Shūgorō Yamamoto

De blauwe schuit

Uit het Japans vertaald
door Jacques Westerhoven

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel Aobeka monogatari

© Copyright vertaling 2022 JACQUES WESTERHOVEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028220638

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Deze vertaling is voor Kensei Westerhoven Mikami

Een asterisk (*) in de tekst verwijst naar de aantekeningen.

Ter inleiding

Urakasu is een vissersstadje aan de mond van de Nedo* dat bekendstond om zijn schelpdieren en zijn zeewier en ook geliefd was onder hengelaars. Het was niet bepaald groot, maar met zijn conservenfabrieken (voor de schelpdieren), zijn kalkbranderij (voor de schelpen), zijn huurboten (voor de hengelaars), de talloze rekken waar van de winter tot de lente zeewier te drogen hing, en de vele gastvrije gelegenheden die plaatselijk bekendstonden onder het eufemisme gottakuya – ofwel ‘vreethuizen’ – had het toch een heel eigen karakter.

Het stadje lag vrij geïsoleerd. In het noorden werd het begrensd door rijstvelden, in het oosten door de zee, in het westen door de Nedo, en aan de zuidkant strekte zich een enorme woestenij uit, in de volksmond de Miljoen Meter genoemd. Daar voorbij was nog meer zee. Urakasu was te bereiken per autobus of stoomschip, maar de meeste mensen gaven de voorkeur aan een stoomschip. Er waren twee van zulke schepen, elk het eigendom van een andere rederij – of ‘beurtschippers’, zoals de burgerij ze noemde. De schepen van de ene rederij waren helemaal witgeverfd en de schepen van de andere helemaal blauw. Ze vertrokken van de zogenoemde Stoombotenkaai, waar twee parallelle steigers lagen, elk met zijn eigen kaartjesloket aan de ingang.

Van de Nedo in het westen tot aan de zee in het oosten werd het stadje doorsneden door een kanaal. Langs dit kanaal en aan de Stoombotenkaai stonden huurboothuizen naast eethuizen in westerse stijl, de net genoemde vreethuizen, het filiaal van de regionale bank, een piepklein postkantoortje, de politiepost en de brandweerkazerne – een grootse naam voor een keet die een pomp huisvestte zo ouderwets dat hij nog met de hand moest worden geduwd omdat hij geen motor had. Het gemeentehuis stond er ook. Achter deze etablissementen woonden arme vissers, bamboevlechters die de langgesteelde korven maakten waarmee naar schelpen werd gedregd, en dagloners – met andere woorden, mensen die niet eens wisten hoe ze een roeiriem vast moesten houden en alleen werk konden doen waarvoor kracht werd vereist. De rijtjeshuizen waarin ze woonden, genoten de naam ‘de Bouwvallen’ en stonden schots en scheef door elkaar.

Het centrum van het stadje werd Kanaal-Zuid genoemd. Daar vond je Blok Vier (een eethuis met een een westers menu), het cabaret Huize Urakasu, een winkel voor geïmporteerde artikelen, een kapper, een publiek bad, en Restaurant Yamaguchi – een restaurant in de ware zin van het woord, dat voornamelijk bezocht werd door de gegoede mannelijke burgerij. Verder stond er een rij ouderwetse herbergen en winkeltjes van het soort dat elk provinciestadje rijk is. Ten zuiden van het centrum lag een wijkje met alweer vreethuizen, de enige schouwburg die Urakasu rijk was, en een stuk open land waar nu en dan toneelstukken werden opgevoerd in een tijdelijk opgetrokken theater, en daarmee heb je het gehad.

Hoezeer ik mijn best ook doe, ik ben niet bij machte heel Urakasu in geuren en kleuren te beschrijven. Maar dat is mijn bedoeling ook niet. Ik wil mijn lezers alleen de kennis bijbrengen die nodig is om de personen die in deze verhalen een rol spelen en de gebeurtenissen die erin worden beschreven enigszins te plaatsen.

Hierboven schreef ik over de ‘Miljoen Meter’, de vlakte die zich ten zuiden van Urakasu uitstrekte. Ik heb weinig oog voor zulk soort dingen, dus ik kan niet met zekerheid zeggen of die afmetingen klopten, maar de vlakte deed zijn weidse naam zeker eer aan. Er lagen wat akkers, afgewisseld met hier en daar een rijstveld, maar het overgrote deel bestond uit woeste grond waar riet en onkruid welig woekerden. Er waren moerassen en vijvers en drasland, met daartussendoor irrigatiekanaaltjes die water van de Nedo aanvoerden. Van de Eerste Inham tot de Vierde werd de vlakte doorsneden door een netwerk van zulke kanaaltjes. En die kanaaltjes, evenals de moerassen en vijvers, krioelden van de vis: kroeskarpers, gewone karpers, voorntjes, kleine meervallen – kortom, het was bij uitstek een plaats voor hengelaars die liever aan de slootkant stonden dan in een boot. In de dichte rietvelden van dit waterland leefden otters en wezels die nietsvermoedende bezoekers soms de stuipen op het lijf joegen. Want zoals de ouderwets bijgelovige burgers zeiden: ‘Als je even niet oplet, ben je al behekst.’

Nu en dan verschenen er in het stadje namelijk twee zonnen, een aan de oostelijke horizon en een aan de westelijke. Bij zulke gelegenheden moest je gauw een andere kant op kijken, anders liep het slecht met je af. Als je naar die zonnen keek en alleen maar zei: ‘Wat krijgen we nou?’ veranderde je in een ‘stomme baaivanger’. En er werd gezegd dat je dan van dichtbij een otter of wezel kon horen lachen. Vooral wezels hadden er een handje van kwalijke streken uit te halen. Soms liep je gewoon over de weg en dan sprong er een op je pad, richtte zich op en wees met zijn poten naar links of naar rechts, net alsof hij het verkeer stond te regelen. Als je dan niet resoluut de tegenovergestelde kant opging, liep je beslist een vijver of een kanaal in, en als je helemaal pech had, viel je zelfs in de Nedo. Of zo werd er gezegd.

Als je vanaf de Miljoen Meter uitkeek naar Urakasu, zag je pas goed hoe klein en verlaten het stadje was. Dan zag het er net uit als een vervallen gehucht – een klein groepje huizen, dicht op elkaar gebouwd in een hoekje van een woeste vlakte. Je hoorde geen enkel geluid en behalve de rook die opsteeg uit de schoorstenen van de conservenfabrieken en de spierwitte wolk die altijd om de gebouwen van de kalkbranderij hing, zag je ook geen enkele beweging. Het was nauwelijks voor te stellen dat hier mensen woonden die elke dag hun dagelijks leven leidden.

In dit stadje heb ik een kleine drie jaar gewoond. De mensen noemden me ‘de professor van de Stoombotenkaai’.

==

Hoe ik de blauwe schuit kocht

De eerste keer dat ik Ouwe Yoshi zag, was in het strandhuis van ‘het oosten’. Het was winter, en dan werd het strandhuis altijd gesloopt, zodat er nu niets meer van over was dan het halfvergane rietscherm dat als dak diende en een halve bank – als dat de juiste naam is voor een paar ruw aan elkaar getimmerde planken. Omdat het kanaal dat het stadje doorsneed in het oosten uitmondde in zee, had de bevolking dit hele strand de vage naam ‘het oosten’ gegeven.

In elk geval, daar zat ik naar de zee te kijken. De spijkers van de planken zaten los, dus ik moest half op mijn benen rusten om te voorkomen dat de bank uit elkaar viel. Het was eb, en de zee had zich zo ver teruggetrokken dat er een heel stuk modderig wad was drooggevallen, waar het water van het kanaal als een smalle, grauwe streep doorheen stroomde. Opeens voelde ik de bank wiebelen. Geschrokken zette ik me schrap en keek om. Een oude man was vlak achter me komen zitten en haalde net, met een gezicht alsof hij me totaal niet opmerkte, een ouderwetse tabaksbuidel uit zijn zak. Ik richtte mijn blik weer op de zee, hoewel een deel van mijn aandacht op mijn voeten gevestigd bleef.

‘Jaren terug waren ze van plan hier iets neer te zetten.’ De oude man sprak zo luid alsof hij het tegen iemand had die honderd meter bij hem vandaan stond. ‘Ik zat me al blij te maken. Mooi, dacht ik, ze gaan hier wat bouwen. Maar d’r is nooit wat van gekomen.’

Ik zei niets. Ik zag alleen de oude man, maar ik had het gevoel dat hij iemand bij zich had. Er kwam echter geen antwoord. De oude man sloeg zijn pijp een paar keer hard uit en stopte hem toen vol, maar het roer was half verstopt en piepte en gorgelde als een astmapatiënt. Elke keer dat hij een trek nam, hoorde je teer borrelen.

‘Dat was jaren geleden, nog voor Tsuyu’s moeder met de eigenaar van de katoenwinkel trouwde,’ zei de oude man. Hij sprak nog net zo luid. Hij was even stil en sloeg weer met zijn pijp. Na het derde trekje schreeuwde hij: ‘Maar ze hebben nooit wat gebouwd!’

Ik hield mijn mond maar dicht.

De tweede keer was in de Miljoen Meter. Het was lente, maar er stond een straffe wind. Ik liep over het pad dat langs een kanaaltje van de Tweede Inham leidde naar de schrijn die daar stond. De wildernis had niets aantrekkelijks, ze was alleen maar uitgestrekt, maar daar middenin, in een cirkel van zes of zeven knoestige, kromme dennen, stond een kleine, oude, vervallen, onbewoonde schrijn gewijd aan de godin Benten.* Deze godin mocht zich vroeger in een grote populariteit verheugen; de dames van de nacht kwamen in lange rijen van her en der om deze schrijn te bezoeken. Wat voor uitwerking hun devotie had, wisten de plaatselijke bewoners ook niet, maar nog niet zo lang geleden was haar eredienst zo razend populair dat er geen eind kwam aan de stoeten bedevaartgangers. Zelfs kleine kinderen konden je vertellen dat het in de voorhof van de schrijn zo’n gezellige drukte was dat je je in een andere wereld waande.

De sterke wind droeg de geur van de zee met zich mee, maar ook een luide stem die me plotseling van achteren aanriep. Ik schrok zo dat ik bijna de lucht in sprong. Toen ik omkeek, zag ik de oude man vlak achter me. Hij droeg een gewatteerde broek en een zwaar opgelapt, gestreept blauw jak dat zijn kleur in de was grotendeels had verloren, en rond zijn gezicht had hij een grijze handdoek gewikkeld. Dit was het gebruikelijke kostuum van de vissers in deze streek, alleen was het niet langer het juiste seizoen voor die gewatteerde broek.

‘Wil jij geen boot kopen?’ riep hij toen hij me had ingehaald. ‘Ik ben m’n sigaretten vergeten. Heb jij ’r toevallig geen bij je?’

Ik overhandigde hem mijn sigaretten en lucifers. Hij viste een sigaret uit het doosje, stak hem tussen zijn lippen en streek behendig een lucifer aan in de harde wind. Na zichzelf een vuurtje te hebben gegeven, stak hij sigaretten en lucifers in zijn zak.

‘Ik heb ’n prima boot voor je,’ schreeuwde hij, zo hard dat het leek of hij het tegen de kromgegroeide den had die tweehonderd meter voor ons stond. ‘Prima boot met ’n prima prijs. Niks voor jou?’

Het leek of hij van tevoren had geweten hoe mijn antwoord zou luiden, want hij vertoonde geen enkele reactie. Hij doofde de sigaret op de grond, stak de peuk achter zijn oor en snoot zijn neus met zijn vingers.

‘Vertel ’s,’ zei hij toen we een eindje door waren gelopen. Nu sprak hij met een gewone stem. ‘Wat kom je in Urakasu doen?’

Na enig nadenken vertelde ik hem dat.

‘Hm.’ Hij schudde zijn hoofd. Toen schreeuwde hij met dezelfde luide stem als daarnet: ‘Dat gaat boven m’n pet. Heb je ’n baan?’

Toen ik hem vertelde wat voor werk ik deed, moest hij even nadenken.

‘Met andere woorden, je bent werkloos,’ riep hij. ‘Heb je dan geen zin om te trouwen?’

Ik gaf geen antwoord. Toen we uit elkaar gingen, gaf hij me mijn lucifers terug, maar toen ik om mijn sigaretten vroeg, werd hij plotseling doof. Hij vroeg een paar keer wat ik zei, tot ik tot het inzicht kwam wat voor vrek ik was en me diep begon te schamen.

De derde keer was in Nedogawa, een eethuis in westerse stijl aan de Stoombotenkaai. De hal vlak achter de deur was de eetzaal, maar verder naar achteren was een kamer waar vissers en bemanningsleden van de stoomschepen (of ‘veerboten’, zoals ze ter stede bekendstonden) ’s avonds zaten te drinken en soms bijzonder luidruchtig werden. Op een dag zat ik rond een uur of twaalf op een krakkemikkige stoel aan een tafeltje in de eetzaal aan mijn lunch van rijst met een varkenslapje en een fles bier, toen de oude man plaatsnam tegenover me.

Nu voel ik me als ik buiten de deur eet niet op mijn gemak tenzij ik iets bij me heb om te lezen, en dat was toen ook al zo. Ik was net verdiept in Een blauw boek,* dus toen de oude man tegenover me ging zitten las ik zo naarstig verder dat ik mijn ogen nauwelijks van de bladzijde afhaalde, zelfs niet terwijl ik mijn varkenslapje verorberde en mijn bier dronk.

Een vrouw kwam de eetzaal binnen.

‘Wat wil je eten, Yoshi?’ vroeg ze.

‘Mmm,’ zei de oude man. ‘Moeder de vrouw is niet thuis dus ik dacht, laat ik hier ’s heen gaan om wat te eten, en nou zit ik te piekeren wat ik zal bestellen.’

‘Pieker dan niet te lang, daar wordt ons eten echt niet lekkerder van.’

Terwijl hij zijn blik op mij gevestigd hield – ik wist dat hij me vanaf het ogenblik dat hij aan mijn tafeltje was komen zitten voortdurend in de gaten had gehouden – terwijl hij dus zijn blik op mij gevestigd hield, schreeuwde hij in zijn gebruikelijke stentorstem: ‘Geef me ’n glas bier, wil je?’

‘Bier in ’n glas?’ zei de vrouw. ‘Je bent niet wijs! Je zal ’n borrel bedoelen.’

In Tokyo verkochten ze bier per glas, zei de oude man. Ja, in bierhallen, zei de vrouw. Niks bierhallen, zei de oude man; in eethuizen waar je varkenslapjes of rijst met kerrie kon eten. Dat waren getapte biertjes, zei de vrouw, en die kwamen uit een vat; daarom konden ze ook per glas worden verkocht. Maar als je dat met een fles probeerde en je verkocht maar één glas, ging de rest van de fles naar God. Nou, als de rest naar God ging, zou Die d’r later wel voor belonen, schreeuwde de oude man.

Ik wist dat ik in een val zat waaruit ik niet kon ontsnappen. Mijn fles was nog voor een derde vol, dus ik zette hem voor de oude man neer en zei wat gezegd moest worden.

‘Weet je ’t zeker?’ vroeg hij, maar niet voordat hij de vrouw had toegebruld: ‘Glas!’

Toen richtte hij zijn ogen weer op mij.

‘Je hebt toevallig je sigaretten niet bij je?’ vroeg hij.

Op het horen van mijn antwoord, zei hij: ‘Wat gaf je ’t idee dat ik ’r nou een op wil steken?’

Chō – eigenlijk Chōtarō, maar zo werd hij maar zelden genoemd – was de derde zoon van de eigenaar van de Duizend Hengels, een logement voor sportvissers, en van hem kwam ik iets meer over de oude man te weten. Er kon in Urakasu niets gebeuren zonder dat Tama, het dochtertje van de mandenmaker, en Chō van de Duizend Hengels me daar uitvoerig verslag van uitbrachten. Allebei zaten ze in de derde klas van de lagere school.

De oude man heette Yoshi. Hij woonde samen met zijn vrouw achter de ‘drie dennen’ en hij werkte als pakhuisbewaker voor de Grote Vlinder. De Grote Vlinder was de grootste conservenfabriek van het stadje en hield er een eigen schip op na – toepasselijk de SS Grote Vlinder geheten – om de schelpdieren die de vissers uit zee opdregden nog op het water van hen te kunnen kopen.

Op mijn vraag schudde Chō zijn hoofd.

‘Nee, dat niet,’ zei hij. ‘Er is zo veel herrie in de fabriek dat iedereen met zo’n immese stem praat.’ (In het plaatselijke dialect betekent ‘immes’ natuurlijk ‘hard’ of ‘groot’.) ‘Soms doet Ouwe Yoshi net of-ie doof is,’ vervolgde Chō. Maar dat wist ik al.

Daarna kwam ik Ouwe Yoshi ook zo nu en dan op straat tegen, maar dan keek hij dwars door me heen en besteedde net zo veel aandacht aan me alsof ik een stok of een steen was. Ontdaan van de handdoek was zijn gezicht klein en mager en zijn hoofd kaal en gebruind in zon en zeewind; op zijn achterhoofd had hij nog een heel klein plukje grijs haar, en zijn wangen en kin werden bedekt door een stoppelbaard zo dun dat je net als bij een oude borstel elk zilver glinsterend haartje kon tellen. In zijn ogen gloeide een dof, kil, onmenselijk licht, en om zijn bijna onzichtbaar dunne lippen speelde een sluwe glimlach die de spot dreef met alles en iedereen.

Als ik eerlijk moet zijn, was zo’n soort gezicht niet alleen typisch voor Ouwe Yoshi, maar voor veel inwoners van Urakasu. Maar omdat ze zich de gewoonte hadden aangewend de toeristen die het stadje elk seizoen bezochten – hengelaars, schelpengravers, badgasten – ‘lekker te knijpen’, waren ze in staat om die doffe, kille ogen en sluwe mond onmiddellijk om te toveren tot een gedienstige glimlach.

Eind april of begin mei – ik geloof dat het begin mei was – kreeg de oude man me in de buurt van de ‘drie dennen’ te pakken.

In tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, stond er slechts één oude den. Heel vroeger hadden er blijkbaar drie gestaan, maar voor zover ik kon nagaan, was er niemand die dat met eigen ogen had gezien. De takken van de den strekten zich evenwijdig aan het kanaal uit, en aan de voet lag een lang geleden uit het water gelichte, omgekeerde punter. Hij lag er al een hele tijd, want ik zag hem elke keer dat ik erlangs liep. Wat ik hier een ‘punter’ noem, was een platboomd vaartuig net groot genoeg voor één persoon, van het soort dat veel gebruikt wordt om schelpdieren of zeewier te oogsten; het heeft de langwerpige vorm van een bamboeblad en ziet er net zo lichtledig uit, en het is net groot genoeg om in het midden een mast te hebben dat een klein driehoekig zeil kan dragen. Maar de omgekeerde romp van de punter in kwestie was scheluw en vervormd, en de buitenkant was blauw geverfd. Op het eerste gezicht al maakte ze een logge, trage indruk.

‘Dat wrak?’ had Chō ooit gesnierd, zijn neus opgetrokken om zijn minachting uit te drukken. ‘Dat is gewoon een blauwe schuit!’

En het trotse derdeklassertje had zijn gezicht de andere kant op gedraaid, alsof hij zijn ogen niet aan dit schouwspel wilde bederven.

De punter had inderdaad veel weg van een wrak. De planken van de naar de lucht gekeerde bodem waren kurkdroog en vertoonden op één plaats een gat waardoor het verdorde onkruid van vorig jaar in sprieten naar buiten stak. Er is niets zo meelijwekkend en hulpeloos als een oude boot op het droge. Het is net een paard dat verzwakt door ouderdom zijn nut heeft verloren en nu, door zijn eigenaar vergeten, eenzaam en met treurig hangend hoofd achter in de stal staat. Ook die dag bleef ik even bij de boot staan en rookte een sigaretje terwijl de afgezaagde gedachte bij me opkwam dat het bij mensen al niet anders is.

Dat was het moment dat de oude man had gekozen om me aan te spreken. Zonder dat ik het in de gaten had, had hij me een tijdlang gadegeslagen. Hij moet gedacht hebben dat ik helemaal weg was van zijn boot, want hij glimlachte breed en beminnelijk en schreeuwde met vriendelijke stem: ‘Wil je ’m kopen?’

Ik was niet tot antwoorden in staat.

‘Je zei toch dat je wat meer van de streek wilde zien?’ riep hij. ‘Maar je loopt alleen maar over land. Daar heb je geen barst aan! Je moet de Nedo verkennen, of de inhammen van de Miljoen Meter. Je moet ’t kanaal op, en de zee! En met ’n bootje als dit kan je dat allemaal!’

‘Moet je ’s kijken,’ zei hij, en hij keerde het blauwe bootje om, zo pijlsnel dat ik niet de kans kreeg hem tegen te houden.

‘Kijk zelf maar,’ zei hij. ‘Ik zeg niet dat-ie spiksplinternieuw is, maar hij is nog maar zeven jaar oud, en met ’n beetje beleid gaat-ie nog wel vijftien jaar mee. Twintig, als je d’r voorzichtig mee bent.’

Ik vertelde hem wat er door mijn hoofd ging.

‘O, over de prijs worden we ’t wel eens,’ schreeuwde hij. ‘Voor de professor van de Stoombotenkaai zak ik meteen tot vijf. Vijf maar!’

Nadat hij had gehoord wat ik daarvan vond, stak hij een hand uit.

‘Sigaret,’ zei hij.

Ik overhandigde mijn sigaretten en lucifers.

Hij haalde een sigaret uit het doosje en stak op. Toen stopte hij het doosje in zijn zak en gaf me alleen de lucifers terug.

‘Nou, dan doen we ’t zo!’ riep hij. ‘Omdat jij ’t bent, zak ik tot vier. Vier!’

Op mijn antwoord drukte de oude man de sigaret uit op de grond, stak de peuk achter zijn oor en begon weer te schreeuwen. Ik zag de minachtende blik en het spottende gezicht van Chō al voor me, maar tegelijkertijd realiseerde ik me dat de oude man me gevangen had in een net waaruit geen ontsnappen mogelijk was.

‘Hier, moet je kijken!’ schreeuwde hij. ‘Omdat-ie een tijdje op ’t land heeft gelegen, is de bodem ’n beetje droog, maar hij zit nog zó stevig in elkaar!’

Hij streelde en klopte liefkozend op de zijkant en de boeg van de boot. Terwijl ik hem zo bezig zag, besefte ik dat de snelheid waarmee hij de boot had omgekeerd twee bedoelingen had: mij te strikken, en de sprieten dor onkruid aan mijn zicht te onttrekken. Maar er was nog iets, en ik heb me voorgenomen daar niet over te schrijven omdat mijn lezers me toch niet zullen geloven. Toen de oude man de boeg beetpakte en heen en weer haalde, brak de punt af. En wat deed hij? Hij spuugde op het hout dat hij in zijn hand hield, drukte de punt terug op zijn oorspronkelijke plaats en hield hem met één hand vast terwijl hij nog harder ging schreeuwen. Dat gebeurde werkelijk, maar als ik dat zo schrijf, denken mijn lezers beslist dat ik overdrijf om het interessant te houden. Uit dit onbetekenende incident kan men opmaken hoe moeilijk het is de feiten weer te geven zoals ze werkelijk plaats hebben gevonden.

‘Goed dan, drie vijftig,’ zei de oude man. ‘Maar geen duit lager. Drie vijftig. Gedaan!’

Ik stelde een bescheiden vraag.

‘O, dat stelt geen reet voor,’ zei de oude man. ‘De scheepswerf in Ikazuchi maakt dat zó in orde. Ik breng de boot ernaartoe, en dan wil ik ’t ze met alle liefde vragen.’

‘En verder,’ voegde hij er haastig aan toe, ‘is ’t hier te doen gebruikelijk dat de koper d’r iets tastbaars bij doet. Een pondje varkensvlees, of als ’t zomer is ’n stuk of drie watermeloenen. Jij rookt altijd buitenlandse sigaretten...’

Ik zei dat ik varkensvlees zou leveren.

Op deze manier werd ik de eigenaar van de blauwe schuit. Hoe klein en aftands ze ook was, ik was de bezitter van een heuse boot, maar ik kan niet zeggen dat dat besef me met blijdschap of trots vervulde. Als ik dacht aan de honende manier waarop Chō en de rest van de schooljeugd me uit zouden lachen, voelde ik me eerder verslagen, somber, triest.

‘Prima boot,’ zei ik op de terugweg tegen mezelf. ‘Zolang je er maar niet in stapt om te varen.’

De volgende dag ging ik naar het huis van de oude man met het geld voor de boot en een pondje varkensvlees. Ik had ook een paar verzoekjes inzake de blauwe schuit. De oude man luisterde welwillend en beloofde dat het allemaal voor elkaar zou komen.

==

De mandarijnenboom

Suke-naako (naako is een lokaal achtervoegsel dat verwijst naar een jonge man van een jaar of twintig) – Suke-naako dan, was verliefd op Kane. Suke-naako was bemanningslid op de Grote Vlinder, en Kane pelde schelpen in een van de conservenfabrieken. Ze had ook een man.

In dit stadje betekende ‘liefde’ vrijen in een van de zeewierhutten van de Miljoen Meter. Als je te veel haast had om daarheen te gaan, nam je genoegen met het dorre riet van een braakliggend stukje land, en in de zomer voorzagen de dijk van de Nedo, het voorhof van de Myōkendō-schrijn of het hutje van de brandweerpomp in zulke nijpende behoeften. In feite waren de enigen die de moeite namen helemaal naar de zeewierhutten te gaan, paartjes die echt totaal weg van elkaar waren of vrouwen die niet in staat waren hun extatische kreten te onderdrukken. Onder de bewoners van het stadje gingen de namen van de vijf vrouwen die er deze gewoonte op na hielden vrijelijk en veelvuldig over de tong, maar volgens de algemene mening was zulk gekreun en gesteun ‘echt niet zo ongewoon dat je d’r speciaal voor naar de Miljoen Meter moest’.

Maar Suke-naako was zo niet. Zijn liefde was zuiver en gemeend, zoals de liefde van een middelbare scholier voor een klasgenootje. Als de Grote Vlinder de zee opstoomde om schelpen te laden, hunkerde zijn hart naar Kane. Zijn ogen zagen niets dan Kane. Het beeld van Kane, behendig schelpen pellend te midden van de vrouwen en oma’s voor het verweerde gebouw van de conservenfabriek, doemde voortdurend voor hem op om dan weer te vervagen.

Behalve de kapitein en de machinist had de Grote Vlinder drie gewone bemanningsleden. Kapitein Araki had een gezin, maar Masayama (de machinist) en de andere leden van de bemanning woonden in een kamertje in de fabriek. In zijn verlangen zijn liefde geheim te houden, deed Suke-naako zijn uiterste best er niets van te laten merken, maar op een nacht noemde hij de naam van zijn geliefde in zijn slaap. Dat hoorden de twee scheepsgezellen die naast hem sliepen. Al zijn moeite was voor niets geweest.

‘En gisteravond was niet de eerste keer,’ zei de een. ‘We hebben je al eerder bezig gehoord, nietwaar?’

‘Precies,’ zei de ander. ‘Gisteravond was ’t voor ’t eerst dat we d’r naam duidelijk konden opvangen, maar je ligt al nachtenlang te zuchten van: “Ik hou van je! O, ik hou zo van je”.’

‘O, Ka-ne!’ De eerste scheepsgezel sloeg zijn armen om zijn eigen nek en hijgde kronkelend in een gemaakte stem: ‘Ik hou van je. O, ik hou van je. Ster-vens-veel, Kane. O!’

Suke-naako’s gezicht verstijfde. Hij keek een andere kant op en veegde met de rug van zijn hand zijn tranen weg. Hij wou dat hij dood was. Als hij daartoe in staat was geweest, had hij zijn twee kwelgeesten halfdood geslagen, maar hij was tenger en maar net over de een meter vijftig. De anderen waren veel gespierder en vele malen sterker. Dat had hij wel begrepen toen hij zag hoe ze schelpen laadden op zee en uitlaadden als ze terug waren bij de fabriek.

Hij wou dat hij dood was.

Suke-naako zwoer een dure eed. Als hij langs de fabriek moest waarvoor Kane zat te pellen, liep hij – rende hij bijna – rechtdoor zonder naar haar te kijken. Hij wilde later machinist worden, en ’s avonds als het werk erop zat, verdiepte hij zich in boeken over motoren. Die boeken had hij voor het merendeel van kapitein Araki geleend, maar voor een paar – over dieselmotoren – was hij zelf naar Tokyo gegaan, waar hij ze in Kanda* op de kop had getikt.

Er was geen nacht dat hij voor twaalf uur naar bed ging. De twee andere bemanningsleden en de machinist brachten bijna elke avond door in de kroeg, en als ze thuiskwamen, zaten ze te kaarten en te dobbelen tot het licht werd, en daarbij werd gretig gegokt. Ze brachten meisjes mee uit de vreethuizen en haalden kwalijke grappen uit, en soms leidde al dat gokken en gedonderjaag met vrouwen tot slaande ruzie. Om aan zulke herrie te ontkomen, verschoof Suke-naako zijn bureautje naar een hoek van de kamer, sloeg zijn handen over zijn oren om zich op zijn boek te kunnen concentreren en maakte aantekeningen zo goed of zo kwaad als het ging. Het was een langwerpig, doosachtig kamertje van ongeveer dertig vierkante meter met alleen een zwak naakt peertje dat van het plafond bungelde. In het flauwe beetje licht dat zijn hoek bereikte, studeerde en schreef Suke-naako naarstig verder.

De anderen vonden dat gestudeer maar een stom gedoe. Als je een jaar of vijf, zes op een boot werkte en goed keek wat je eigen machinist deed, werd je zelf ook een prima machinist. Dat was hoe de meeste machinisten van de twee rederijen het vak hadden geleerd.

Nadat hij zo gepest was over Kane, werd Suke-naako helemaal mensenschuw en legde hij zich nog meer toe op zijn studie. Het verhaal over zijn nachtelijke ontboezeming verspreidde zich als een lopend vuurtje maar doofde net zo snel weer uit. In het stadje waren verhalen over getrouwde vrouwen die vreemdgingen aan de orde van de dag. Er was geen man die er raar van opkeek als hij te horen kreeg dat zijn vrouw met die-en-die naar bed was geweest. Daar maakte hij zich vanaf door te zeggen dat ‘moeder de vrouw ook wel ’s wat anders lustte’ of ‘als zijn afdankertje de vent paste, moest-ie ’r vooral gebruik van maken’. Vanzelfsprekend lustte de echtgenoot in kwestie daarna ook wel eens iets anders. En niet elke man was zo ruimdenkend. Er was wel een plaatselijk gezegde dat ‘de dochters en vrouwen in Urakasu voor ’t grijpen in de wei liepen’, maar zo nu en dan waren er toch mannen die jaloers werden, en dat leidde soms tot ontstellende ruzie.

Suke-naako had zijn liefde alleen in zijn slaap opgebiecht. Dat was even lachen geweest, maar daarna was iedereen het weer onmiddellijk vergeten. Maar Suke-naako voelde zich gekwetst. Hij vergat het niet zo licht, en Kane evenmin.

Op een middag vroeg in de zomer spraken ze elkaar voor het eerst, op de dijk langs de Nedo. De fabriek was die dag gesloten, zodat Suke-naako na het middageten met twee boeken onder zijn arm naar de dijk was gelopen en in het hoge gras van het talud was gaan zitten. Hij sloeg een boek open, hij las, hij sloeg bladzijden om, maar niets van wat hij las, drong tot hem door. De karakters marcheerden in het gelid aan zijn ogen voorbij, maar zodra er een regel gepasseerd was, vergat hij wat erin had gestaan. Hij probeerde het door hardop te lezen, woord voor woord, met zijn vinger naast de karakters, maar dat hielp geen zier. Hoe vaak hij een zin ook las en herlas, er bleef niets van hangen.

Toen kwam Kane eraan. Dat was geen toeval, want ze was hem gevolgd. Ze had hem al een tijdlang gadegeslagen toen ze tot het besef kwam dat het initiatief van haar uit moest gaan, en die dag had zich eindelijk een goede gelegenheid voorgedaan.

‘Hee, als dat Suke niet is!’ riep ze, zwaar verrast. ‘Wat doe jij hier? O, je zit te studeren. Wat knap van je!’

Suke-naako klapte zijn boek dicht. Hij verstijfde zo dat hij niet eens om kon kijken. Hij gloeide over zijn hele lichaam en zijn hart leek uit zijn keel te willen springen. Kane liep de helling af en ging naast hem in het gras zitten. Hij rook de zoete geur van haar vrouwenlichaam, hij rook de geur van het poeder waarmee ze zich had opgemaakt; een bedwelmend warme lucht omgaf hem, tot hij er duizelig van werd.

‘De lente is vergangen,’ zei Kane, diep onder de indruk van haar eigen verfijnde woordkeus. ‘Een waterstroom en een mensenlichaam zijn slechts van korte duur.’

De zon was al over zijn hoogtepunt heen. Er hing een lichte nevel in de lucht en het brede oppervlak van de Nedo was zo rimpelloos kalm dat het leek of de rivier was ingeslapen. Om hen heen dreef de geur van opgewarmde aarde en nieuw ontsproten gras, en uit de klompen jong riet aan de overkant van de rivier klonk af en toe het schelle gekwetter van een vogel.

‘Zou dat een karekiet zijn?’ vroeg Kane. ‘Of is het nog wat te vroeg voor karekieten?’

Ze keek naar Suke-naako en zag dat hij zat te trillen als een riet. Zijn strakke, spierwitte gezicht was naar de grond gericht, zijn vingers begroeven zich in zijn knieën, zijn tanden beten op zijn onderlip en hij beefde onbedaarlijk. Kane voelde een vreemde blijdschap in zich opwellen. Er trok een rilling door haar heen, van een geluk dat ze nooit eerder had mogen smaken maar dat haar over haar hele lichaam kippenvel bezorgde.

‘Ik vind je heel lief,’ fluisterde ze hem in zijn oor. ‘Ken je de zeewierhut van Yoshino? Ja toch zeker?’

Suke-naako knikte stilletjes.

‘Ik heb je iets te vertellen,’ vervolgde ze. ‘Kun je daar vanavond om zeven uur zijn? Kun je dat?’

Ze legde haar hand stilletjes op de zijne. Hij schrok op en verstijfde nog meer, en toen begon hij zo heftig te beven dat ze het door haar hand kon voelen. Ze werd nogmaals overvallen door die vreemde blijdschap. Ze pakte Suke-naako stevig bij zijn pols en liet toen weer los.

‘Rond deze tijd komt iedereen weer terug van zee,’ zuchtte ze. ‘Als ze ons hier samen zien, krijg je allemaal geroddel, dus ik ga naar huis. Het gaat in deze wereld nooit zoals je wil.’

Ze herhaalde haar belofte voor die avond nog een keer en liep neuriënd terug naar huis.

Suke-naako telde de minuten af voor hij eventjes durfde om te kijken. Hij had te lang in dezelfde houding gezeten, want hij had kramp in zijn nekspieren en hij hoorde zijn wervels kraken. Kane was een minuscule gedaante bij de in een witte wolk gehulde kalkbranderij.

‘Ik vind je heel lief,’ herhaalde hij haar woorden terwijl hij zijn nek masseerde. ‘Ik vind je heel lief.’

Zijn gezicht vertrok en er rolden tranen uit zijn ogen.

De lente is vergangen, het gaat in deze wereld nooit zoals je wil, ik vind je heel lief, een waterstroom en een mensenlichaam zijn slechts van korte duur. Deze woorden speelden door zijn hoofd, elk gehuld in een schoonheid die niet van deze wereld was. Ze glansden als zuiver goud en leken hem bijna net zo waardevol.

‘Ik zal ze nooit vergeten, zolang ik leef,’ fluisterde hij zachtjes. ‘Hoe oud ik ook word, ik zal ze tot mijn dood onthouden, dat weet ik zeker.’

Mooie dingen zijn breekbaar, en omdat ze breekbaar zijn, zijn ze des te mooier. Dat zou ik kunnen zeggen, maar ik doe het niet. Er is niets moois aan dit verhaal. Integendeel, het bezoedelt een mooie emotie en drijft er de spot mee. Het enig mooie eraan is Suke-naako’s liefde, want die was onberispelijk zuiver.

Die avond ging hij op de afgesproken tijd naar de afgesproken plaats. Yoshino was een verhuurder van vissersboten in Kanaal-Zuid, maar in het juiste seizoen droogde hij ook zeewier, en daarom had hij achter de Benten-schrijn een hutje waar zeewier tot vellen werd geschept en te drogen gehangen. Het stond aan het begin van de Miljoen Meter, te midden van akkers en woeste grond, en de nabijste zeewierhut stond er tweehonderd meter vandaan.

Hoewel de dagen al waren begonnen te lengen, was het al helemaal donker. In het warme duister kon hij veenmollen horen tsjirpen. Kane stond al voor de donkere hut te wachten en riep zijn naam toen ze hem zag. Op knieën die zo knikten dat hij moest uitkijken om niet te vallen, liep Suke-naako naar haar toe.

‘Waarom ben je zo laat?’ vroeg ze ongeduldig. ‘Naarling! Weet je niet dat je ’n vrouw nooit mag laten wachten?’

Ze graaide impulsief naar zijn hand. Suke-naako deinsde terug in paniek en terwijl hij zijn hand los probeerde te trekken, stamelde hij: ‘Je zei dat je me iets te vertellen had?’

Zijn stem klok schor en zijn woorden waren nauwelijks te verstaan. Kane glimlachte veelbetekenend en pakte zijn hand nog harder vast. De geur van haar poeder en haar lichaam was nog sterker dan die middag op de dijk. Het duizelde hem voor de ogen.

‘Ja, iets heel belangrijks,’ fluisterde ze. ‘Dat zal ik je binnen op m’n gemak uit de doeken doen. Kom mee, naar binnen.’

Hij zette zich schrap.

‘Ik... Ik...’

‘Hè, doe niet zo moeilijk!’

‘Ja maar, ik eh...’ stamelde hij.

‘Kom nu maar.’ Kane ademde wild en trok hem met verbazende kracht naar zich toe. ‘Je hoeft nergens bang voor te zijn. Je hoeft je alleen als ’n man te gedragen.’

Suke-naako’s tanden klapperden hoorbaar.

Kane trok hem mee de hut in en deed de deur dicht. Dit soort zeewierhut heeft een schuifdeur van ongeveer een meter breed die met een hangslot op slot kan worden gedaan. Maar meestal zit zo’n deur zo los dat je hem makkelijk openschuift, met hangslot en al, en als je naar huis gaat, schuif je hem gewoon weer dicht.

‘Je trilt nog steeds,’ klonk Kane’s stem vanuit de hut. ‘Nee, niet zo trekken! Hier, zó moet je je hand houden.’

Ze giechelde.

‘Suke,’ vleide ze. ‘Hou oud ben je nu? Wat, negentien? Zo jong nog? O, wat fijn!’

Kane was vijfendertig. Haar man Shitsu was een dronkenlap en een luie donder. Zo nu en dan, als hij daarvoor in de stemming was, werkte hij als dagloner, maar de mensen zeiden van hem dat hij dat zijn hele leven nooit een hele dag had volgehouden. Hij gokte niet en donderjaagde niet met vrouwen. Al wat hij deed was drinken, slapen, rondlummelen en kletspraatjes maken. Het hoeft nauwelijks te worden gezegd dat Kane het huishoudgeld verdiende en beheerde. Shitsu moest rondkomen van het zakgeld dat ze hem toestopte, en dat was altijd meteen op. Hij was dus voortdurend op zoek naar iemand die hem kon trakteren, en hij klopte vaak genoeg aan bij Kane’s mannen om hun geld af te troggelen.

Misschien omdat ze nooit kinderen had gehad, was Kane’s huid nog strak en glad. Ze had de verleidelijke stem die alle overspelige vrouwen eigen is en ogen die haar bedoelingen veel duidelijker uitdrukten dan haar woorden. Zoiets had ze zich niet aangeleerd, ze was ermee geboren – al had ze in dit stadje zulke wapens niet één keer nodig gehad.

‘De enige die precies weet hoeveel kerels die slet ’r op na houdt, is d’r eigen man,’ zeiden de mensen van haar.

Of het waar is, weet ik niet, maar elke man die met Kane sliep, kon erop rekenen dat Shitsu hem een bezoekje bracht. Niet om zich te beklagen of zo. Hij nodigde de man alleen uit om even naar buiten te komen en vroeg dan schaapachtig: ‘Kun je me wat geven voor ’n borrel?’ Hij nam altijd aan wat hem werd aangeboden, en als hij niets kreeg, liep hij zonder problemen te veroorzaken weer weg.

Suke-naako’s liefde duurde ongeveer een maand voor er een wreed einde aan kwam. Op een avond waren ze weer in de zeewierhut van Yoshino toen hij – trillend, maar dit keer van woede – Kane verwijten begon te maken. Hij had gehoord dat ze ook met andere mannen sliep.

‘Dat hindert toch niks?’ zei Kane, en ze trok hem wat dichter naar zich toe. ‘De enige van wie ik werkelijk hou, ben jij. Maar je kunt niet alles hebben. Zo werkt de wereld niet.’

Suke-naako sloeg haar handen weg.

‘Ik wil ook niet alles!’ zei hij, nog steeds trillend. ‘De verhouding tussen man en vrouw is als ’n mandarijnenboom. Als ze die met vereende krachten verzorgen, komen daar mandarijntjes aan. Maar als de vrouw net als jij met de ene man na de andere slaapt, groeien ’r aubergines aan die boom of pompoenen – aardappelen misschien wel. En dat wil ik niet!’

‘Doe niet zo verdomde stom!’ Kane werd opeens boos. ‘Dat moet jij vooral zeggen, knulletje! Jij hebt me toch mooi van m’n man gestolen? En dan zwam je over aubergines en pompoenen. Laat me niet lachen zeg!’

Toen noemde ze hem een woord dat ik hier niet durf af te drukken.

Het mooie, zuivere goudglanzende sieraad was gebroken. Suke-naako bezon zich op zijn daden en legde zich weer toe op zijn studie. Voor de tweede maal wilde hij maar dat hij dood was, en hij nam zich voor te verhuizen naar een verre plaats waar niemand hem kende. Hij zag zichzelf al over een uitgestrekte vlakte strompelen, ergens in Hokkaido of zo, waar de sneeuw met bakken uit de hemel valt en je geen mens tegenkomt, met hangend hoofd en gebroken hart, en elke keer weer vervulde zo’n visioen hem met een soort welbehagen, maar hij kon nooit de moed opbrengen die plannen uit te voeren.

‘Wat heb ik eraan aan zulke stomme dingen te denken?’ Hij klampte zich vast aan zijn bureau en schudde zijn hoofd. ‘Als ik me daardoor laat afleiden, kom ik nooit vooruit in de wereld.’ Hij sloeg zijn handen over zijn oren om de herrie van de machinist en de andere twee niet te hoeven horen en las hardop maar binnensmonds voor uit het boek voor hem: ‘Mechanisme A bestaat uit twee delen, een stator en een rotor, waarbij de stoomcilinder het centrale deel van de stator vormt...’

Kane keurde Suke-naako geen blik meer waardig. Elke dag spreidde ze haar rietmat voor de conservenfabriek, en terwijl ze met de andere getrouwde vrouwen en oma’s schelpen zat te pellen, kletste ze zo vrolijk dat iedereen erom moest lachen. Als Suke-naako voorbijkwam, zag ze hem gewoon niet, en als ze dat wel deed, was het met dezelfde soort onverschillige blik als wanneer ze een hond of een kat voorbij zag gaan.

Shitsu bracht geen bezoek aan Suke-naako, maar als hij in het vervolg langsging bij een van Kane’s minnaars, mompelde hij: ‘Een echtpaar is net ’n mandarijnenboom, man! En voor niks mandarijnen eten die je zelf niet hebt gekweekt, da’s tegen de wet.’ Dan wendde hij gegeneerd zijn ogen af. ‘Jij hebt van onze mandarijnenboom gegeten, dus dan is ’t niet meer dan redelijk dat je d’r wat voor betaalt. Want wees eerlijk: ’n mandarijn is geen aubergine of pompoen!’

En zo kreeg Shitsu de reputatie een wijs man te zijn geworden.

==

De emmergek

Ik merkte de man voor het eerst op terwijl ik stond te vissen onder de dijk langs de Nedo.

Maar voordat ik hem zag, was Kura-naako al langsgekomen. Hij bleef een tijdje zwijgend achter me staan om te zien of ik wat ving. Kura-naako was een van de roeiers in dienst van de Duizend Hengels – een stoere jonge kerel met wangen die altijd rood waren. Hij was zuinig met zijn woorden, wat onder de jongelui in deze streek niet veel voorkomt, en deed nooit moeilijk, en hij was populair bij iedereen.

‘Waar vis je op?’ vroeg Kura-naako.

Dat was een vraag waarop ik zo gauw geen antwoord kon geven. Het hing helemaal af van welke vis bereid was zich te laten vangen.

‘Karper?’ vroeg hij weer.

Ik haalde mijn sigaretten tevoorschijn en bood hem er een aan.

‘Bedankt, maar nee,’ zei Kura-naako. ‘Ik rook ’r maar eentje per dag – na ’t eten.’

Ik stak op. Op hetzelfde ogenblik bewoog mijn dobber en verdween met kracht onder water. Mezelf verslikkend in de rook van mijn sigaret haalde ik op. Het was een grote grondel.

‘Twee jaar oud, schat ik,’ zei Kura-naako.

Ik haalde de grondel van de haak en stopte hem in mijn emmer. Daarna deed ik nieuw aas aan de haak en gooide weer uit.

‘Hm,’ zei Kura-naako. ‘Dus als grondels twee jaar zijn, komen ze tot hier de rivier op.’

Hij klonk niet in het minst ironisch of spottend. Ik bespeurde eerder een gematigde vorm van sympathie in zijn woorden, en dat zette me juist onder druk. Ik voelde me in het nauw gedreven. Kura-naako was een expert. Als het gaat om de beste visplekjes kon je de roeiers in Urakasu die er meer kenden dan hij op je vingers tellen. Hij zou nooit een hengelaar die zijn zinnen op zwarte zeebrasem had gezet, meenemen naar een plek waar alleen maar grondel zit. Daarom vroegen de krenterigste klanten altijd naar hem, werd er gezegd.

Over het subtiele causale verband tussen krenterige klant en goede roeier kan ik het volgende voorbeeld geven. Als een klant ’s ochtends zijn logement verlaat, krijgt hij rijst, tsukudani* en ingelegde groente mee. De meeste klanten maken de vis die ze op zee vangen meteen klaar, en dan eten ze die op met de rijst en de groente, zodat de tsukudani voor de roeier overblijft. Maar een krenterige klant neemt de vis mee terug naar het logement en doet zijn maal met tsukudani, groente en rijst. Dan zit er voor de roeier niets anders op dan zout zeewater over zijn eigen rijst te sprenkelen en het overtollige water af te gieten. Bovendien willen krenterige klanten ook nooit met lege handen terugkomen, dus hebben ze het altijd op de bekwaamste roeiers voorzien. Ziedaar het verband.

Zou er iemand zijn die het niet benauwd krijgt in het bijzijn van zo’n consciëntieuze, algemeen erkende expert? Mijn vangst van een grote, twee jaar oude grondel vier kilometer stroomopwaarts van de mond van de rivier leek een vergissing die indruiste tegen alle gezond verstand. Ik schaamde me zowaar.

‘Ik hoor dat je die blauwe schuit hebt gekocht?’ vroeg Kura-naako na een tijdje stil te zijn geweest.

Op mijn antwoord bukte hij, plukte een halmpje gras en stak het dunne steeltje tussen zijn tanden.

‘O jee,’ zei hij. ‘Er komt heel wat bij kijken voor je dat wrak weer vlot hebt.’

Hierop antwoordde ik niet.

Bij de wasplaats had ik al een tijdlang een man gezien die water stond te scheppen. In de dijk van de Nedo was een trapje gemaakt met aan de voet daarvan een soort steigertje waar je water kon scheppen en dingen kon wassen. De man was aan komen lopen met twee schone emmers aan een draagstok. De glad gepoetste, dunne stok was amberkleurig en leek speciaal gemaakt, de emmers waren van overlangs gezaagd cederhout en hingen aan koperen hengsels. Deze details merkte ik op omdat de man zo eigenaardig gekleed was en zich even eigenaardig gedroeg.

Hij zag eruit als een jaar of zes-, zeventien, maar voor hetzelfde geld was hij de dertig al gepasseerd. Hij was mager en klein, hoogstens een meter vijftig of zo. Hij was gekleed in een modieuze dungestreepte kimono van pongézijde met een smalle obi en een grofgestreept donkerbruin jak zonder mouwen, en hij liep op zōri* met leren zolen. De indruk die hij maakte was van een jonge man die ondanks zijn leeftijd al in ruste is gaan leven en – gezien de ongelofelijk voorzichtige manier waarop hij het aanpakte – van waterscheppen toeten noch blazen weet.

Hij hield zijn ogen strak op de rivier gericht. Op het eerste gezicht leek hij in gedachten verzonken, maar al zijn aandacht moet in die blik geconcentreerd zijn geweest, want op het moment dat het water van de rivier helemaal schoon was, gooide hij zijn emmers erin. Tot dan toe was zijn behoedzaamheid van zeldzame klasse geweest, maar dit was nog maar het begin. Nu hurkte hij naast de emmers neer en richtte zijn ogen op het water dat hij net had geschept. Tijd leek voor hem geen rol te spelen, want hij keek op z’n dooie gemak, in volstrekte rust. Als er geen enkel vuiltje in het water dreef, was het goed, maar zag hij ook maar de kleinste ongerechtigheid, dan ging het water weer terug in de rivier en begon het staren weer van voren af aan.

De eerste keer dat ik de man had gadegeslagen, wist ik dat allemaal niet. Ik was gekomen om te vissen en besteedde geen aandacht aan de tijd, maar ik schat dat hij er bijna twee uur voor nodig had om zijn emmers te vullen. Tegen de tijd dat hij tevreden wegging, zijn emmers wiegend aan zijn draagstok, was Kura-naako al lang en breed verdwenen.

Er zullen maar weinig mensen zijn die mij geloven als ik zeg dat de man er twee uur over deed om water te scheppen. De eerste keer dat ik hem zag, besefte ik ook niet dat hij er zo lang voor nodig had, maar ik zag hem een tweede keer, en een derde, en nog vaker, en ik stelde vast dat twee uur normaal was. Soms deed hij er zelfs een halve dag over.

Op een dag liep ik met mijn schetsboek onder mijn arm over de brug die midden in het stadje over het kanaal ligt, toen ik van de andere kant de man zag komen, zoals altijd gekleed in zijn mouwloze jak en op zōri met leren zolen. Hij had een lolly in zijn mond en draaide het stokje vrolijk rond met zijn handen. Zijn gezicht stond alsof hij geen enkele zorg op de wereld had, en zo liep hij ook. Het was een smalle brug, en toen ik opzijstapte om hem langs te laten, hoorde ik dat hij een aria neuriede, en vrij kundig ook.

Toen ik Chō van de Duizend Hengels vroeg wie hij was, trok die geringschattend zijn neus op.

‘Z’n ouders hadden ’n vishandel aan ’t kanaal,’ zei hij. ‘De mensen noemen ’m “de emmergek”.’

Ik vroeg verder.

‘Nee, dat werd-ie pas later,’ zei het derdeklassertje. ‘Hij heeft ’n grammofoon, weet je wel, en toen begon-ie platen te kopen, de ene plaat na de ander. Hij kocht ’r zo veel dat het hele plafond d’rvan kraakte, en daar luisterde-ie de godganse dag naar. En hoe meer platen-ie kocht, hoe gekker-ie ging doen. Nou, dachten z’n ouders, als-ie trouwt, gaat ’t ’r misschien wel af, dus ze vonden ’n bruid voor ’m in Katsushika,* maar dacht je dat-ie beter werd? Mooi niet! En toen is-ie met dat scheppen begonnen.’

Chō was niet op zijn mondje gevallen en zijn ogen en oren zaten niet in zijn zak. Op school deed hij voor niemand onder en hij was altijd haantje de voorste. Nu verzamelde dit pientere knaapje voldoende speeksel voor een spervuur van informatie en vertelde met grote ogen verder.

De man deed niets. Na de dood van zijn vader hadden zijn moeder en zijn vrouw de vishandel met behulp van drie jonge knechten niet alleen gaande gehouden maar er ook een succes van gemaakt. Zodra de man ’s ochtends opstond, liep hij naar de Stoombotenkaai om water te scheppen, en als hij thuiskwam, leegde hij de emmers in de wasbak. Met het water uit de eerste emmer poetste hij zijn tanden, met het water uit de tweede waste hij zich, maar zonder een druppel te verspillen – langzaam, zorgvuldig en onvermoeibaar. Dan was de dag al voor de helft voorbij, dus tegen de tijd dat hij had ontbeten was het meestal middag. Daarna ging hij naar boven om naar zijn platen te luisteren of hij wandelde sabbelend op een zuurtje door de stad. Zo bracht hij elke dag onveranderlijk door.