Ger Beukenkamp

Dora’s dankbaarheid

Antwoorden aan Nicolien

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 GER BEUKENKAMP, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028220683

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

##

Beste Nicolien,

Zou Ger er iets voor voelen zijn memoires te schrijven? Zelf dacht hij aan een uitgave van de toneel- en televisieteksten van al zijn koningsdrama’s. Toneel is het enige genre dat nog slechter verkoopt dan poëzie.

Een levensverhaal is echter altijd boeiend. Jij zou hem telkens een vraag kunnen sturen, waar hij schriftelijk op antwoordt. Na een tijdje heb je dan een boek. We zouden het met je volgende faxenboek kunnen presenteren, in een cassette. Ik wil het graag in de grijsblauwtinten houden. Hoe denk jij hierover?

Menno

==

==

Beste Menno,

Ger springt eerder van de Magere Brug dan dat hij iets over zichzelf vertelt. Na vijfentwintig jaar kauwgom trekken en dwingend ondervragen weet ik nog altijd bijna niets van hem. Ik denk echter dat jij kans van slagen zou hebben als je het als volgt aanpakt: je nodigt hem onder vage voorwendselen uit voor een bezoek aan de uitgeverij. Ger woont bij jullie om de hoek. Ontvang hem dan in jullie mooiste kamer op de uitgeverij. Trek dat taupekleurige tweedjasje aan, op een wit overhemd. Zit aan het bureau. Begin over een autobiografie. Ger zal gaan uitleggen dat hij dat niet wil, want het is koketterie en ijdeltuiterij en daarbij heeft hij nooit iets meegemaakt. Iedereen wil over zijn vader of moeder schrijven – nou hij niet! Er zijn te veel slechte voorbeelden. Doe of je luistert en kom langzaam omhoog. Trek dat jasje uit, neem met één bil plaats op de hoek van het bureau en begin over Zweig en Nabokov. Schud wat citaten uit je mouw. Trek boeken uit de kast (dan kan hij ook je achterkant goed zien).

Op die manier maak je een gerede kans.

Natuurlijk doe ik alles wat in mijn vermogen ligt om dit plan te doen slagen. Kun je me nog tien exemplaren van mijn laatste ‘Faxen aan Ger’ sturen?

Nicolien

==

==

Godsamme Nicolien,

Menno van Van Oorschot heeft me gevraagd mijn levensverhaal op te schrijven. Dat heb jij hem natuurlijk opgedragen. Dat heb ik maar even in het midden gelaten. Denk je niet dat hij veel meer belangstelling voor een roman over scenarioschrijven zou hebben? We zouden een en ander ook nog kunnen combineren. Ik hou van een hybride vorm. Er zouden ook plaatjes bij moeten.

Ger

==

==

Hoi Menno,

Ger lijkt niet helemaal onwelwillend, maar het zal lastig worden. Hij wil altijd de vorm aan diggelen slaan. Dat willen heel veel mannen. Eeuwenlang hebben we genoeg aan een octaaf, maar dan komt er weer een man met een ‘toonklok’ of een toonladder met twaalf tonen en zitten we decennia met onze oren dicht in de concertzaal. Ger is weliswaar homo, maar hierin is hij een echte man. Ik wil graag dat zijn boek begint met: ‘Op een zonnige dag fietste mijn moeder naar de kraamkliniek.’ Ger heeft het echter over een roman over scenarioschrijven ‘in een hybride vorm’. Ik raad je aan een tweede ontmoeting te arrangeren. Trek dat roze overhemd aan. Drie knoopjes open.

Wij ook weer ’s afspreken?

Nicolien

==

==

Lieve Nicolien,

Weer even bij Menno geweest om over wat dan ook te praten. We probeerden een niet al te suffe vorm voor mijn autobiografie te vinden. Ik had net de onleesbaar slechte autofictie Inside Story van Martin Amis doorgebladerd. Zo dus niet!

Toen riep Menno – ik had de jas al aan – ‘En als Nicolien nou ’s jou de eerste zin van elk nieuw hoofdstuk opgeeft? Zij begint en dan ga jij verder.’

Ik weet haast wel zeker dat hij dit idee niet van tevoren had bedacht. Zo gaat dat, sterke vondsten dienen zich pats-boem aan. Ik mag weliswaar van jou niet te veel met vormen en met afwijkende structuren bezig zijn, maar dit eerste-zinidee vind jij ook leuk, denk ik.

Dat was heel goed van Menno.

Deal?

Ger

==

1
Op een zonnige dag fietste mijn moeder naar de kraamkliniek.

Het is een goede eerste zin, maar bezijden elke waarheid. Moeder heeft in haar hele leven geen enkel rijwiel aangeraakt. Nu pas verbaast mij dat. Waarom pakte ze nooit een fiets om even snel naar haar ouders in de Cliffordstraat te gaan? Waarom niet op zondag een rondje door het Vliegenbos en het Blauwe Zand?

Er kwamen sowieso weinig fietsende moeders voorbij in Amsterdam-Noord, want de bakker, de paardenslager en de groenteboer, die ter plekke je aardappelen schraapte, zaten ook op onze dijk, dus daar kon je lopend heen. Alles ging te voet of met de bus. Een rijbewijs heeft moeder Beukenkamp ook nooit gehaald.

En dan: een hoogzwangere vrouw op een fiets? Gevaarlijk. Als beeld kan zoiets nog wel iconisch worden op de cover van een roman of als affiche van een polderfilm. Er staat trouwens niet in deze eerste zin dat de vrouw hoogzwanger is, dat verzin ik er maar bij.

Mijn moeder heette Dora.

==

Je schrijft ‘op een zonnige dag’. Dat klopt wél. Ik ben geboren op de zomerdag 31 juli in het Julianaziekenhuis – dus geen kraamkliniek – in de Ter Haarstraat. Dat is een smalle, vergeten straat, vernoemd naar een ook al vergeten dichter-theoloog die in 1853 met zijn antikatholieke Aprilbeweging de val van het eerste kabinet-Thorbecke bewerkstelligde. Een dergelijke historische achtergrond kon mijn moeder niks schelen en mij ook niet. Maar informatie is intussen erg bereikbaar geworden, dus zoek ik op hoe het zat met de politieke activiteit van dominee Bernard ter Haar: ondoorgrondelijk gecompliceerd. Werd hij onder druk gezet door zijn onwettige en antiroomse kinderen? Lokte koning Willem III de val van de veel te liberale Thorbecke uit? Had de minister-president er zelf genoeg van? Nergens een duidelijk antwoord.

Aan het eind van de Ter Haarstraat, hoek Bilderdijkgracht, stond een kerkachtig gebouw, een vesting leek het. Iedereen dacht dat dit ziekenhuis de naam droeg van koningin Juliana, maar het betrof Juliana van Stolberg, de moeder van Willem van Oranje.

Hoe kwam Dora, zwanger zijnde, vanuit Noord in die verre Ter Haarstraat terecht? Wie had haar gebracht? Er was nog geen IJ- of Coentunnel. En waarom koos ze voor een protestants-christelijk ziekenhuis? Dora had niks met welke kerk dan ook. Volgens háár evangelie was de Bijbel in elkaar gezet door een stel handige Joden, Jezus was ook maar een zielenpiet en paters en nonnen waren sadisten. Deed mijn geboorte Dora pijn? Van wie kreeg ze bezoek? Wat zag ze als ze vanuit het kraambed naar buiten keek? Kwam mijn vader langs met mijn driejarige broer? Werd ik te vroeg of te laat geboren?

==

Als scenarioschrijver houd ik me graag bezig met de verhouding tussen waar en niet waar. Wat zijn feiten en hoe moeten we de feiten van gisteren interpreteren? Hoe zat het nou werkelijk met de Aprilbeweging van Ter Haar? Bestaan feiten wel zonder de interpretatie ervan?

Feit tegenover fictie, werkelijkheid tegenover bedenksel, sprookje tegenover based on a true story: dat is een warboel waar een biograaf of een schrijver mee te maken heeft, zeker als hij zich bezighoudt met een moeder op een fiets. Alles is waar, tot het moment dat je toekijkt vanuit een andere straathoek, vanuit een rijdende auto of via een drone. Waarheidszoekers (ik dus ook) vissen aan de rand van een troebele vijver, waarbij er soms een goudvis aan de haak hangt, maar veel vaker een slijmerige plant die niet los wil van de bodem.

==

Het zou natuurlijk kunnen dat Dora Dekker – moeders meisjesnaam – één keer geprobeerd heeft per fiets naar een kraamkliniek te gaan. Is ze toen gevallen? Veroorzaakte dat een miskraam die koste wat kost verzwegen moest worden? Werd ze uitgelachen om die valpartij? Hoe dan ook, Dora’s totale fietsloosheid kan niet bevestigd of bewezen worden. Later werd ze nogal zwaar en zou ze waarschijnlijk snel omvallen.

Was moeder wel zwanger op die fiets? Dat hoeft natuurlijk niet. Maar welke aanstaande moeder ging zij dan bezoeken? Ze had nauwelijks vriendinnen. Wel een zuster, maar die had al twee puberjongens en was weduwe. De man van die zuster – mijn tante – was door een teleurgestelde NSB’er vermoord in de Kinkerstaat op 2 mei 1945. Dat zijn wel echte feiten.

Mijn vader had ook een zus. Direct na de oorlog namen mijn ouders het gezin van deze tante Stien op. Zij, haar man en drie kinderen waren vanuit een jappenkamp via Australië terug naar Nederland gehaald en moesten worden ondergebracht. Misschien was deze tante zwanger en lag zíj in een kraamkliniek? Dat is ondenkbaar, want de doorstane ontberingen op Java hadden tante Stiens lichaam kapotgemaakt. Ze had geen vierde kind kunnen baren. Stien is later ook heel dik geworden, herinner ik me. Ik mocht nooit bij haar op schoot zitten.

Er is ook nog de mogelijkheid dat de moeder op de fiets wel zwanger is, maar dat zelf niet weet. Maar wie is er dan wel op de hoogte van dat feit?

Nog een vraag: hoe oud is mijn fietsende moeder? Achttien jaar? Maar ook toen ze jong was fietste Doortje niet. Ze vertelde weleens hoe ze na een dansavond of een zangrepetitie haar knellende schoenen en kousen uittrok en dan blootsvoets terug liep naar huis, vanaf de Brakke Grond aan de Nes, over de Dam, door de Haarlemmerstraat, naar de Staatsliedenbuurt. Dat is een heel eind. Wel samen met een vriendin en naar ik aanneem onbedaarlijk giechelend.

Op oude foto’s van het Julianaziekenhuis in de Ter Haarstraat zie je een in zichzelf gekeerde façade uit de negentiende eeuw, een bakstenen gevaarte met een onverwacht weelderig balkon zonder uitzicht. Ik wilde zo’n dertig jaar geleden mijn geboorteplek weleens bekijken. Daar stond ik, op een winderig stukje niks. Het robuuste gebouw was afgebroken. Hier en daar waren schuurtjes neergekwakt en wildparkeerders hadden vrij spel.

Gisteren ben ik er nog eens heen gegaan, met de fiets (!) over de wanordelijke Rozengracht, daarna schuin de De Clercqstraat overstekend en dan – iets wat geen mens ooit doet – rechtsaf de Ter Haarstraat in. En daar, waar ik ter wereld kwam, staat nu een stralend U-vormig flatgebouw: een brutale architectonische triomf. Prettige flats, met grote vensters op het westen, dus altijd een rossige avondzon. Daar woont ene J.M. Berclauw, lees ik, en er staan ook huisdieren op de naamplaatjes vermeld. Ben ik hier geboren?

In de Bilderdijkgracht drijft een mobiele poep-en-piscabine, zo’n ding waar bouwvakkers en wegwerkers terechtkunnen. De buurt heeft dit smerige hutje de gracht in geduwd, omdat die dingen altijd te laat worden weggehaald. Ik zie een stukje van de witte achterkant dat uit het water omhoogsteekt. De naam Boels staat erop. Het doet denken aan een afgedreven foetus.

Er bestaan nauwelijks foto’s van mij uit de eerste acht jaar van mijn leven: eentje maar, samen met mijn broer (l), genomen door een schoolfotograaf in 1951.

==

==

2
‘Te speels,’ zei de onderwijzer.

Waar komt dit zinnetje vandaan? Heb ik je zoiets verteld? Maar dan zou ik het woord onderwijzer niet gebruikt hebben. Dat woord bestond wel, maar werd alleen gebruikt in beleidsnota’s en door ouders met eigendunk, kapsonesvolk. Van dat soort had je er veel aan ons Spreeuwenpark in Amsterdam-Noord. Thuis en op school spraken we over meester en juffrouw. Veel mooier vind ik dus: ‘Te speels,’ zei de meester. Met dat woord zijn we al aangekomen bij mijn schooltijd.

Speels! Wie wil er speels genoemd worden? Wie wil speels zíjn? Vrouwen en nichten roepen weleens: ‘Ik ben een gekke meid.’ Mannen hebben zo’n uitroep niet. Die volstaan met varianten op ‘leve de lol’. In elk geval, ik was niet speels.

De enige meester die een opmerking over speelsheid gemaakt zou kunnen hebben was meester Merkies. Hij gaf Nederlands en werd om zijn uiterlijk aanbeden door de moeders van alle leerlingen. Hamerend op het belang van koppelwerkwoorden, bijwoordelijke bepalingen en vervoegingen heeft hij mij dyslectisch gemaakt. Nog steeds ben ik bang voor taal.

Maar meester Merkies had ook een marionettentheater! Af en toe mocht een leerling hem assisteren bij een voorstelling met de door hemzelf gemaakte poppen. Ook ik ging eens met hem en zijn theater op stap, wat een regelrechte uitverkiezing genoemd kon worden. Ik was opgewonden over het vooruitzicht.

Van de praktische handelingen herinner ik me weinig. Niet de autorit, niet de plek waar we heen moesten en niets van het opbouwen van zo’n kastvormig marionettentheater. Hadden meester Merkies en ik van tevoren geoefend? En waar dan?

Merkies – donker en slank – en ik stonden op een voor het publiek onzichtbaar plankier vanwaar we de poppen konden laten leven en spreken. Het publiek? Geen idee. Kreeg ik vooraf instructies hoe met zo’n wirwar van houtjes, scharniertjes en lange draden om te gaan? Het verhaal? Waarom heb ik dat niet onthouden? Vaag zie ik nog een groene draak voor me, met een bek die echt kon happen. Het kan ook een vogel geweest zijn.

Toch stond ik daar, omgeven door duisternis en voor iedereen onzichtbaar, behalve voor meester Merkies. Beneden mij op het minitoneeltje: een weelderig groen bos, een woest berglandschap en ten slotte een door schattige lampjes verlicht huiskamertje. Binnen al die werelden kon ik poppen laten vallen, springen en voor dood laten neerstorten. Het was magisch, zou je nu zeggen.

Ik denk dat ik toen, staand op het plankier van een marionettentheater, besloot om afscheid te nemen van de buitenwereld en misschien zelfs om voortaan alleen via touwtjes anderen te laten bewegen.

==

Hoe moet een mens terugkijken op zichzelf als kind? Oordelen over de kwaliteit van zijn jonge jaren? ‘Oh, ik heb een heerlijke jeugd gehad en iedereen vond me speels.’ Kun je dat weten? Als kind heb je toch niet de kennis, de ervaring en de gepaste afstand om je leven een cijfer geven? Om het geluksgehalte van je kinderjaren te wegen gebruik je criteria van de volwassen man of vrouw die je geworden bent. Dat gaat mis. Je hebt een moraal verworven, gezond verstand gekregen en je wilt je oude vader en moeder niet kwetsen, dus zeg je maar dat je jeugd gelukkig was. Dat is gemakkelijker dan te spreken over een droevige tijd vol eenzaamheid, want dat zul je moeten toelichten en daar heb je geen zin in.

Op foto’s en video’s uit die tijd lachen kinderen altijd, ja, omdat dat moest. Ze blazen een kaarsje uit op een roomhoorntje, rollen lachend van een klimduin en hebben pret in een pierenbad. Hoog op een schommel! Maar direct na de pret komen de eindeloze zondagmiddagen, de nachtelijke geluiden op de overloop en de huiver voor schommels, klimrekken, stripfiguren en buurjongens. Dat dagje aan het strand, waar ook al zo’n leuk filmpje van is, bestond uit teleurstellingen en angst, voor kwallen, harde stemmen en die oceanische ruimte zonder muren.

Geen mens die dat uitje waarheidsgetrouw kan navertellen. Er zit ruis op de lijn naar het verleden. En die ruis, die onvermijdelijke vertekening, dat is dan wel weer het spul waar verhalen en films van worden gemaakt.

==

En de feiten? In ons gezin kwamen geen aangeboren fysieke afwijkingen voor. We woonden boven Simon de Wit, een voorloper van de Lidl. Mijn vader was zeilmaker bij de Hollandse Stoomboot Maatschappij. Er was aan het Spreeuwenpark een zolder waar je kon autopetten. Iets verderop voer de pont over het IJ. Je moest eerst door de slagbomen van het treintje naar Purmerend, vervolgens honderd meter langs de remise van dat treintje en dan lag daar het soms blinkende maar vaak sombere IJ. Aan de overzijde van dat water bevond zich Engeland, althans dat werd mij jarenlang voorgelogen. De wereld is groter geworden nadien.

We waren nogal arm, verhuurden een kamer aan een ‘vrouw alleen’ en bij de buren beneden mocht ik de franje van hun vloerkleden kammen. Ik heb verder nauwelijks herinneringen aan buurtbewoners. Ze waren er wel, maar bewogen zich stil en mechanisch voort.

Tussen alle mist en grijsheid van mijn jonge jaren was er de snoepwinkel van Jamin, recht tegenover ons, ook aan het Spreeuwenpark. Een stralend uitzicht was dat, ook letterlijk. Alle wanden waren er bekleed met metershoge spiegels met van die mooie schuin geslepen glasranden. Gepoetst chroom en koper rondom en het meest sprankelend van al: twintig neerhangende kelken van kristal. Hoe kon zo’n paleis bestaan in dit desolate stadsdeel? Welke onstoffelijke heerlijkheid had die winkel hier neergezet? Er was weinig klandizie. Waarschijnlijk durfden de visachtige bewoners van Amsterdam-Noord zich niet bloot te stellen aan het licht en de schoonheid van dit spiegelpaleis. Wij kwamen er ook amper. In m’n eentje mocht ik er sowieso niet naar binnen. Het was te duur en ‘ze’ hadden kapsones, alweer.

Stiekem kwam ik er toch en keek naar twee zwevende mejuffrouwen die met zilveren schepjes pralines en chocoladerotsjes overhevelden. Ze hadden beiden gitzwart haar, het waren zusjes van Sneeuwwitje.

Het heerlijkste in het assortiment van Jamin waren de Javaanse Jongens: chocoladeflikken in ronde of ovale doosjes van goud, waarvan de deksel was gestanst in de vorm van een hurkende, in sarong geklede vrouw, die cacaobonen aanbiedt. Zo’n doosje van het merk Tjoklat gaven we een enkele keer weleens cadeau. Javaanse Jongens: drie beloften ineen.

De Jaminmythe is in de loop van de tijd vernietigd. De overgebleven filialen van dit concern zijn armoedige inloopzaken vol smerige kleuren, waar je zelf je zakjes moet volscheppen. Bovendien verstoorde mijn man Hans de herinnering aan het spiegelpaleis in Noord door te zingen: ‘De koekjes van Jamin, daar zit de schimmel in!’ Hans was vroeger groothandelaar in zoetwaren en Jamin was een concurrent.

Later kwam ik erachter dat de merknaam Javaanse Jongens niks met chocolade te maken had, maar alles met tabak. Dat was óók mooi. Weinig is zo lekker als de geur van Javaanse kretek, tabak met kruidnageltjes.

==

Het politiebureau in Noord was kapotgebombardeerd: getroffen door een afzwaaier, een bom die voor de Amsterdamse haven of voor de vliegtuigfabriek van Fokker was bedoeld. In de deels ondergelopen kelder van die vernielde politiepost waren kamertjes, lange gangen en cellen voor de boeven. Het gerucht ging dat er ongebruikte wapens lagen en misschien zelfs een Duitse blindganger.

Op de jongens uit de buurt had deze ruïne een krankzinnige aantrekkingskracht. Logisch, want de toegang werd hun verboden en er stond een uitdagend gammel hek omheen. Alle lefgozertjes uit de buurt liepen deze ruïne in en uit. Ik deed dat niet. Ik stond alleen maar toe te kijken, hopend op een ontploffing. Dat gebeurde niet, waarna ik mijn interesse verloor. Nu is op die plek de in- en uitgang van de IJ-tunnel.

Mijn moeder vertelde me twintig jaar na de oorlog iets zó gruwelijks dat ik besloot dat het een ‘verkeerde’ herinnering moest zijn. Het ging over de geschiedenis van de firma Hollandia Kattenburg, een kledingatelier waar honderden naaisters, meest van Joodse komaf, regenjassen maakten. De jassen waren internationaal beroemd om hun waterdichtheid. Op foto’s uit die tijd zie je lange productielijnen met werkende jonge vrouwen achter industriële naaimachines in een groot en ultramodern gebouw. De rechthoekige kolos leek wel ontworpen door een Bauhausarchitect. Wij, van het Spreeuwenpark, keken erop uit.

Op zekere dag – 11 november 1942 – zag mijn moeder zo’n tweehonderd naaistertjes op het dak van het enorme atelier staan. Ze droegen het zwarte bedrijfsuniform. ‘Het leek wel een zwerm vogels.’ Het gebouw werd omsingeld door Duitse vrachtwagens en zogenaamde Kübelwagens, met geschut erop, die altijd paniek veroorzaakten. Moeder sloot de gordijnen.

Een kwartier later keek ze opnieuw, nu door een spleet. Het was stil op en rondom Hollandia Kattenburg. Geen mens meer te zien. De winterzon scheen uitbundig.

Dat Dora’s verhaal waargebeurd was, werd bevestigd in een aflevering van het tv-programma Andere Tijden. Toch waren er opvallende verschillen. Uit Andere Tijden bleek namelijk dat de naaisters niet, zoals mijn moeder veronderstelde, het dak op waren gevlucht. Dat was onmogelijk, want alle trappen in het gebouw werden direct afgesloten. Een voet op de onderste tree kon je dood betekenen. Toch had mijn moeder de meisjes aan de dakrand zien staan. Ik geloofde die herinnering van haar, want weinig huizen hadden zo goed uitzicht op Hollandia Kattenburg als het onze. Waren echt alle trappen afgesloten geweest? Zijn er geen foto’s? Misschien, heel misschien had mijn moeder toch alleen maar van schrik opgefladderde zwarte vogels gezien.

In totaal zijn er die dag 826 mannen, vrouwen en kinderen opgepakt en afgevoerd. Acht van hen hebben de oorlog overleefd. Het was de grootste bedrijfsrazzia van de bezetting.

Tot m’n twaalfde jaar passeerde ik soms wel vier keer per dag dat leegstaande... Hoe moet je na die gruweldaad zo’n kledingatelier noemen? Spookhuis of massagraf? Schuldige architectuur? Als je naar de IJ-pont ging of vanuit de stad thuiskwam moest je erlangs lopen. Maar dat deed bijna niemand, alleen een man of vrouw met een hond, af en toe. Noord-Amsterdammers negeerden het voormalige Hollandia Kattenburggebouw. Ze kozen de overkant van de straat, langs de blinde muur van de remise van het Purmerender treintje. Er werd met een boog om die ooit zo bedrijvige plek heen gelopen. Schaamte? Ontkenning? Waren de mensen bang voor een laatste angstkreet uit die leeggemoorde ateliers? Bang om een echo op te vangen van het allervreselijkste? Als ik van de pont naar huis liep was het in m’n rechterooghoek altijd stil. Doodstil.

Die treinremise. Misschien voltrok zich daar dan toch een speelse daad. Graag legde ik kiezelsteentjes op de rails van wat het boemeltje genoemd werd. Dan wachtte ik op dat fijne geluid van verbrijzeling en veegde daarna het nog warme poeder op m’n hand en bekeek het nauwkeurig. Met al mijn wantrouwen tegen vaststaande feiten en beseffend dat herinneringen vloeibaar zijn, denk ik nu toch wel dat ik dat een prettige bezigheid vond. Bovendien was het rondom het eindstation van het boemeltje altijd vredig en stil. Het orkest The Ramblers maakte het treintje beroemd met wat we nu een megahit zouden noemen:

==

Met een vaart van minstens twintig kilometer

Met een plaatsbewijs van zeker zestig cent

Zit je in die goeie ouwe afstandsvreter

In het boemeltje van Purmerend

==

Annie M.G. Schmidt werd geïnspireerd door de tekst en de charme van dit lied en schreef samen met componist Harry Bannink ook een hit. In de televisieserie Ja Zuster, Nee Zuster liet zij Wim Sonneveld zingen:

==

Op de step, op de step

Ik ben zo blij dat ik ’m heb

En nou es even zien

Waar rij ik nou naartoe?

Naar Purmerend misschien

Ik weet alleen niet hoe

==

Een prachtlied en ook nog geregisseerd als roadmovie. Het boemeltje zelf was toen allang opgeheven.

==

De Mussenstraatschool, mijn lagere school, deed er veel aan om het haar leerlingen naar de zin te maken. In het najaar kreeg iedereen een bloembol en een potje. Op dat potje, met de bol erin, schreven we onze naam en dan werden al die op dat moment nog saaie dingen in een ondiepe geul aan de rand van de speelplaats gezet en afgedekt met aarde. In het voorjaar werd alles opgegraven en in de lekker warmgestookte gymzaal neergezet. Zo ontstond daar een Keukenhofje, waar ouders doorheen mochten wandelen. Er was een prijs voor de mooiste tulp, de mooiste hyacint, enzovoort. Ik heb nooit iets gewonnen en vond ook dat zo’n prijs toekwam aan de bloembol zélf en niet bestemd was voor de toevallige eigenaar ervan.

Elke leerling kreeg een schooltuintje. Die tuintjes waren heel klein, net graven zonder steen. Ik klungelde daar een beetje rond. Iets verbouwen wat honderd meter verderop, schoongemaakt en wel, verkocht werd, vond ik vreemd. Ook nu nog geneer ik me als iemand mij een tomatenplant geeft en uitlegt hoe die verzorgd moet worden. Dat gaat niet lukken.

Met Kerstmis werd de klas verduisterd. Elk kind had een in rood crêpepapier gewikkelde halve aardappel voor zich waarin een kaarsje stond. Er werd voorgelezen over het kindeke Jezus, over Maria, de stal en de herdertjes. Toch was het kerstverhaal ontdaan van wonder en zaligheid, want Amsterdam-Noord was politiek rood en antirooms, dus er zou bezwaar gemaakt kunnen worden tegen onderwijs over welke religie dan ook.

Ik was onder de indruk, maar niet van de kaarsjes, de zwarte doeken voor de ramen of het verhaal dat geen echt verhaal was. Mijn kindermond viel open van verbazing over de ernst waarmee de meesters en juffrouwen dit allemaal hadden bedacht en uitvoerden. Namen ze ons in de maling?

We gingen met de zesde klas van de Mussenstraatschool naar het Stedelijk Museum. In een halve kring zaten we op de grond voor Van Goghs Zaaier met ondergaande zon. Je kon in die museumzaal, zoals tegenwoordig nog steeds, de verf van Vincent ruiken. Later is me verteld dat sommige van zijn dikke verfstreken, vooral de rode, van binnen nog zacht zijn. Als je er met een naald in prikt, wordt-ie rood.

Het geschiedde daar dat ik, te midden van klasgenootjes, door een vriendelijke mevrouw die uitleg gaf over Vincent, werd aangeraakt. Zij openbaarde iets! Terwijl ze sprak over Van Goghs ruzie met de waarneembare wereld, dreunde bij mij het besef binnen dat er meer was dan ik kon horen of zien. Dat wij allemaal, zelfs de dieren en de dingen, niet omringd waren door realiteit, maar door spiegels en weerkaatsingen. Ik begreep opeens dat je met alleen het zichtbare geen genoegen hoeft te nemen, al helemaal niet in Amsterdam-Noord. Ik begreep opeens dat ik misschien wel kon gaan schrijven.

Schrijven is door spiegels stappen. De jonge Alice uit Through the Looking-Glass van Lewis Carroll is hierbij mijn voorbeeld. Lees dat boek en ook het voorafgaande Alice in Wonderland! Daarna heeft geen mens nog een Bijbel, een Koran, een Bhagavad Gita of welke mythologie dan ook nodig.

Laatst vroeg ik aan mijn huidige groep scenariostudenten waarom zij professioneel schrijver wilden worden. Dit is het verhaal van Cynthia zoals ik me dat herinner.

==

Cynthia’s grootmoeder had een hond die Midnight heette omdat-ie ooit op een onzalig uur was komen aanlopen. Het was een lief dier, kort op de poten, met een feestelijke krul in een te dikke staart.

‘In alle vakanties en de meeste weekenden beleefden we avonturen. We waren gek op elkaar. Door Midnight ben ik gaan schrijven.’

Cynthia’s oma woonde in een schuur waarin vroeger tabaksbladeren werden gedroogd. Het was geen echt huis, maar een grote ruimte waarin met wrakke wandjes compartimenten waren ingericht. Het rook er zoals het nergens anders rook. Ook Midnight woonde er. De hond werd niet vertroeteld door grootmoeder, daarom was hij waarschijnlijk zo opgewonden en uitbundig als Cynthia op bezoek kwam.

‘Twee jaar hebben Midnight en ik elkaar gekend. Ik was een jaar of tien. Eigenlijk was de hond de reden dat ik het al die vakanties en weekenden uithield bij m’n oma. Zij zat altijd te bladeren in Wehkampgidsen, dat was haar hobby. Ze doet dat nog steeds, geloof ik, maar nu op haar laptop. Ik nam lekkere dingetjes voor Midnight mee en een halsband waar ik met plakletters zijn naam op had gezet.’

Het onheil naderde in Cynthia’s verhaal, het was té idyllisch.

‘Midnight sliep aan mijn voeteneind, al stonk-ie soms, vooral als we slootjes hadden overgestoken. En toen was-ie zomaar opeens weg, verdwenen.’

Grootmoeder had dat ook jammer gevonden, maar was snel over het verdriet heen. Voor de jonge Cynthia was het onverdraaglijk. Hoe kon dit gebeuren? Waarom was heel het dorp niet aan het zoeken geslagen? Waarom zei haar grootmoeder dat Midnight was gegaan zoals-ie was gekomen?

Het lot van de lieve hond bleef spoken in Cynthia’s hoofd. Zo’n vrolijk, kerngezond beest – er moest toch een reden zijn voor zijn verdwijning? Ze kon er niet van slapen en er hoefde maar een hond in de buurt te blaffen of de herinnering sprong omhoog. Ze vroeg haar grootmoeder vaak naar haar laatste contact met Midnight. Dat wist oma niet meer zo goed. Ze opperde nonchalant een paar redenen voor zijn vertrek en dat was het. Misschien had Midnight gewoon een liever baasje uitgezocht.

Een afwezigheid zonder betekenis: vooral dat hield Cynthia bezig. Dat zoiets afschuwelijks geen aanloop en geen afloop had, was niet alleen verdrietig. Het was een absurditeit, een ramp die niet begrepen kon worden.

‘Ik dramde zo lang door over Midnights verdwijning dat m’n grootmoeder toen maar voorstelde alle mogelijkheden op te schrijven. Dat hebben we samen gedaan: Midnight was in een te diepe sloot verdronken, waarbij de letters van zijn halsband waren losgeweekt. Midnight was ontvoerd door een fokker of door een eenzame zwerver. Hij was overreden, had een gifslang opgevreten of keerde terug naar zijn moeder.’

Thuis vulde Cynthia de lijst met oorzaken aan. Er móést en zou een reden voor het vertrek van Midnight gevonden worden.

‘Toen die lange lijst met oorzaken klaar was, luchtte me dat heel erg op,’ zei Cynthia. ‘Ik lag niet meer eindeloos te piekeren over die lieve hond. Ik was in staat om de werkelijkheid te verzinnen. En daarom wil ik scenarioschrijver worden.’ Daarbij lachte ze verontschuldigend: ‘Nee, van Midnight is nooit meer iets vernomen.’

==

Illustreert dit verhaal van Cynthia niet de uiteindelijke triomf van fictie over feiten? Wat is er tegen fake news als iedereen daar ander fake news tegenover kan zetten? Is de politicus vermoord of wérd hij vermoord? Zocht hij de dood? Verlangde hij ernaar om een martelaar te worden? Wie heeft de hoofdrol: de dader of het slachtoffer?

De onbetrouwbaarheid van feiten en de verscheidenheid van motieven: dat zijn onderwerpen die mij bezighouden en ik denk dat het een doorlopend thema wordt in deze memoires. Wie moet ik geloven: Dora of Andere Tijden?

==

==

==

3
Pief poef paf kameraden, voorwaarts op de vijand af, snel je geweer geladen.

Je schrijft er in kleine letters nog ‘Offenbach’ bij. De zin komt – opgezocht – uit Offenbachs operette La fille du tambour-major. Lang geleden zongen jij en je zuster het pief-poef-paflied op de enige verjaardag van jou die ik ooit bezocht. Jullie beiden moesten erg lachen en verkleinden het oeuvre van die arme Offenbach tot een scheetachtig liedje. Hadden jullie net een opvoering van die operette gezien?

Er zijn inderdaad voorstellingen waarvan je alleen een onbelangrijk detail onthoudt, een kledingstuk, een omvallend decorstuk of een brokje tekst. Actrice Ank van der Moer komt het toneel op bij de Nederlandse oerpremière van Edward Albee’s Wie is bang voor Virginia Woolf? en roept: ‘Het is hier een bénde!’ Mooier is het op toneel nooit geworden, althans niet voor mij. Later kwam ik erachter dat Ank dit pas roept als ze al twee minuten lang aan het krijsen is. Niks slordiger dan een herinnering in een onbetrouwbaar geheugen.

Ik wist weinig van Offenbach, alleen dat hij een bekende cancanmelodie heeft gecomponeerd. Ik houd niet van operettes, maar die afkeer is aangeleerd. Toen ik opgroeide mocht er door verstandige mensen niet gehouden worden van lustige Witwes, net zomin als van het Eurovisie Songfestival. Ook de liefde voor sport moest beperkt blijven. Al die leuke dingen waren bedoeld om de massa dom te houden, begreep ik. De term klootjesvolk was nog net niet in gebruik.

Operettes als Die lustige Witwe, Der Zigeunerbaron of De dochter van de tamboer-majoor zijn tot op de dag van vandaag verdacht. Dat ligt niet aan de muziek. De slechte naam komt waarschijnlijk doordat operetteverhalen zich afspelen in burgerlijke upper-classmilieus en daar ga je als progressieve betweter niet naar zitten kijken. Ik zou dus aan theatermakers willen voorstellen: behoud de operettepartituur, maar maak van die irritante Oostenrijkers skyboxbezoekers en van Oosterse priesters en prinsessen narcistische influencers, dan komt er een nieuw publiek op af. Sommige regisseurs doen dit trouwens ook, met wisselend succes.

==

Wat heb ik mezelf als puber toch allemaal wijsgemaakt over mooi en niet mooi. Het Songfestival: een tutholaparade. Stripboeken: goed voor analfabeten. The Sound of Music: zum kotzen! The Beatles? Wiegeliedjes (dat vind ik nog steeds trouwens). Goede smaak heeft meer kapotgemaakt dan ons lief is.

Het duurde een half leven voor ik smakeloosheid kon waarderen, voor ik begreep dat kunst en kitsch niet gescheiden mogen worden en dat pornografie ons veel te vertellen heeft. Jarenlang werden we uitgedaagd om Mary Servaes, de Zangeres Zonder Naam, uit te lachen. Daar deed ik aan mee, tot het moment dat zij in poptempel Paradiso een anti-Anita Bryantlied zong. Die Anita was een goed christelijke heks die homo’s wilde opsluiten en castreren. Mary zong:

==

Maar beste man, houd van je vriend

En strijd voor je rechten

Desnoods ervoor vechten

Waar ze jou van beschuldigt

Heb jij niet verdiend

==

Dat is nog ’s wat anders dan La fille du tambour-major. Overigens is de woordvolgorde in het openingscitaat onjuist. Het is niet ‘pief poef paf’, maar ‘pief paf poef’. Even twijfel ik hierover, want de Vlaamse volkszanger Louis Flion heeft een hit met het nummer ‘Pief poef paf’, ook verkeerd dus. Hij zingt daar:

==

Het dak moet eraf

Van je pief poef paf

We knallen met z’n allen

Van je pief poef paf!

==

De foute volgorde van de drie p’s zal zowel bij de vertaalde Offenbach als bij Flion te maken hebben met het prettige rijmwoord paf.

==

*

==

Na de Mussenstraatschool zat ik één jaar op het VGLO, het Voortgezet Gewoon Lager Onderwijs. Dat was een zevende leerjaar voor kinderen die te jong van de lagere school kwamen. Het zat in een noodgebouw aan de Grasweg, ook in Noord. Van dat tussenjaar herinner ik me het handwerklokaal waar we een broodplank maakten die we versierden met tekst. Met een hete breinaald brandden we VOOR MOEDER in de plank, of gewoon het woord BROOD. De leraren waren daar zonder uitzondering toegewijd en betrokken. Er zat een jongen in mijn klas die in het fietsenhok ritmisch met zijn piemel stond te zwaaien. Hij is een bekend danser geworden. Dat zat er al jong in.

==

Via de tamboer-majoor kom ik terecht bij m’n verplichte militaire diensttijd oftewel dienstplícht. Ik wilde weigeren, maar dorst dat uiteindelijk niet, bang als ik was voor gevangenisstraf en gedonder bij het vinden van werk, later.

Ik behoorde tot de lichting 66-1 en ben in die achttien maanden geen kerel geworden. Wel moest ik, bij het Korps Commandotroepen in Roosendaal, een levende kip tussen mijn knieën klemmen, met één hand de kop van het dier naar voren trekken en met een mes in de andere hand de hals doorsnijden. Vervolgens moest het beest leeggedronken worden door de bloed spuitende kippenromp recht op de mond te zetten. Ik heb het gedaan. Het was een voorbereiding voor als we ergens op het platteland van Oost-Polen tegen de Russen moesten vechten en honger hadden.

Ik werd in de rang van korporaal-rekenaar ingedeeld bij de Irene Brigade te Schalkhaar. Een nette brigade, dat werd snel duidelijk, toen bij de geboorte van Willem-Alexander er namens alle compagnieën een cadeau werd aangeboden aan het Koninklijk Huis. Het ging vergezeld van felicitaties, gelukwensen en dankbaarheidsbetuigingen. De brigadegeneraal liet ons aantreden op het grote exercitieterrein en sprak zijn in gelid opgestelde manschappen toe.

Hij riep dat wij een keuze hadden! Dat was nog eens een uitzondering binnen zo’n hiërarchische organisatie als het leger. Het stond weliswaar vast dat het cadeau aan de jonge troonopvolger een zilveren kammetje zou zijn, maar moest het nu een glad of een bewerkt kammetje worden?

Verstonden wij dat goed? Jazeker, die twee mogelijkheden werden ons, een paar honderd volwassen soldaten en officieren, voorgelegd. Er zou die middag in de eetzaal zowel een bewerkt als een glad kammetje te zien zijn. Dan konden alle soldaten en officieren hun stem uitbrengen. Tijdens de lunch lagen er inderdaad twee van die dingetjes op het toneel van de eetzaal annex aula. Daar moesten we langslopen en onze stem uitbrengen.

Nu ik dit voorval opschrijf, denk ik: is dit echt gebeurd? Was dit serieus bedoeld? In welke lade van welk paleis ligt dat kammetje nu? Wat gebeurde er met het niet gekozen kammetje? Had de brigadegeneraal een vrouw aan wie hij de uitslag van de kamkeuze met droge ogen verteld heeft? Is hij rustig gaan slapen die nacht?

Mijn functie in het peloton was het uitrekenen van de hoeveelheid springstof die in het kardoes van een mortiergranaat moest om een vijandelijk doel twee kilometer verderop te bereiken. Het mortierwapen is een schuin omhoog staande brede buis, ook wel kachelpijp genoemd. De granaat wordt van boven in de buis gegooid en glijdt naar beneden tot op een pin, bij handvuurwapens slagpin genoemd. Daar detoneert het kardoes en de granaat spuit als een dikke kogel uit de schuinstaande buis omhoog. Door de schuine stand van de buis gaat de granaat niet recht op zijn doel af, maar vliegt hij met een grote boog over alles heen om ook weer onder een schuine hoek zijn doel te raken.

Ik zat lekker droog in een overkapte legerwagen op Artillerie Schietkamp Oldebroek en moest, met stafkaarten voor me, de explosieve kracht berekenen waarmee de mortiergranaten zouden worden afgevuurd. Ook de hoek waaronder het schot zou worden gelost, de richting en de declinatie werd ik geacht te becijferen. Dus niet dat domme pief-paf-poef recht vooruit schieten, maar slimme berekening. Als ik alles uitgerekend had en die gegevens doorgaf aan de mannen bij het mortier, dan mocht ik jammer genoeg geen ‘vuur!’ roepen, daar was een sergeant voor. Het ging altijd goed, want de afgevuurde granaten waren blindgangers, gevuld met een prop watten in plaats van het gevaarlijke trotyl.

==

Het bijzondere van de Irene Brigade in Schalkhaar was – en is nog steeds, neem ik aan – dat het ook het Garderegiment Fuseliers huisvest. Ons land had destijds drie garderegimenten: Grenadiers, Gele Rijders en Fuseliers. Bij het laatste werd ik ingedeeld. Manschappen van de drie garderegimenten stonden op Prinsjesdag langs de route van de Gouden Koets, die toen nog in gebruik was. Wij als Fuseliers gaven op zo’n derde dinsdag van september ook acte de présence op het Binnenhof en we zagen er mooi uit.

Het uniform van een fuselier bestaat uit een kamgaren zwarte broek met over de hele lengte een vlammend rode bies. Daaroverheen een scharlakenrode, strak getailleerde jas. De schoenen waren zwart en glanzend. Het letterlijke hoogtepunt van dit uniform was een zwart gestoffeerde helm met aan de voorzijde een vijfpuntige stralende ster en bovenop een wel twintig centimeter hoge gouden piek. Aan onze brede zwarte riem hing een sabelschede. De sabel zelf was afwezig, althans: de greep ervan zat vastgelast aan de schede. Er kon dus niet gevochten worden. Hard weglopen bij echt gevaar, zo werd ons geleerd.

Ik heb een groot hoofd, omtrek 61 centimeter, en mijn schoenmaat was toen nog 46. Daar bestonden geen gardehelmen en geen gardeschoenen voor. Vanwege deze lichamelijke beperkingen hoefde ik nooit mee naar ceremonies en parades. Toch moest ik meedoen met de voorbereidende exercities op het bataljonsterrein: leren om ‘rechts uit de flank’ te lopen, zoals je dat ook ziet bij taptoes. Ik hield bij die oefeningen mijn dagelijkse bruine kistjes aan, maar mijn goudpuntige helm werd met een riempje onder mijn kin op z’n plaats gehouden. Het ding wiebelde voortdurend.

Er waren nog drie andere soldaten in de compagnie die niet voldeden aan de fysieke fuseliersnorm. Wij bleven op de kazerne en zagen in live-uitzendingen hoe onze maten het ervan afbrachten: hoe ze stram en glanzend gepoetst de feestelijkheden opluisterden. Het waren de jaren 1966 en 1967. Er was publiekelijk protest tegen alle vormen van gezag: demonstraties voor vrouwen- en homorechten, verzet tegen de oorlog in Vietnam, studentenprotest en dan ook nog het rookbommenhuwelijk van Claus en Beatrix. Deze rebellie vloekte met de grandeur van ons keurig opgesteld, stralend glimmend garderegiment.

In Leiden ging het helemaal mis. Daar werd in het bijzijn van prins Bernhard een jubileum gevierd van de studentenweerbaarheid Pro Patria. Die studentenclub heet voluit Koninklijke Leidsche Studenten Vereeniging tot Vrijwillige Oefening in den Wapenhandel: een verzet uitlokkend statement bij uitstek. Door de rookbommen van antimilitaristen en het traangas van de politie heen zagen wij op de televisie hoe geschrokken studenten een goed heenkomen zochten en onze medefuseliers werden bestookt met vuurwerk en molotovcocktails. We constateerden dat het advies ‘hard weglopen bij gevaar’ goed werd opgevolgd.

Het was een gezellig peloton. We waren aardig voor elkaar. Als er iemand zo dronken was dat hij in zijn braaksel dreigde te stikken werd hij op bed gelegd met het hoofd over de rand. Een maat ging op z’n rug staan en dan spoot het braaksel over de vloer.

Ik werd verliefd op een Brabantse pelotonskameraad die niet eens mooi was. Hij had een vlezig, asymmetrisch hoofd met zwarte krullen. Ik probeerde veel in zijn nabijheid te zijn, maar zorgde ervoor dat mijn verlangen niet werd opgemerkt. Ik was nog niet uit de kast en dat moest zo blijven, want ondanks kameraadschap in het peloton: een flikker is een flikker. Op een koude nacht kleed je zo’n kontneuker uit, gooit hem in de grote wasbak, zet de kranen open en barricadeert vervolgens de deur.

Na zo’n behandeling was de lucht meestal geklaard. Je zou nog wel af en toe worden uitgescholden voor mietje, maar ik riep dan zoiets als: ‘En die pik van jou is een rietje!’ Overigens werd iedereen die moe was na een oefening of met gekleurde sokken van weekendverlof terug kwam, uitgescholden voor homo of kinderlokker. Het gaat er heden ten dage anders aan toe, heb ik begrepen: een van mannenliefde verdachte soldaat of marinier wordt naar de grond gewerkt en krijgt de harigste aars van de compagnie in zijn gezicht geduwd.

Mijn aanbidding van de flegmatieke Brabander met het scheve gezicht en de droomogen werd niet beantwoord. Of misschien wel, maar dan dorst ik zijn signalen in die richting niet op te merken. Als ik maar een splinter erotische heimelijkheid had opgepikt zou ik, ten prooi aan grote onrust, op hol slaan. Ik zou toehappen, te ver gaan door zijn hand een paar maal per dag vast te pakken. Tijdens een oefening zou ik bij hem in de schuttersput springen en proberen hem te kussen, daarmee de afschuw van heel de kammetjeskiezende Irene Brigade over mij afroepend. Dat dorst ik niet te trotseren.

Ik had in Schalkhaar een maat, een medefuselier waarmee ik soms naar de schouwburg in Deventer ging, laat ik hem Sjors noemen. Sjors was nichterig. Niet uiterlijk, want zowel zijn lichaam als zijn gezicht was grof en door de Schepper op een achternamiddag in elkaar gezet, zoals dat heet. Maar tijdens discussies schoot zijn stem vaak de hoogte in en daarmee verried hij zichzelf. Toch had hij verkering met een meisje dat Jane heette. Hij schreef haar brieven. Maar de verdenkingen namen toe, ook bij mij. Was Jane niet gewoon een Jan met een ‘e’ erachter?

Sjors moet ten einde raad geweest zijn, want na een verlofweekend liet hij ons allemaal een verlovingsring zien, waarin JANE was gegraveerd. De ring was fake. Er bestond geen verloofde, maar de toespelingen op zijn nichterigheid namen af. Beleefd als ik was – we zaten beiden nog opgesloten in de kast – informeerde ik regelmatig naar Jane. Sjors verzon van alles, maar het moet hem pijn gedaan hebben zo te liegen. Godzijdank had hij gevoel voor humor en daarmee neutraliseerde hij – uit pure wanhoop weliswaar – de meeste toespelingen.

Er was nóg iets waardoor Sjors gerespecteerd werd in ons peloton: hij had een nieuwe verftechniek uitgevonden. Vanuit de tube spoot hij de verf op een rechthoekige plank. Dan pakte hij een fles en rolde die afwisselend losjes en stevig drukkend over de verf, over de hele lengte van de plank. Het resultaat was prachtig. De Duitse schilder Gerhard Richter is beroemd geworden met diezelfde techniek, gepikt van fuselier Sjors te Schalkhaar. De schilderijen van Sjors hingen ten slotte in al onze soldatenkamers.

Naast de hartstocht voor het Brabantse scheefgezicht ontstond er nog een liefde in Schalkhaar: kaartlezen. Het was voor mij een kleine sensatie te ontdekken dat ook het meest woeste natuurgebied gereduceerd kan worden tot een vierkant blokje op een landkaart. Met passer, kaarthoekmeter en kompas zat ik gebogen over het Oldebroekse Militair Oefenterrein, dat op de stafkaart qua oppervlak was gekrompen tot een schaal van 1:50.000. Toen ontstond bij mij het verlangen om alles voortaan gereduceerd te zien tot plattegronden, blauwdrukken, artist impressions of desnoods staafdiagrammen. Ik probeer deze liefde voor meridianen, coördinaten en de GPS-monitor als volgt te verklaren. Ons leven speelt zich af te midden van chaos en raadsels en die warboel moeten we negeren of rangschikken, anders worden we gek. Godsdienst, wetenschap en kunst helpen daarbij. Én kaartlezen. Het bestuderen of alleen maar bekijken van landkaarten is een onschuldige manier om grip te krijgen op een zandkorrel van de werkelijkheid. Atlassen, wegenkaarten, Google Maps, zelfs het routekaartje van lijn 4: ze verzekeren ons dat de werkelijkheid begrepen kan worden. We zijn niet God zelf, maar door een globe vast te pakken of in en uit te zoomen op de kaart van Zuid-Limburg wanen we ons een opperwezen dat begrijpt en goedkeurt.

Het mooiste schema en tevens de leerzaamste blauwdruk die ik ken is het Periodiek Systeem. Dat is Gods kruidenrekje. Groot afgedrukt hangt het in elk laboratorium en bij elk verstandig kind aan de muur. Op zo’n wandkaart zie je reeksen aaneensluitende vierkantjes waarin de afgekorte namen en atoomnummers staan van alle primaire chemische elementen waaruit onze stoffelijke wereld is opgebouwd. Een atoomnummer verwijst naar het aantal protonen in de atoomkern van het betreffende element. Dit aantal is uniek voor elk element en bepaalt ook het gewicht van dat element. Dus begint het Periodiek Systeem bij waterstof, dat één proton in de kern heeft. Daarna volgen ruim 110 andere, steeds zwaarder wordende elementen. In elk vierkant hokje van het Periodiek Systeem staat afgekort de Latijnse naam van een element. Zuurstof is O. Lood is Pb. Uranium is U. Deze drie voorbeelden hebben respectievelijk de atoomnummers 16, 82 en 92, steeds zwaarder wordend dus. IJzer wordt aangeduid met Fe26 en zit daarmee qua gewicht tussen zuurstof en lood in.

De beroemde neuroloog Oliver Sacks sliep onder een beddensprei met het Periodiek Systeem erop. In de Amsterdamse De Lairessestraat is een apotheek met binnen- en buitenwanden van lichtgroen glas, waarop de bekende vierkantjes met de symbolen en atoomnummers staan. Er schemert een zacht licht doorheen. Het is mooier dan de Efteling.

Ik maakte kennis met de wereld van de elementen op de tentoonstelling ‘Het atoom’ in een hangar van Schiphol. Bij een groot succes zeggen ze al snel dat ‘heel Nederland’ erheen ging, maar in dit geval scheelde het niet veel. Koningin Juliana opende het spektakel en na haar volgden een miljoen andere bezoekers.

Ik was elf jaar toen ik daar met mijn moeder rondliep, stil en met open mond. Ik zag de elementaire bouwstenen van de mens, de aarde, de planten en het universum. Er waren stolpjes waaronder brokken scheikundige elementen lagen te glanzen: chroom, titaan, koper, zink en goud natuurlijk. Er was een ballon gevuld met puur helium. En er stond een heuse kernreactor: een bassin vol stil blauw water, waarin enge metalen buizen rechtop stonden. Er stegen luchtbellen uit op. Later bleek dat een fout te zijn: het ding lekte radioactiviteit, maar dat was toen nog niet zo erg. Ik was betoverd en wilde er niet weg. Dit was nog eens wat anders dan de Huishoudbeurs in de RAI waar ik ook met Dora heen moest.

De atoomtheorie is sindsdien – letterlijk tot in het kleinste detail – verfijnd, verworpen en opnieuw geformuleerd. Wat in ‘Het atoom’ nog simpelweg een proton was, is nu een cluster van nog kleinere deeltjes: muonen, quarks, higgsdeeltjes. Er zijn ook meerdere soorten elektronen ontdekt, een prestatie als je bedenkt dat een elektron zich verhoudt tot een atoom zoals een vlieg tot een kerk. Vindt zo’n vlieg maar eens in de Sint-Janskathedraal. Elektronen draaien ook niet meer strak om de atoomkern heen, zoals lang aangenomen werd, maar gedragen zich als een wolk – wat dat dan ook inhoudt. Tot slot kennen we nog de neutrino’s. Die zijn zo klein dat ze niet kunnen bestaan.

Ik kan deze wetenschap, de kernfysica, niet meer bijhouden of begrijpen. Maar de vraag wie of wat al die bouwsteentjes in elkaar heeft geknutseld, houdt me bezig. Wetenschap is de ware religie.

Ik werd geboren voor de wetenschap zoals anderen voor het klooster, de politiek, de dienstbaarheid of de puinhoop. Schrijven voor toneel of televisie? Ik wist niet dat dat bestond en dat mensen daar serieus mee bezig konden zijn. Die roeping lag te wachten.

Ik las veel. Jeugdboeken, dat leek logisch, want ik was een kind. Je moest lezen op je eigen niveau. Wat een vergissing! Mijn afkeer van Dik Trom, De grote kabouter en De twee van Hazerswoude groeide bij elke omgeslagen bladzijde. Zo’n grote, wonderbare wereld om ons heen en dan zulke kinderachtigheid. Literatuur moest over wonderen, over het onbegrijpelijke, over elementaire deeltjes gaan. Waar is vuur, waar zijn vlammen van gemaakt? Dát wilde ik weten en niet of Nellie en Knorrie nog voor de bui binnen zouden zijn bij moeder Aaf en haar theemuts.