Lina Issa

Waar we niet zijn

Tien dagen in het leven van een ander

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 LINA ISSA

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 2069 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Stel dat, stel dat je mijn plaats zou innemen? Stel dat je in mijn plaats naar mijn geboorteland Libanon zou reizen? Als je geïnteresseerd bent in dit project, stuur dan een e-mail naar: whatificouldtakeurplace@gmail.com

—Lina Issa

##

Aan mijn dochter Luna en zoon…, mogen we elkaar ontmoeten waar we niet zijn.

Aan Nadwa, moge hoop zijn nest in je lach vinden.

Aan Issa, mogen verhalen een stem en een oor in jou blijven vinden.

Aan Mohammed, moge de tederheid die je me geleerd hebt altijd je harnas zijn.

Aan Teta, moge je de vijgenboom zijn geworden waar je heimwee naar had.

Aan Aitana, mogen je fervente zintuigen je altijd naar een andere ik leiden.

Aan Luca, moge ons huis nooit een dak worden, maar altijd een hemel om bij te horen.

Aan mijn familie en vrienden die lichaam en ziel aan dit werk hebben gegeven, mogen wij in deze bladzijden de huiskamer vinden om steeds naar terug te keren.

##

‘Als beelden van de herinnering eenmaal vastliggen in woorden, worden ze uitgewist,’ zei Polo. ‘Misschien ben ik bang Venetië in één keer helemaal te verliezen als ik erover spreek. Of misschien heb ik haar, al pratende over andere steden, al geleidelijk aan verloren.’

Italo Calvino, Onzichtbare steden (vertaling Henny Vlot)

==

*

==

‘The “autobiographical example,”’ says Saidiya Hartman, ‘is not a personal story that unfolds onto itself; it’s not about navel gazing, it’s really about trying to look at historical and social process and one’s own formation as a window onto social and historical processes, as an example of them.’ (Saunders 2008b, 7) Like Hartman I include the personal here, ‘to tell a story capable of engaging and countering the violence of abstraction’. (Hartman 2008, 7) (Christina Sharpe, In the Wake. On Blackness and Being)

De cartografie van thuis

Op een oude deurmat stapelen zich elke week een paar dunne, zorgeloze, witte enveloppen op, de levenloze manifestatie van een systeem dat structuur geeft aan ons leven in dit land.

Dat je ze ontvangt betekent dat je erkend wordt door verschillende instanties die ons verbinden en ons tot een gemeenschap maken. Als je ze opent, lees je een taal die je leven vormgeeft via financiële verplichtingen en bureaucratische taken. Als je die netjes afvinkt ben je een goed geïntegreerde, verantwoordelijke, misschien zelfs ideale burger.

De enige brieven die ik ooit in mijn thuisland heb ontvangen waren die van een penvriend die me vertelde over een magische plek. Ik droomde ervan die te bezoeken. Een van die brieven beschreef een woonkamer met uitzicht en een slaapkamer met een bureau en een la waarin al mijn brieven slapend lagen te wachten op de spoedige omhelzing van een volgende. Maar mijn brieven hadden vaak vertraging. In mijn land van herkomst, Libanon, is ook het postsysteem door de oorlog beschadigd: alle brieven moesten verwoeste wegen afleggen vanuit het postkantoor waar mijn moeder brieven voor haar kantoor oppikte en de mijne gelijk afgaf.

==

Mijn eerste officiële brief stuurde ik in maart 2002. Het was een motivatiebrief voor een master kunstopleiding in Nederland. De inhoud van de aanmelding moest ik laten inspecteren door de veiligheidsdienst. Ik herinner me de kamer, een soort tussenruimte, waarin een vermoeide, onverschillige, licht geïrriteerde agent met een half oog mijn kunstvideo’s bekeek op een kleine, zwarte, kubusvormige monitor. Hij zag er niets ‘verdachts’ in, en niets wat de moeite van het censureren waard was. Ik vroeg me af wat hij wél in mijn video’s zag. Het enige wat ik hoorde was: ‘Oké.’

Ik sloot mijn grote A3-envelop en vroeg het veilig en tijdig op zijn bestemming aan te komen.

==

De eerste belangrijke brief waar ik reikhalzend naar uitkeek was die van mijn toelating tot de opleiding. Er begon een nieuwe relatie met de witte, scherpgerande plooien van een envelop die zowel het toegangsbewijs als het kompas was voor de plek waar ik naartoe wilde.

Vervolgens moest ik acht maanden wachten op de brief van de Nederlandse ambassade waarin stond dat ik mijn studentenvisum kon komen halen. De opleiding was allang begonnen, maar dat was geen argument in de visumprocedure.

==

Het eerste wat in me opkomt als ik terugdenk aan die periode van mijn vertrek uit Libanon, is het kantoor van de luchtvaartmaatschappij die mijn loodzware MAC G3-scherm en computer met al mijn bestanden erin zou verschepen, en wat boeken. Ook zaten er drie kelims in mijn bagage, die ik in Aleppo had gekocht en die ik als vertrouwde grond wilde uitrollen in mijn nieuwe woonplek. Ik herinner me hoe mijn vader rondrende om alles voor me te regelen. Ik zie alle spullen opgestapeld op een lichtgroene vloerbedekking, mokait, in het stoffige, rommelige kantoor. Ik verbeeldde me hoe ze van de band in het vliegtuig zouden rollen en hoe ze er in een ander kantoor weer uit zouden rollen, een kantoor dat ik toen nog moest vinden, aan de andere kant, in Amsterdam.

Het tweede wat in me opkomt – of eigenlijk komen de herinneringen allemaal tegelijk – is het beeld van mijn moeder en mij zittend op de mosterdgele bank in de woonkamer voor de tv. Het licht is warm en ik heb een kleine kersenhouten tafel tegen mijn knieën waarop ik witte kaarten inkleur, met recepten van mijn moeders beste gerechten. Ik doe mijn best om de recepten te illustreren met kleine tekeningen en ik zie nu vooral die met witte reuzenbonen voor me – oranje en groene kleuren, en een illustratie van de bonen in zwarte inkt.

Ik heb die kaarten daarna vaak gebruikt om de stoofschotels van mijn moeder klaar te maken tijdens koude Nederlandse winters.

==

Ik herinner me het afscheid op het vliegveld niet meer. Ik herinner me het eerste telefoongesprek met het thuisfront nadat ik was geland niet meer. Ik herinner me mijn aankomst op het vliegveld ook niet meer, noch de weg van daar naar Amsterdam.

Ik keek er enorm naar uit er te zijn, om te beginnen, om het leven in Europa te verkennen. Ik heb toen nooit stilgestaan bij de vraag hoelang mijn verblijf in Nederland zou duren. Mijn nieuwsgierigheid was grenzeloos, mijn energie onuitputtelijk. Mijn ogen konden alleen naar voren en verder kijken.

Wat ik me goed kan herinneren van mijn eerste maand in Nederland is een vraag van een kunstcurator tijdens een ‘studiovisit’, een bezoek aan mijn atelier op de academie. Zie je jezelf als Libanese kunstenares? vroeg hij. Er vormde zich een zinkgat onder mijn voeten.

Dat was een van de eerste momenten waarop alleen naar voren kijken niet volstond, ik moest ook naar achteren en naar binnen kijken om uit te zoeken wat dan misschien Libanees was aan mijn werk en mijn kunstenaarschap. Ik wist nog niet eens zeker of ik wel een kunstenaar was, laat staan een Libanese.

Ik schraapte mijn moed bij elkaar en vroeg wat hij daarmee bedoelde. Ik was bang dat hij een ‘doodnormale’ vraag had gesteld, en dat ik omdat ik hier een nieuwkomer was, op een plek vol kennis en status, niet begreep wat hij bedoelde. En dat ik daarom door de mand viel als ongeschikt voor de plek waar ik rondliep.

Hij legde het uit: een Libanese kunstenares is iemand die in haar werk thema’s als oorlog, conflict, het Midden-Oosten en onderdrukking behandelt. En omdat ze vrouw is, meende hij, behandelt ze vast en zeker ook kwesties als vrouwenrechten en seksisme.

Mijn verwarring werd nog groter. Want wat als ik dat níét doe? Diskwalificeert mij dat als kunstenaar, of als Libanese?

Ik herinner me dat ik me terugtrok. En dat ik veel weerstand en onzekerheid voelde om die vragen te beantwoorden, om mezelf te verhouden tot de verschillende, labelende culturele landschappen van de stad en al haar kunstscenes.

Die terugtrekking werd de essentie van mijn zoektocht als kunstenaar. Naar binnen keren creëerde ruimte om bepaalde vanzelfsprekendheden uit te dagen, terwijl het essentiële, dat wat diep in het lichaam bewaard is, werd omarmd.

Het was ook heel eenzaam.

==

*

==

Ik vond een plek in mijn lichaam waar ik kon wonen. Mijn lichaam, het lichaam van een ‘Libanese vrouw’, het getraumatiseerde lichaam, het sensuele lichaam, het ontwrichte lichaam, het jonge lichaam, het poreuze lichaam, het gekleurde lichaam...

Een plek waar ik kon luisteren zonder een antwoord te willen of verwachten, waar ik op mijn lichaam en haar emotionele intelligentie kon vertrouwen, en waar ik mijn intuïtie kon volgen.

Die plek ontdekte ik tijdens bewegingsworkshops die ik regelmatig begon te volgen. In de witte ruimte waar die workshops op een houten vloer werden gegeven, met uitzicht op een tuin en daglicht dat door de hoge, grote ramen naar binnen viel, begon ik opnieuw contact te maken met de plekken die ik in mij draag. Die plaatsen, herinneringen en ervaringen die mijn lichaam, bewegingen, perceptie en uitdrukkingen hebben gecreëerd en gevoed, en die mijn identiteit hebben gevormd.

Herinneringen waarvan ik het bestaan niet eens kende begonnen zich voor mij te ontvouwen. Ik besefte dat ik de kleinste details van plaatsen, gezichten, gebaren en belevenissen in mijn lichaam had bewaard en dat het verlaten van mijn thuis weliswaar een fysieke, geografische scheiding was, maar dat ik mijn geboortegrond nog steeds in me draag.

==

Het leek wel alsof het alleen mogelijk was mijn wandelingen in de chaotische straten van Beiroet opnieuw te beleven in de afgeschermde en behaaglijke ruimte waar ik de workshops volgde, waar we uitgenodigd werden de vloer onder onze voeten te voelen en ons bewust te worden van de innerlijke bewegingen van ons lichaam terwijl we lopen. Lopen, mijn gewicht verplaatsen en niet specifiek ergens naartoe gaan, deed me beseffen dat mijn lichaam nog steeds afgestemd is op het ritme van de straten van Beiroet. Daar, in de stilte, terwijl ik luisterde naar het verplaatsen van mijn gewicht op de lichtbruine vloer van de studio die wel geglazuurd leek, liep ik er weer: mijn nek reikt naar de zon zodat die me kan strelen, terwijl mijn hoofd rekening houdt met de grote waterdruppels die uit de airconditioningsinstallaties aan de muren van de gebouwen kunnen vallen.

Mijn ogen zoeken naar maar ontwijken ook de flirterige blikken van de mannen op straat, ik kijk vooruit, en tegelijk zijwaarts naar alle scooters die onverwachts achter me langs snellen, mijn heupen draaien zich naar links of rechts wanneer ik de spontane spatten ontwijk van een emmer water die over de bestrating wordt uitgegooid, mijn benen kunnen zich elk moment aanpassen aan een etalage die tot op de stoep is uitgebouwd, terwijl ik ondertussen zwierig vertrouwde gezichten begroet.

==

Handen, buik, rug, knieën en tong slaan meer op dan het geheugen. Als ik door mijn lichaamsdelen kon wandelen, zou ik overstroomd worden door beelden.

Soms hoef ik alleen maar het zout van geroosterde pompoenpitten op mijn lippen te voelen branden, of het geluid te horen van een autoportier dat dichtslaat of een donkere, onverlichte trap op te lopen om terug te keren naar de oorlog. Oorlog zit in al mijn botten. Maar als ik mijn ouders vraag hoe ze daarover denken, herhaalt mijn moeder in een zachte, bijna afwezige, maar liefdevolle stem: wat we hebben meegemaakt in de oorlog is niets vergeleken met de mensen die iemand hebben verloren of die hun huis zijn kwijtgeraakt, of... of...

En wanneer ik mijn vader vraag of zijn rugklachten een gevolg kunnen zijn van de stress en pijn van de oorlog, antwoordt hij altijd, terwijl hij zijn blik afwendt: Het is een versleten wervel die me pijn doet, en daarmee uit.

Dan veranderen ze van onderwerp en vragen me voor de honderdste keer: Wanneer kom je terug naar huis?

==

In die studio in Amsterdam, in een radicaal vertraagd tempo, transformeerde mijn wandeling door Hamra in Beiroet in impulsen en beelden die even bekend voelden als mijn eigen spieren.

Daar begreep ik waarom ik me zo klein voelde als ik door de straten van Amsterdam liep. Mijn lichaam is gewend om een dialoog aan te gaan met de omgeving, maar hier lijkt de stad zich verlegen af te keren en terug te trekken als je door de straten loopt. Of is de stad onverschillig, dronken van eigenwaan en bureaucratische regeltjes?

Bijna niets kon mijn loopritme in Amsterdam verstoren. Wat een geweldige flow, zou je kunnen denken, maar het is niet de mijne. Amsterdam maakt me onzichtbaar of juist intimiderend zichtbaar. Ik belichaam een andere straatdynamiek en mijn bewegingen lijken verhalen in zich te dragen en te vertellen over een andere plaats, een plaats waar ik niet ben.

In Amsterdam heb ik geleerd om mijn handen aandachtig zoekend samen te wrijven als ik door de straten loop en contact zoek tussen mijn lichaam en de stad. Dat heb ik afgekeken van een man die ik ontmoette tijdens een wandeling door mijn buurt. Eerst raakte ik ontroerd door de manier waarop hij naar de bomen aan het kijken was. Ik kwam dichterbij en zag dat hij in een zachte, continue beweging zijn handen aan het samenwrijven was. Ik stond naast hem, keek naar de boom voor ons en deed zijn beweging na. Het leek een persoonlijk ritueel maar toch voelde ik me uitgenodigd om mee te doen, alsof ik erbij hoorde. Na een kort maar gul moment draaide hij zijn nek rustig naar me toe, keek me aan met een zachte, vaste blik en zei: Niks hier is van mij. Deze handen hebben hier niks geplant, niks gebouwd; deze bomen niet, deze huizen niet; het verleden niet en hoogstwaarschijnlijk de toekomst ook niet. Ik ben een vreemdeling hier.

==

Ik herinner me dat ik eens een dansworkshop had waarbij elke deelnemer op een A4’tje haar lichaam moest tekenen.

Ik liet de punt van mijn potlood over het papier gaan, tekende lichtjes de contouren van een lichaam met open armen; de lijnen van benen, armen en buik strekten zich uit tot de randen van het papier, naar de achterkant, en verder. Op een kant was mijn buik en op de andere zijde mijn rug. Toen prikte ik met de punt van het potlood gaten van verschillende grootte in mijn papieren lichaam.

Kun je iets vertellen over je tekening, je lichaam, vroeg de danstherapeute. Ze probeerde de vraag zo neutraal mogelijk te stellen, maar ik voelde dat ze haar adem inhield terwijl ze naar de tekening keek.

Ik zie mijn lichaam graag als poreus. Als een lichaam dat ernaar verlangt om vormloos te worden of zijn eigen barrières en vormen te kunnen overstijgen, vertelde ik zachtjes aan alle verwarde ogen en oren in de cirkel om me heen.

Zijn onze lichaamsgrenzen niet noodzakelijk om onze vrijheid en onze individualiteit te markeren? Is het herstel van die gaten een manier om te genezen?

Maar ik heb mijn wonden niet getekend, dit zijn de poriën van mijn lichaam, riep ik uit. Ik geef de voorkeur aan de utopie van pluraliteit boven die van individualiteit.

==

Op een dag bracht ik mijn lichaam naar de straten van Amsterdam. Voor het Centraal Station vond ik een plek om stil te staan en ik sloot mijn ogen. Ik begon een soort reis door tijd en ruimte, vergezeld door de geluiden van het straatrumoer.

Ik stond stil, maar ik bewoog ook tussen ‘het hier’ (de geluiden, temperatuur en prikkels van buitenaf en rond mijn lichaam) en ‘het daar’ (de herinneringen opgediept uit mijn lichaam en de sensaties die werden opgewekt door mijn omgeving).

Terwijl ik op het plein stond met zijn eindeloze stroom voorbijgangers, werd mijn lichaam overspoeld door een kinderlijke, zorgeloze vreugde en speelsheid. Ik voelde me veilig en, vreemd genoeg, geborgen in de blik van anderen. Mijn lichaam voelde dat het bestond in dit tijdloze kader, zoals een kind dat de tijd als volledig vloeibaar ervaart en ik voelde dat ‘het nu’ niet bewegingsloos tussen verleden en toekomst zit.

Achter mijn gesloten ogen, tegenover het Centraal Station, rende ik tussen de perfect gesnoeide struiken van de oude Griekse ruïnes, de palaestra in Tyrus, de stad van mijn jeugd.

De palaestra was ooit een Griekse worstelschool. Het was zowel een onafhankelijke school als een onderdeel van het openbare gymnasium, en bestond uit een rechthoekige binnenplaats omringd door een zuilengalerij met aangrenzende kamers. Die kamers hadden verschillende functies: je kon er baden, sporten, het waren kleedkamers of opslagkamers voor olie of sportuitrustingen.

==

Rond die zuilengalerij speelde ik verstoppertje met mijn vader en later, in mijn tienerjaren, leunde ik tegen de zuilen aan terwijl ik naar de zee staarde. Toen ik stilstond voor het station in Amsterdam, waren het niet de beelden van de palaestra die naar boven kwamen, maar een reeks fysieke gewaarwordingen die beelden of situaties voortbrachten, en die vervolgens naar een waar en wanneer verwezen.

==

==

Als ik nu naar deze foto kijk, ontkiemen er bewegingen en lichamen in de ruimten tussen de stenen, net als de groene uitlopers die altijd hun weg vinden door de hardheid van steen, volledig afgestemd op het verstrijken van de tijd tussen de ruïnes, waarbij de golven van de zee het ritme aangeven.

Ik voel mijn kinderknieën zoals ik tussen de struiken rende en balanceerde op de losse stenen onder mijn voeten – met de stem van mijn vader als metronoom.

Ik voel mijn buik samentrekken terwijl ik kijk hoe mijn broertje zijn eerste stappen zet en valt, op een foto die genomen is op die plek – de felle zon op zijn zachte, witte huid, zijn lichtblauw en wit gebreide hansopje – het vastgelegde beeld zit tussen vallen en staan.

Lichamelijke herinnering neemt je niet mee terug naar het verleden maar brengt het verleden in het heden over. Herinneringen duiken op in de dansstudio en op het plein voor het CS, in de ruimtes die ik creëer om te luisteren en te ontvangen. Herinneringen worden in gang gezet door de plaats waar ik nu ben, in Amsterdam. Delen van het herinneringslandschap dat mijn lichaam in zich draagt begonnen zich te openbaren door die lichamelijke oefeningen, en nu door te schrijven. Schrijven voelt aan als een oefening in cartografie, in het in kaart brengen van de wegen naar huis. Soms lijkt het er meer op dat de tekst ons aan het schrijven is, en ons in het leven aan zet, en niet andersom. Dat de tekst mijn versnipperde bestaan, mijn ikken, tot alinea’s of personages aan het weven is.

Langzaam maar zeker begon de vraag wat het is om Libanees te zijn, los van het bezit van een identiteitskaart en de vraag van de curator, vorm te krijgen.

Een vorm kan zich op meerdere manieren manifesteren, afhankelijk van hoe je de punten die de vorm maken aan elkaar verbindt. Zoals die in de tekenboeken waarbij je stippen met elkaar moet verbinden. Pas als je alles met elkaar verbindt zie je welk dier het wordt. Nu beweeg ik tussen die stippen en mijn herinneringen. Ze vullen de vorm, de ene keer in kleur, de andere keer in wazige, pulserende tinten. Soms zie ik een glimp van een vossenoor verschijnen, of een aanzet van een olifantenpoot. Andere keren vormt er zich niets, de vormen houden zich verscholen en de pagina blijft blanco op de stippen na, die op sociale en historische herkenningspunten van een kaart of regio lijken en zich al vastgelegd hadden in inkt.

De stand-in

Er verschijnt nog een ander beeld als ik naar de Palestra kijk: een onderdrukte flashback naar een kort filmpje dat mijn stand-in opnam terwijl ze door de struiken rende, vóór mijn vader uit. Ze probeerde mijn jeugdherinnering na te spelen. Op het moment dat ik hun stem uit die beelden hoorde komen, terwijl ze probeerden die herinnering te laten spreken, voelde ik angst en woede. Ik stopte de video en liet hem ergens achter in de stoffige, onduidelijk gearchiveerde ruimtes van mijn computer. Ik weet dat het er is. Ik weet dat ik het niet wil zien. Ik weet dat ik het niet kán zien.

Ik zocht een stand-in nadat ik een langverwachte brief van de Nederlandse autoriteiten had ontvangen over de verlenging van mijn verblijfsvergunning als student in Nederland.

Een envelop met een blauw logo in het midden van een wit vlak. De inhoud van die brief vermeldt in zwarte inkt mijn V-nummer, waarschijnlijk V voor ‘vreemdeling’, en deelt me mede dat mijn studentenvisum niet wordt verlengd. Dat betekent dat mijn verblijf in Nederland is beëindigd.

Ik had nog maar een jaar nodig om mijn master af te ronden. Het was niet mijn keuze of wens om Nederland op dat moment te verlaten. Ik voelde me vervreemd en niet welkom.

Als ik hier niet welkom ben, waarom zou ik dan nog blijven? Hoe kon ik blijven? Dat bleef ik maar herhalen.

Mijn kelims werden onder mijn voeten vandaan getrokken. De grond werd instabiel en ik verloor mijn oriëntatie. Mijn lichaam werd weggesmeten van de plek waar ik was. Een duidelijk lijnenspel van politieke macht en een systeem van uitsluiting drong zich terug op de voorgrond. Mijn lichaam werd gedirigeerd naar haar eerder bepaalde positie op de kaart.

==

In mijn kleine zolderkamer in de componistenbuurt in Amsterdam veranderden de muren in projectieschermen die mijn leven hier en in Libanon afwisselend afspeelden, alsof de envelop van de IND de glasplaat van een toverlantaarn was.

De projecties hadden geen logische volgorde of logisch thema. Het was een stroom beelden, gezichten, texturen, geluiden, routes die ik ooit had gelopen of me had ingebeeld. Ik deed een poging om mezelf terug te brengen in het ‘daar’, Libanon, dat werd opgelegd als de nabije toekomst. Tegelijk onderzocht ik hoe ik aanwezig was in het ‘hier’, Nederland, dat binnenkort tot het verleden zou behoren.

En al gauw lukte het niet om mezelf terug te vinden in de beelden van het verleden: was ik uit die herinneringen gegumd, of de herinneringen uit mij?

Ik ging mijn stappen een voor een na: hoe was het ook alweer om te arriveren op het vliegveld van Beiroet, door welke gangen loop ik, wanneer zie ik de gezichten van mijn ouders, hoe omhelzen we elkaar?

Ik probeerde een thuiskomst te reconstrueren: het moment dat mijn vader en ik het huis binnenstappen, de drempel waar mijn vader mijn zware tas overheen tilt, de rode gloed van de Perzische tapijten, dat blauwige licht van mijn oude slaapkamer, en het gewicht van mijn moeders lichaam dat terugzakt in de sofa, alsof mijn terugkeer haar meer dan ooit heeft gekluisterd aan haar stoel.

Afbeeldingen van thuis, verbeeld en echt, verschijnen en verdwijnen. Ze komen voorbij, worden scherpgesteld en weer wazig, ze maken me zichtbaar en onzichtbaar voor mezelf en de stad waar ik ben en voor haar alziende oog. Ik loop die beelden binnen en verlaat ze weer, ik ben een duidelijke aanwezigheid en een evidente afwezigheid in de projecties. Alsof ik met mijn ogen knipper.

==

Uitgeput zat ik op de stoel terwijl ik naar de muren van mijn zolderkamer keek en me afvroeg: Wat nu?

Angst veranderde in woede, woede in teleurstelling, teleurstelling in frustratie, frustratie in tranen en tranen maakten me week en brachten me terug naar mezelf, naar mijn lichaam en naar het nu dat mijn thuis is.

In de brief stond dat het mogelijk was het niet eens te zijn met de beslissing van de IND; in dat geval kon ik een bezwaar indienen.

Ik was het er niet mee eens.

==

In afwachting van de heroverweging van de IND moest ik in Nederland blijven. Als ik weg zou gaan, zou ik het land niet opnieuw binnen kunnen komen, omdat ik geen geldige verblijfsvergunning had, maar alleen een sticker met een verblijfsaantekening in mijn Libanese paspoort.

Waar ik welkom ben, thuis, in Libanon, kan ik niet heen. Ik kon nergens heen voordat de Nederlandse regering besloten had of ik hier mocht blijven.

Ik keek nog een keer rond in mijn zolderkamer, de muren waren leeg, mijn benen zwaar en om mij heen hing het gevoel van een eigen plek.

Ik koos ervoor om nu hier te zijn. Mijn toekomstplan was het ondanks alles waard om op te wachten.

==

Uit mijn muziekspeler klonk Rima Khcheich, dus ik begon mijn gewicht en de lijnen van mijn cartografieën te verplaatsen. De zon ging vroeg onder en de stilte op mijn zolderkamer vroeg om een ander lied... en nog een.

Ik kookte basmatirijst met kardemom en maakte een pittige stoofpot van kikkererwten, tomaten, spinazie en uien. Nadat ik mijn bord op had, stak ik zoals altijd nog twee lepels rijst uit de pan in mijn mond. Die twee lepels helpen me de volledige smaak van het eten vast te houden.

Tussen de plooien van herinnering en verbeelding vond ik een veilige plek om te slapen. Eén lichaam hier, in deze kamer, en een tweede lichaam daar, bij mijn ouders: ik sloeg het laken naar links en wikkelde ze samen tot één lichaam dat maar al te graag wilde dromen.

Toen ik de volgende dag wakker werd, voelde de ruimte kleiner, vol vragen en woede. Tegelijkertijd voelde mijn kamer grenzeloos, uitgestrekt over de daken van Amsterdam-Zuid, hij nam een bocht op de Chopinstraat en nog een bij de Beethovenstraat, en dan verder over de hoofdweg bij de Churchilllaan en verder en verder, naar het ‘Midden-Oosten’. Mijn cartografie van ‘thuis’ op dat moment, Libanon en Nederland, was even onlogisch als de grenzen die met een onverschillige mensenhand zijn getekend in het Midden-Oosten.

Een lichte hoofdpijn en een tranenstroom ontwrichtten me. Ik luisterde en een zachte stem weerklonk in mij: Ik wil naar mijn moeder toe.

==

Dagen gingen voorbij terwijl ik mijn verleden liet weken. Op een gegeven ogenblik had ik college. Nadat ik een aantal medestudenten had verteld over mijn situatie duurde het slechts enkele seconden om te beseffen dat de meeste mensen om me heen vrij zijn om te bewegen en te reizen waar en wanneer ze maar willen. Hun lichamen hebben een speciaal aura. Als die lichamen met hun Europese aura en een bordeauxrood paspoort op zak door een hek van prikkeldraad op een landgrens, of zelfs een continentgrens, zouden lopen, zou dat hek opensmelten, zonder dat ze een schrammetje oplopen. Eenmaal de grens gepasseerd sluit het hek zich weer.

Maar mijn huid haalt zich wel open aan het prikkeldraad.

Toen kwam een derde lichaam mijn cartografie binnen. Het lichaam van een ander die naar de plek kan gaan waar ik naartoe wil. Iemand die kan zijn waar ik niet ben. Ik dacht: Stel dat iemand mijn plaats zou innemen? Stel dat iemand in mijn plaats naar Libanon zou reizen?

Stel dat ik een stand-in zou hebben?

Ik schreef de vraag op en staarde er dagenlang naar. Soms vloeiden de letters uit in een zwarte inktpoel. Er was niets. Een totale afwezigheid van aanwezigheid, van betekenis.

Dan weer ademden de letters en spreidden zich over de pagina uit en onthulden paden waar verschillende voetafdrukken op waren achtergelaten.

==

Op een regenachtige dinsdagochtend tilde ik de vraag op van het papier en nam hem mee uit wandelen door de stad. Soms maakten de woorden mijn ledematen zwaar en onbeweeglijk; op andere momenten leken ze me bij de hand te nemen en me een richting te geven. Met een helder gevoel van bezorgde maar vrolijke lichtheid gingen ze naar een plek die ik door en door ken.

Die nacht belde ik mijn ouders en vertelde ik wat er speelde.

Sinds ik was vertrokken had ik een brandend verlangen om mijn dagelijks leven met hen te delen. Ik vertelde ze alle details, en ik stuurde een kaartje vanuit elke nieuwe plaats die ik ontdekte. De gedachte dat ik niet dichtbij ben en dat ik niets van mijn directe omgeving en dagelijkse realiteit met ze deel raakt me. Misschien zou afstand het enige worden wat we delen.

Ik vroeg hun hoe ze het zouden vinden als ik iemand in mijn plaats zou sturen, om tijd met hen door te brengen en de dingen te doen die we gewoonlijk samen doen. Stel dat ik iemand zou sturen die in mijn bed zou slapen en de intimiteit van ons huis met hen zou delen?

Mijn moeder zei: Niemand kan je plaats innemen. Is zij een vriendin?

Nee. Iemand die ik helemaal niet ken. Een volslagen onbekende.

We missen je, we vertrouwen erop dat je de juiste keuzes maakt en we zullen je steunen in wat je doet, was hun antwoord.

==

De volgende dag liep ik weer door de stad en plaatste de vraag op de aankondigingsborden van verschillende dansscholen. Ik was een lichaam aan het casten.

Stel dat je mijn plaats zou innemen?

Stel dat je in mijn plaats naar mijn geboorteland Libanon zou reizen?

==

Als je geïnteresseerd bent om mee te doen aan dit project, stuur dan een e-mail naar: whatificouldtakeyourplace@gmail.com.

Lina

==

Ik wist niet wat ik allemaal moest uitleggen in mijn advertentie. Wat voor verzoek is het precies? En wat verwacht ik eigenlijk van de mensen die op mijn oproep reageren en van de persoon die in mijn plaats naar Libanon gaat?

==

Drie vrouwen reageerden.

Ze waren allemaal geïntrigeerd door mijn advertentie en hadden veel vragen.

Ik ontmoette hen in café De Balie in Amsterdam.

Aitana werd mijn stand-in.

AITANA

==

Het licht is heel helder op de dag dat ik Aitana ontmoet. Ze heeft een eenvoudig zwart shirt aan met een spijkerbroek eronder. Met een zachtaardig zelfvertrouwen schudt ze mijn hand en kijkt me recht in mijn ogen aan. Haar vingers zijn fijn en lang, ik blijf ze het hele gesprek volgen vanaf het moment dat we onze handen uit elkaar halen. Ze hebben een uitgesproken eigen taal. Aitana is 28 jaar oud, komt uit Madrid en woont sinds vier jaar in Amsterdam, waar ze een opleiding moderne dans volgt.

We praten over onze vaderlanden en over de mensen die we daar missen. We filosoferen over identiteit en over wat ons geheugen en ons beeld van onszelf vormt. Aitana onderzoekt vragen over identiteit in haar werk als choreograaf en als danseres.

Aitana’s ouders scheidden toen ze jong was en haar grootouders spelen een belangrijke rol in haar leven. Ze heeft net als ik een jongere broer.

Op mijn school zitten Israëliërs, maar ik heb nog nooit iemand uit Libanon ontmoet, vertelt ze.

Aitana is enthousiast, betrokken en ze kan snel reflecteren op vragen en situaties die ik met haar deel. Ze zuigt ze als een spons op.

Ze stelt me veel vragen: Waarom doe je dit? Wat zijn je criteria om iemand te kiezen die je toelaat in de omgeving van je familie? Ben je specifiek op zoek naar een danser? Waar verblijf ik? Hoe moet ik me voorbereiden? Wat verwacht je van mij als ik terugkom uit Libanon? Staat er een financiële vergoeding tegenover?

Wat ik weet is dat ik op zoek ben naar een specifieke ‘aanwezigheid’ en sensitiviteit van het lichaam. Op dit moment kan ik me voorstellen dat de aanwezigheid van mijn stand-in verwijst naar dingen, als een zogenaamde indexical presence: Historisch gezien gaat dat concept terug op de semiotiek van Charles Sanders Peirce, maar het is een essentieel element gebleven in verschillende discussies in de antropologie, taalkunde, kunst en filosofie. Peirce maakt in zijn theorie onderscheid tussen drie soorten tekens: het icoon, waarbij er gelijkenis is tussen teken en werkelijkheid, de index, waarbij het teken een fysieke relatie aangaat met datgene waarnaar het verwijst, en het symbool, waarbij het verband tussen teken en werkelijkheid berust op conventies.

Een index is een teken dat een concept of object vertegenwoordigt. De verwijzing van de index naar de werkelijkheid berust niet op gelijkenis, maar op suggestie. Volgens Peirce gaat een index ‘een dynamische relatie aan met zowel het individuele object als met de zintuigen of herinnering van iemand voor wie het als teken wordt gezien’. Waar realisme een waarheidsgetrouwe kopie probeert te maken, een illusie van een onbewoonbare wereld probeert te scheppen, probeert de index alleen iets te suggereren, te verbinden, aan te stippen, en naar een realiteit te verwijzen zonder realisme.

‘De index stelt niets voor. Het zegt: daar!’ (Peirce)