Arthur Langeveld

Tussen geld en God

Dostojevski voor beginners

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 ARTHUR LANGEVELD, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2064 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Vooraf

Weinig schrijvers zijn zo bewonderd, opgehemeld, verafgood als Fjodor Michajlovitsj Dostojevski, en weinig schrijvers zijn zo verguisd, beschimpt en verafschuwd als hij. Zelden is een schrijver met zo veel fanfare de literatuur binnengehaald, zelden is de begrafenis van een schrijver zo’n waarlijk nationale gebeurtenis geweest, zelden zijn een schrijver zo veel profetische, ja bijna goddelijke gaven toegeschreven, en zelden heeft een schrijver zo veel haat, modder, venijn over zich heen gehad, zowel bij leven als postuum. Tot op de dag van vandaag. Dostojevski is ook bij zijn tweehonderdste geboortedag, op 11 november 2021, nog steeds geen onomstreden auteur, al heeft de bewondering langzamerhand de overhand gekregen.

==

Over Dostojevski is meer geschreven dan een mens in één leven kan lezen. Je moet dus wel gek zijn om daar nog iets aan toe te willen voegen. Dat ik dat toch gedaan heb, heeft een schijnbaar onbeduidende oorzaak.

Jaren geleden werd ik eens opgebeld door een oude kennis. Ze had mijn kersverse vertaling van De broers Karamazov gelezen en was geïntrigeerd geraakt door de schrijver. Of ik haar een boek over Dostojevski kon aanraden, een toegankelijke introductie op de man en zijn werk. Ik moest haar bekennen dat ik zo’n boek eigenlijk niet kende. Van de standaardbiografie van Joseph Frank, in vijf dikke delen, was toevallig net in die tijd een tot één deel verkorte uitgave verschenen. Een prachtig boek, maar nog steeds meer dan duizend bladzijden. Dat was het enige wat ik kon bedenken. Toen begon het idee te rijpen dat ik zo’n beknopte introductie misschien zelf maar moest schrijven. Want ook ik was al vertalende steeds meer gefascineerd geraakt door deze schrijver, maar pas vijftien jaar en vele Dostojevski-vertalingen later heb ik de moed kunnen opbrengen tot het schrijven van wat dit boek is geworden.

==

De laatste decennia is er een nieuwe mode in de Dostojevski-literatuur ontstaan: Dostojevski als held in de roman van zijn eigen leven. Romans waarin feit en fictie dooreenlopen en die zich meestal concentreren op één of enkele episodes uit of aspecten van zijn leven. De beste is De meester van Petersburg van J.M. Coetzee, maar er zijn er veel meer, van wisselende kwaliteit. Het leven van Dostojevski biedt vele aanknopingspunten voor dit genre en het is verleidelijk genoeg, maar ik heb besloten hier niet aan toe te geven. De blote feiten zijn al spectaculair genoeg, daar heb je geen fictie meer bij nodig. Dostojevski zei dat zelf ook dikwijls tegen jonge schrijvers: je hoeft niets te verzinnen, de werkelijkheid is onuitputtelijk.

De feiten van Dostojevski’s leven bleken echter niet zo bloot als ik had gehoopt. Sommige ervan zijn in de loop der tijden nogal vervormd, aangedikt of afgezwakt. Dostojevski’s leven is een rijke bron voor mythevorming, voor romantische clichés, die wel enige nuancering behoefden. En over sommige feiten uit zijn leven zijn de geleerden het nog steeds niet met elkaar eens.

En dan het oeuvre. Ook daarover is zo veel gezegd dat me een zekere aarzeling bekroop – zacht uitgedrukt – om daar nog iets aan toe te voegen. Gelukkig betreft het overgrote deel van de Dostojevski-literatuur zijn vier grote romans. Over Misdaad en straf, De idioot, Duivels/Demonen, De broers Karamazov zijn boekenkasten volgeschreven, maar zijn andere werken – de vroege werken, de verhalen en novellen – zijn juist nogal stiefmoederlijk bedeeld. Zij hebben natuurlijk niet de reikwijdte en de diepte van de grote romans en worden daarom vaak beschouwd als quantités négligeables. Wat ze bepaald niet zijn.

Ook Dostojevski’s omvangrijke journalistieke werk is nogal onderbelicht. Het is meer tijdgebonden dan het literaire werk, dat is waar, en er worden nogal eens standpunten in verdedigd die tegenwoordig als politiek incorrect gelden, dat is ook waar, maar dat maakt het misschien wel des te interessanter.

==

Dostojevski is een unicum in de Russische literatuur. Een schrijver die schrijft als niemand anders, die de in zijn tijd gangbare literaire taal verafschuwde en zo ‘onliterair’ mogelijk probeerde te schrijven, want taal is een huis met vele kamers waarvan hij er het liefst zo veel mogelijk gebruikte. Een schrijver die niets had met de fraaie beschrijvingen van landgoederen vol bloeiende seringen, vogelkers en knappe jonge vrouwen die je bij zijn collega’s zo vaak tegenkomt en die voor veel Westerse lezers de charme van de Russische literatuur uitmaken, en die Sint-Petersburg, die stad vol prachtige paleizen en monumenten, beschrijft als een hel op aarde. Aan het begin van zijn loopbaan een jonge hond die alle genres en stijlen uitprobeerde, en zijn hele leven lang iemand die uit vele bronnen putte: uit de klucht, het melodrama, de keukenmeidenroman, maar ook uit Poesjkin, Gogol, Balzac, Flaubert, George Sand, Dickens en Thackeray en niet in de laatste plaats uit de Bijbel en uit de kranten van zijn tijd. En die dat allemaal vermaalde tot een geheel eigen wereld, de Dostojevski-wereld, die zich ondanks alle overeenkomsten met déze wereld toch ergens op een andere planeet lijkt te bevinden. Een wereld met never a dull moment, waar het leven voortdendert in onstuitbare vaart, personages op één dag meer bezoeken afleggen en toevallige ontmoetingen hebben dan een normaal mens in een half jaar, en waar de hartstochten hoog oplaaien. Dostojevski is opera en wie daar niet van houdt kan er maar beter uit de buurt blijven.

‘Na Dostojevski lijkt alles saai,’ zegt de Russische filosoof Nikolaj Berdjajev in zijn monografie over de schrijver. ‘Alsof je in andere werelden bent geweest, in andere dimensies, en nu weer terugkeert in onze eigen driedimensionale wereld.’1 ‘En hij is ook een van de intelligentste schrijvers uit de wereldliteratuur, ongeëvenaard in het doorzien van het menselijk gedrag en in het doordenken van ideologieën en maatschappijvisies.’2

Dat neemt niet weg dat hij bij tijd en wijle knap irritant kan zijn met die eindeloze zelfanalyses van zijn meestal verknipte personages en dat taalgebruik waarvan je nooit weet of het nu serieus gemeend is of een persiflage.

Dostojevski lezen is werken, ervoor gaan, om het populair te zeggen. Maar voor wie ervoor openstaat is de beloning niet gering. Want inderdaad, hij is de intelligentste, en na hem is alles saai. Als vertaler kan ik dat beamen. Na Dostojevski wil je eigenlijk niets anders meer. En hij is ook de meest afwisselende, meest diverse schrijver die ik ken, wiens oeuvre, zou je kunnen zeggen, loopt van Betje Wolff en Aagje Deken – de roman in brieven Arme mensen – tot Beckett – het korte verhaal ‘Bobok’ met zijn langs elkaar heen pratende doden op een begraafplaats. Met daartussenin onder meer een psychologisch portret van een schizofreen, een coming-of-ageroman over een jonge vrouw à la George Sand, een komedie rond een huistiran à la Gogol, een komedie rond een dementerende, schatrijke grijsaard, een bijna antropologische beschrijving van een Siberisch gevangenenkamp, een roman over een rouletteverslaving, een reisbeschrijving over Europa, een omgekeerde detective, een roman over een in alle opzichten goed mens, een roman over in alle opzichten slechte mensen, een boek over een jongeman op zoek naar zijn verloren identiteit, een boek over een vadermoord. En dan het journalistieke werk, van de politieke toestand in Spanje of het functioneren van de Russische spoorwegen tot het pathologische liegen van de gemiddelde Rus. Ook met de journalist Dostojevski kun je alle kanten op.

==

Dostojevski’s grote kracht is de scherpte waarmee hij doorzag dat verstand en emotie in de mens een wankel evenwicht vormen waarbij het laatste het vaak wint van het eerste. Lang voor Freud tekende hij de moderne mens al ten voeten uit. Een vat vol tegenstrijdigheden, in staat tot alle goeds en tot alle kwaads, een wezen bij wie irrationele drijfveren als liefde, lust, haat, geweten, angst, eer of trots het winnen van rationele afwegingen. En al meteen schilderde hij de gevaren van een maatschappij waarin onvoldoende rekening met dit feit wordt gehouden, waarin de mens niet als mens wordt gezien maar als radertje in een machine. En waarin sommige mensen gaan denken dat ze God zijn. Het zijn ook nu nog bijzondere actuele thema’s, die Dostojevski opdient in een literair gewaad dat de moderne lezer nog steeds naar adem doet snakken.

==

1 Berdjajev, p.14.

2 Ibidem, p. 22.

Kinderjaren

Dostojevski heeft bijna niets over zijn eigen jeugd geschreven en schriftelijke bronnen uit zijn jonge jaren zijn uitermate schaars. De kennis over zijn kindertijd moet bijeengesprokkeld worden uit losse opmerkingen in brieven van hemzelf en familieleden, uit de herinneringen van zijn tweede vrouw, en uit passages in zijn werken die terug te voeren zijn op autobiografische gegevens. De herinneringen van zijn vier jaar jongere broer Andrej, die deze heeft geschreven tussen 1883 en 1895, dus na de dood van zijn beroemde broer, vormen de belangrijkste bron over zijn kinderjaren. Andrejs verslag van zijn kindertijd en de omstandigheden waaronder het gezin Dostojevski leefde zijn gedetailleerd genoeg, maar men moet bedenken dat ze zestig jaar na dato op schrift zijn gesteld door een vier jaar jongere broer, die een totaal ander leven heeft geleid dan de schrijver en die zijn broer na hun kindertijd maar sporadisch heeft gezien. Andrej was architect en heeft het grootste deel van zijn leven in Zuid-Rusland doorgebracht, vele dagreizen ver van Sint-Petersburg, waar zijn broer woonde.

Dat is een groot verschil met Dostojevski’s twee beroemde generatiegenoten, Toergenjev en Tolstoj, over wier jeugd we bijna alles weten. Maar deze waren telgen van oude en rijke geslachten en ze waren op voorvaderlijke landgoederen met kindermeisjes en Franse of Duitse gouverneurs en gouvernantes opgegroeid tot zelfbewuste aristocraten. Dostojevski’s afkomst was een stuk bescheidener, iets waaronder hij in de klassenmaatschappij die Rusland was zijn hele leven heeft geleden. Het geslacht Dostojevski was oorspronkelijk weliswaar van oude adel, maar in de loop der eeuwen was het afgezakt op de sociale ladder. De naam Dostojevski verdwijnt begin zeventiende eeuw uit de annalen, om pas eind achttiende eeuw weer op te duiken. Dostojevski heeft zich nooit uitgelaten over zijn voorvaderen en er (althans naar buiten toe) nooit veel interesse in getoond. Omtrent die voorvaderen is dan ook veel in nevelen gehuld. Het staat vast dat ene Andrej Dostojevski omstreeks 1780 priester was in het dorpje Vojtovtsy in de buurt van Vinnitsa, in wat nu Oekraïne is. (Dorpspriester was geen positie met een hoog aanzien.) Zoals het een Russisch-orthodox priester betaamt had hij vele kinderen, van wie de op een na jongste de vader van de grote schrijver zou worden. Tekenend is dat niet precies vaststaat wanneer deze Michail is geboren: in 1789 of misschien toch in 1787? Zelfs hierover lopen de meningen uiteen. Michail werd naar het priesterseminarium gestuurd (het priesterschap was bijna erfelijk) dat hij met goed gevolg doorliep. Maar tot een priesterloopbaan is het niet gekomen. Op bevel van tsaar Alexander I leverden de priesterseminaria van tijd tot tijd een bepaald quotum afgestudeerden aan de in 1798 opgerichte Medisch-Chirurgische Academie in Moskou. Arts was, zacht gezegd, een weinig prestigieus beroep, en kennelijk was er enige dwang voor nodig om genoeg studenten in de medicijnen te krijgen. Die studenten kregen een opleiding op kosten van de staat. Een van de abituriënten die in 1809 naar de medische academie werden gestuurd was Michail Dostojevski. In 1812, toen Michail vierdejaars was, trok Napoleon Rusland binnen en nam de behoefte aan militaire artsen explosief toe. Dit was een kans om zich te onderscheiden. In augustus 1812, na de slag bij Borodino, vlak onder Moskou, begonnen er tienduizenden gewonden Moskou binnen te stromen. Aangezien Moskou dit niet alleen aankon (en de stad al spoedig ook door de Fransen werd bezet), werden de gewonden op transport gesteld naar plaatsen op enige afstand, waar noodhospitalen werden ingericht.3 Michail was een van de medische begeleiders van zo’n transport; de volgende vier maanden zou hij zich aan de gewonde militairen van het Russische leger wijden. Met de schat aan ervaring die hij hier opdeed was het geen wonder dat hij zijn medicijnenstudie cum laude voltooide en meteen een aanstelling kreeg als militair arts. In 1818 werd hij gepromoveerd tot arts aan het militaire hospitaal in Moskou met een jaarsalaris van vijfhonderd roebel, later verhoogd tot zeshonderd, dus vijftig roebel in de maand, wat geen vetpot was.

Een jaar later trad hij in het huwelijk met de toen twintig jaar oude Maria Fjodorovna Netsjajeva, dochter uit een koopmansfamilie. Toen Maria elf was had ze haar moeder verloren en was haar vader hertrouwd met een vrouw aan wie de overige familie eensgezind een hekel had; ook de latere kinderen Dostojevski hadden geen goed woord over voor ‘oma’ zoals ze werd genoemd, die altijd wat te mopperen had. Anders was dat met Maria’s oudere zuster, Aleksandra, een schat van een vrouw die in 1814 was getrouwd met de welgestelde koopman Aleksandr Koemanin. De Koemanins zouden nog een belangrijke rol in het leven van de familie Dostojevski spelen.

In 1820 nam Michail ontslag uit de militaire dienst en kreeg hij een aanstelling bij het armenhospitaal in Mariina Rosjtsja, aan de rand van Moskou. De pasgehuwden kregen daar in 1823 beschikking over een dienstwoning op het terrein van het ziekenhuis. Het huwelijk was vruchtbaar, bijna ieder jaar werd er een kind geboren: in 1820 Michail, in 1821 Fjodor, in 1822 Varvara, in 1825 Andrej en daarna nog vier kinderen, van wie er een vlak na de geboorte stierf. In 1827 maakte Michail wegens ‘zijn uitstekende verdiensten en gevorderde jaren’ promotie tot college-assessor, een rang die recht gaf op erfelijke adeldom. Dat was meer dan alleen status, de adel had meer rechten dan het gewone volk, was vrijgesteld van lijfstraffen en had recht op het bezit van grond en lijfeigen boeren. Nog later werd hij hofraad, een nog iets hogere rang, en kreeg hij zelfs een Anna tweede klas, een belangrijke onderscheiding.

Maar van adel of niet, het inkomen van de arts bleef zeshonderd roebel per jaar, met af en toe een toelage wegens verdiensten, en dat was niet veel. En ook in later jaren ging zijn salaris maar mondjesmaat omhoog. Vandaar dat Michail er naast zijn werk in het ziekenhuis nog een privépraktijk op na hield.

De woning op het ziekenhuisterrein die het jonge echtpaar ter beschikking had gekregen was allesbehalve riant. In zijn Herinneringen beschrijft Andrej deze tot in detail: een grote hal aan de voorkant, waar achterin met een niet geheel tot het plafond reikende tussenwand een gedeelte was afgescheiden voor de twee oudste jongens; een ruime keuken met provisiekamer; een grote kamer die in die tijd de ‘zaal’ heette, met ramen aan twee kanten; een wat kleinere kamer met ramen naar de straat: de salon, waar achterin eveneens een ruimte was afgescheiden, die als slaapkamer voor de ouders diende; daarachter nog een klein kamertje zonder ramen. Later, toen er steeds meer kinderen kwamen, kreeg de familie er nog een kamer bij.4 En in die paar kamers woonde niet alleen de gestaag in aantal toenemende familie Dostojevski, maar (we zijn ten slotte in Rusland omstreeks 1820) ook nog een stoet aan personeel. Het kindermeisje en het kamermeisje sliepen in het hok achter de echtelijke slaapkamer, de kokkin, de koetsier, de lakei en de wasvrouw ergens in de keuken of de bergkamer, Andrej is daar niet helemaal duidelijk over. Ook was er, met bijna ieder jaar een baby, meestal nog een min, een boerenvrouw uit een dorp in de omgeving, die eveneens inwoonde. Ook Andrej verbaast zich over deze rijkdom aan personeel. Zelf, schrijft hij in 1895, stelde hij het, terwijl zijn gezin bijna even groot was als dat van zijn ouders, met drie man/vrouw, en dat was ruim voldoende.

==

==

Links: Michail Andrejevitsj Dostojevski, Dostojevski’s vader

Rechts: Maria Fjodorovna Dostojevskaja, Dostojevski’s moeder

==

Geen wonder dat in Dostojevski’s eerste roman, Arme mensen, de mannelijke hoofdpersoon Devoesjkin, een klein ambtenaartje, is gehuisvest in een afgescheiden hoek van de keuken van een grote woning die per kamer is verhuurd. Dostojevski kende dergelijke benauwde woonvormen uit eigen ervaring.

De kinderen kregen hun eerste onderwijs van hun moeder. Zij leerde hun lezen en schrijven. Lezen in de eerste plaats uit Honderdenvier Heilige Historiën des Ouden en Nieuwen Testaments, een boek waaraan Dostojevski zijn hele leven met warmte terugdacht. Vijftig jaar later wist hij een eender exemplaar op de kop te tikken, dat hij als een van zijn grootste schatten beschouwde. (De starets5 Zosima uit De broers Karamazov heeft er ook lezen uit geleerd.) Daarnaast verscheen er ook veel populaire lectuur in huis. De zogenaamde loebki, goedkope brochures met veel plaatjes waarin sprookjes, volksverhalen en legendes werden naverteld, werden graag gelezen. Maar er was ook een boekenkast met serieuze werken: de veeldelige Geschiedenis van Rusland van Karamzin, nog steeds een klassieker, Karamzins verhalen, werken van andere klassiek geworden schrijvers en dichters als Derzjavin en Poesjkin, naast romans van nu vergeten schrijvers die toen in de mode waren.

Naar de gewoonte van die tijd werden er regelmatig avonden gehouden, waarbij gezin en gasten in de salon bijeenkwamen en waar vader en moeder afwisselend voorlazen. Karamzin was favoriet. Andrej schrijft dat hij al op jonge leeftijd diens Geschiedenis van Rusland bijna uit zijn hoofd kende. En ook Fjodor vertrouwde een vriend eens toe ‘dat hij met Karamzin was opgevoed’. Ze hadden het slechter kunnen treffen, want Karamzin is, hoewel soms wat sentimenteel of plechtstatig, heel leesbaar, nog steeds trouwens. Maar ook populaire romans uit die tijd kwamen aan de beurt.

Zo groeide Dostojevski op in een niet al te rijk maar over het algemeen harmonieus, vroom en patriarchaal gezin. Over zijn vader is veel slechts verteld: hij zou slechtgehumeurd, opvliegend en gierig zijn geweest. En inderdaad, hij kon af en toe flink knorrig zijn en ook woedend uitvallen, maar altijd maar voor even. Alleen al het feit dat hij zijn kinderen nooit sloeg, wat in die tijd iets heel bijzonders was, spreekt boekdelen. Dostojevski is een van de weinige Russen uit de negentiende eeuw die als kind nooit lijfstraffen hebben gehad. Zijn vader was streng, maar bezorgd, hij had het beste met zijn kinderen voor en deed binnen zijn financiële mogelijkheden voor ze wat hij kon. Hij nam actief deel aan hun opvoeding, hun eerste lessen Latijn kregen ze van hem, en toen ze wat groter waren kwam er een leraar aan huis voor lessen in rekenen, aardrijkskunde, Russisch en godsdienst. Hij wist dat hij niet rijk was en dat zijn zoons later hun eigen geld zouden moeten verdienen, en bereidde ze daar zo goed mogelijk op voor. Het beeld dat Andrej van zijn vader geeft, is hier geheel mee in overeenstemming.

Omdat lijfstraffen op de gewone gymnasia aan de orde van de dag waren, werden de oudste jongens, Michail en Fjodor, toen ze een jaar of elf waren op een zogenaamd pension gedaan, een kostschool waar ze door de week verbleven. Alleen in de weekends mochten ze naar huis. Dit pension van Tsjermak waar de jongens op werden gedaan had een goede reputatie en een aantal uitmuntende leraren, maar het leven op zo’n kostschool was natuurlijk wennen voor kinderen die tot dan toe maar weinig buiten de familiekring waren geweest. In ieder geval was er op de school een uitstekende leraar Russisch die een warm hart had voor de literatuur in het algemeen en de Russische in het bijzonder. Nikolaj Bilevitsj was behalve leraar zelf ook schrijver en redacteur van een literair tijdschrift. Dankzij hem maakte Dostojevski niet alleen kennis met klassieken als Shakespeare en Schiller, maar ook met eigentijdse schrijvers als Balzac, George Sand en Poesjkin. En natuurlijk met heel wat meer middelmatige maar destijds populaire scribenten als Marlinski of Koekolnik. De broers Dostojevski waren sindsdien literatuurverslaafden die alles lazen wat los en vast zat, of het nu ‘hoge literatuur’ of populaire lectuur was.

In 1831 verwezenlijkte vader Dostojevski zijn droom: hij kocht een klein landgoed, Darovoje, gelegen in het district Toela op 150 werst (ca. 160 km) van Moskou vandaan. Een aankoop die de Dostojevski’s niet veel geluk heeft gebracht. Het landgoed telde 76 boeren in vervallen hutjes en de grond was onvruchtbaar. Een herenhuis was er niet, voor de eigenaars was er een tamelijk primitief onderkomen beschikbaar. Vader Dostojevski kwam al meteen in conflict met een buurman over de afbakening van hun grond. Een groot bezwaar was bovendien de afstand, 160 kilometer – in die tijden, zonder spoorwegen, deed je daar over de Russische wegen minstens drie dagen over. Hoe het ook zij, de volgende jaren bracht het gezin Dostojevski de zomermaanden (en die werden ruim genomen: van mei tot september) op Darovoje door. Vader Dostojevski kon niet zo lang van zijn post wegblijven en kwam maar voor hoogstens twee weken, en toen Michail en Fjodor op kostschool zaten konden ze maar anderhalve maand komen, zodat de moeder er lange tijd alleen met de jongste kinderen was en de dagelijkse leiding op het landgoedje op zich nam. De aankoop van dit bezit ging de financiële mogelijkheden van de familie eigenlijk te boven. Vader had zich in de schulden gestoken en tot overmaat van ramp bracht het goed ook nog bijna niets op. Toen de oogst in een bepaald jaar mislukte moesten de Dostojevski’s de boeren zelfs steunen om te voorkomen dat ze van de honger omkwamen. Dat alles hakte nogal in hun toch al krappe budget.

Dostojevski zelf dacht altijd met weemoed terug aan de mooie zomers die ze op Darovoje doorbrachten. Maar die mooie jaren duurden niet lang. In 1835 kreeg de moeder een hardnekkige hoest, het eerste symptoom van tbc. Na de geboorte van haar laatste kind, Sasja, verslechterde haar toestand, begin 1837 bleek deze hopeloos en op 27 februari van dat jaar overleed ze, amper zevenendertig jaar oud.

Een tweede zware klap kregen Michail en Fjodor vlak daarna toen het bericht van Poesjkins dood hen bereikte. Poesjkin was op 29 januari van datzelfde jaar gestorven aan de gevolgen van een duel. Vooral Fjodor was diep getroffen door de vroegtijdige dood van zijn afgod, hij vroeg zijn vader zelfs toestemming om een rouwband te dragen. Of hij die kreeg is niet bekend, waarschijnlijk niet.

Enige maanden later kwam er definitief een einde aan de betrekkelijk onbezorgde en geborgen kinderjaren van de twee broers. Vader Dostojevski, die meende dat zijn zoons een vak moesten leren waarmee ze altijd in hun onderhoud zouden kunnen voorzien, was erin geslaagd voor de jongens een plaats op de Hoofdacademie van de Genie in Sint-Petersburg te verkrijgen, kosteloos, dat wil zeggen op kosten van het rijk. Dit betekende een opleiding tot genieofficier of militair ingenieur. De studenten kregen er behalve algebra, meetkunde, Frans en Russisch, vakken als artillerie en fortificatie, waarbij ze bastions, redoutes, veldversterkingen en andere verdedigingswerken leerden tekenen. Dit trok de beide jongens, met hun hoofd vol Schiller en Poesjkin, in het geheel niet aan, maar vader was onverbiddelijk. In mei vertrokken ze gedrieën naar Petersburg, waar de jongens in pension werden gedaan bij een oude legerkapitein om zich voor te bereiden op de toelatingsexamens. In juni nam vader afscheid van zijn zoons, voorgoed, maar dat wisten ze toen nog niet.

De toelating ging niet zonder slag of stoot. Vader Dostojevski had wat al te naïef geloofd dat de opleiding van zijn zoons op rijkskosten zou zijn, maar had gerekend buiten de corruptie van de directie, die op alle mogelijke manieren geld uit haar leerlingen, op rijkskosten of niet, probeerde te persen. Geld had vader Dostojevski bijna niet meer, de Koemanins moesten bijspringen. Tot overmaat van ramp werd Michail afgekeurd om gezondheidsredenen. Hij kon terecht op een vergelijkbare opleiding waarvoor hij echter naar Reval (tegenwoordig Tallinn, de hoofdstad van Estland) moest verhuizen. Fjodor kwam wel door de keuring, haalde de examens met goede cijfers en heeft de opleiding, hoezeer deze hem ook tegenstond, met goed gevolg voltooid. Voor het eerst van zijn leven in zijn eentje, zonder zijn trouwe broer, kwam hij terecht in een tamelijk harde militaire wereld met allereerst de onvermijdelijke ontgroeningsrituelen (een emmer koud water over je heen krijgen terwijl je lag te slapen, of een op de vloer uitgegoten inktpot moeten oplikken waren nog maar de mildste uitingen daarvan) en met een druk programma van lessen, exercities en oefeningen in het veld. Dostojevski deed het op school tamelijk goed – hij pochte eens dat hij de constructie van een bastion in drie dagen kon leren – en had verrassend veel vrije tijd, die hij tot op de laatste minuut aan lezen besteedde. Hij was een veelvraat, maar ontwikkelde langzamerhand een bijzonder goede smaak: Hoffmann, Balzac, Shakespeare (na Poesjkin zijn tweede afgod), Goethe, Victor Hugo, Homerus, Schiller. Niet mis voor een jongen van zeventien, te midden van altijd rumoerige medeleerlingen die niet altijd evenveel begrip toonden voor de eigenaardigheden van hun kameraad. Toch had hij er ook een paar goede vrienden, van wie Dmitri Grigorovitsj degene was met wie hij het langst contact heeft gehouden. Uit diens herinneringen komen we het meest te weten over Dostojevski’s jaren in het Ingenieursslot, zoals het grote sombere gebouw in het centrum van Petersburg in de volksmond werd genoemd. Ondanks zijn goede prestaties in de leervakkken moest Dostojevski de tweede klas doubleren wegens onvoldoende prestaties in het exerceren. Het bericht daarover kwam hard aan bij zijn vader, die na de dood van zijn vrouw zijn ontslag had genomen, zich op Darovoje had teruggetrokken en grote financiële problemen had, onder meer vanwege die mislukte oogst.

==

==

Dmitri Vasiljevitsj Grigorovitsj

==

Uit de jaren op het ingenieursslot dateren Dostojevski’s eerste brieven aan zijn vader in Darovoje en zijn broer in Reval. Een brief die heel typerend is voor zijn latere correspondentie dateert van 10 mei 1839.6 Dostojevski vraagt zijn vader om vijfentwintig roebel. Dit verzoek wordt uitgebreid gemotiveerd. Hij is op kamp, slaapt in een tent, heeft een kist nodig om zijn spullen in te doen, twee paar goede laarzen, omdat de laarzen die hij van rijkswege heeft gekregen niet deugen, suiker en thee (‘Dat is zonder meer onontbeerlijk, niet alleen fatsoenshalve maar uit noodzaak. Wanneer men bij regenachtig weer doorweekt raakt in een linnen tent, of wanneer men in dergelijk weer moe en verkleumd terugkomt van een oefening, kan men zonder thee ziek worden, wat mij vorig jaar tijdens een bivak overkwam.’). Alles bij elkaar veertig roebel, maar hij heeft nog vijftien roebel, zodat hij nog vijfentwintig roebel tekortkomt. Vader antwoordde dat het familiebankroet voor de deur stond, dat er al weken geen druppel regen was gevallen en de oogst dreigde te mislukken ‘en dan ga jij klagen dat je vader je te weinig stuurt’. Toch stuurde hij het geld.

Een medestudent van Dostojevski, Pjotr Semjonov (die later een bekende geograaf is geworden en een gebergte in China onderzocht, waarvan hij de naam, Tian Shan, aan de zijne toevoegde: Semjonov-Tjan-Sjanski), die samen met Dostojevski op kamp in Peterhof is geweest, schrijft in zijn herinneringen dat ze driemaal per dag thee kregen, dat hij en vele anderen het gewoon met de van overheidswege verstrekte laarzen stelden en dat hij evenveel spullen had als Dostojevski maar dat het idee van een aparte kist zelfs niet in zijn hoofd was opgekomen. Volgens Semjonov werd Dostojevski niet gedreven door echte nood, maar door de drang om met de rijkere studenten mee te doen, de bink uit te hangen.

Deze brief is de eerste van een ontelbare reeks. Een groot deel van Dostojevski’s latere correspondentie bestaat uit bedelbrieven. Kleine bedragen, grote bedragen, verzoeken om voorschotten, om voorschotten op voorschotten, maar meestal om leningen. Deze brief is de eerste manifestatie van het thema geld, dat zijn verdere leven in hoge mate heeft beheerst en dat op vrijwel iedere bladzijde van zijn levensverhaal zal voorkomen.

Het antwoord, van 27 mei 1839, was de laatste brief die Fjodor van zijn vader kreeg. Op 6 juni was de oude Dostojevski dood. Over zijn dood is veel geschreven en er zijn een aantal sterk uiteenlopende versies over in omloop. In zijn herinneringen laat Andrej er geen twijfel over bestaan: zijn vader is door een groep woedende boeren doodgeslagen (in reactie op een botte aanmerking over hun werk). Hierbij moet men bedenken dat Andrej Dostojevski in 1839 veertien jaar oud was, in Moskou op het pension van Tsjoemak zat, zijn herinneringen vijftig jaar later op schrift heeft gezet en alle informatie uit de tweede of derde hand had. Ook de buitengewoon nauwgezette biografie van Joseph Frank7 geeft deze versie, maar trekt deze in een voetnoot toch in twijfel. Geir Kjetsaa meent dat vader Dostojevski bij een ruzie met zijn boeren aan de gevolgen van een beroerte stierf en dus niet werd vermoord.8

Ljoedmila Saraskina stelt in haar in 2013 verschenen biografie van Dostojevski overtuigend dat er geen enkel bewijs is voor de moordversie.9 Het enige wat door directe getuigen wordt bevestigd is dat vader Dostojevski op 6 juni in een rijtuigje van Darovoje onderweg was naar een naburig dorp. Dat het een snikhete dag was en dat de zon fel scheen. Dat het pad zeer slecht was en het rijtuig hotste en klotste. Dat Dostojevski halverwege onwel werd. Dat de koetsier (een oude getrouwe die al jaren voor de Dostojevski’s werkte) in het dichtstbijzijnde dorp de priester ging halen en terugkwam met zowel de priester als een arts die toevallig op bezoek was. Dat deze beiden de dood vaststelden, ten gevolge van een beroerte. Tevens staat vast dat het stoffelijk overschot geen enkel teken van mishandeling toonde.

Hoe de moordversie in omloop is gekomen, is niet duidelijk. Gesuggereerd wordt wel dat de veel rijkere buurman, die een geschil met Dostojevski had over de begrenzing, deze versie ondersteunde in de hoop dat bij een politieonderzoek een aantal van de boeren van Darovoje schuldig zou worden bevonden en gevangen zou worden gezet, waardoor de prijs van het goed aanzienlijk zou verminderen en hij het voor een prik zou kunnen opkopen.

Juist om deze redenen hebben de nabestaanden van de oude Dostojevski, in de eerste plaats diens schoonfamilie, de Netsjajevs en de Koemanins, nooit op een onderzoek aangedrongen. Wat hadden ze eraan als hun boeren schuldig werden bevonden en gestraft? Die boeren waren juist het meest waardevolle bezit. Fjodor heeft de moordversie nooit tegengesproken, kennelijk hechtten de Dostojevski’s daar toch geloof aan. Duidelijk is dat hij zich achteraf schuldig voelde tegenover zijn vader, omdat hij, toen al duidelijk was hoe moeilijk deze het had, nooit iets anders had gedaan dan hem om geld vragen.

Freudianen hebben hem daarom een oedipuscomplex aangemeten, zeker ook omdat vadermoord het hoofdthema is van zijn laatste roman, De broers Karamazov.

Feit is dat vader Dostojevski het na de dood van zijn vrouw heel moeilijk had. Hij had zijn ontslag genomen en zich teruggetrokken op Darovoje, had daar een relatie met een boerenmeisje bij wie hij nog een kind verwekte, dat vlak na de geboorte stierf, en was er aan de drank geraakt. En hij kreeg steeds grotere geldproblemen. Het rampjaar 1839 was de laatste druppel. Het had in juni al maanden niet geregend, het was ongewoon heet en de oogst zou gaan mislukken, zoveel was wel duidelijk. En dan de problemen met zijn oudste zoons, Fjodor voorop, wier zogenaamd gratis opleiding nog een heleboel geld bleek te kosten. Bekend is dat hij een lichte beroerte kreeg toen hij de brief las waarin Fjodor hem schreef dat hij niet was overgegaan naar het volgende studiejaar. De conditie van vader Dostojevski was in zijn laatste jaren verre van optimaal, en het geïsoleerde leven dat hij op Darovoje leidde, met alleen zijn twee jongste kinderen, terwijl de vijf oudsten in Petersburg en Moskou studeerden, en met verder alleen het gezelschap van zijn personeel, analfabete boeren en een buurman die op zijn land aasde, daar zou ook een geheelonthouder van aan de drank raken.

==

3 Zie ook Oorlog en vrede van Tolstoj, waarin wordt beschreven hoe vorst Andrej, die bij Borodino zwaargewond is geraakt, op transport wordt gesteld.

4 Het Dostojevski-museum in Moskou heeft de woning gereconstrueerd en geeft een virtuele rondleiding door de vertrekken.

5 Oude wijze gezaghebbende monnik.

6 Zie Dostojewski, Verzamelde werken deel 11, p. 21 e.v.

7 Frank, Dostoyevsky. A Writer in His Time, p. 48.

8 Kjetsaa, p. 30-31.

9 Saraskina, p. 101 e.v.

Op eigen benen

Met de dood van zijn vader eindigen Dostojevski’s jeugdjaren. De familie van zijn moeder, in de eerste plaats de welgestelde Koemanins, bekommerde zich om de jongste kinderen en bleef ook Michail en Fjodor financieel ondersteunen.

In 1840 trouwde Dostojevski’s zuster Varvara, zeventien jaar oud, met P.A. Karepin, een veertig jaar oude ambtenaar en weduwnaar. Samen met Michail, Dostojevski’s oudste broer, die inmiddels was getrouwd en nog steeds in Reval woonde, kreeg Karepin het beheer van het landgoed en de voogdij over de jongere kinderen. Andrej komt in zijn Herinneringen woorden tekort om Karepin te prijzen en ook Fjodor, die aanvankelijk de nodige meningsverschillen over geld met hem had (zie hieronder), kon het in later jaren goed met hem vinden.

In 1841 studeerde Dostojevski af aan het Ingenieursinstituut. Hij was al eerder tot onderofficier bevorderd en had daarmee het recht verworven om buiten het instituut te wonen. Hij huurde een klein woninkje vlak bij het instituut, waar Andrej, die zich nu ook voorbereidde op de toelatingsexamens van het instituut, bij hem introk, zodat we door diens Herinneringen goed geïnformeerd zijn over Dostojevski’s doen en laten in die jaren. Andrej slaagde overigens niet voor de examens, maar kon door bemiddeling van een familielid van Karepin uiteindelijk op een opleiding tot architect terecht.

Na vier jaar praktisch opgesloten te zijn geweest in het Ingenieursslot genoot Dostojevski van zijn vrijheid. Opera, toneel, ballet, concerten, hij stortte zich in het culturele leven. Toen Franz Liszt in Petersburg vijf concerten gaf was hij bij elk concert present, al kostten de kaartjes 25 roebel per stuk, een derde van zijn maandsalaris. Vanaf het allereerste begin bleek zijn merkwaardige, om niet te zeggen lichtzinnige omgang met geld. Op een dag, toen Dostojevski van Karepin een aanzienlijk bedrag had ontvangen, sleurde hij zijn huisgenoot en goede vriend Riesenkampf vanaf diens ziekbed mee naar het duurste restaurant van Petersburg waar hij de duurste chambre separée nam en de champagne flink liet stromen. Twee maanden later was hij blut en moest hij diezelfde Riesenkampf nederig vijf roebel te leen vragen.

In zijn Herinneringen vertelt Andrej dat de kinderen Dostojevski zolang ze thuis woonden nooit geld kregen. Het werd om pedagogische of andere redenen ongepast geacht om opgroeiende jongens geld te geven, al was het maar een paar kopeken zakgeld. Misschien is dat een verklaring voor de onverantwoordelijke – want zo kunnen we dat wel noemen – omgang met geld die Dostojevski er zijn hele leven op na heeft gehouden. Als zijn tweede vrouw, Anna, de teugels in latere jaren niet stevig in handen had genomen, was hij in het armenhuis geëindigd.

Een waterdichte verklaring is dit natuurlijk niet. Zijn broers Michail en Andrej hadden dezelfde opvoeding genoten en zij konden wel met geld omgaan. Er was nog een andere oorzaak. In de laatste brief aan zijn vader en de reactie die daar later op kwam van een klasgenoot, zagen we al dat Dostojevski reeds als jongeman een sterke neiging had om met de grote jongens mee te willen doen, om boven zijn stand te leven. Daarbij kwamen zijn slordigheid en zijn ongeremde gastvrijheid. Hoe het ook zij, zodra Dostojevski geld had rustte hij niet voordat het tot op de laatste cent was uitgegeven. In het najaar van 1843 stuurde zijn zwager Karepin hem duizend roebel die hij in één dag wist op te maken, deels aan het aflossen van oude schulden, de rest verspeelde hij met biljarten, en de laatste vijftig roebel werden van hem gestolen.

In 1844 werd dit herhaald. Karepin stuurde hem duizend roebel, en weer werd het geld er in één dag doorheen gejaagd. Oude schulden, biljart, een dinertje met vrienden en de rest kwijtgeraakt. Hierbij moet men bedenken dat duizend roebel, in combinatie met Dostojevski’s onderofficierensalaris van vijfenzeventig roebel in de maand, ruimschoots genoeg was om meer dan een jaar lang een redelijk comfortabel leven te leiden, zeker voor een jonge vrijgezel.

Volgens Michail wist Dostojevski nooit wat hij bezat, noch aan geld, noch aan kleren, noch aan linnengoed. En dokter Riesenkampf, een jonge Duitser, die in 1843 op verzoek van Michail een tijdlang een woning met Dostojevski deelde om hem enigszins aan Duitse orde en regelmaat te wennen vertelt dat hij: ‘Fjodor Michajlovitsj zonder een kopeke aantrof; hij leefde van melk en brood en zelfs dat was hij in een winkeltje schuldig gebleven. Fjodor Michajlovitsj,’ aldus Riesenkampf, ‘behoort tot die personen, met wie men allerplezierigst samenleeft, doch die zelf altijd met armoede kampen. Zonder erbarmen werd hij bestolen, maar in zijn lichtgelovigheid en zijn goedheid wilde hij die dingen niet verder onderzoeken en het dienstpersoneel met hun aanhang, die zijn zorgeloosheid uitbuitten, niet aanklagen.’ Zelfs het samenwonen met Riesenkampf werd voor hem een kostenpost, want iedere arme die hulp kwam vragen bij de dokter was hij bereid als een welkome gast op te nemen.10

De verplichtingen van de militaire dienst – Dostojevski had inmiddels een kantoorbaan op het militair ingenieursbureau waar hij moest meewerken aan het ontwerpen van vestingen en dergelijke – legden zo veel beslag op zijn tijd dat zij ten koste gingen van zijn werkelijke ambities. In augustus 1844, na drie jaar dienst, nam hij een gedurfde stap: hij diende zijn ontslag in om zich verder geheel aan de literatuur te kunnen wijden. Dit tot ontzetting van Karepin en alle overige familieleden van Dostojevski. Michail was de enige die het begreep. Een groot ingenieur is er overigens niet aan hem verloren gegaan; Andrej vertelt dat zijn broer eens een ontwerp voor een vesting inleverde waarbij hij de toegangspoort had vergeten.

Hij nam nog een tweede vergaande stap. Hij schreef zijn zwager een brief waarin hij voorstelde af te zien van zijn aandeel van ongeveer duizend roebel papier per jaar in de opbrengsten van het landgoed, in ruil voor duizend roebel in zilver, uit te betalen in vijfhonderd roebel ineens en de rest in maandelijkse termijnen van tien roebel. (In die jaren was een roebel zilver bijna vier roebel in papiergeld waard.) Geen wonder dat Karepin, die zelf een solide ambtelijke carrière had gemaakt, hem een lange vermanende brief schreef over deze onberaden stappen. Maar uiteindelijk gaf hij toe en betaalde het geld, uit eigen zak.

Dostojevski was drieëntwintig jaar en had de zekerheid van het ambtenaarschap verruild voor een onzekere toekomst waarin hij voorlopig nog niet veel presteerde. Vrienden van hem konden al bogen op een artikel in een tijdschrift, een toneelstuk dat met enig succes was opgevoerd, of een vertaling. Maar Dostojevski had alleen maar stapels schetsen, kladversies en twee pogingen tot toneelstukken die hij later heeft vernietigd. Hij las alles wat hij maar in handen kon krijgen en had grootse plannen. De volledige Schiller vertalen, of alle romans van George Sand. Van deze laatste vertaalde hij inderdaad een roman, La dernière Aldini, om toen hij die af had tot de ontdekking te komen dat iemand anders hem was voor geweest. Zijn levenswijze was verre van gezond: hij rookte als een ketter, at onregelmatig, snoepte des te meer (hij was zijn hele leven een liefhebber van zoetigheid), leed aan slapeloosheid, en kwam altijd geld tekort. Op vrienden die hem in die jaren regelmatig zagen, zoals Riesenkampf en Grigorovitsj, met wie hij later een appartement deelde, maakte hij een gespannen en ongezonde indruk.

Maar toen was er opeens een succes. In een brief aan Michail vermeldde hij in een bijzin dat hij Eugénie Grandet, een roman van Balzac, had vertaald. En nu slaagde hij er wel in zijn werk gepubliceerd te krijgen, zij het in een niet erg prestigieus tijdschrift. Repertoire van het Russische en Pantheon van alle buitenlandse theaters was een aan het theater gewijd tijdschrift dat Dostojevski’s eersteling in de zomer van 1844 in twee afleveringen publiceerde. Met de nodige inkortingen en veranderingen van de redactie, dat wel, en zonder dat de naam van de vertaler werd vermeld. In een brief aan Michail schreef hij dat hij er makkelijk driehonderdvijftig roebel voor kon krijgen, maar of hij dat geld ook werkelijk heeft gehad is niet bekend. In ieder geval gaf het de jonge literator een sprankje hoop dat hij ooit werkelijk van zijn pen zou kunnen leven. En bovendien was Balzac een schrijver die hij zeer bewonderde en van wie hij al vertalende het nodige heeft opgestoken.

Het maken van vertalingen was echter maar een eerste stap. In september 1844 meldde hij in een brief aan Michail, alweer tussen neus en lippen door, dat hij bijna klaar was met een roman, ‘waarover ik heel tevreden ben. Dolblij. Ik denk dat ik er wel vierhonderd roebel voor kan krijgen. Ik stuur hem naar de Vaderlandse annalen.’

Ook hier weer de onmiddellijke verbinding tussen het artistieke werk en geld. Dostojevski’s dromen over literaire meesterwerken en literaire roem waren automatisch verbonden met dromen over vorstelijke honoraria. Dostojevski is als een koopman in literaire teksten, maar wel een die trots is op zijn unieke koopwaar.

Ditmaal was het werk inderdaad meer dan een probeersel, een roman ‘ongeveer zo groot als Eugénie Grandet’ zoals hij in een brief schreef. ‘Bijna klaar’ was wat voorbarig, en helemaal tevreden was hij nog lang niet, want hij heeft het oorspronkelijke manuscript geheel omgewerkt, pas in mei 1845 kon hij het werk in het net overschrijven. Maar Arme mensen, zoals de roman uiteindelijk kwam te heten, is het boek geworden dat Dostojevski uit het niets de Petersburgse literaire wereld in heeft gekatapulteerd en hem op slag beroemd maakte.

==

10 Merezjkovski, p. 67.

Eerste roem

In 1845 deelde Dostojevski een appartement met Dmitri Grigorovitsj, een studiegenoot die eveneens literaire ambities had (later is hij een heel bekend schrijver is geworden) en al enige stukken had gepubliceerd in goed bekendstaande tijdschriften. Grigorovitsj vertelt dat zijn huisgenoot hem vroeg het manuscript van zijn roman te lezen en hij dit ’s avonds meenam naar een goede vriend van hem, Nikolaj Nekrasov, ook een leeftijdgenoot en een al tamelijk bekend sociaal geëngageerd dichter (Nekrasov zou naast een beroemd dichter ook een belangrijk hoofdredacteur van literaire tijdschriften worden). Grigorovitsj en Nekrasov lazen die nacht beurtelings Dostojevski’s eersteling aan elkaar voor (130 bladzijden!) en begaven zich om vier uur ’s morgens gezamenlijk naar het huis van de auteur om hem te vertellen dat hij een genie was. Dostojevski’s eigen versie is iets anders, maar komt er uiteindelijk ook op neer dat Grigorovitsj en Nekrasov zijn eerste lezers waren en hem midden in de nacht kwamen vertellen dat Arme mensen diepe indruk op hen maakte. (‘Midden in de nacht’ is overigens minder extreem dan het lijkt. In Petersburg is het eind mei om vier uur ’s morgens al klaarlichte dag, en Dostojevski was ook toen al een nachtmens. Zelf vertelt hij dat hij net thuis was van een bezoek aan een vriend toen Grigorovitsj en Nekrasov kwamen binnenstormen.)

==

==

Links: Vissarion Grigorjevitsj Belinski

Rechts: Nikolaj Aleksejevitsj Nekrasov

==

Nekrasov was goed bevriend met Vissarion Belinski, de invloedrijkste literaire criticus van die jaren. Ook Belinski was diep getroffen. Dit was precies de literatuur die hij voorstond: maatschappelijk geëngageerd, en ook literair van hoog niveau. ‘Een eerste poging hier te lande tot een sociale roman, en bovendien zo gedaan, zoals gewoonlijk kunstenaars dat doen, dat wil zeggen zonder er zelf erg in te hebben wat het resultaat is.’11

Via Belinski verspreidde Dostojevski’s faam zich al snel door de literaire kringen van Sint-Petersburg en nog voor Arme mensen in druk was verschenen – dat was pas begin 1846 – was het al het gesprek van de dag.

De Russische literatuur was in die tijd bezig aan een radicale koerswijziging. Vanaf de achttiende eeuw tot aan het einde van de jaren 1830 stond in Rusland literatuur gelijk met poëzie en werd proza niet voor vol aangezien. Poëzie was echte literatuur, proza meer verstrooiing. Poëzie was een zaak van de adel, proza meer voor het gewone volk. Aan het einde van de jaren dertig verschuift het accent echter naar proza. De twee grootste dichters van die periode, Poesjkin en Lermontov – beiden op jeugdige leeftijd bij een duel om het leven gekomen – hadden zich aan het eind van hun leven al aan proza gewaagd. Na hun dood was van de groten alleen Gogol nog over en Gogol schreef uitsluitend proza.

De geleidelijke overgang naar proza wordt wel sociaal verklaard uit het feit dat er in die jaren sprake was van een opkomende middenklasse. Mensen die niet van adel waren en moesten werken voor hun brood, die een zekere ontwikkeling hadden, maar meer geïnteresseerd waren in een goed verteld verhaal dan in de verfijnde poëzie van de voorafgaande jaren.

Uit Dostojevski’s biografie hebben we al gezien dat er omstreeks 1840 een levendige vertaalpraktijk was. George Sand, Balzac, Eugène Sue (een andere favoriet van de jonge Dostojevski), Victor Hugo werden vertaald, naast Schiller, Walter Scott, en nog vele andere mindere namen. Later kwamen er behalve Scott nog meer Engelse schrijvers bij: Dickens, Thackeray, de zusters Brontë, het werd allemaal vers van de pers in het Russisch vertaald.

Rusland zag in die jaren de opkomst van talrijke literaire tijdschriften, die al gauw de bijnaam ‘dikke tijdschriften’ kregen, omdat een nummer bijna driehonderd bladzijden telde. Elke maand of elke twee maanden weer. En dat moest allemaal worden gevuld. Prozaschrijvers kregen hierdoor de kans ook langere werken eerst in tijdschriftvorm het licht te doen zien, vaak in verschillende afleveringen. Zo is Dostojevski’s vertaling van Eugénie Grandet in twee afleveringen van het theatertijdschrift verschenen. Dit zou de hele negentiende eeuw zo blijven, bijna alle belangrijke werken uit die tijd, verhalen, novellen, dunne en dikke romans, en jawel, ook de nodige poëzie, zijn eerst in tijdschriften verschenen, soms in vele afleveringen. Voor de schrijvers had dat grote voordelen. Ze kregen al meteen per aflevering betaald en ze konden de reacties van het publiek peilen. Bij voldoende succes volgde na voltooiing een boekuitgave.