘Dan wordt het fragment 1,’ zei ik, ‘want dat is ook zo. Dat tweede is grappiger. Maar het eerste gaat wat verder.’

‘Dat dacht ik ook,’ zei Fiep.

‘Daar heb je nou comités voor,’ zei ik, ‘om te ontdekken wat je niet wil, en zo over te houden wat je wel wil.’

==

Balthasar belt om te zeggen dat z’n boek, als alles goed gaat, vrijdag in de winkel ligt.

‘Zullen we ’s avonds iets leuks gaan doen? Ik weet natuurlijk niet of Hans kan...’

‘O, dat geeft niets,’ zei ik. Hans van M. kan ik missen als kiespijn.

‘En Emiel zit in Australië. En mijn broer en zus heb ik niet zo’n zin in, en Rick weigert te komen.’

‘Kortom, we gaan gezellig samen een pizza eten,’ zei ik, ‘een bijzonder goed plan.’

‘Ik ga er even over nadenken. Hou die vrijdag in elk geval vrij.’

Nu maar hopen dat hij z’n moeder niet gaat uitnodigen.

==

Hoe vaar jij, mijn baken? Allerhartelijkst omhelsd.

Haarlem, dinsdag 29 februari 2000

Lieve Ger,

==

An, die haar gehandicapte nichtje een week te logeren heeft, had me gevraagd ’s ochtends vroeg met haar te gaan zwemmen in het zwembad van Gerard Kamp, de sportschoolhouder aan de Wilhelminastraat bij wie we beiden gymmen. Ster ging ook mee.

We sjorden Camilla met riemen vast op haar speciale driewieler en liepen naar Gerard Kamp. Camilla, die negen is, kan wel praten, maar een gesprek is niet mogelijk. ‘Camilla, jij gaat zwemmen!’ riep ze de hele weg. ‘Jij gaat zwemmen! Zwemmen! In het zwembad! En dan ga jij chocolademelk drinken! Ja! Camilla!’ Ze kent ook vele liedjes, die ze eindeloos met een harde stem ten gehore brengt.

Hoewel ze broodmager is, was het toch nog een heel werk haar in haar zwempakje te hijsen. Ze is heel stijf en werkt totaal niet mee. Soms smijt ze zichzelf ineens met kracht achterover en dan moet je goed opletten dat je haar vast hebt. Met zo’n kind in een invalidenwagentje rijden is trouwens een belevenis: iedereen gaat voor je opzij of je de koningin bent en (vooral buitenlandse) mannen helpen je gedienstig stoepen op en winkels in. Overigens merk je wel ineens hoe smal en hobbelig veel stoepen zijn. Jaren geleden, toen ik een winkel uitkwam en mijn fiets van het slot wilde halen, kwam er een oude man in een rolstoel aanrijden. ‘Kijk mevrouw, dat is nu een geluk dat u er net aankomt. Want anders had ik er niet langs gekund,’ zei hij allervriendelijkst. ‘Ik zal het nooit meer doen,’ zei ik. Sindsdien zet ik zelfs fietsen van anderen opzij als ze het voetpad versperren. En dat alles door die éne zin van die éne meneer! Stel je voor dat hij kwaad was geworden! Dan zou ik dat nooit gedaan hebben.

Toen we Camilla in haar zwempakje gewrongen hadden en ook zelf omgekleed waren, stapten we het bad in. Gerard Kamp, die in het zaaltje aan een les bezig was, kwam aanlopen en deed Camilla met geoefende handen nog een kurk om haar middel. Ze droeg ook bandjes om haar bovenarmen.

Het zwembad is klein en diep. Je kunt er niet in staan. Camilla raakte zo opgewonden dat ze met harde stem keer op keer ‘Schuitje varen theetje drinken’ zong, maar liet zich toch zonder protest in het water zetten. Toch bleef ze zich aan An vasthouden. ’t Was voor ons een stuk vermoeiender dan voor haar, want zij bleef drijven door de kurk en de bandjes, terwijl wij onszelf boven water moesten houden. Ik heb er uiteindelijk ook maar zo’n schuimrubberplankje bijgehaald. Ster amuseerde zichzelf uitstekend, vooral toen er even later wat uitgesporte dames bijkwamen met wie ze, op een speciale moederlijke, vertederde toon over haar gehandicapte nichtje kon praten.

Hoewel we maar een kwartier gezwommen hebben – Camilla werd al snel moe, staakte haar gezang en wierp zich keer op keer op haar rug om met verdroomde blik te blijven drijven – kostte de hele onderneming ons anderhalf uur. Maar zo gaat alles waar Camilla bij is. Vorige week hebben we met haar erbij in de stad een goudvis voor Ster gekocht, daar zijn we ook een halve middag mee bezig geweest.

Toen we naar de voordeur terugliepen en An haar portemonnee trok om te betalen (zes gulden per persoon per keer) zei Gerard Kamp: ‘Nee nee, dat hoeft niet. Dit soort dingen hoort erbij.’

‘O, wat aardig,’ zei An. ‘Mogen we vrijdag weer?’

Dus nu gaan we vrijdag weer, maar dan nog wat vroeger, dat we echt vóór de dames in het zwembad liggen.

Toen weer naar huis op de driewieler. We sjorden Camilla weer los en terwijl An koffie en chocolademelk maakte, ging ik op ziekenbezoek bij Bio, die met zulke vreemd glanzende ogen in het tweepersoonsbed lag en zulke dronkemanspraat uitsloeg, dat ik An voorstelde om de koorts weer eens op te nemen. Veertig graden. En dat is nu al de derde dag. ’t Is wel zielig, want het is net de krokusvakantie, waar Bio zich geweldig op verheugd had omdat ze een grote afkeer heeft van school.

‘Maar dan hou ik je gewoon lekker een paar dagen thuis als je beter bent,’ zei An, ‘en dan gaan we iets leuks doen. Mag jij kiezen.’

‘Is er een cadeautje dat je graag wil hebben?’ vroeg ik. ‘Dan ga ik dat straks kopen en dan kom ik morgen weer op ziekenbezoek om het te geven.’

‘Er is een bandje, veel kinderen op school hebben het, dat sla je om je pols, maar dat doet geen pijn, en dan kringelt het zich vanzelf om je pols.’

Ik ben in drie winkels geweest, maar heb het niet kunnen vinden. Dus toen ik thuis was, belde ik haar en vroeg of er nog iets anders was dat ze graag wilde hebben.

‘Een mooi boek.’

‘Om zelf te lezen of om voor te lezen?’

‘Nee, om in te schrijven. Dat er nog niks in staat.’

‘O, een schrift bedoel je. Met een harde kaft.’

‘Ja.’

Dat lijkt me een eenvoudiger cadeau.

==

‘Dat met Charlie was toch ook eigenlijk wel erg vervelend,’ zei ik gisteravond tegen Sybren, die nog even belde voordat hij vanochtend vroeg weer naar India af zou reizen.

‘Ik heb Charlie vanavond gesproken,’ zei hij, ‘en ik heb het gezegd, dat je het vervelend vond dat hij zo over je boek deed.’

‘O,’ zei ik verbouwereerd.

‘Hij verschoot natuurlijk helemaal, nou ja, je kent Charlie. Dat was niet de bedoeling geweest, zei hij.’

Sybren klonk nog steeds erg ontspannen, godzijdank. En hij heeft inderdaad weer twee maanden uitstel voor de reisgids gekregen. Ik had hem er niet over durven opbellen, want ik maak me zorgen om Sybrens chaotische levenswijze, temeer daar er nu kinderen bij betrokken zijn.

==

Ik maak me zorgen om de bezorging van mijn boek. Ik zou niet weten wat er mis kan gaan, en tegelijkertijd is het of ik iets verschrikkelijks heb uitgehaald.

‘And, in short, I was afraid,’ om T.S. Eliot maar eens te citeren.

==

Het klinkt misschien erg overdreven, maar ik herinner me mijn hele leven als één groot gevecht dat ik alleen maar kon volhouden omdat ik me vasthield aan de gedachte dat ik het ooit zou boekstaven en het, door het onzichtbare zichtbaar te maken, al het lijden zin gegeven zou hebben. Ik hoef geen schuldgevoelens meer te hebben, want het is verwerkt in iets voor de wereld, en ik ben daardoor bevrijd.

==

Dit alles te realiseren is nodig voor het nieuwe boek. Denk ik. Het is belangrijk dat we onze positie heel exact bepalen, zodat we niet ten onder gaan in cynisme, rancune, en vooral: het trachten te verbergen van zulke zaken onder verontschuldigingen en zelfspot.

==

En nu ga ik eens proberen wat op papier te krijgen.

Haarlem, woensdag 1 maart 2000

Allesverpletterende,

==

De uitgeverij wil de tekeningen van Paul J. niet gebruiken voor het omslag en nu heb ik besloten het verder aan Fiep over te laten. Het kost me te veel emotie, dreigde een obsessie te worden, en ik heb liever een minder mooi omslag dan deze paniek. Even dacht ik dat het andersom was, maar in de afgelopen weken werd de paniek zoveel groter dat het omslag steeds minder belangrijk werd. Werd het nou maar geregeld, dacht ik steeds zenuwachtig, dan was ik ervan af. Elk omslag leek me beter dan deze onzekerheid. Dus heb ik Fiep net gefaxt dat zij het moet regelen en mij er pas weer in mag betrekken als ik met een simpel ‘ja’ of ‘nee’ kan volstaan. Precies als bij die flaptekst. Die zou ik zelf misschien ook iets anders geschreven hebben, maar dat ik er niets aan hoefde te doen was zo’n immense opluchting dat ik het met alle liefde zo liet.

==

Dus dat luchtte allemaal erg op. Het probleem is dat je zulke beslissingen pas kan nemen als het alweer beter met je gaat. Ik tenminste.

Wat ook hielp, was dat Guusje belde met een lang verhaal over haar moeder die op de wintersport haar enkelbanden gescheurd had, in het gips, kon de kinderen niet opvangen als zij en Guus naar Londen gingen aan het eind van de maand, ze had portretopdrachten in Londen, wist ik nog? ‘Ja,’ zei ik zenuwachtig – ze zou me toch niet gaan vragen of ik vier dagen op die kinderen zou willen passen? – en toen ze me vroeg of ik soms zin had mee te gaan naar Londen, kwam het zo onverwacht, dat ik het even niet begreep.

‘Ik?’ vroeg ik stomverbaasd. ‘Ja geweldig, natuurlijk ga ik mee!’

Ja, ik mocht er ook nog over nadenken...

Maar ik hoefde er geen seconde over na te denken, het lijkt me heerlijk.

==

Daarna heb ik weer in An Angel at my Table gelezen, dat me nu wel wat beter bevalt, hoewel ik bezwaren blijf houden tegen de stijl. Janet Frame heeft een dromerige vertelwijze waarin de hoofdlijn wordt gevormd door (de uitleg van) haar liefde voor het schrijven en de gebeurtenissen slechts illustraties zijn. Ikzelf zou het omgekeerd gedaan hebben, de liefde voor het schrijven, die haar redding is geweest in de meest letterlijke zin (ze stond op de wachtlijst voor een lobotomie, maar omdat haar boek een literaire prijs had gewonnen, werd besloten dat ze beter kon blijven wie ze was en ging de ingreep niet door) zou ik onbenoemd gelaten hebben, gebruikt hebben als een onderaardse rivier (zou dat nou een ‘thema’ zijn? Bij literatuur gaat het altijd over thema’s, en ik heb eigenlijk nooit goed begrepen wat zo’n thema nou inhoudt. Iets wat je niet hardop uitspreekt? En wat de recensenten dan opschrijven en de schoolkinderen in hun werkstuk weer kunnen overschrijven?) en me beperkt hebben tot de voorvallen.

Liefde voor schrijven is veel algemener dan de krankzinnige dingen die zij heeft meegemaakt en waar ze, lijkt het wel, liever het zwijgen over bewaart. Het boek heeft daardoor iets vreemds: ze lijkt het wél en tegelijkertijd níét te willen vertellen.

Ik vraag me af of de schuldvraag hierbij een rol speelt. Haar zijn de meest verschrikkelijke dingen aangedaan, zoals honderden elektroshocks, die ze – zo zegt ze – telkens tegemoet ging als ging ze naar haar executie en die haar van een deel van haar geheugen hebben beroofd. Je ontkomt toch niet aan de vraag: hoe kon zoiets nou gebeuren? Het probleem is dat er niet één grote, duidelijke, kwade kracht is aan te wijzen.

==

Ik heb gisteren een beetje zitten huilen achter mijn computer, nadenkend over de tien jaar tussen mijn vijftiende en mijn vijfentwintigste.

Het punt is, en dat heb ik nooit iemand duidelijk kunnen maken, dat het is of die tien jaren er helemaal niet geweest zijn. Hoewel indertijd iedere dag, iedere minuut ondragelijk leek, lijken ze achteraf in een flits voorbij te zijn gegaan. Ik weet niet wat ons gevoel voor tijd bepaalt, maar afwisseling van emoties is er blijkbaar een aspect van, want ik lijk in die tien jaar niets anders gevoeld te hebben dan een permanent gevoel van uitputting, paniek en afstomping.

Vanochtend herinnerde ik me ineens dat ik, als we zondagochtend in het bos gingen wandelen, altijd aan de arm van mijn vader liep. Op een gegeven moment vond ik dat blijkbaar te kinderachtig. Ik besloot los te gaan lopen en merkte dat ik dat bijna niet kon.

Ik denk dat ik een groot deel van mijn leven, ook in mijn kindertijd, in een depressie heb gezeten. Nou ja, dat is ook maar een woord, depressie. Ik bedoel dat ik geen duidelijk beeld van de realiteit had en niets anders wenste dan te gaan liggen en mijn ogen te sluiten.

==

Nu is de vraag: hoe komt dat? En hoe komt het dat nooit iemand me te hulp geschoten is?

In het boek van Janet Frame zie je dat ze de schuldvraag niet wil stellen, er niettemin toch niet helemaal aan ontkomt en blijft zigzaggen tussen enerzijds een venijnige schets van zichzelf als een onbruikbare poëte die het te hoog in haar bol heeft, en anderzijds een omgeving die het weliswaar goed bedoelde, maar tekortschoot.

Ik denk dat ze met hetzelfde probleem zit als waar ik altijd mee zat: zeggen dat het niet jouw schuld is, lijkt de schuld automatisch bij de anderen te leggen. Dan keer je je eigenlijk tegen de wereld. Jij kon er niets aan doen, het is de schuld van de anderen en je blijft ze dat de rest van je leven nadragen. Dan kun je op je vingers uitrekenen dat dat een heel vervelend leven zal worden.

Janet Frame beschouwt het als een samenloop van omstandigheden, als onmacht aan beide kanten. Ze wil er zo min mogelijk woorden aan vuil maken.

Mij lijkt het noodzakelijk wél een keuze te maken, alleen al vanuit literair oogpunt. Het klinkt misschien een beetje paradoxaal, maar ik geloof dat de enige mogelijkheid om geen keuze te hoeven maken, erin gelegen is in eerste instantie wél een keuze te maken. Literair werkt het volgens mij beter om een boek te schrijven vanuit een (nooit letterlijk genoemd) standpunt, omdat alles dan als vanzelf op de juiste plaats valt. Hoogstwaarschijnlijk merk je dan aan het eind van je boek dat je je eigen standpunt leeg geschreven hebt, dat die harde ballon niets meer is dan een slap velletje dat je weg kunt gooien. Misschien dat je dán bereikt wat Janet Frame zonder schuldvraag wil bereiken: dat je erboven staat.

In mijn boek heb ik ook geprobeerd niemand de schuld te geven, maar dat ging alleen door eerst tegen jou uit te razen en die stukken later te bewerken. Voor mij is het altijd een veeg teken als ik verkil. Dat blijkt altijd te wijzen op onuitgesproken razernij.

==

Ik las net een column van Hans Ree, waarin ook hij Willem Jan Ottens rede in mootjes hakt. Zijn kritiek is dat Otten niet ‘nederig’ genoeg is, dat hij ‘pronkt met de bijzonderheid van zijn gevoelsleven’. Nou ja, wat een stomme kritiek. Dat zegt meer over Hans Ree dan over Otten.

Gisteren zag ik een (jammer genoeg maar klein) stukje van een discussie tussen Karen Armstrong en Herman Philipse. Karen Armstrong is degene die een biografie van God geschreven heeft en nu blijkbaar een boek over religieus extremisme. Herman Philipse, wiens beroep het is om sceptisch te zijn, zei alleen maar steeds dat religie helemaal niet nodig was. Zijn ongelijk werd mijns inziens bewezen door het feit dat Karen Armstrong allerlei interessante theorieën ontvouwde en dat hij daar niets tegenover kon zetten dan wat kanttekeningen die er allemaal op neerkwamen dat religie niet deugt. Religie is mijns inziens inspiratie. Het kan leiden tot extremistisch geweld. Maar dat kan ook zonder religie. Zie ook onder Hitler en Stalin.

De gebetenheid op religie, zoals Herman Philipse en ook Hans Ree (‘Die Otten denkt zeker dat hij beter is dan ik! Dat zijn gevoelsleven bijzonderder is dan het mijne!’) vertonen, komt volgens mij voort uit de angst dat de ander op ze neerkijkt, dat die zich beter voelt.

Ik geloof dat de angst iemands mindere te zijn, een etage lager te zitten op de menselijke apenrots, de grondslag is van veel menselijk onbehagen. Janet Frame werd in de inrichting altijd smalend ‘mevrouw de studente’ genoemd.

Er gaat geen gelegenheid voorbij of Frame benadrukt haar gehoorzaamheid, haar slaafsheid, maar ze ziet zelf niet dat ze niet altijd zo slaafs en gehoorzaam is. Zo beschrijft ze hoe ze op een gegeven moment als serveerster in een restaurant werkt en in plaats van ‘kip voor een dame’ of ‘kip voor een heer’ door het doorgeefluik te roepen (dames kregen een kleinere portie) ‘kip voor een man’ of ‘kip voor een vrouw’ roept, omdat er naar haar idee iets neerbuigends schuilt in het woord ‘heer’. Dat leidt tot ruzie met de kokkin, die het haar keer op keer opnieuw laat zeggen, en dan tergend doet of ze het niet verstaat, zodat ze het nóg een keer moet zeggen. Janet Frame noemt het als voorbeeld van haar overgevoeligheid (ze rent huilend het restaurant uit), maar ik vind het juist een voorbeeld van haar ijzeren kern: hoe verlegen ze ook is, ze gehoorzaamt eerder aan haar eigen wetten (in dit geval die van woord en taal) dan aan die van anderen, zelfs als die in de hiërarchie boven haar staan. Ze gaat er zelfs strijd voor aan, hoewel ze weet dat ze daar niet tegen opgewassen is. En die kokkin voelt dat natuurlijk en probeert haar daarom te kleineren.

==

Ik denk dat Janet Frame al die narigheid over zich afroept door eerder aan haar eigen regels dan aan die van de haar omringende mensheid te gehoorzamen. Van een lelijke, onhandige, verlegen vrouw wordt verwacht dat ze alles op alles zet om de goedkeuring van haar omgeving te verkrijgen. Ze denkt dat ze dat deed, maar dat was niet zo. Dat roept nu eenmaal het slechtste in mensen op. Misschien dat haar onvermogen die mensen te veroordelen het alleen maar erger heeft gemaakt.

==

Ik herken daar veel in. Je wíl ook dat het aan jou ligt, want je wil blijven geloven in de goedheid van de natuurlijke orde. Waar blijf je als je die verwerpt? Dan is er niets dan chaos.

==

En zo blijf je alleen met raadsels die niet bestaan.

==

Misschien loop ik morgenmiddag bij je aan, ik weet niet precies hoe het allemaal gaat lopen.

Haarlem, vrijdag 3 maart 2000

Allesverpletterende,

==

Dat met die stoel gisteren was wel indrukwekkend, hoor. Dan kan het me toch geweldig spijten dat ik geen man ben. Zomaar per ongeluk een hele stoel uit elkaar rukken, dat zal mij nou nooit eens overkomen. Ja, en niet zomaar een beetje bij de verbindingen, maar echt het hout compleet splijten! Ik geloof dat het nog erg meevalt met het lichamelijke verval. Sla je de volgende keer het tafelblad doormidden? En kun je mij niet een keer optillen, in de lucht gooien en weer opvangen? Maar je mag ook gewoon nog een paar stoelen doen, natuurlijk.

==

Femke zat al in ’t Smalle, waar we de eerste borrel gebruikten. Daarna liepen we, nog altijd door de stromende regen, naar de Westerstraat en betraden, op Femkes aanwijzingen, een tapasbar. Het was er klein, vol en donker en de muziek stond te hard. We kregen geen echte maaltijd, maar een paar schaaltjes, zodat je te veel gefrituurde inktvisringen eet, vagelijk misselijk wordt, dat met brood in orde probeert te krijgen en dat brood dan weer wegspoelt met slokken wijn. Voor de koffie gingen we terug naar ’t Smalle, waar het nog altijd lekker rustig was. Ze draaien er geen muziek.

Geheel tegen onze gewoonte in zijn we er tot half twaalf blijven zitten. Meestal gaan we om half negen ieder onzes weegs. Maar er viel veel bij te praten. Femke, die even oud is als ik, vaart een soortgelijke koers, zodat ‘hetgeen men doet en laat zich vereenvoudigt in zover dat het niet is een chaos, maar al wat men doet éénzelfde streven is.’ Van Gogh. Ik bedoel, het gesprek overstijgt het uitwisselen van anekdotes en heeft een duidelijke richting, te vergelijken misschien met mijn faxen.

Ze had nog een mooi verhaal: Femkes opa, de vader van haar moeder, is fout geweest in de oorlog. Wát hij gedaan heeft weet niemand precies, maar wel dat hij na de oorlog drie jaar in een werkkamp heeft gezeten. Er wordt in de familie nooit over gesproken. Enige tijd geleden ontmoette Femke een neef die van niets wist, na Femkes verhalen zijn vader had gevraagd hoe dat nou allemaal zat, waarop deze oom Dick had gezegd: ‘Te vreselijk om over te praten. En trouwens, het is helemaal niet interessant.’

‘Je moet naar het RIOD,’ zei ik jaren geleden, ‘kijken of daar wat te vinden is.’

En verdomd, na maanden zeuren had Femke haar moeder zover dat die het RIOD gebeld had. Er bleek een dossier te zijn, maar dat kon niet vrijgegeven worden, want opa, die inmiddels in de negentig is, leeft nog altijd. Hij is het trouwens geweest die mij de naam verschaft heeft waarin ik, in mijn boek, uw machtig lichaam en duizelingwekkende geest heb ondergebracht.

Dat zat zo: Femke, die hoorde dat opa nu toch wel snel begon te dementeren, had besloten hem, samen met haar moeder, op te zoeken. Dat was ongeveer anderhalf jaar geleden.

Daar zat hij, de familieduivel, tevreden in zijn leunstoel voor zich uit te glimlachen.

‘Hij is me niet vergeten, Barrevelt!’ zei hij vergenoegd tegen Femke. ‘Nee nee, hij is me niet vergeten!’ En hij wees op een blaadje dat op de tafel lag.

Het was een foldertje van een veiling. Opa bleek ooit een vaas ter verkoop aangeboden te hebben, was op de mailinglist van deze veiling, die gedreven werd door een zekere Barrevelt, terechtgekomen en had nu een uitnodiging voor een openbare verkoop ontvangen.

Tijdens het uur dat Femke daar zat, heeft opa nog een keer of tien tevreden opgemerkt ‘dat Barrevelt hem niet vergeten was’, waardoor Femkes moeder, die haar dochter had willen tonen wat een ellendeling haar vader was, helemaal uit haar humeur raakte omdat Femke een volkomen verkeerd beeld van opa kreeg.

Ik heb me indertijd tranen gelachen om het verhaal en vond ‘Barrevelt’ bovendien een mooie naam. ‘Sam’ is trouwens de naam van de hond van Femke. Zelf ben ik er niet helemáál tevreden over, ik vind het iets te lobbesachtig voor uw ranke verschijning, (de combinatie Sam en Koos is, Sam en Moos indachtig, óók niet helemaal gelukkig) maar wilde per se een eenlettergrepige voornaam, vond niets dat me beter beviel en heb je bovendien, zoals je misschien gemerkt hebt, in het boek fysiek iets uitvergroot.

Dat met die namen is nog een heel gedoe, trouwens. Harry, de engelenprater, heet Harry Groen, en nu lees ik tot mijn stomme verbazing in de krant dat er een zekere Harry Groen bestaat, een VVD’er die te veel broodjes kaas gedeclareerd heeft. Maar ik ga het nu niet meer veranderen, die achternaam komt er trouwens maar één keer in voor.

Hoe dan ook, gisteren vertelde Femke dat opa een bijzonder opvallende arendsneus heeft. Er werd over gefluisterd dat hij er ooit een slagboom op gekregen had, dat het dáárom zo’n rare neus was. Wat bleek nou, oom Dick, die altijd roept dat het allemaal veel te vreselijk is en bovendien niet interessant, zat ooit in de trein en hoorde ineens: ‘Jij bent een zoon van Twijnders! Ik herken je wel!’

Oom Dick keek op.

‘Ik herken je wel hoor! Jouw vader was fout in de oorlog! Maar we hebben hem mooi te grazen genomen! We hebben z’n neus gebroken!’

Oom Dick keek zwijgend toe hoe de oude man triomfantelijk de coupé uitliep.

‘’t Was dus geen slagboom,’ zei Femke ter verduidelijking, ‘ze hadden ’m gebroken. Daarom heeft-ie zo’n rare neus.’

‘Maar je Oom Dick heeft blijkbaar óók zo’n neus,’ bracht ik daartegenin, ‘hoe herkende die man hem anders?’

‘Ja, dat is waar,’ zei ze verbouwereerd, ‘mijn moeder heeft ook zo’n neus, trouwens. Die is er ook weleens aan herkend. Toen had de ene buurvrouw de andere gewaarschuwd niet met haar om te gaan, omdat haar vader fout geweest was.’

Overigens vind ik ‘Twijnders’ ook een mooie naam.

==

Toen ik thuiskwam, stond Balthasar op mijn antwoordapparaat. Zoals ik je al schreef, had ik, even lichtzinnig als Jephta uit de Bijbel, geroepen dat ik vrijdag, de dag dat zijn boek uitkwam, voor hem reserveerde en ‘voor alles in was’.

Dat bleek een kapitale fout. Of ik morgen om half zeven bij hem wilde komen, dan gingen we gezellig met zijn vieren uit eten: Hans van M., moeder, Balthasar en ik. Ja, nu kan ik erom lachen, maar gisteren beslist niet. Hans van M. en moeder!

Ik belde en kreeg Balthasars antwoordapparaat. ‘Met Nicolien,’ zei ik, ‘zeg, is dat nou wel een goed plan? Als je graag wilt, kom ik natuurlijk, maar dan gaat Hans natuurlijk enorm zitten kakelen, ik ga óf de strijd aan óf zwijgend ten onder, en kun jij je dan wel ontspannen? Denk er rustig over na. Ik ben niet beledigd als je me afbelt.’

Ik stapte zorgelijk in bed en kreeg ineens hevige hartkloppingen. Ook werd ik zo misselijk, dat ik voor de zekerheid een emmer ging halen. Die stomme tapas. Bah, ik wou dat ook niet. Ik wou behoorlijk voedsel in een goed verlichte ruimte. Aardappels en uitzicht. (Een nieuwe roman van N. Mizee.) Gelukkig had ik me, na jouw borrel, beperkt tot slechts twee alcoholische consumpties, want daar kan ik ook al steeds slechter tegen. Een matigheid die ertoe leidt dat dat alleen maar erger wordt. Maar ja, wat moet je, een soort drinkpolitiek instellen en jezelf dwingen tot minstens vier consumpties om de rek er niet uit te laten gaan? Daar heb ik ook geen zin in.

Na nauwelijks geslapen te hebben, moest ik om half negen alweer door de slagregens naar An, om met haar, Camilla en Ster te gaan zwemmen bij Gerard Kamp.

Daarna koffie en croissants bij An en Toon, wat wel gezellig was, tot Toon een lang zeurverhaal over dubbele beglazing, schuifpuien en de kosten daarvan opzette, zodat ik inzakte, en opstapte.

Thuis stapte ik weer in bed, kreeg opnieuw hevige hartkloppingen en tuimelde zweterig mijn bed uit toen ik de telefoon hoorde overgaan.

Ja, met Balthasar. Nou, er was wéér vertraging, het boek was tóch nog niet klaar, volgende week pas... dus hij had het hele etentje afgezegd.

‘Dat komt wel erg goed uit,’ zei ik, ‘want los van de reeds eerder geuite bezwaren ben ik vreselijk misselijk.’

‘En volgende week doe ik het anders,’ zei Balthasar. ‘Jij, Hans en mijn moeder zijn de enige mensen met wie ik intiem ben, dus enerzijds vind ik dat het moet kunnen...’

‘Je houdt er blijkbaar nogal extreme types op na als vrienden,’ zei ik, ‘en ik geloof echt dat we niet te verenigen vallen.’

‘Nou ja, dat is ook wel zo. Want weet je, ik merkte al dat ik een te duur restaurant besproken had omdat Hans het anders natuurlijk niet goed vindt, werd toen zenuwachtig om het geld, heb de uitgeverij gebeld of zíj dat niet konden betalen – ik heb tenslotte ook al geen presentatie gekregen – maar dat kon niet, zeiden ze, en toen dacht ik: en dan zitten we daar, houdt Hans eindeloze verhalen over Armani en hoe hij met Connie Palmen bij Joop Braakhekke gegeten heeft en dat vind ik helemaal niet erg als ik met hem alleen ben, maar met jou en mijn moeder erbij... Anderzijds, ik dacht, als ik jullie nou eens boven op elkaar zet, gaat het misschien júíst.’

‘Alles is mogelijk,’ zei ik, ‘maar ik moet je zeggen dat ik er een hard hoofd in had en eerlijk gezegd erg opgelucht ben dat het niet doorgaat. Zal ik jóú anders mee uit eten nemen volgende week?’

‘Nee nee, dat kan niet, dat is gek. We doen gewoon wat anders. En ik ga Hans dat boek thuis brengen, en mijn moeder ook.’

Helemáál ervan af ben ik nog niet, want over een paar weken, als Emiel terug is, komt er nog een soort officieel diner. Maar dan kan hij ons spreiden.

==

Overigens: herinner je je nog dat verhaal over Jeroen, een ex-vriendje van Balthasar dat hem na twaalf jaar opbelde om hem ‘iets te vertellen’? Afspraak gemaakt, Balthasar erheen, bleek Jeroen drie dingen op te biechten te hebben: 1. Hij was nooit verliefd op Balthasar geweest. 2. Hij was eigenlijk helemaal niet homo. 3. Hij was vaak, als Balthasar de deur uit was, ‘heel onaardig tegen de poes geweest’.

Die eerste twee dingen wist Balthasar al, maar dat derde intrigeerde hem.

‘Want weet je Nicolien, dat ik daar weleens aan gedacht heb indertijd? Dan liep ik de deur uit en dacht ik: hij zou toch niks met de poes doen?’

‘Dan ging ik met een touwtje spelen, en als de poes er dan met een pootje naar sloeg, deed ik het zó dat hij zijn kopje tegen de stoelpoot stootte,’ had Jeroen gesmoord verteld.

‘Nou, hij heeft er niks aan overgehouden,’ had Balthasar hem gerustgesteld, ‘hij heeft nog een heel gelukkig leven gehad bij een vriendin van mij.’

Want dat was Gember, de poes die ik later van Balthasar overgenomen heb.

==

Deze Jeroen blijkt Balthasar sindsdien regelmatig te bellen, en, na zijn naam uitgesproken te hebben, alleen wat in de hoorn te zitten zuchten.

‘Hij belde laatst, toen ik jou net had uitgezwaaid. “Komt het uit?” vroeg hij. “Nou nee,” zei ik, “want ik laat net een vriendin uit met wie ik de hele avond heb zitten praten. Dus ik ben een beetje uitgepraat.” “Dat hoef je er niet bij te zeggen,” zei hij, “je kunt gewoon ‘nee’ zeggen.” En de volgende dag belde hij weer. Om te zeggen dat ik dat niet moest doen, al die overbodige woorden gebruiken. Zoals dat ik bezoek had gehad. Dat had ik ook weg kunnen laten. Ik vroeg wat ik dan nog wél mocht zeggen. “We kunnen ook samen zwijgen,” zei hij toen.’

‘O Balthasar,’ kreunde ik, ‘hoe komt het toch dat jij alleen maar gekken aantrekt? En zelf ben je zo keurig.’

‘De volgende dag belde mijn zuster Amélie. Die was Jeroen in de supermarkt tegengekomen, had bij wijze van praatje een leuk verhaal verteld, en toen had hij haar ook alleen maar somber aangekeken en gezegd dat al die woorden nergens voor nodig waren.’

Balthasar had een vertrouwensarts gebeld, was doorverwezen naar het RIAGG en die zeiden dat ze, zolang er geen bloed gevloeid had, niets voor hem konden doen.

‘Maar Amélie deed het handiger,’ zei Balthasar, ‘die zit namelijk in dezelfde artsenpraktijk als Jeroen, gooide haar charmes in de strijd, en toen heeft de assistent het dossier van Jeroen erbij gehaald, wat natuurlijk helemaal niet mag. Hij vertelde dat Jeroen in 1996 bij het RIAGG was geweest, dat daar waanbeelden en schizofrenie waren geconstateerd en dat hij zich daar vervolgens nooit meer heeft laten zien. Wat vind jij dat ik moet doen?’

‘Niks,’ zei ik, ‘en ophouden met die telefoontjes. Straks gaat hij je nog stalken. Het klinkt echt als een gek. Daar moet je mee uitkijken. Je kunt toch niets voor hem doen.’

‘Dat had ik nou ook bedacht!’ zei Balthasar opgelucht. ‘Ja, je vraagt je af of je voor je medemens... Maar ik zag er wel tegen op.’

Haarlem, zaterdag 4 maart 2000

Ger van mijn hart,

==

Gisteravond heb ik naar Lawrence of Arabia gekeken. Een mooie film, hoewel het aan het eind wat lang duurde. Bedoelt David Lean te suggereren dat Lawrence homo was? En was dat zo? Opvallend is in elk geval dat er in die hele film geen één vrouw voorkomt.

Na afloop heb ik mijn Bosatlas erbij gehaald, want ik had natuurlijk weer geen idee waar die steden en woestijnen waar hij voortdurend doorheen trekt nou precies lagen. Zodoende zag ik ook dat Egypte niet zo heel ver weg is, wat ik prettig vond, want daardoor hebben jullie minder tijd om neer te storten.

Hoe doe ik dat eigenlijk als je weg bent? Qua schrijven dan. Spaar ik het dan op? Stop ik alles samen in één envelop? In elk geval zal ik je toch wel minder schrijven dan anders; ik kan me niet voorstellen dat er bijvoorbeeld vijftig bladzijden op je liggen te wachten als je terugkomt. Of wel? Gek genoeg heb ik geen idee, hoewel het natuurlijk vaak voorgekomen is, daar je helaas een reislustige natuur hebt. Stuur je me een kaart?

Ik wou je al een tijd iets zeggen, maar vergat het steeds. Ik wou je zeggen dat ik het erg fijn vind dat je je altijd alleen maar in algemene, gunstige zin over mijn faxen uitlaat. Dat geeft me een immense vrijheid. Mijn faxen hebben geen literaire pretentie, ze hebben zelfs geen enkele pretentie, evenmin als gedachten dat hebben. Met kritiek zou ik dus niets aankunnen, behalve dat die me diepongelukkig zou maken. Ik geloof dat jij dat wel begrijpt, ik denk dat het voor jou volkomen vanzelfsprekend is, en toch wilde ik het je een keer zeggen, want hoewel het voor jou vanzelfsprekend is, zou het dat voor niemand anders zijn.

Het viel me laatst weer op, toen je vroeg of ik dat schrijfboek van Renate Dorrestein wilde lezen.

‘Nee,’ zei ik.

‘O nee? Nou, dat begrijp ik eigenlijk wel, in elk geval, ik heb het hier, dus je kunt het altijd lezen.’

Ik geloof werkelijk dat je de enige mens op aarde bent die niet verbaasd zegt: ‘Wat zeg je? Wil je dat niet? Nou, dat begrijp ik niet. Jij schrijft toch ook? Het schijnt een heel goed boek te zijn. Weet je het zeker?’

Hoezeer ik daaronder lijd, merk ik dan weer als jij zoiets zegt. Ik voel me acuut helemaal slap en tevreden worden, en wens nooit meer op te hoeven staan.

Dat wou ik nog maar even zeggen.

Kijk goed uit en kom heelhuids terug.

Haarlem, zondag 5 maart 2000

Allesverpletterende,

==

Ik heb besloten maar gewoon aan je door te schrijven, al ben je er niet en kan ik me niet voorstellen dat je ooit nog terugkomt. Nu ik me in onbekend gebied begeef – het nieuwe boek neemt steeds duidelijker vorm aan – heb ik je vertrouwde aanwezigheid nodig om naar terug te rennen als alles me te veel wordt.

Ik kan de dagelijkse waanzin alleen het hoofd bieden door erover te schrijven en ik kan alleen schrijven aan jou. Nu je er niet bent, ben ik bang dat de angst om de eisen van het dagelijks leven me zal verlammen en vervreemden van mezelf.

Ik ontleen veel aan je bestaan in mijn leven, maar heb moeite met de afhankelijkheid. Ik ben tegen afhankelijkheid. Toch vraag ik me af of het niet juist die afhankelijkheid is, en het gevecht daartegen, die me zoveel oplevert.

We zullen het pas weten als je er niet meer bent. Het is ontegenzeggelijk zo dat ik me aanpas aan wat ik denk dat jij wilt lezen. Wat dat is, weet ik niet, omdat je zo verstandig bent daar nooit wat over te zeggen, maar natuurlijk beïnvloed je me. Ik hoop dat ik jou ook beïnvloed. Ik streef ernaar een heilige te worden, dus als het goed is, is mijn invloed gunstig.

Mijn hang naar volmaaktheid en vooral mijn onvermogen om onvolmaaktheid te accepteren, zijn de oorzaak van mijn ongeluk en rusteloosheid. Jij zei dat vijf jaar geleden al, en zo langzamerhand begin ik te begrijpen wat je daarmee bedoelde. Jij bent de enige volmaakte mens die ik ken – niet volmaakt in algemene zin, maar volmaakt voor mij – en ik neem aan dat ik, door jou te bestuderen, tot mijn dood bezig zal zijn uit te zoeken wat volmaaktheid inhoudt. Het lastige is daarbij dat volmaaktheid niet te beschrijven is, zomin als God te beschrijven is. We kunnen alleen het onvolmaakte daaromheen beschrijven en hopen dat het kristal in het centrum daardoor zal oplichten.

==

Gisteren heb ik mezelf getrakteerd op Brieven over Tsjechov, een briefwisseling tussen Dimitri Frenkel Frank en Karel van het Reve. Frenkel Frank had Van het Reve gevraagd of hij hem mocht consulteren voor de door hem te schrijven musical Tsjechov.

Ik moest erg aan ons denken. Karel van het Reve antwoordt wel, maar hij blijft altijd behoedzaam. Daardoor houdt hij iets onaantastbaars. Frenkel Frank ziet en doorziet dat, hij noemt Van het Reve ‘het orakel’, eindigt regelmatig met de zin ‘ik buig het voorhoofd tot op de grond’, en het is net als met jou en mij: zijn eerbied voor Van het Reve blijft overeind náást zijn inzicht in diens schuwheid en vastgeroeste ideeën over bijvoorbeeld Freud. Daar gaat hij wel tegenin, op een naaldscherpe en tegelijkertijd goedmoedige wijze, wel wetend dat hij Van het Reve toch nooit meer op andere ideeën zal brengen en – waarschijnlijk – vermoedend dat er grote persoonlijke angsten achter deze onwrikbaarheid schuilgaan.

Wat ik ook erg herkenbaar vond, was Van het Reves gewoonte om driekwart van Frenkel Franks vragen onbeantwoord te laten. Frenkel Frank begrijpt daar niets van en vraagt keer op keer hoe dat nou toch kan, gooit Van het Reve zijn brieven soms weg? Houdt hij ze er niet naast bij het terugschrijven, en, schertsend: ‘Heb je ze dan niet uit je hoofd geleerd?’

Je krijgt de indruk dat de directheid van Frenkel Frank de eeuwig voorzichtige Van het Reve overrompelt, en dat hij er, uit een soort verdediging, voor kiest de brieven een eind van zich af te houden, waardoor hij vragen vergeet en bepaalde verzoeken verkeerd interpreteert. Zo vraagt Frenkel Frank hem op een gegeven moment, voor een bepaalde scène in de musical, om voorbeelden van censuur, en legt erbij uit dat die best verzonnen mogen zijn. Van het Reve reageert door te zeggen dat hij consultant is en geen scenarioschrijver en dus geen dialogen gaat schrijven, waarop Frenkel Frank onmiddellijk reageert: dat had hij helemaal niet gevraagd! Uiteindelijk blijkt Van het Reve het eenvoudigweg niet goed te weten, hij komt in plaats van het gevraagde voorbeeld met een idee voor een scène, waarop Frenkel Frank natuurlijk meteen zegt: ‘Nu ga je zelfs dramaturgische constructies verzinnen!’ Later zegt hij heel aardig: ‘Maak je maar geen zorgen meer over die censuurzaak.’

==

Men krijgt de indruk dat Van het Reve zich niet goed raad weet met de flamboyante, onwetenschappelijke manier van denken en leven van Frenkel Frank, die voortdurend verre reizen maakt, beroemde mensen ontmoet, achteloos praat over films maken in Griekenland, daar dan weer een zoon op kostschool blijkt te hebben, intussen twee romans schrijft, en zo de indruk geeft een duizelingwekkend leven te leiden. Tot twee keer toe zegt Van het Reve ‘dat hij zich ook in de wereld begeven heeft’ (hij heeft ergens een lezing gehouden) wat Frenkel Frank onmiddellijk opmerkt: ‘Dat is nu al de tweede keer dat je meldt dat je ook weleens in de grote wereld verkeert. Moet ik daaruit opmaken dat je nog steeds gebukt gaat onder je Betondorpse verleden?’

==

Van het Reve valt, hoewel niet te begrijpen, wel te doorzien. Frenkel Frank is voor mij even raadselachtig als buitenlanders, vooral Amerikanen, dat zijn. Het is net een stuk vuurwerk, je kijkt er zwijgend naar en gaat dan weer jouws weegs. Altijd op reis, voortdurend enthousiast, goed onderlegd op vele gebieden, snel tot de kern van de zaak komend. Ik vraag me dan op een gegeven moment lichtelijk verdoofd af: ‘Maar waar gaat het nou héén?’

In Marokko zijn Emma en ik een paar dagen opgetrokken met een op Jack Nicholson gelijkende Amerikaan die de meest waanzinnige verhalen vertelde – grotendeels waar, denk ik –, ons meetroonde naar dure restaurants, zich daar flamboyant en tegelijkertijd respectvol en met kennis van zaken voor de geldende mores gedroeg, en ons dan weer uit bed viste om ons mee te nemen naar een in een krocht gelegen winkeltje waar we beslist sieraden moesten kopen omdat ze alleen dáár ‘echt goed zilver’ hadden. Hoewel ik diep onder de indruk was, gaf het me een gevoel van dofheid, alsof ik betrokken werd in een wereld die me niet helemaal lag. Mij kon het niet schelen of ik het goedkoopste zilver had, of de beste maaltijd voor het minste geld. Dat vond hij dan wel weer grappig, hij zei dat ik zeker een schrijver was, nam ons ’s avonds mee naar een dakterras, trok een fles wijn open en begon te filosoferen in van die typische Amerikaanse oneliners.

Hij was hándig boven alles. Hij was een handelaar, in hart en nieren, ziel en poriën. En dat is een mensentype waar ik weliswaar een eerbiedige bewondering voor heb, maar weinig mee uit te wisselen heb.

==

Bij die Frenkel Frank, van wie ik overigens niets weet, en niets ken (behalve Tsjechov), heb ik soortgelijke gevoelens. Wat is dat nou toch voor type? dacht ik. Ineens wist ik het: het was een zóón. Dat zegt hij zelf ook ergens: ‘Ik ben natuurlijk ook getekend. Mijn vader was een Stehgeiger, die elke dag om vier uur – indrukwekkend gekleed in rok – het pand verliet om in een café staande voor zijn orkest, te schitteren. Ik moet dus ook altijd haantje de voorste zijn en applaus oogsten, maar gelukkig is de maat door het café bescheiden bepaald.’ Want het heeft uiteindelijk iets zinloos en troosteloos, al die rusteloosheid, dat rennen en nergens geraken, het aftroeven van anderen, lachen om kritiek, de slimste zijn en nooit serieuze tegenstand lijken te krijgen. Het doet denken aan een nooit opgegroeide jongen die maar herrie blijft maken om de aandacht van zijn vader te krijgen.

==

Niettemin, ik, die de wereld nooit erg onder de knie heb gekregen, heb geweldig ontzag voor mensen voor wie de wereld een soort achtertuintje is. De weinige zekerheden die ik heb, heb ik me met zoveel moeite eigen gemaakt, en lijken zo volmaakt particulier, dat ik iedereen die iets met stelligheid poneert, onmiddellijk geloof. Althans, als het om praktische, wereldse zaken gaat. Zodra het om de zaken des geloofs gaat, om oordelen over mensen en moraal, ben ik onwrikbaar, misschien uit een soort tegenwicht: ‘Dát nemen jullie me niet af, dát weet ík nou eens zeker!’

Maandag 6 maart 2000

Vanochtend heb ik met het GAK gebeld, nadat Fiep belde dat het geld binnen was.