Alexander Nieuwenhuis

Winterthur

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 ALEXANDER NIEUWENHUIS, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2061 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

##

Totdat ik in Zwitserland een vaste aanstelling kreeg had ik nooit het gevoel van stabiliteit ervaren dat mij in Winterthur overviel. Maar ook dit gevoel, waar ik lange tijd aan moest wennen, was niet in staat geweest om de rusteloosheid te verdrijven die mij al zo lang als ik kan herinneren vergezelt en waardoor ik regelmatig in de bossen rond Winterthur wandelde om mijn gedachten te ordenen en misschien ook wel om een zekere mentale hygiëne te bereiken, iets wat mij nooit daadwerkelijk is gelukt.

Langs een verzameling houten oefentoestellen liep ik de berg op door het Eschenbergwald waar de brede paden met Zwitserse precisie recht doorheen sneden, totdat ik bij de uitkijktoren kwam die daar hoog boven de bomen uitsteekt. Over de ijzeren trappen klom ik gestaag naar boven zonder dat het plateau van de Eschenbergturm ook maar enigszins dichterbij kwam. De omringende bomenzee bleef weliswaar met iedere stap naar beneden verschuiven, maar tegelijkertijd kwamen de toppen ervan, zo leek het, geen meter dichterbij, totdat ik plotseling toch de laatste trap had bedwongen, een frisse bries in mijn gezicht waaide en het prachtige uitzicht over Wintherthur voor me lag. Ik zag de gotische kerktoren, het moderne kantoorgebouw bij het station, de neoklassieke façades van het Oskar Reinhartmuseum en het daarachter gelegen Natuurmuseum, de oude fabrieken met hun bakstenen schoorstenen, de benevelde verte waar ergens Duitsland moest beginnen en ik voelde dat een ouderwetse burgerlijke gemoedelijkheid deze stad nooit had verlaten, al kwam dat geenszins overeen met het plastic plakkaat dat aan de rand van de uitkijktoren was gelijmd en waarop een speciaal voor deze toren bestemd telefoonnummer stond vermeld dat ik diende te bellen mocht ik van plan zijn om zelfmoord te plegen. In de plaatselijke krant had ik al gelezen dat deze uitkijktoren een plek was waar veel mensen uit het leven stapten, zoals dat heet, en ik vroeg me af met wie het nummer me zou verbinden. Eigenlijk kon ik me helemaal niet voorstellen hoe iemand die zich had voorgenomen uit het leven te stappen, die langs de houten oefentoestellen omhoog was gelopen, de haast eindeloos schijnende trappen van de uitkijktoren had bestegen en die het prachtige uitzicht over Winterthur in zich had opgenomen, wetende dat het de laatste keer zou zijn, hoe diegene dan ook nog de kracht zou kunnen opbrengen om met een anoniem telefoonnummer te bellen en de overwegingen die tot zelfmoord dreven met zomaar iemand te bespreken. Dat leek me werkelijk een absurd scenario en nog absurder leek me dus het bestaan van dit telefoonnummer, waar aan de andere kant van de lijn, in een of ander modern kantoorpand, iemand naar een telefoon zat te staren die nooit over zou gaan, die gewoonweg niet over kón gaan, terwijl de mensen ondertussen onbelemmerd van de toren sprongen, als hun levensloop hen daartoe dwong.

Toen er vanuit het trapgat dus een man verscheen die met beide handen de reling vastgreep en meermaals naar beneden keek dacht ik gelijk al met zo’n potentiële zelfmoordenaar te maken te hebben. Zijn bleke gezicht, zijn verwarde grijze haren, zijn oude en vervaagde kleren, de nicotinevlekken op zijn vingers en zijn wazige oogopslag leken voor zich te spreken en ik besloot dat het beter was te blijven zitten om te voorkomen dat deze man de diepte in sprong. Nu en dan kamde hij met zijn vingers door zijn grijze baard en keek hij spiedend mijn kant op terwijl het langzaam donker begon te worden. Wij zwegen allebei en het duurde lang – ik had het steeds kouder gekregen – voordat ik begreep dat hij misschien om dezelfde reden als ik op het plateau bleef. Om de proef op de som te nemen maakte ik aanstalten om naar beneden te gaan en ik zag dat hij onmiddellijk, ongeduldig haast, hetzelfde deed, waardoor wij samen met een gerust hart naar beneden konden wandelen. Terwijl we de trappen van de uitkijktoren af gingen maakte ik kennis met Antonin, die vertelde dat hij inderdaad had gevreesd dat ik de diepte in zou springen en wij lachten allebei hartelijk toen ik zei dat ik bij hem hetzelfde had vermoed. We pauzeerden op een van de plateaus waar Antonin zei dat hij ‘ergens in het Eschenbergwald’ woonde, dat er op dit moment overal te zien was hoe de douglassparren en de oesterzwammen in het bos koolhydraten en mineralen aan het uitwisselen waren, wat een enorme bloei van de paddenstoelen tot gevolg had, en dat hij dit bos een van de mooiste ter wereld vond. Toen hij mij voorging naar beneden kon ik zien dat hij voor zijn leeftijd nog kwiek liep, dat hij een zeer brede, ietwat naar buiten gerichte pas had en dat hij als Ariel in een bewerking van De storm niet zou misstaan. Al moest ik er op dat moment nog achter komen dat hij in werkelijkheid inderdaad een soort goedgestemde bosgeest was. We gingen verschillende richtingen op en bij het bondige afscheid had ik niet de indruk dat ik deze man vaker zou ontmoeten, wat in de maanden daarna toch regelmatig zou gebeuren. Op de meest onverwachte momenten verscheen hij in Winterthur of kwam ik hem tegen in het bos en soms brachten wij dan hele avonden bij zijn kampvuur door als dat toevallig zo uitkwam. Na zo’n ontmoeting dacht ik vaak dat Antonin, die in een vervallen hut in het bos verbleef, nergens stond geregistreerd en aan niemand dan zichzelf verantwoording hoefde af te leggen, bewonderenswaardig vrij was en keuzes had gemaakt die ik ooit wel had overwogen maar nooit had aangedurfd. Gaandeweg begon ik, zonder hem in te lichten, over mijn ontmoetingen met Antonin te schrijven in een poging om iets vast te leggen van een leven dat anders slechts de lichtst mogelijke sporen zou achterlaten in dit bestaan.

==

##

Ik was naar Winterthur gekomen om de Club van Rome te onderzoeken, die na allerlei omzwervingen daar zijn hoofdkwartier gevestigd had. Het had me noodzakelijk geleken om te begrijpen hoe een groep toonaangevende wetenschappers die in 1972 met akelige precisie het verloop van de twintigste en begin eenentwintigste eeuw op belangrijke gebieden correct in kaart had gebracht, toch enigszins in de vergetelheid was geraakt.

De heer Sansson, de huidige directeur van de Club, ontmoette ik in Das Bar en ook al wist hij op die vraag het antwoord eigenlijk niet, toch was het zeer verhelderend om met hem over deze geschiedenis van gedachten te wisselen. Sansson was een blonde volle heer die zeer innemend was. Met smaak vertelde hij over Aurelio Peccei, die in 1968 het initiatief voor de Club van Rome genomen had en in de Villa Farnesina een van de belangrijkere gesprekken van de twintigste eeuw had gevoerd. ‘Aurelio paarde een heldere geest aan een scherp zakelijk instinct,’ zei Sansson. ‘In de jaren dertig had hij, die zich vanwege zijn geboorte geen zorgen hoefde te maken om geld, er toch veel van verdiend. Maar na de Tweede Wereldoorlog, waarin Aurelio in het verzet had gezeten en door fascisten was gemarteld op manieren waarover hij niet spreken kon, gaf hij steeds minder om het verwerven van rijkdom, omdat hij verveeld was geraakt met de zakenwereld en er bij hem ook een huiveringwekkend voorgevoel was ontstaan. Een vermoeden dat er iets gruwelijks mis kon gaan als iedereen gedreven bleef worden door hebzucht en eigenbelang. In plaats van zakendoen las hij nu veel in de klassieken en ontwikkelde een liefhebberij voor de zwart-witfoto’s van onze planeet die vanaf 1946 met steeds grotere regelmaat door satellieten en ruimtevaartschepen werden gemaakt. Gelijk als er een nieuwe werd gepubliceerd liet hij die printen op gigantische vellen van Japans papier, die hij achter elkaar ophing aan de hoge zuilengalerijen in zijn villa aan het Gardameer, waar ze op dagen met een lichte bries zacht wapperden als vlaggen. Het beeld van de planeet als één geheel, waarop de grenzen tussen de landen niet meer waren te zien, waarop de strijd tussen de volkeren op geen enkele manier merkbaar was en waar de mens in zijn nietigheid afwezig leek te zijn; dat beeld was voor sommigen van zijn tijdgenoten een ervaring van volledigheid die toonde hoezeer wij, ondanks alle verschillen, verenigd zijn in een zelfde lot hier, op het ruimteschip aarde. Dat gevoel werd nog versterkt door de astronauten die teruggekeerd op aarde als halve heiligen werden ontvangen en lieten weten in de ruimte een gevoel van kosmische eenheid te hebben ervaren, iets wat later bekend werd als het overview effect. Maar Aurelio,’ zei Sansson, ‘zag in dat beeld van de aarde dat de planeet, die voor wie er op stond zo enorm groot leek te zijn, in feite een vrij kleine, begrensde ruimte was in een onmetelijk heelal. Deze begrensde bol, omringd door niets, zou vol kunnen raken of uitgeput en hij voorvoelde dat de invloed van de mens, die schijnbaar klein of nietig leek, in werkelijkheid veel groter was en desastreus zou kunnen uitpakken.’

In Aurelio ontstond het vermoeden dat iets wat eeuwenlang was opgebouwd en solide leek te zijn, zeer plotseling zou kunnen verdwijnen, op de manier die Seneca aanduidde toen hij schreef dat opbouw tergend traag geschiedt, maar dat de ineenstorting zeer snel gaat. Hij sliep hierdoor niet zozeer slecht, hij sliep helemaal niet meer en vulde zijn nachten met rokend in de spiegel kijken. Maar op een nacht wist Aurelio opeens wat te doen. ‘De helderste geesten van zijn tijd,’ zei Sansson, ‘moesten ertoe worden aangespoord om le problématique, zoals hij dat was gaan noemen, in kaart te brengen. Op die manier konden zij dan op zijn minst bepalen hoelang het nog zou duren voordat er geen uitwegen meer bestonden, zodat overheden overtuigd konden worden om zich met man en macht in te zetten ter voorkoming van wat ongetwijfeld stond te wachten. En dus kwam de Club van Rome, zoals die later zou gaan heten, op een decemberavond naar de Villa Farnesina om, zo stond er in Aurelio’s aankondiging, de staat van de wereld te evalueren. Allemaal mannen, allemaal goedgekleed, allemaal geïnspireerd door le problématique. De ene na de andere auto reed over het grindpad, jassen werden door butlers aan de kapstok gehangen. De mannen namen plaats aan tafel met sigaren en cognac en begonnen te spreken over het vergaan van de beschaving zoals dat overal om hen heen te zien was: in de toenemende bevolking, het exponentieel toenemend grondstoffengebruik, de vervuiling, automobielen, het uitsterven der diersoorten, maar ook in de opkomende ‘moderne architectuur’, televisie, de nieuwe muziek die overal uit de radio’s schalde en het als gevolg daarvan verdwijnen van de stilte, en het misplaatste gedrag van de Italiaanse jeugd die de oudere generatie niet meer netjes groette op straat. Dat alles toonde de neergang die bezig was onomstotelijk aan. Over de werkelijke oorzaak kon men het op die avond niet eens worden, maar het was duidelijk dat al deze dingen symptomen waren van iets veel groters wat onzichtbaar en dreigend in de lucht hing. Iets waarvoor nog geen goede naam bestond en waarover dus ook maar moeilijk kon worden gesproken.

‘Hoe dan ook, de Club van Rome werd gevormd en heeft een roemrijke geschiedenis gekend,’ zei Sansson, ‘waar we ongetwijfeld nog eens over zullen spreken. Maar hoe we in deze kleine Zwitserse stad terecht zijn gekomen en haast onzichtbaar zijn geworden in het wereldwijde geruis, daarover tast ik zelf ook in het duister. Het enige antwoord dat mij zo te binnen schiet, is het meest klassieke antwoord dat ons sinds de tijd van Cassandra al bekend is. Namelijk dat wie de toekomst voorspelt, juist wanneer de voorspelling overeenkomt met de diepste angsten van degene aan wie ze wordt voorspeld, per definitie niet gehoord kan worden. Wellicht zou het zinvol zijn,’ dacht Sansson, ‘als u contact opneemt met de heer Randers, die het rapport De grenzen aan de groei mede heeft geschreven. Over een paar weken zal hij in Winterthur zijn en hij is, als ik hem goed inschat, waarschijnlijk wel bereid tot een wandeling in het Eschenbergwald.’ Wij namen afscheid en toen ik door de Marktgasse terugliep naar mijn appartement kwam ik langs het bescheiden bordeel Liebe Dich, dat daar op de hoek gelegen was. Om de een of andere reden was ik deze nacht ontroerd door de vitrine die daar tegen de muur hing, waarin analoge foto’s op het formaat van tien bij vijftien centimeter met magneten tegen de metalen achterwand gekleefd hingen, die een indruk moesten geven van wie er zich binnen in het etablissement bevonden, en ik liep naar huis.

==

##

In de daaropvolgende week riep het Eschenbergwald mij weer en liep ik voorbij de uitkijktoren in de richting van het Kyburgslot, dat ik nog nooit gezien had maar waarvan indrukwekkende foto’s op de ramen van het toerismebureau van Winterthur stonden afgebeeld. Algauw trok ik mijn schoenen uit, liet ik me van het pad af leiden en merkte hoe anders de grond onder mijn voeten aanvoelde. Op blote voeten over het mos te lopen was een wezenlijk ander gevoel dan geschoeid over een bosweg te gaan en het leek wel alsof mijn hele waarneming hierdoor werd beïnvloed, alsof de dingen, zeer subtiel, vloeibaarder waren geworden en minder doelgericht. Sinds ik had gelezen over hoe de paddenstoelen met de bomen communiceren leek weinig mij meer onmogelijk, dus ook niet het idee dat ikzelf, op een manier die ik niet bewust begrijpen kon, een deel van dat soort communicatie was.

Na een lange tocht tussen de bomen zag ik een man voorovergebogen op de grond liggen bij een vuur, waarin hij krachtig aan het blazen was, en terwijl ik dichterbij kwam zag ik dat het Antonin was. Hij stond op en zei, alsof mijn komst hem geenszins verbaasde, dat hij metalen staven aan het verhitten was in het vuur. ‘Als ze heet genoeg zijn sla ik erop om punten voor mijn pijlen te maken. Meestal schiet ik op blikjes of andere doelwitten, als tijdverdrijf en om enigszins fit te blijven. Maar soms jaag ik ook op konijnen of zwijnen, in de avondschemering, als de boswachters naar huis zijn.’ Hij toonde zijn collectie zelfgemaakte messen die hij door de jaren heen had aangelegd. Sommige waren gemaakt van een lange spijker die hij in het vuur had verwarmd en vervolgens had platgeslagen en geslepen. Terwijl hij vertelde hoe de mensen die dikwijls langs de hut liepen in zijn ogen alle contact met de werkelijkheid verloren hadden, pakte hij een scherpe bijl waarmee hij zich – zonder zeep of water te gebruiken – begon te scheren. ‘Zelfs op een boswandeling,’ zei Antonin scherend, ‘zijn ze nog gehaast. Ze herkennen de meest simpele gereedschappen, mijn takel, blaasbalg en aambeeld, niet eens en willen eigenlijk alleen maar met hun mobiele telefoon een foto van me maken om dan zo snel mogelijk weer te vertrekken.’ Deze foto, zo wist Antonin ook, zou dan waarschijnlijk op Facebook of Google terechtkomen of ergens anders op het zogeheten internet. Maar die wereld interesseerde Antonin eigenlijk niet zo, veel aangenamer vond hij het om met mij wat te kunnen praten terwijl het zonlicht op de boomstammen scheen die hij daar langs de weg had neergelegd. Hij zette een pan met water op het vuur en nodigde me uit in zijn hut die aan de voorkant geheel open was. Het moest een oude schuilhut zijn geweest die aan de voorzijde was ingestort en die Antonin gaandeweg met een steeds grotere vloed aan spullen en plastic tasjes had gevuld. Er leek niet echt sprake te zijn van een opbergsysteem, maar toch kon Antonin zonder nadenken de oude, geplastificeerde stafkaart tevoorschijn halen, waar hij mij het Kyburgslot op aanwees dat volgens hem niets minder dan het achtste wereldwonder was. Aan de muur hing een gitaar die erg robuust moest zijn als hij in deze omstandigheden kon overleven en waarop Antonin ‘Blackbird’ van The Beatles speelde waarbij hij zachtjes zong. Ook haalde hij allerlei verschillende middelen om vuur te maken tevoorschijn; wat boomhars, een berkenbastje, een loep waarmee hij een stukje tonderzwam deed branden en ook een heuse vuurboog van rode ceder, waarmee hij door hevig heen en weer te bewegen in korte tijd een smeulend kooltje produceerde en wat hooi aanstak, dat hij argeloos weggooide toen het eenmaal brandde. Er waren volop tjiftjafs in de buurt die elkaar riepen, terwijl de zon schuin de hut in scheen en er iets zo ontzettend tastbaar juist was in dit leven dat ik later altijd graag naar zijn hut terugkeerde.

Ook zag ik Antonin soms in Winterthur, als hij achter de supermarkt de inhoud van de vuilnisbakken aan het sorteren was, die hij op zijn fiets laadde om in de hut te kunnen nuttigen en ook wel, als hij van iemand twintig frank had gekregen, zag ik hem in mijn favoriete Thaise karaokebar, Bangkok International aan het Vögelipark, waar ook in het weekend nooit meer dan drie of vier gasten komen die de karaoke gewoonlijk op een rustige, haast tedere manier zingen. Daar zat Antonin dan een witbier te drinken en keken we samen naar de burgers van Winterthur die zonder uitzondering kozen voor liedjes uit de nineties waarin Mariah Carey, de Backstreet Boys en de Spice Girls hoogtij hadden gevierd en waarin ook een absolute onbezorgdheid over de wereld had geregeerd, zo leek het me nu. We hadden het eigenlijk nooit over waarom Antonin in het bos was gaan wonen en in plaats daarvan beperkten we de onderwerpen tot wat er voor ons het meest toe deed; de absolute waanzin die wij in de maatschappij ontwaarden en die door de meeste mensen als normaal werd aanvaard. Het helderste voorbeeld daarvan gaf Antonin in de ‘aanbieding’, een van de fundamenten van onze kapitalistische maatschappij. ‘Waar de meeste mensen,’ zei hij, ‘de aanbieding beschouwen als een buitenkans, rekent het producerende systeem precies omgekeerd. De klant ziet twee voor de prijs van een en is blij. Het producerende systeem zegt: Normaal gesproken rekenen we een voor de prijs van twee, binnenkort keren we weer terug naar dat prijsniveau dat voor ons veel winstgevender is. Walter Benjamin zei al dat wat in de prijs tot uitdrukking komt niet de productiekosten van het artikel zijn, maar de sociale relaties tussen de mensen onderling.’

Heel soms spraken we ook over het leger, waar Antonin zoals iedere Zwitserse man een jaar van zijn leven had doorgebracht. Daarbij vertelde hij een keer over de straaljagers die, volgens hem, binnen in de Zwitserse bergen verborgen stonden opgeslagen, boven autotunnels waarvan het dak als startbaan zou kunnen dienen als de ingang van de berg zou openschuiven, net zoals bij de Thunderbirds. Hoewel hij de smetteloze vliegtuigen zelf in de eindeloos lange tunnels had zien staan, wist hij, toen hij deze indrukwekkende en verbijsterend veel geld kostende machines zag, dat ze sinds hun aanschaf nog nooit gebruikt waren en waarschijnlijk ook nooit gebruikt zouden gaan worden.

==

Op een zonnige namiddag zag ik Antonin weer in het Eschenbergwald, waar hij een van de houten oefentoestellen gebruikte om ik weet niet welke spiergroep te trainen. We wandelden samen naar zijn hut en toen we daar aankwamen begon hij opeens te vertellen dat hij vroeger een echt huis had gehad met veel land erbij en ook een vriendin. Hij was als elektricien door het leven gegaan, maar eigenlijk had dat alles hem niet echt geïnteresseerd. Op een goede dag, zo zei hij het, was hij het bos in gewandeld en had na een paar uur dwalen in de verte het geluid van een schep in de aarde gehoord.

‘Nieuwsgierig naar wie daar in de grond aan het graven was volgde ik het geluid totdat ik in de verte een vrouw in een kakibruin pak zag. In diezelfde kleur droeg ze een ronde hoed en op haar rug was van de schouders naar beneden een zweetplek ontstaan in de vorm van Latijns-Amerika. De vrouw, Sabrina Haettenschweller genaamd, liet mij de botten zien die ze daar uit de grond aan het halen was.

“Het zou kunnen,” zei ze, een van de botten afstoffend, “dat dit de botten van een neanderthaler zijn.”

Ik vroeg haar waar dat soort botten aan te herkennen was, zodat ik daar in een of andere toekomst misschien mijn voordeel mee zou kunnen doen, maar ze zei dat neanderthalerbotten haast niet van een mensenskelet te onderscheiden zijn en dat ze de botten moest opsturen naar een geologisch instituut in Leipzig om dit te kunnen onderzoeken. Met de resultaten van dat onderzoek hoopte ze op een dag te kunnen bepalen waar de neanderthaler genetisch gezien van de homo sapiens verschilde, en uit haar eerste analyse bleek dat het neanderthalergenoom voor 99,7 procent overeenkwam met dat van de mens. Ik kon me eigenlijk niet voorstellen waar je zou moeten beginnen als je naar botten zocht die meer dan honderdduizend jaar geleden ergens waren blijven liggen.

“Hoe weet u waar te zoeken?” vroeg ik dus.

Ze lachte een beetje.

“Ik weet niet zo goed hoe ik het aanpak, maar soms begin ik, op basis van mijn indrukken en gevoel gewoon in de grond te graven en dan vind ik weleens wat. Ik heb natuurlijk ook veel boeken gelezen over de grondlagen en zo verder. Maar of ik daar nu echt zo veel aan heb, dat weet ik eigenlijk niet. Ik ben mijn hele volwassen leven al op zoek naar neanderthalerbotten en heb er tot nu toe drie gevonden. De kans dat dit de vierde zou kunnen zijn is dus niet bijzonder groot.”

“Drie neanderthalerbotten, dat is al heel wat meer dan ikzelf,” zei ik, “maar ik heb dan ook nooit enige neiging in die richting gevoeld. Mag ik vragen hoe die aandrang bij u is ontstaan?”

Sabrina keek naar de toppen van de bomen.