Konstantin Paustovski

Lichtend water

DE ROMANTICI
DE BAAI VAN KARA-BOGAZ
DE ZWARTE ZEE

Vertaald door Wim Hartog

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titels: Romantiki, Kara-Boegaz, Tsjornoje Morje; uit: Verzameld werk in negen delen, deel 1 en deel 2, 1981.

==

© Copyright GALINA ARBOEZOVA

© Copyright vertaling 2022 WIM HARTOG en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, gehele of gedeeltelijke bewerking of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028220706

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Lichtend water

==

De nacht was verstomd. Hoe scherp ik ook luisterde, ik kon geen geluid onderscheiden. Even leek ik een voorzichtig kabbelen van water tegen de rotsachtige oever te bespeuren, als een onderdrukte zucht…

Wij liepen over netten die, als grijze tapijten, over de hele breedte van de kade uitgespreid lagen. In de baai wiegden grote scholen ansjovis in het zeegras.

In het water weerspiegelde zich een hoge hemel met daaraan een, op een druiventros lijkende wolk.

In de nissen van de huizen stonden bij wijze van beelden droge oleanders en bezems van alsem. Uit de vensters viel wazig lamplicht op het water dat zwart aan de voet van de huizen loerde.

De romantici

Deel 1

Het leven

De oude Oskar*

Er school een vertrouwde bitterheid in die gesprekken met de oude componist in het donkere café.

De oude man was nog kras voor zijn zestig jaar. Wanneer hij dronken was, huilde hij, ging tekeer over zijn beroep – hij was leraar Duits op het gymnasium – en stelde verwoed pogingen in het werk ongemerkt zijn met noten volgekrabbelde manchetten in de mouwen van zijn colbertje te stoppen.

Hij had een opéra-fantastique geschreven. Niet één theater wilde het werk opvoeren, ook al verzekerde de componist dat het niet onderdeed voor Wagners Tristan.

‘Kijk maar eens naar mijn vingers!’ riep hij luid en hij schudde zielig zijn hoofd. ‘Die zijn gemaakt voor toetsen en snaren. O Heinrich Heine, Heinrich Heine, waarom ben je zo vroeg gestorven! Ik hou van het Avondland, van die mensen die nog wisten wat lachen was en verstand van muziek hadden. Zelfs van jullie hou ik, ook al hebben jullie op het gymnasium de spot met Novalis gedreven. Honderden malen heb ik jullie gezegd: “Conformeer je niet! Ga rondtrekken, wees een zwerver, schrijf verzen, bemin vrouwen, maar loop in een grote bocht om gevestigde burgers heen.”’

Wij zaten te roken en dronken zwijgend van onze zure wijn. De zuidelijke stad roezemoesde onder de witte septembersterren.

Dan kwam Stasjevski* aanzetten, zelfverzekerd en spotlustig. De oude componist glimlachte vermoeid en staakte zijn gesprek.

‘De glans en grootsheid van het leven!’ zei Stasjevski opeens, terwijl hij dikke rookwolken uitblies. ‘De glans en grootsheid van het leven,’ herhaalde hij en zweeg dan. Hij sprak, zoals altijd, fragmentarisch. Voor iemand die hem niet goed kende, was het verband tussen zijn woorden niet duidelijk.

‘Oskar!’ riep hij enthousiast uit. ‘Oskar, schrijf eens een opera waarin iedere noot bulkt van het leven. Weet u, het leven is zot, schreeuwerig als een kooi vol papegaaien. Dat is best een aardig onderwerp, nietwaar? Vort met die vrouw van u in haar sitsen peignoir. Draai uw kanarie de nek om en vertrek naar Wenen. Dat is echt een stad voor u. Daar kunt u zich naar hartenlust bezatten, bij de hoertjes uw lot bewenen, over de markten slenteren, en als u dan tegen het ochtendgrauwen naar uw kamer terugkeert, wanneer het ruikt naar bloemen en kool, dan zult u een prachtige opera schrijven...’

Oskars handen begonnen te beven.

‘Hij is dronken,’ zei ik zachtjes en ik schoof het glas van Stasjevski opzij.

‘Het is stom om hier nog langer te blijven, te zitten nippen van cognac die naar wandluizen stinkt en grienen over een verknoeid leven. De dood komt steeds dichterbij en u kunt niet alles op God afschuiven.’

Hij sloeg met zijn vuist op tafel.

De obers begonnen op ons te letten. In de verte vlamde een bliksemflits op, die boven zee doofde.

Oskar kwam opeens in beweging en zette zijn bril af.

‘Niet zo schreeuwen, Stasjevski,’ zei hij, terwijl hij schichtig omkeek. ‘Hou in godsnaam nu eens tien minuten uw mond.’ Zijn ogen werden smalle spleetjes en begonnen te glanzen. Zijn stem werd dof en begon licht te beven. Het café liep langzaam leeg.

‘Ja... als heel klein jochie al,’ zei hij zachtjes en alsof hij het zich langzaam weer herinnerde, ‘dacht ik maar aan één ding: muziek te scheppen waarvan je hoofd duizelt. Als kind al had ik lange vingers, een iel stemmetje en vermetele gedachten. Ik groeide op te midden van voorraadschuren, waar het witte stof drie duim dik lag en zakken met graan tot het plafond opgestapeld waren. Mijn vader had een graanveem. In ons huis stonden lessenaars. Mijn broers zaten over lijvige grootboeken gebogen en schreven honderdduizenden cijfers in. De boekhouding! Tot de laatste kopeke moest het kloppen. Daarom zijn boekhouders meestal zulke pietluttige lieden.

Dan volgde het gymnasium, met allemaal vieren,* kattenkwaad, zweethanden vol inkt. Ik likte de inkt er graag van af; deze smaakte erg zuur en je tong trok ervan samen.

Mijn moeder had haar dunne haar in een knotje, droeg platte schoenen en kousenbanden en trok altijd een gezicht alsof ze net een maagbitter had ingenomen. Maar eigenlijk was er ook geen enkele reden om vrolijk te zijn. Mijn broers liepen rond in dichtgeweven bruine tweedelige pakken met uitgezakte knieën, uit hun kamer kwam een stank van muffe sokken en van creosoot omdat de oudste jongen tering had. Ik haatte hen.

Mijn vader was een gewichtige, zwijgzame en onaardige man. Hij droeg een bril en had een priemende snor, net als zijn geliefde Kaiser. Ik stam immers van Duitse kolonisten af, van die rossige, sterke en keiharde rijke boeren. Van mij wilde mijn vader een handelaar maken.

“Ik zou in de muziek willen, vader!”

“In de muziek? Leeghoofd dat je bent! Wil je muziekles geven aan rijkeluismeisjes en dansjes spelen op gemaskerde bals? Wil je op bruiloften en partijen spelen, stuk ellende!”

Ik was niet sterk en huilde vaak. Dat schudden met mijn hoofd deed ik toen al. Mijn vader maakte mij het leven zuur. Maar toch koos ik een beter vak dan handelaar. Ik werd leraar.

Dan ben ik getrouwd geraakt. Hoe en waarom... ik zweer dat ik het niet weet. Mijn vrouw was een bleekzuchtige freule van goeden huize. Zij bracht roze poeder, de kanarievogel Mizzi en de geur van vrouwenzweet in mijn kamer. Tot de dag van vandaag beef ik van walging. En dan nog die saaie gasten en familieleden, diners in de eetkamer, waar altijd en eeuwig een soort geel licht heerste en het vanuit de keuken ondraaglijk naar ui rook.

Algauw daarna kwam ik tot een verrassend inzicht. U ziet daaruit hoe dom ik nog was. Ik kwam erachter dat het gezinsleven zich bij uitstek leent om gasten uit te nodigen, op een tafelzeiltje te eten, deugdzaam je papperige vrouw te omknellen en na “de liefde” bedreven te hebben meteen alweer over te grote uitgaven te bekvechten.

Maar de nachten waren van mij. ’s Nachts stond ik op, deed de lamp aan en ging zitten schrijven, moe van de bedompte geur in de klas, van de honderden verbuigingen en vervoegingen. Ja... ’s nachts schreef ik. Ik kwam muziekpapier tekort. Ik hoorde – lach niet! –, ik hoorde heel duidelijk de wolken boven de aarde klinken, fagotten een bezeten dans fluiten en oude vaandels in de wind wapperen. Terwijl ik schreef, hoorde ik onder mijn vingers legenden ontspruiten over een ander leven, waar de ene zonnige verte na de andere zich ontvouwde. Ik bevolkte duizenden havens met vrolijke menigten matrozen en zigeuners. Schoten uit pistolen smolten samen met tromgeroffel en klokken bengelden en dreunden ter ere van middeleeuwse gezangen. Ik begreep wat verrukking betekent. Kent u het woord “verrukking”?’ riep hij uit, en hij stond op. ‘Ik schreef over van alles: over de bitterheid van de liefde en de grootsheid van het onzichtbare, over God en de eeuwige dorst naar veranderingen.’

Hij ging zitten en bleef een hele tijd zwijgen.

‘Dan volgde...’ zei hij met terneergeslagen stem. ‘Eh, tsja, wat volgde er dan?... Theaterdirecteurs, recensenten, beledigd zwijgen van mijn vrouw, droge kadetten aan tafel, overgangsexamens, walging.’

Hij fronste zijn voorhoofd en zocht in zijn zak naar een sigaret.

‘Weet u wat ze tegen me zeiden? “Uw muziek is te fantastisch en te wanordelijk. Het is lastig zo’n opera op te voeren.” Er waren, weliswaar zelden, ook minzame afwijzingen. Meestal word je op een onbeschaamde manier afgewezen. Ik heb ook wat stukken op concerten gespeeld, maar dat was een ware kwelling. ’s Morgens vroeg vlekken van je pandjesjas verwijderen, een das omknopen, geïrriteerd naar de uitvoering gaan en vervolgens een mager applausje in ontvangst nemen. Om je dood te schamen! In de kranten stond dan: “Doffe klankkleur, gebrekkige muzikale techniek.” Horen jullie, techniek! Talent is als mosterd bij een schnitzel, waar het bovenal om gaat, is hoe het technisch klinkt.

Dan had je ook nog de goedbedoelde grapjes van vrienden. Die zijn gemener dan de gemeenste spotternijen van familieleden. De altijd weer slaperige rust en verveling in de ogen van mijn vrouw, wijn die niet te zuipen viel, goedkope restaurants en een stuk of wat jonge mensen zoals jullie, dat is het enige wat overbleef.

Ik ben overwonnen maar zal mij niet gewonnen geven, want ik ben de overwinnaar.’

De wind ruiste weids en deed kastanjebladeren, waar al roest in zat, over de tafeltjes op het terras dwarrelen.

Wij gingen zwijgend naar buiten. De nacht en de zee ruisten; meisjes wier liefde te koop was, lispelden ons toe met hen mee te gaan. Onder onze voeten ritselden de afgevallen bladeren.

==

Scheppingsdrang

Ik werd wakker van geloei in de kachel. De slaperige dag lanterfantte in de tuin, hulde zich behaaglijk in rook, blonk wazig in het vliesdunne ijs op de plassen.

Er heerste een stilte alsof de hele stad sliep. Ik ging aan tafel zitten en schreef een aantal regels op. Ik wist nog niet precies waarover ik zou gaan schrijven. Over van alles. Over deze herfst, over het feit dat mijn bloed zwaar in mijn hart bonsde en het natte zand in de tuin naar de winter geurde.

Een moeder weet nooit wat voor kind ze zal krijgen. En het enige wat ik weet, is dat ik wil schrijven. Ik luister hoe een boot ver weg op volle zee boos loeit, luister hoe de wind door de kale takken voor mijn raam fluit. Mijn handen raken verkleumd. Ik leun met mijn rug tegen de warme tegelkachel en schrijf, in mijn dunne jas gehuld, over van alles wat mij te binnen schiet.

Alles wat ik schrijf, is kwajongenswerk. Dat zegt Stasjevski. Maar uit deze mist doemen af en toe eenvoudige en heldere vormen op. Ik weet dit, en daarom glijden de woorden van Stasjevski langs mij heen zonder mijn hart te raken. Ik kan schrijven over van alles wat mij maar te binnen wil schieten. Waarom zou een verhaal niet korter dan twee bladzijden horen te zijn? Het mag best één regel bedragen... Daar hoeft het niet slechter door te worden.

De mist staat stil als groen zeewater, de rossige herfst dwarrelt neer in de stegen en de ogen van de vrouwen lopen over van liefde voor hun hummeltjes.

Ik schrijf over een grijze en warme avond, wanneer de laatste restjes warmte en de geur van wieren uit het sombere water wegsijpelen, schrijf over wispelturige kinderen met verwonderde ogen. Het zijn allemaal achteloze woorden, snelle schetsen, maar beelden die mij achtervolgen.

Ik schrijf over de warme ademhaling van een vrouw, schemerige havencafés, over Shelley, over de sneeuwige muziek van Grieg, over de gele kusten van Hellas en de dood van Byron. Krampachtig, als in een wedren met de tijd, zet ik deze penseelstreken van woorden neer.

In laboratoria op de universiteit heb ik gezien hoe het kristallisatieproces in zijn werk gaat. In een troebele oplossing zetten zich fijne laagjes af, die aangroeien tot doorzichtig en hard kristal waarin het zonlicht breekt. Hetzelfde gebeurt er op dit moment met mij.

Iedere ochtend word ik gewekt door het getsjilp van de mussen. Mijn lichaam voelt jongensachtig jong aan.

Aleksej ligt met zijn hoofd in zijn kussen begraven, gewend als hij is uit te slapen.

Wij zijn alle drie studenten. Wij doen samen tentamen en werken voor de avondkrant. ’s Avonds telt Aleksej het aantal regels en ’s ochtends gaat hij ruziën over het honorarium. Meestal schrijft hij uitvoerige feuilletons over actuele zaken, zoals de diefstal van de Mona Lisa, de vluchten van Blériot en de aanleg van de Amoerspoorlijn. Het werk op de krant heeft alle pit uit zijn woorden gehaald, de scherpe kantjes ervan afgesleten, en uit zijn pen vloeien even gemakkelijk hoofdartikelen als recensies of verhalen over de prachtige kanten van een zwervend bestaan. Getweeën werken wij aan een eindeloze roman in afleveringen: Een fles gin in Odessa! Dit alles wordt gedrukt door de oude, aan astma lijdende uitgever Dnjestropoelo, een gierige baas met gladgeschoren kaken.

Dnjestropoelo is een en al geduld. Alleen wil hij onder het doorlezen van de honderd-en-zoveelste aflevering weleens zogenaamd geïrriteerd uitroepen: ‘Wat gaat het uiteindelijk met die roman worden!? Dat vraag ik me af. Jullie zullen nog ver komen, jongelui... en wel regelrecht in Siberië!’

Dit soort bestaan schept een hechte band tussen ons. Wij hangen meestal maar wat rond en zitten hele dagen in de kroeg. Aan de kleur van de rook hebben wij het verschil tussen Engelse steenkool en antraciet leren bepalen, en wij weten aan de hand van de tuigage een onderscheid te maken tussen een schoener en een barkentijn en een trampboot en een bark. Hun door houtworm aangevreten rompen liggen te klotsen in het sterke pekelwater van de haven. Een heel fijn en ruim gevoel krijg je bij regen, wanneer de rook tegen de natte pier aan kleeft en vrolijke koks in de kombuizen sterke koffie aan het zetten zijn.

’s Avonds worden de boulevards roze van het stof en van de ondergaande zon. De maan blinkt als een reusachtige medaille en onder de gestreepte zonneschermen van de bars klinken hartverscheurend violen.

De nacht steekt, als een stille lantaarnaansteker, de sterren aan, de wind wandelt langs de zwarte hemel en dronkenmannen schreeuwen beledigd omdat ze uit de kroeg gesmeten worden.

Ik schrijf veel. Alleen al de klank van de woorden windt mij op.

==

De dood van Oskar

’s Ochtends kwam Stasjevski bij mij langs met de mededeling dat de oude Oskar overleden was.

De oude baas bleek weer eens pech te hebben gehad: vlak voor zijn dood was hij in de tram de enige partituur van zijn opera kwijtgeraakt. Daardoor was hij zo van streek dat hij zich een paar dagen achtereen een stuk in de kraag gedronken had.

Wij gingen naar Oskars woning. In het vochtige trappenhuis was het donker en het rook er naar muizen. De met olieverf geel geschilderde muren zaten vol vlekken van vuile vingers.

In de woning hing een geur van azijn en ammoniak. Op het penanttafeltje in de hal lag een dikke, vette kater te slapen.

Oskar was op de schrijftafel opgebaard in zijn zomeruniform, waar een nog niet zo lang geleden ontvangen orde op zat gespeld.

Zijn gezicht was geel geworden en het was beroofd van de nervositeit die tijdens zijn leven zijn aantrekkingskracht had gevormd. Er brandden drie kaarsen. Ik keek naar hun gele vlammetjes en moest om de een of andere reden denken aan stations, waar passagiers in de wachtkamers op donkere houten of gecapitonneerde banken liggen te slapen, terwijl voor de brede vensters een vuilgrijze morgenstond op uitkomen staat.

Stasjevski keek, bleek en met een vertrokken gelaat, lang naar Oskar, en zijn lippen vertrokken in een minachtende grijns.

‘Zo, beste vrind van me,’ zei hij langzaam. ‘Ik hou niet van die sentimentele genieën. Allemaal slap gedoe!’

Aan de muur hingen de portretten van Beethoven, Grieg, Mozart en Bach.

Wij hadden bloemen meegebracht. Wit en veerkrachtig lagen ze naast de dorre perkamenten handen van Oskar. Pas nu merkte ik hoe fijn deze waren.

Wij hoorden hoe iemand in de keuken de kokkin begon uit te foeteren. Mijn hoofd deed pijn, het bloed bonsde in mijn slapen en ik wilde zo snel mogelijk weer weg. Stasjevski liep naar het raam, bladerde even door de stoffige muziekbladen en keek naar het portret van Bach op het verbleekte behang. Wij drukten een kus op Oskars grote, bolle voorhoofd en gingen naar buiten.

De wind strooide stof, hooi en schilletjes van zonnebloempitten in onze ogen. De geur van azijn en de zoetige stank van ontbinding achtervolgden ons.

‘Smerig gedoe!’ zei Stasjevski, waarna hij even zweeg en spuwde. ‘Allemaal smerig gedoe!’

Oskar werd de volgende dag begraven. Alles was alledaags en armetierig. Achter de kist liep zijn vrouw in een goedkope rouwjurk, op haar hoed glom crêpe, zo zwart als git. Dan volgden zijn broer – een Duitser met vrolijke ogen –, oude vrouwtjes – gek op begrafenissen –, gymnasiasten en fakkeldragers met broeken met zilveren biezen en roodbruine, monstrueuze laarzen aan. Wat verderop liepen zijn leerlingen: Stasjevski, Aleksej, ik en de schilder Winkler, fragiel als een jong meisje.

De broodmagere dominee, in een elegante overjas met fluwelen kraag, sloeg het gebedenboek op en las in het Duits een paar lange en saaie gebeden voor. De betrokken hemel stelde regen in het vooruitzicht.

Er bonkte puin op het deksel van de kist neer.

Toen het graf was dichtgegooid, werd het ons meteen lichter te moede.

‘Tja,’ zei Stasjevski. ‘Is het leven eigenlijk wel de moeite waard als je op zo’n manier doodgaat?’

De familieleden waren weg. Winkler schreef met blauw potlood op het houten kruis:

==

Quid aeternis minorem

Conciliis animum fatigas?

==

Waarom kwel je met eeuwige voornemens je vermoeide ziel?

Het was donker aan het worden. In de verte daverde de stad met zijn trams, sirenes van stoomboten, gedender van opleggers. Het waren de prachtige klanken van het leven.

==

Torretje

De kamer, straten en lege binnenplaatsen roken naar herfstbladeren en de zee ruiste, als een verre herinnering.

Wij hadden die herfst geluk: Aleksej was aan wat geld gekomen. Wij drieën – Aleksej, Stasjevski en ik – besloten dat we de zee op zouden gaan met een visser die we kenden. Deze was donker en mager als een havenzwerver. Zijn bijnaam was ‘Torretje’. Zijn barkas – net een tobbe met een mast – was een totaal wrak, het geteerde zeil leek op een lappendeken.

Torretje woonde op de Kromme Landtong. De weg naar hem toe voerde ons over de steppe. Op de meloenvelden lagen gele bergen overrijpe pompoenen. Wit stof waaierde onder de hoeven van de paarden op, boven de ravijnen hing een roze, lome zon. Onderaan lag de zee, doorzichtig als vloeibaar glas.

Het huisje van Torretje lag aan het strand. Binnen rook het naar krijt en brood. Achter de gevlochten schutting fluisterde een kalme zee.

Torretje was vrijgezel. Wij maakten de kleine gedeukte samowar aan. De rook steeg steil omhoog. We zetten sterke thee die een steenrode kleur had. Terwijl wij deze langzaam opdronken sluimerde een oranjekleurige avond boven het zand rondom. In de verte zongen meisjes een oud lied:

==

Hoor, hoe ’s morgens vroeg in Jeruzalem de klokken klonken,

Een jonge maagd heeft een zoon het leven geschonken.

==

In het huisje van Torretje bespraken wij, te midden van papieren pioenrozen, iconen en gravures van plompe schepen, uitgebreid onze vaartocht.

Wij besloten naar de Kleine Afgraving te gaan, ter hoogte van de plaats waar een lichtschip lag dat tevens als brandwacht diende. Torretje kenden wij al heel lang en wij mochten hem graag. Op de landtong ging hij door voor een beetje zot. Achter zijn rug werd hij beledigend ‘zwerfkat’ genoemd. Men mocht hem niet zo erg, omdat hij zo zwijgzaam was, met weinig genoegen nam en met zijn ‘riskante’ oude tobbe dagenlang op open zee durfde te blijven.

Er bestond van oudsher een vijandschap tussen de ‘kustvissers’, die voorzichtig en rijk waren, en de zorgeloze ‘waaghalzen’, die uitvoeren om in diep water te gaan vissen. Van deze ‘waaghalzen’ kwamen elke herfst velen om als er op grote steur gevist werd. De vangst werd voor een habbekrats aan Griekse opkopers verkocht en de verdienste meteen in de uit planken opgetrokken kroegjes opgezopen.

Torretje hoorde bij de categorie waaghalzen.

Vorig jaar was op de naamdag van de Heilige Ilja onverwachts de tramontana opgestoken. De wind was met lange stoten komen aanzetten en had het water aan het wervelen gebracht en zwarte regenvlagen meegevoerd. De vissers begonnen haastig huiswaarts te keren. Ze voeren dicht op elkaar, zeil aan zeil. Een van de barkassen sloeg om. Allen voeren door; alleen Torretje zag, op gevaar af dat zijn wrakke schuit zou zinken, op de een of andere manier kans te keren, terug te varen en de mensen op te pikken. Hij was nat en blauw teruggekomen, met handen die trilden van de kou. Hij hing zijn netten op en liep op zijn dooie gemak naar huis, alsof er niets gebeurd was en hij niet net twee mensen gered had. Nog heel lang leverden de oude ‘kustvissers’ op de landtong, met hun doorgroefde, door de zon gebakken gezicht en sluwe ogen er het volgende commentaar op: ‘Een slecht mens, God moge hem begrijpen. Hij had er toch tenminste per man een drieroebelbiljet voor moeten vragen.’

==

’s Ochtends stak er een aflandige wind op. De zee schuimde en rumoerde tussen de rode oevers. De donkere zeilen klapperden. Boven de meloenvelden hing een als uit geel glas gegoten dag.

De schoener dook met zijn geteerde voorsteven voorover en voer moeizaam de zee op. Een regen van spatten sloeg ons in het gezicht, de boorden deinden zwaar op en neer, de meeuwen huilden en de ankerketting rammelde tegen de bodem van de boot. Het leek of alles – zowel de wind als de meeuwen en de golven – galmde.

Ik lag op de voorsteven, op het koebrugdek, snoof met volle teugen de geur van vis op die van de boorden en de netten opsteeg, en raakte vervuld van een gevoel van wilde vrijheid. Ik lag te roken en te wachten tot daar in de verte, bij de woeste kusten van Tauris, de zon in de golven en de nevels zou wegzakken. Daar, in het avondwaas, lag Kertsj, grijs van ouderdom, lagen de met wilde tijm begroeide steile hellingen van Cimmerië en stonden eenzame vuurtorens op de zanderige oevers. Verderop – in zon en rook – had je elegante havens, gezichten van vrouwen, grote oceaanstomers, bontgekleurde vlaggen uit vreemde landen, de geur van rijke gronden en het voorportaal van de Griekse archipel.

‘Zet de boei uit!’ riep Torretje. De zwarte vlag van de boei begon op de golven te dobberen. Het verroeste anker schoot aan de natte ketting de diepte in.

Het zwarte net vloog het water in, terwijl de houten drijvers langs het glad gesleten boord roffelden. Aan de grijze hemel brandde het groene licht van het lichtschip. Ons avondmaal nuttigden wij in het ruim. We aten gretig van het oudbakken witbrood. De gebakken vis droop van de olie, de olijven maakten ons tandvlees zoor.

Ik wierp een blik naar buiten, waar het licht van het lichtschip in het zwarte water pulseerde, luisterde scherp en zei: ‘De grote melancholie van de zee.’

Torretje knikte instemmend en zei met een glimlach: ‘Een wonder!’

Na het avondeten haalde Torretje een stoffige lantaarn uit de kajuit tevoorschijn, die hij aanstak en in de mast hing. Het schuchtere schijnsel flikkerde op tegen de norse hemel.

Er kwamen wolken opzetten. Het water werd inktzwart. Langzaam doofden de witte korrels van de sterren erin. De schoener lag te trekken aan de rinkelende ketting. Op zijn boord stond in witte hanenpoten geschreven: ‘Heer, behoed de zeevarenden.’

Midden in de nacht werd ik wakker. Er was geen zee, geen hemel, geen schoener meer te bekennen. Boven ons wiegde diepe duisternis en ik hoorde mijn bloed in mijn oren galmen. Op de voorsteven pinkte het gloeiende askegeltje van een sigaret. Torretje was wakker.

Ik vond met moeite mijn weg naar hem toe, wikkelde mij in mijn jas en ging naast hem liggen.

‘Hoe laat is het?’ vroeg hij met hese stem.

‘Half twee.’

‘Over een uur breken we op. Zodra het begin te grauwen.’

De lichtbundel van het lichtschip flitste op en de schoener wiegde heen en weer aan zijn zwarte kettingen.

‘De ouderdom komt met gebreken,’ klaagde Torretje zachtjes. ‘Mijn borst zit verstopt. Dan kan je de hele nacht niet slapen en zit je te roken en over van alles en nog wat na te denken... De mensen kletsen over mij, noemen me een stoendist, een beeldenstormer, zeggen dat ik het evangelie lees. Ik heb een heel erg oud evangelieboek. Er trok hier op de steppe eens iemand van dorpje tot dorpje. Het was geen monnik en ook geen pelgrim. Wat hij wel was, weet ik niet. Hij heeft mij een evangelieboek verkocht. Weet je... in de Bergrede heb ik gelezen: “Zalig zijn de armen van geest; want hunner is het koninkrijk der hemelen.” Weet je waar dit rijk is? Op zee. Soms vraag je je af of het eigenlijk wel bestaat, Gods rijk, het paradijselijk oord. Maar als je dan naar de zee kijkt, wanneer de hemel erboven helder en de lucht licht is, denk je: het bestaat. Misschien is er nog wel iets wat beter is dan de zee. Gods rijk is ver, mijn beste vriend, en God valt nergens te bekennen... Nog niet zo lang geleden kwam er een matroos hier naar zijn geboortestreek terug na zijn diensttijd bij de marine. “Vissertjes, vertrouw maar niet meer op God,” zei hij. “God draagt momenteel een knijpbrilletje, als een professor, en is bang zijn handen aan jullie vuil te maken.”

Ja,’ zei Torretje, en hij spuugde. ‘Er wordt van alles verteld. Vroeger kon ik woedend op de mensen worden, want wat ze van zichzelf maakten, was vreselijk om te zien. Ik leef op mijn eigen manier. Ik denk veel na. Ik zal, vrees ik, voor mijn dood niet over alles hebben kunnen nadenken. En je op de mensen kwaad maken is een nutteloze zaak waar je alleen maar jezelf mee hebt.’

==

Tegen de middag barstte de wind los. Het lichtschip ging schuil achter een doek van regen. Rukwinden stoven met gekletter en geraas voorbij. Wij trokken kapotte oliejassen aan. Voor de wind voeren wij naar de dichtstbijzijnde haven, want naar huis terugkeren was er niet bij. De rukwinden kwamen nu als massieve muren opzetten, wij snelden voort in de luchtcorridors ertussen en de wolken legden zich als donkere rook op het blauwgrijze water. De natte wind sloeg je in het gezicht, blauwe vissen spartelden blinkend in het ruim van de boot en het zout beet in je gebarsten lippen. De schoener helde zwaar naar één kant over, aan de achterzijde werd vloeibaar schuim opgezweept.

‘Tegen de avond zijn we er,’ zei Torretje geruststellend met hese stem, terwijl hij het water van zijn iele snor wreef.

Mijn natte voeten waren ijskoud. De zee en de wind riepen met duizenden stemmen in de schemering. Het geraas van de aanstormende rukwinden werd angstaanjagend. Wij kwamen in het stormgebied terecht. Het leek of de zon voor altijd gedoofd was en nooit meer op de onherbergzame aarde zou terugkeren. Het was of de windstoten zich als van gietijzeren kettingen losrukten. Hulpeloos, zwijgend en nat tuurden wij met opengesperde ogen de nachtelijke duisternis in, zoekend naar het licht van een vuurtoren, een wazige smeulende lont, een kustlicht.

Maar er viel geen licht te bespeuren, er was alleen maar wind die, water en wazige nevelflarden opkloppend, langs ons stormde. Honderden treinen gierden onder de hemel met een onwaarschijnlijke snelheid voorbij. Zware stralen water verblindden je ogen.

Door de wind werd de kluiver afgerukt. Ik kroop op de voorplecht, gleed op schubben uit en bezeerde mijn arm.

Precies op datzelfde moment stortte de wind een troebele waterval zout, algen en duisternis over mij heen. Ik werd tegen het dek geworpen en sloeg met mijn schouder tegen het dikke draadijzer van de reling.

‘A-a-a-ach!’ begon de wind vreugdevol en opgewonden te roepen.

Ik wilde hem uitschelden, maar hij duwde mijn vervloekingen meteen mijn strot weer in, zodat ik mij verslikte als in een knotje wol... Ik voelde zelfs pijn in mijn keel. De schoener werd door brekers met schuim ingezeept. Ik kroop het hok – ‘de kajuit’ – in en stak een sigaret op. Ik voelde een kloppende pijn in mijn gekneusde schouder. Mijn natte voeten waren verkleumd, mijn door het zout opgezwollen en uitgebeten oogleden gingen moeilijk dicht. Door het kijkgat in de deur waar het luikje uit geslagen was, keek ik naar het achterschip. Torretje stond daar nog precies zo, met stevig gespreide benen en een nat, uitgeput gezicht. De zee joeg nog precies dezelfde troebele en schuimende waterzuilen voort. Ik wist dat er in deze verlaten ruimte niet één visserszeil, niet één vogel te bekennen viel.

‘Een licht!’ schreeuwde Aleksej buiten.

Een uur later blonk het licht van een vuurtoren, blauw en onverschillig, langszij de schoener en rook het sterk naar vis en vocht. De storm was achter de rug.

De herfst aan zee, een zwarte herfst, blonk als een meisje, drijfnat van de regen, met lilakleurige ogen. De wind schoof ritselend een boel bladeren langs het dek en uit een luidspreker aan de wal klonk muziek. Die vertelde een kort verhaal over vuurtorens die hoog boven zee branden, over regen die naar wijnkurken ruikt, over de schaterende lach van vrouwen die bisschopwijn gedronken hebben.

Wij gaven elkaar gedrieën de hand, riepen luidkeels ‘hoera’ en sprongen aan wal.

==

==

Santoriniwijn

Wij namen onze intrek in een sjofel havenhotelletje. In de kamer naast ons woonden zigeuners uit een koor, samen met hun vrouwen. De vrouwen waren eeuwig slordig gekamd, en als zij ons tegenkwamen keken ze ons met lonkende ogen aan en lieten hun bedelarmbanden rinkelen. Soms dansten en zongen zij en dan leek het alsof het hotelletje onder het bezeten gerinkel van de tamboerijn als door een aardbeving in elkaar zou storten.

’s Nachts waren er razzia’s op prostituees. Stokers van schepen, die op de gang lagen te slapen, namen het voor hen op. Het gevloek en het lawaai duurden tot vroeg in de ochtend.

Wij besloten in deze stad te blijven tot ons geld op was.

’s Avonds wachtte ik in een Grieks koffiehuis op Aleksej en Stasjevski. De muren van het koffiehuis waren kanariegeel geschilderd, Grieken zaten er te dobbelen. In de vensterbank zat een witte kater zich te wassen en met samengeknepen ogen minachtend naar de Grieken te kijken.

Aleksej en Stasjevski kwamen luidruchtig aanzetten en botsten tegen een naburig tafeltje aan. Ze hadden een grauwe man met een verfomfaaide hoed bij zich.

‘Daar zit hij, onze dichter, mag ik jullie aan elkaar voorstellen?’

‘Hier is onze nieuwe aanwinst: een gewezen balling, een sociaal-revolutionair. Hij werkt nu op het scheepvaartkantoor. Ga zitten, dan drinken we wat.’

Ze spraken elkaar al met jij en jou aan.

Een weelderige Griekse met een kompres op haar wang bracht twee flessen santoriniwijn. De sociaal-revolutionair, Semjon Ivanovitsj geheten, glimlachte bleekjes, legde zijn verfomfaaide hoed op de vensterbank en ging zitten. De kater tikte de hoed even met zijn poot aan, was gepikeerd en verdween achter de toonbank. Het drietal nam de draad van het afgebroken gesprek weer op en begon meteen luidruchtig te discussiëren.

‘De Russische literatuur van de vorige eeuw,’ riep Stasjevski, ‘is een gegarandeerd middel om migraine te krijgen! Er wordt maar raak gezanikt over dingen die je in twee woorden kunt zeggen. Geef mij Dostojevski en ik laat niet meer dan een kwart van hem over, gooi de gemeenplaatsen eruit en hij fleurt helemaal op. Wat zitten jullie te zeuren over Gontsjarov. Akkoord, het is misschien allemaal wel heel erg prachtig, maar ik kan zijn werk niet lezen, ik kan het gewoon niet. Het is futloos, het brengt je hoofd niet op hol. Je hart zwijgt erbij, weet je, het begint niet sneller te kloppen.’

‘Vooruit, Maksimov,’ zei Aleksej tegen me, ‘laten wij die fles nou maar soldaat maken, want Stasjevski raaskalt de eerste drie uur nog wel door.’

‘En over die schrijvers wordt maar raak gepraat!’ riep Stasjevski naar Semjon Ivanovitsj. ‘Professorale gladde taal, plechtige taal, huilerige taal, lovende taal. Wat, Heine! Wat, Verhaeren! Wat, Hugo! Daar halen wij Russen natuurlijk onze neus voor op! Wij dragen immers de dorpsziel, de mesthopen, Christus, gerechtigheid uit. Wij zullen de mensheid de weg naar de waarheid tonen. Wij mogen dan wel brij in onze hersens hebben, straatslijpers en ongeletterde luilakken zijn, maar wij zijn wél de Messias! Ik moet toegeven dat een stuk of twee, drie Russen inderdaad geschitterd hebben. Op hen hef ik dan ook mijn glas, op Lermontov, op Baratynski, op Poesjkin. Als je aan hen denkt, is het alsof de zon boven dit moeras opgaat. Men heeft hen vermoord, men heeft ieder haartje van hen gladgestreken, alle pluisjes van hun pandjesjas geplukt en men kan maar geen genoeg krijgen van de dierbare doden! Alleen in Rusland heeft men elkaar in de literatuur altijd hysterisch staan ophemelen. “Leermeester, sta mij toe deemoedig voor je naam op de knieën te vallen.”* Tegen schrijvers kijken wij op als tegen pedagogen. Zij brengen ons sufferds van alles bij, en dat is al mooi meegenomen. Hier in dit land zijn geen echte mensen. Mensen met passie, vermetelheid, vrolijkheid, gewone boeiende mensen ontbreken hier. Ieder zit hier in zijn eigen hokje. Ziet u, beste kameraden, in ons land is iedereen sociaaldemocraat, sociaal-revolutionair, volgeling van Tolstoj, aanhanger van de narodniki. Iedereen probeert zichzelf zo snel mogelijk in een laatje met een etiket te stoppen en op zijn principiële poot te spelen. Uit echt grote en rebelse denkbeelden knippen wij iets wat ons past, namelijk een groot idee op z’n Russisch en we praten erover, praten tot vervelens toe, tot we er zelf misselijk van worden of tot het helemaal plat gepraat is. Dit is een land van modder, droefgeestigheid en barbaren.’

Semjon Ivanovitsj bloosde.

‘Eigenlijk ben ik het niet helemaal met u eens, hoewel ik moet toegeven dat ik mij al sinds lang van de literatuur heb afgewend en meer in partijkringen verkeerde, waar de beste mensen het eerlijk gezegd zelden lang uithouden.’

‘Eigenlijk, wel toegegeven, niet toegegeven, het niet uithouden,’ bauwde Stasjevski hem langzaam na, en hij wierp een woedende blik op hem. ‘Ach, u re-vo-lu-tio-nair! Gaat u nu maar broeken naaien op een naaiatelier!’

‘Dat is je zuiverste zelfbespotting,’ mengde Aleksej zich in het gesprek. ‘Hou op! Ik heb schoon genoeg van je. Je zingt altijd dezelfde deun en blijft doorgaan tot onze oren ervan tuiten.’

‘Het is een arrestant!’ antwoordde Stasjevski, en hij dronk zijn glas in één teug leeg.

Mijn hoofd was draaierig van de santoriniwijn. Ik werd heel erg praterig. Het meisje aan het tafeltje naast ons liet een grote rode luchtballon los die tegen het plafond bleef zitten. Boven ons golfde de rook heen en weer en de Grieken schaterden eendrachtig. Ik stond op.

‘U bent wonderschoon,’ zei ik tegen het meisje. Haar metgezel draaide zich met stoel en al naar mij om. ‘Maar u weet absoluut niet hoe u moet leven. Ik zal u dat zo dadelijk uitleggen, maar eerst schenk ik mezelf nog even een glas wijn in.’

‘Hoera!’ riep een oude Griek zonder dat het ook maar ergens op sloeg.

De metgezel van het meisje haalde zijn schouders op en wendde zich af.

‘Genoeg gefilosofeerd,’ riep Aleksej uit. ‘Drink maar! Begiet je benevelde hersens voordat ze ontvlammen. Wees maar vrolijk, jij veenbessenextract, jij dekselse revolutionair! Wie heeft er gezegd dat jullie moeten denken? Dat hoeft helemaal niet. Daar leven jullie geen minuut langer door.’

Er kwam een oude Griek naar ons toe met een bolhoed op en een wijde broek aan. Hij begon te giechelen. Zijn neus was bovenaan breed als een snavel. Hij klopte mij op de schouder.

‘Heb je weleens mastiek gezien? Heb je weleens mastiek gezien?’ Hij zwaaide een groene fles voor mijn neus heen en weer. ‘Kalamera! Drink maar!’ De olieachtige mastiek brandde in mijn keel. De nacht rumoerde met wind en branding. De rode ballon rimpelde samen en viel omlaag. In de hoek verschoven mietjes met panamahoeden op dreigend hun stoel.

‘Hé, jullie aanhangers van Venizelos, kalmeer een beetje!’ riep Aleksej hun toe.

Hij wachtte even tot ze tot bedaren kwamen en begon dan te zingen:

==

Ons leven is maar kort,

het voert alles henen.

Onze jeugd, onze vrienden,

zijn als een pijl verdwenen.*

==

De Grieken sloegen de maat door lege glazen tegen elkaar te tikken. Hun bezwete voorhoofden weerspiegelden, als wazige reflectors, het licht van een koperen hanglamp. Pal onder deze lamp zat een kale schipper, zijn hoofd blonk als een reusachtige biljartbal.

Iedere keer als de wind binnengulpte, vloog de tabaksnevel door de kamer en werd als een gare sjaal aan flarden gescheurd. Wij deinden allemaal mee op de maat. Ook de hanglampen wiegden heen en weer, net als de ramen en de acacia’s ervoor; de taverne leek net de kajuit van een oud schip.

Ik stond op, liep naar het tafeltje waar het meisje zat, zette mijn glas bij haar neer en zei: ‘Laten we onze glazen ruilen!’

Zij keek mij met verbazing aan. Ik pakte haar glas en sloeg het achterover. De nacht deinde heen en weer als de slinger van een klok. Wanneer de slinger omlaagkwam, loeide de wind kort en onstuimig. Wanneer hij omhoogging, fladderden de gordijnen voor het raam naar buiten. Het meisje keek mij strak in de ogen. Haar metgezel zat er volledig apathisch bij.

‘Wat bent u toch een lieve domkop,’ zei ze. Ze liet de topjes van haar vingers langs mijn armen gaan en preste de binnenkant van mijn handen. ‘Rustig maar, sta niet zo te slingeren en kijk me aan. Ja, zo. Heeft u mij nu eindelijk herkend of niet?’

‘Chatidzje,’ riep ik uit, en ik begon te lachen. ‘Jekaterina Vladimirovna! Ik heb u al vijf jaar niet meer gezien. Wat doet u hier?’

‘Wat bent u toch een domkop,’ herhaalde zij, terwijl ze mijn handen bleef vasthouden. ‘Ik moet nu weg, want ik heb hoofdpijn. Nee, u hoeft me niet naar huis te brengen. Maar morgenmiddag ben ik op de Zeeboulevard. Zoekt u mij daar op, dan kunnen we oude herinneringen ophalen.’

‘Hoera!’ riep de dikke Griek, ditmaal heel toepasselijk, en zijn bolhoed viel op de grond.

Wij riepen drie-, vier-, vijfmaal in koor ‘hoera’ en de bolhoed beschreef grote cirkels door de kamer. Chatidzje liep naar buiten.

‘Ik drink op de oude Oskar!’ riep Stasjevski plotseling uit. ‘Op de oude drinkebroer Oskar.’

Het was alsof er een mes langs mijn hart schampte.

Die oude, dronken Oskar. Hij had echt van ons gehouden.

Wij dronken op Oskar, op de behouden terugkeer van Torretje, op het district Viljoejsk, waar Semjon Ivanovitsj als balling had gezeten, op de geniale slappeling Winkler...

‘Maksimov, steek eens van wal, laat die Pindosbewoners eens iets horen!’

De kanariegele muren zweetten, de lamp scheen in de rook als een middernachtzon. Ik begon.

‘Neemt het leven van de vrolijke kant!’ riep ik, en ik sloeg twee flessen tegen elkaar aan. ‘Maar schenkt het met nog meer vrolijkheid weg. Stort u in prachtige en dubieuze avonturen. Als in koud water. Schande en grootsheid zijn een en hetzelfde. De wijze van beleving is gelijkaardig. Gij Grieken hebt de goudader niet gevonden. Ik drink op allen die graag zoeken maar zelden vinden. Ik drink op de mastiek, op de hoertjes, op opaatje Dnjestropoelo, op de harder en, tot slot, op de menselijkheid die de geliefden vergezelt en op de liefde die door inspiratie geboren wordt.’

De Grieken sprongen op en begonnen te schreeuwen. Tussen tientallen pezige armen door zag ik het verontwaardigde gezicht van de waardin. De bolhoed begon opnieuw brede cirkels te beschrijven. ‘Hoera, Dnjestropoelo, hoera, Dnjestropoelo!’ riep een kleine, grauwe Griek en hij begon met dominostukken te jongleren.

‘Wat is hier aan de hand?’ krijste hees een Georgiër met een zilveren gordel, terwijl zijn ogen uit zijn kassen puilden. ‘Waarom wijst hij naar ons? Dit moet onderzocht worden!’

Een zwaar opgemaakt hoertje, met rode haren als een vos, sloeg haar armen vanachter om mij heen en gaf een kus op mijn wang.

‘Brrravo, Mirka!’ zei de dikke Griek haast stikkend. Hij kletste met zijn handen op de glimmende knieën van zijn broek en gilde schaterend: ‘Je begrijpt er geen duvel van, maar je zoent wel. Brravo!’

In een hoek klonk nasaal en brutaal een piccolofluit. Hij werd bespeeld door een klein Turks mannetje met een kwijnend en woest uiterlijk. De dans schoot als een priktol de menigte in en bracht iedereen tot zwijgen.

==

Ha – ha, gotta, gotta!

Ha – ha, gotta, gotta!

==

De kamer raakte in rep en roer, de tafeltjes werden met een vaart tegen de wand geschoven en de kater schoot, ineengedoken en met gestrekte staart, achter de toonbank vandaan en vloog door het open raam naar buiten. Ik danste met Mirka. Zij ademde hartstocht en een geur van uien uit. Haar onwaarschijnlijk rode lippen hapten naar de zielige restanten lucht in het vertrek, haar rossige haren roken naar pies.

==

Ha – ha, gotta, gotta!

Ha – ha, gotta, gotta!

==

Om vijf uur ’s morgens werden wij buiten de deur gezet. De dageraad en het gele flakkeren van de straatlantaarns deden ons naar ons bed verlangen.

‘Dit is opzet, dit moet onderzocht worden!’ riep de bezeten Georgiër ons in de deuropening nog achterna.

‘Met volle kracht vooruit naar bed!’

‘Met volle kracht vooruit!’

In de haven werden de glazen geslagen met een dubbele melodieuze slag: tam-tam... tam-tam...

Misschien zat er inderdaad wel in alles opzet, de duvel mag het weten. Maar in ieder geval was het lot mij gunstig gezind geweest!

==

Een onbekende stad

Ik zette het raam open. De wind gulpte de kamer in. De zon stond hoog boven de daken. Na de storm rook de aarde heel sterk.

Ik haalde het vaarplan – een vel geel glanspapier – onder de karaf vandaan en schreef op de achterkant: ‘Een zwerver zijn, alles meenemen wat op je pad komt – nevel, van lijden en ziekten doorgroefde gezichten, door niemand gelezen gedichten – en er genietend over nadenken, vormen vinden die vreemd zijn als in een droom en op papier een tweede leven beginnen. Je eigen wonderlijke wereld scheppen waar al het omringende, kwetsende, zielige en belachelijk onverstandige geen toegang toe heeft.

Neig naar de spiegel van je ziel en je zult genot ondervinden. Je ziel, door liefde bevlogen, zal zich laten bedwingen en naar verre toppen opstijgen, waar de waarheid met lichtende handen de sluier van je verstand zal wegrukken.’*

Ik kan urenlang over deze Perzische spreuk nadenken en er steeds weer nieuwe diepte in vinden.

Ik denk veel over het toeval na. Ik heb bijvoorbeeld een kleine schets in olieverf. Deze zit in mijn portefeuille. Onderaan staat met zwarte letters geschreven: ‘Van Winkler voor Gauguin.’

Gauguin.

Ik moet aan het leven van deze man denken.

De moeder van Gauguin, een Spaanse met blauwzwarte haren, was de achterkleindochter van een vrijbuiter die in Mexico in de woestijn van dorst was omgekomen. De klank van koperen kurassen, wijn, goud – dat legendarische, monsterlijke goud – en syfilis hadden een kruis door het verleden van haar katholieke familie gehaald. Zij stuurde haar zoon naar een jezuïetenschool. Hij leerde Latijn en lofzangen, maakte kennis met de onbevlekte ontvangenis en met bourgognewijn als de belichaming van het bloed van Christus. De dorre paters in hun soutanes die naar wierook en reukwater geurden, straalden iets van zijn wrede voorvaderen uit. In het grote rijk van Petrus waren abten immers conquistadores.

Hij kwam als atheïst van school af. Een tijdlang was hij zeeman. De eindeloze verten riepen hem met de stamelende stem van zijn voorvaderen. De tropische avonden als rode schilderijen, hun grove en weelderige verguldsel, de ademtocht van een reëel bestaand exotisme schoten hem, als een barst in een venster, te binnen. Het valt niet mee je hele leven rond te zeulen met heimwee naar iets wat ver weg en bijna illusoir is, en met de obsessie om alles in nieuwe kleuren te willen uitdrukken.

De Parijzenaar Gauguin met zijn koffiekleurige teint en zijn gele pupillen in rusteloze ogen hoorde thuis in primitieve landen.

Al het alledaagse – zijn baantje bij de bank waar hij belandde na te hebben gevaren, zijn gezin, het kleine huis met de groene jaloezieën in een stille wijk van Parijs, de zondagse boottochtjes op de rivier – verruilde hij opeens en luchthartig voor het leven van een straatarme kunstenaar. Een vuil kussensloop, ongeschoren wangen, affiches plakken op de boulevards en de eerste, nog donkere schilderijen. Zo zag het begin van zijn carrière eruit.

Hij haatte God en de beschaving. Er gingen zo’n vervlakking en verstening van uit. In de stad leven en zelfs de kaart van de sterrenhemel niet kennen, dat ging hem gewoon te ver! Dat zei hij voor hij uit Parijs wegvluchtte. Hij, geschapen voor het grote, zocht een goed heenkomen naar het eiland Tahiti, in de Grote Oceaan... Hij vluchtte en werd voorgoed en dodelijk door deze breedtegraden getroffen.

De zon bracht de verf op zijn schilderijen aan het smelten. Het sap van de verf, het schitterende en blijde coloriet droop van zijn doeken af. Een zwartblauwe hemel, zand, kaneelkleurig als het lichaam van een kind, meisjes met spitse tepels, zware muren van branding. Goud in de citroenen, in de mimosa’s, in de avonden en op de heupen van de vrouwen.

Hij schilderde, terwijl de moeraskoorts zijn hand deed beven. Hij stopte even om een blik te werpen op zijn doeken, op deze reusachtige vogelveren, en geloofde voor het eerst in zijn leven in het scheppingsverhaal. Een zwijgende en wonderlijke wereld, overdadig en in dikke streken opgezet, keek vol begeerte naar hem, naar zijn voor zo’n genie te zwakke lichaam.

Toen hij gestorven was, dekte een Tahitiaans meisje – zijn vrouw – met haar haar zijn ogen toe. Het was het seizoen van de passaatwinden, witte wolken joegen over de eilanden voort. Het leek alsof Gauguin alleen maar even ingeslapen was.

De inboorlingen huilden. Er was een goede blanke gestorven, die met zoveel vuur hun levenswijze, hun door avondrood overgoten eiland in bescherming had genomen tegen die andere blanken, met hun ronde brillenglazen, politieke systemen, abortussen, sterkedrank en boekhouderij.

Vlak voor zijn dood maakte Gauguin zich zorgen over de invasie van westerlingen. Vriendelijk en kalm slopen ze over het hele eiland rond, hun zakken vol oorringen en kralen waar ze alsmaar aan frutselden. Het gif van de wellust droop van hen af als van een druiper, de meisjes begonnen hun oranje borsten met goedkope sits te bedekken en op de eilanden, waar schelpen en zeewater aanbeden werden, begonnen Remingtons te ratelen. Gauguin had het liefst gewild dat niet één Europeaan tot zijn tweede vaderland zou worden toegelaten. Hij had met Europa een ongelijke strijd gevoerd. En deze muiter, deze godslasteraar die tegen het kruis aan geschopt had, werd door abten met heel de neuzelende praal van de katholieke rituelen begraven, waarmee hij als trouwe zoon van de Kerk erkend werd.

Zo eindigde Gauguin, de man met de sombere ogen en de borstkas van een matroos, met handen die geurden naar hars en verf en met de ziel van een kind dat gekweld wordt door eeuwige gedachten over de wedergeboorte van de jeugd van de mensheid.

In de warme, met bleke tapijten bedekte zalen van het herenhuis van Sjtsjoekin* in Moskou heb ik zijn doeken gezien. Ik heb ook zijn signatuur gezien: Paul Gauguin.

Ik herinner mij zijn zelfportret. De glanzende, donkere ogen in het hoekige gezicht keken kalm en nors. Buiten viel zacht en stil de Moskouse sneeuw, die op de takken en op de kroonlijsten van de kerken bleef liggen.

Halfvergeten genieën die zich verheffen tot de grens van het bovenmenselijke, doelgericht in hun inconsequentie, vreemd capricieus als kinderen. Ik denk graag aan hen, vind het prettig hun namen in mij op te roepen. Deze gedachten aan hen zijn ontroerend als gebeden.

Ik herinner mij veel zwervers en dichters, herinner mij de armoede, een kop slappe koffie, de vreugde van grootse verwezenlijkingen en de onverzadigbare smart waardoor bij menigeen die minder sterk is het hart verroest. Het is hun lot in het gezicht gespuwd te worden en vreemde boeken te schrijven die eenlingen boeien.

In iedere mens schuilt de mogelijkheid geniaal te zijn. Maar de weg is zwaar. Ik ken de siddering van de ziel maar al te goed. Zij gaat onverwachts door je heen, nu eens tijdens een levendig gesprek, dan weer in nachtelijke mijmerijen of op een stille morgen in een nog slaperige haven. Op zulke momenten vrees ik dat hun lot ook mij beschoren zal zijn.

==

==

Chatidzje

De zee aan het eind van de tuin was als met melk volgegoten. De bladeren vielen. In de schemering van de grauwe hemel begonnen de gloeikousjes van de lantaarns te sissen en op de schepen gingen sobere lichten aan. De avond was duifgrijs, droevig en erg vochtig.

Ik wachtte in de tuin op Chatidzje. Ik kende haar al van toen zij nog een jong meisje was. Dat was in Noord-Rusland, in een stadje dat hoog boven de Oka verrees en waar de vrieskou onder je voeten kraakte als nieuw leer. Een oranje zon lag op de geboende vloeren, de lonten van de lampen knetterden, in de zonnebanen lagen katten te slapen en op de ijsbaan lachte Chatidzje. Haar wangen gloeiden vurig. Zij zat in de zesde klas van het gymnasium, ik in de zevende. Ik was op vakantie bij mijn grootmoeder. Ik had een getatoeëerd anker op mijn arm en vertelde veel sterke verhalen over schepen, zeelieden en Alexandrië. En dan was er gisteravond in het restaurant die vreemde ontmoeting geweest. Ik had haar lach en haar stem herkend, evenals haar ogen achter de voile.

En nu? Ik heb nog drie roebel op zak. Aleksej zit in de nor wegens geweldpleging, Stasjevski is in zijn smoezelige kamer bezig aan een monografie over genialiteit en fanatisme. Wie zal die ooit lezen? Zijn stijl lijkt op die van Przybyszewski.* Enige tijd geleden heeft hij een essay over Arthur Rimbaud geschreven. Er stond geen woord over Rimbaud in. Hij had het over elefantiasis, over de superieure eigenschappen van het Amerikaanse winchestergeweer waarmee je op tien passen afstand dwars door een bijbel schiet, hield een lofzang op het avonturisme en beweerde brutaalweg dat ergens in de bergen van Libanon een door kruisridders gebouwde gotische kerk bewaard gebleven was waar de Notre-Dame in Parijs kinderspeelgoed bij was. Wat dit allemaal met Rimbaud te maken had, was mij duister.

Chatidzje kwam pas tegen de avond. Haar haren roken naar de wind. Wij maakten een lange wandeling langs natte paadjes.

‘Hoe het mij is vergaan? Na het gymnasium heb ik in Parijs gewoond. Mijn familie heeft mij aan de Sorbonne laten studeren. Wat ik verder ga doen, weet ik nog niet. Gisteren in dat koffiehuis heeft u mij beloofd mij te leren hoe ik moet leven.’

Zij begon te lachen.

‘Ik logeer hier bij familie. Ik ben van plan veel te lezen, Anatole France te vertalen en naar het strand te gaan. Wat fijn trouwens dat ik u ontmoet heb.’

Ze zweeg even.

‘Enige tijd geleden is mijn moeder overleden,’ zei ze kalm. ‘Herinnert u zich de ijsbaan en de tuin bij de kathedraal nog? U vertelde altijd zulke fantastische dingen. In Parijs heb ik een emigrant ontmoet, een Serviër. Hij had net zulke ogen en net zo’n neus als u. Ik ging vaak naar het café waar hij ’s avonds altijd zat en dacht dan aan u, aan die Maksimov die mij vergeten was. Meteen nadat u vertrokken was, zette de dooi in, de wegen werden modderpoelen, van de paarden steeg damp op en ik moest alsmaar aan u en aan de zee denken. Wie waren er toen ook alweer met u mee?’

‘Stasjevski en Aleksej. Zij zijn nu ook hier.’

‘Herinnert u zich nog dat tochtje met de arrenslee? Stasjevski rende achter de slee aan en sleurde hem van de ene kant van de weg naar de andere, sterk als hij is.’

‘Dat was niet Stasjevski maar Aleksej.’

‘Herinnert u zich dat we voor uw vertrek in een tuin zaten die over de rivier uitkeek? Er viel sneeuw van de takken en we warmden elkaars handen.’

‘Waarom wordt u de Tataarse genoemd?’

‘Mijn grootmoeder komt uit Bachtsjisaraj. Ik ben tussen de Tataren opgegroeid. Mijn vrienden heetten Achmet, Aïsja en Hoessein. Achmet stuurt mij nu nog op magnoliabladeren geschreven brieven. Iedereen noemde mij Chatidzje, zo klinkt mijn voornaam in het Tataars. Dat is ook zo gebleven, hoewel ik Russische ben en mijn haar stroblond is.’

Ze grinnikte en bracht het gesprek op mij.

‘Ik heb daarna heel veel mensen ontmoet. Aan alle mannen zit wel een hoekige kant. Als je je eraan stoot, dan doet het pijn. U heeft zo’n kant niet. U bent anders. Iedereen voelt dat in u. Het komt maar zelden voor dat mensen echt kijken. Of ze staren je aan of hun blik glijdt langs je heen. Maar uw blik is rechtuit en kalm, alsof u iets zoekt wat anderen niet zien. U had toen een doffe stem en een verlegen glimlach... u bent weinig veranderd.’

‘Ja, ik ben volwassener geworden maar hou zelf niet van volwassenen. Ik zou er veel voor overhebben om weer dat jongetje op schaatsen te zijn.’

Wij liepen de tuin uit. Een vochtige nacht was over de stad neergedaald. Achter de borstweringen lichtte de zee op als blauwe punch. De vlammetjes van de gaslantaarns neigden naar het zuiden. Er stak een noordenwind op.

‘In de late herfst zijn zulke nachten zeldzaam,’ zei Chatidzje zachtjes.

Onze stappen weerklonken tussen de stenen borstweringen.

‘Wat is dat voor vreemd licht?’

In de glinstering van de nacht zag ik haar ogen.

‘Dat moet zodiakaal licht zijn, Chatidzje.’

Als een lage koepel rees boven zee licht op dat nu eens opvlamde en dan weer doofde, zodat de zee zich nu eens toedekte met een gedempte glans en dan weer in duisternis, in nevel verdween.

‘U weet wanneer er voor het laatst zodiakaal licht te zien was?’

‘Wanneer, Maksimov?’

‘In de nacht dat Dante Beatrice ontmoette.’

‘Wat bent u toch een mooiprater.’

Ze begon te lachen en pakte mijn hand. Door haar handschoen heen voelde ik de warmte van haar vingers. Wij liepen over een gietijzeren brug. Deze lag lichtvoetig over de spelonken van de haventaluds. Het licht van de lampen viel als spindels op het zwarte water. Over zo’n nacht schreef Whistler,* over stenen bruggen die gewichtloos lijken, over water in baaien en over een hemel, even doorzichtig als dat water. De sterren sidderen en breken in deze koude hemelwateren.

‘Wat heerlijk,’ zei ik tegen Chatidzje. ‘Deze vochtige nacht, deze dierbare bodem, en u, zo ver en tevens zo nabij. Wat lijkt dit alles vreemd.’

Ik praatte nog lang door en het kwam mij voor dat niet degene die ik nu was aan het woord was, maar mijn tweede ik naar wie ik al die jaren zo verlangd had. Net alsof ik gewacht had op de komst van deze nacht die zijn melkige gewaden van fonkelend manna over de stad uitspande.

Wij liepen langs het uiterste randje van de haven. Op ondiepe plekken weerspiegelde het licht blauw. Het water klotste slaperig.

Toen wij aangekomen waren bij het kleine witte huis waar zij woonde en afscheid van elkaar namen keek de zee, die op gesmolten metaal leek, ons strak aan. Tussen de takken fonkelde de lichtblauwe Wega.

==

De straatviolist

Winkler arriveerde in het stadje. Hij kwam aanzetten met geld en met kleinerende opmerkingen over onze vaartocht. Hij was zwijgzamer dan ooit. Wij waren blij en we besloten nog een week te blijven. De eerste dag al kreeg Winkler het aan de stok met Stasjevski.

‘Als ik schilder was,’ zei Stasjevski tijdens het theedrinken, ‘zou ik opvallende dingen maken, heel anders dan wat jij doet. Bijvoorbeeld de gele pijp van een stoomboot, een zwarte hemel en voor de rest niks! Dat geeft toch een prachtig effect, nietwaar? Maar jij, jij bent bezig met het zoeken naar bepaalde oplossingen op het gebied van het licht. Nou, de duvel hale je! Schilder maar, vriend, zwoeg maar. Probeer maar eens iets nieuws te bedenken, want ik ben de realiteit allang spuugzat.’

‘Jij bent een zonderling en zo blind als een pasgeboren hondje. Een blinde heeft ook schoon genoeg van de duisternis. Je bent voortdurend in de weer met je hanige “ik”. Hij is alles spuugzat, onze Lord Byron uit Skvyra. Je bent jezelf spuugzat, daar kunnen de aarde en de hemel verder niets aan doen. Je moet eerst maar eens grote schoonmaak houden in je hersenpan.’

‘Waar hebben jullie het over?’ vroeg Aleksej. ‘Jullie zijn me een fraai stelletje dichters, stuk voor stuk minstens zo groot als Balmont uiteraard. Laat Winkler er nou eerst eens achter zien te komen waarom iemand het spuugzat is, wie het spuugzat is en wanneer iemand het spuugzat is...’

De oude man die in de kamer naast ons woonde, begon op zijn harp te spelen. Galmend en plechtig klonk een Napolitaans lied over de gang.

‘Dat is onze Italiaan,’ zei Aleksej met een knipoogje. ‘Een grappig oud baasje. Hij neemt voor iedereen zijn hoed af, betaalt de huur niet, speelt harp en viool op bruiloften. Daar kun je natuurlijk niet van leven!’

Het smartelijk verlangen van de oude man naar la bella Italia steeg tot de dakverdiepingen op. Daar waren vrouwen van matrozen bezig met de was. Ze onderbraken hun werk, strekten hun rug en wisten zich met glibberige zeephanden het zweet van het voorhoofd. Het was een verlangen, misschien wel zo groot als Rome, naar zonnige binnenplaatsen en luidruchtig gepraat, een verlangen naar warm marmer en verkoelende fonteinen. De oude man schudde voortdurend met zijn hoofd. Hij deed geen vlieg kwaad en nam voor iedereen onderdanig zijn groene vilthoed af. Hij leidde hier, zo ver van zijn eigen land, een bitter bestaan.

‘Sleep hem hierheen, Aleksej,’ zei Stasjevski. ‘Ga een fles wodka halen en sleep hem hierheen.’

De oude man had zijn viool meegebracht. De lak ervan was donker verkleurd. De zon blonk zachtjes op de goudblonde hals. De man wreef met de palm van zijn hand over de stoppelbaard op zijn wangen. Hij keek half plechtig, half droevig. Hij ging met zijn rug naar het licht zitten en dronk een glaasje wodka. Aan zijn broek, dik als leer, hingen rafels en om zijn grauwe hals zat een rode sjaal gewikkeld.

‘U wilt Mozart?’ vroeg de oude baas met een brok in zijn keel, en hij nam zijn viool. ‘Echt, Mozart?’

Ik knikte.

Er klonk een melodie van Mozart, zo fijn als de manier van spreken in het oude Wenen. Vlammetjes van kaarsen beefden boven op rode klavichords. De snaren verstomden opeens, als gefluister bij een biechtstoel. Plechtige melodieën, de ogen van Venetiaanse madonna’s en herfstige lichten in het water van de kanalen, over dat alles, oud als overgrootmoeders kantwerk, vertelde de viool.

Wat is er met ons aan de hand? dacht ik. Wij waren het vriendschappelijk bestaan in Mozarts tijd vergeten. Waar is Bach? Waar is Haydn? Onze ogen verbleken van de vreugdeloze arbeid. Ons lot is armoede en doelloos tussen de mensen ronddolen. Onze beste momenten breken aan wanneer wij treuren over de prachtige dagen die voorbijgegaan zijn.

Ik wierp mijn sigaret door het raam naar buiten.

Maar stel dat er ook in mijn leven niets dan zulke tranen overblijven?

De oude man brak zijn vioolspel af. Ik schonk hem nogmaals in. Zijn dorre handen beefden en hij morste wat wodka over de rand van het glaasje.

‘Hè,’ zei Stasjevski. ‘Was die oude Oskar maar hier. Die muziek ging immers over hem.’

De Italiaan begon opnieuw te spelen, ditmaal een of andere huppelende dans. Voor zover er uit zwartgallige, glanzende pupillen vreugde kan spreken, de vreugde van dronken voddenrapers, tandeloze bedelaars en orgeldraaiers met hun kunstmatige strottenhoofd, klonk die daverend uit deze dans. Zelfs de zigeunerinnen verstomden, luisterden ingespannen en barstten dan met een bezeten geraas van de tamboerijn los:

==

Hup-sa, hup-sa-sa,

hup-sa, hup-sa, hup-sa-sa!

==

==

De rook van stoomboten

Door de ramen sijpelt een vochtige ochtend. De klank van kerkklokken rinkelt boven de daken. Motregen miezert door een reusachtige hemelzeef.

Sinds de ontmoeting met Chatidzje zijn er veel nieuwe dingen gebeurd. Aleksej en Winkler zijn vertrokken. Stasjevski en ik zijn alleen achtergebleven. Hij was ziek geworden. Op een ochtend had hij bij de scheepsagentuur een sloep gehuurd en was hij in zijn eentje de zee op gegaan. Doornat, geïrriteerd, met een niets goeds voorspellende blos op zijn gelaat en ontstoken ogen was hij thuisgekomen. De dokter stelde een longontsteking vast.

Wij brachten hem uit onze vorige kamer over naar een stille en zonnige kamer bovenin. Deze keek uit op een plein met kale acacia’s. De rook van stoomboten steeg her en der in hoge pluimen op. Zelf sliep ik op de vloer. ’s Ochtends was het heel vaak koud.

De harpist had van ons de bijnaam Garibaldi gekregen. Tussen de middag gingen wij altijd samen eten en dan liep ik af en toe even bij Chatidzje langs.

In de stad had de winterse stilte reeds haar intrede gedaan. De haven was leeg en ik was daar blij om, want niets verstoorde mijn eenzaamheid. In de kroegen viel deze eenzaamheid je heel licht... te midden van rood behang, damp, witte theepotten en het lawaai van de groene ochtend buiten. Nu en dan wervelde er sneeuw door de lucht. Er hing een geur van dennen en natte scheepsdekken.

Ik schreef, maar daarover later. Het leek wel alsof ik van Chatidzje begon te houden. Ik durfde het voor mijzelf niet te bekennen, want van mij, leeghoofdige nietsnut, echte melkmuil, kon immers niemand houden. Ik wist dat een bekoorlijk ongeluk mij langzaam besloop en een gevoel van vreugde dwaalde met mij rond langs de winderige straten.

Hoe was het mogelijk dat er in mijn leven liefde was gekomen, iets waar ik altijd alleen maar schamper over had gedaan?

Op de een of andere manier vloeide alles dooreen: de lege tuinen, de zon boven de zee, het blauwe water, de rode bakken van de schoeners, de vreugde voortdurend zilte mist in te ademen... Boven dat alles rees de steeds sterker wordende liefde voor Chatidzje uit. Elke dag, elk woord, de houding van mijn hoofd en mijn bewegingen, het was allemaal anders en zelfverzekerd. Mijn leven had zin en een doel. Het besef dat er nieuwe ontmoetingen en stormen voor mij lagen, wond mij op. Kon ik zo maar eindeloos leven!

Er was ik met mijn liefde, er was de scherp belijnde, lachende mond van Chatidzje, er was Garibaldi – de Mozart van de kroeg – en er was Stasjevski, mager als een jongetje.

De stad sliep onder een druilerige hemel, in kortstondige zonneschijn, in een geur van vis. De lichten gingen aan en doofden weer, onze stappen klonken over de trottoirs en in de kerken werd zo voorzichtig geluid alsof een blinde een rozenkrans door zijn vingers liet glijden.

==

Steden van kastanjebladeren

In die tijd schreef ik veel. Ik schreef over alles wat mij maar te binnen wilde schieten.

...Ik zat op de boulevard naar een klein meisje te kijken dat speelde. Net een doorzichtig druppeltje, zoals Aleksej het noemt. Ze maakte een snorkend geluid van inspanning en zocht gladde keitjes. Daar bouwde ze huizen van, een stad, de pleinen waren van droge kastanjebladeren gemaakt, de paleizen van schelpen. Het meisje ademde luid van opwinding en praatte in zichzelf. In de huizen woonden mensen. Ze liepen langs kronkelige wegen, af en toe werden ze door de wind van het ene naar het andere paleis overgewaaid en dat was heel grappig, omdat het meisje dan in haar handen klapte en lachte.

Dan kwam hinkepotend de hond Zjoelik aanlopen. Hij was grauw als geplozen touw. Op zijn neus waren zijn haren als in een scheiding gekamd, zijn tong hing nonchalant uit zijn bek. Hij begon aan de paleizen te snuffelen, ging op het plein zitten en drukte de mensen plat.

‘Wat doe jij nu, Zjoelik?’ schreeuwde het meisje.

Zjoelik begon met zijn ongekamde staart te kwispelen, zodat de mensen met huizen en al de lucht in vlogen. De stad werd met de grond gelijkgemaakt. Het meisje ontstak in woede en gaf Zjoelik een klap. Hij stond op, kroop onder een bankje en ging met zijn rug naar haar toe zitten.

Het meisje stond een hele poos met gespreide armen en geschrokken ogen naar Zjoelik te kijken, die zijn oren liet hangen. Dan barstte ze plotseling in snikken uit. Ze greep Zjoelik beet en kuste hem op zijn natte neus. Zjoelik jankte, rukte zich los en stoof een poosje hees blaffend door de bloemperken achter de mussen aan. Er was mist komen opzetten en de scheepssirenes klonken bevend als krijgstrompetten.

Ik was nog steeds in staat te geloven in steden van kastanjebladeren, paleizen van schelpen en mee te huilen met zo’n vrouwelijk wezen dat zich gekrenkt voelde door een rattenvanger van zes maanden.

Ik hield van deze kleine mensjes die hun tranen om een of andere domme Zjoelik vergieten. Ik zou heel veel van hen willen leren.

Ik zat met Garibaldi in de kroeg. Op dit vroege uur was het er nog helemaal leeg. Aan de tapkast stond een norse waard de krant te lezen. Er kwam een Italiaanse marskramer binnen. In een kist met een glazen deksel zeulde hij namaakstenen, stenen uit lava, schelpen en koraal mee.

Voor veertig kopeke kocht ik van hem een met hardroze zeeschuim bedekte schelp. Garibaldi hield de schelp tegen zijn oor.

‘La mer,’ zei hij glimlachend. Zelfs zijn stoppelbaard begon te glimmen.

Ik luisterde ook even. In de schelp ruiste heel in de verte de branding.

‘Hij is uit zee gehaald,’ lichtte Garibaldi toe, ‘en verlangt ernaar terug en ruist voortdurend zoals de golven.’

Wij zaten nog een poosje peinzend te roken. Ik dacht aan de schelp. Ook de mens is uit een ander bestaan gehaald en in dit grauwe vagevuur geplaatst. Ieder hunkert naar zijn eigen zee, waaraan het hart herinneringen heeft. Ik luister dikwijls heel scherp naar mijzelf, en wanneer het rondom heel stil is hoor ik de weemoed als een onduidelijk gezang opstijgen.

==

Een sinaasappelschil

Schrijven deed ik meestal ’s nachts. Ik stak een kaars aan, schermde het schijnsel ervan af met een dik boek en zat, luisterend naar de nachtelijke geluiden, te schrijven. De klok beneden sloeg schor twee, dan drie uur. Ik luisterde naar de stilte en het geritsel van muizen, viel zo nu en dan achter de tafel in slaap en werd wakker van de langgerekte schreeuw van een stoomboot. Door mijn sluimering heen dacht ik dat het de Neozjidanny was of de Batoem of de Afrodita, en viel dan weer in slaap. Af en toe liep ik naar het raam en keek naar beneden. Er waren lichten zichtbaar die draaiden en wegdreven: er voer een schip uit. De lichten dansten in het harsachtige water, de wind klapperde als zwarte vlaggen.

Vaak kon ik tot aan de dageraad de slaap niet vatten en zat ik aan Chatidzje te denken. Ik zag haar voor mij op straten en tussen door de ondergaande zon beschenen tuinen en omheiningen. Er hing een geur van onweer en steppebloemen. Als ik dan eindelijk laat mijn bed in ging, viel ik in een lichte maar stevige en lavende slaap.

Wij leven zoals duizenden anderen leven: in een cirkel van maaltijden, ziekten, aanstellingen, sterfgevallen en smook. Vurige taal schrikt ons af. Pathos boezemt ons meer vrees in dan een pistoolschot. Maar af en toe dringt weemoed deze wereld van gewenning binnen en doet het hart uiteensplijten. Dan moet ik denken aan witte nachten... niet de door en door versleten nachten van Sint-Petersburg maar andere, heel bijzondere nachten waarin lichten als zuilen heen en weer deinen in het water van brede en nevelige baaien. Van zulke nachten is sprake wanneer groene sterren nauwelijks zichtbaar zijn in de witte melk, natte zeilen roerloos aan de masten hangen, vrouwenlippen vochtig worden en havens en steden in groots zwijgen ondergedompeld liggen, zich hullend in zilvergrijze droefenis.

Ik schrijf daar niet graag over, omdat dit bij weldoorvoede, met hun carrière tevreden lieden luid gelach of spotternij opwekt en omdat veel te veel mensen niet eens weten wat echte droefenis is.

Een tijdje terug zei Stasjevski tegen mij: ‘Jij leeft volledig in je eigen denkwereld. Je hoeft maar een sinaasappelschil te zien of je denkt al aan een hemel in de kleur van deze schil, een hemel die je van je leven niet zult meemaken. Wat ben je toch een rare snuiter!’

Chatidzje zei gisteren tegen mij: ‘U bent echt nog een jongetje. U wordt voortdurend aangetrokken door vreemde oorden zoals Amerika, Egypte of Nova Zembla.’

Ik antwoordde onhandig: ‘Zwerven is de mooiste bezigheid ter wereld. Op zwerftochten groei je. Je groeit onstuimig en zelfs je uiterlijk wordt getekend door alles wat je hebt gezien. Iemand die veel gereisd heeft, herken ik in één oogopslag tussen duizenden mensen. Omzwervingen zuiveren, vlechten ontmoetingen, eeuwen, boeken en liefde ineen. Ze brengen ons nader tot de hemel. Als wij het nog te bewijzen geluk hebben gehad te worden geboren, dan moeten we toch ten minste voldoende op deze aarde gaan rondkijken.

Het hete zand van vreemde oevers laat diepe sporen achter op je handpalmen, de warme golven spoelen het taaie slijm van het alledaagse leven van je af. Iedere dag heeft zijn eigen smartelijk verlangen. Vandaag bijvoorbeeld zou ik de grijze dagen willen zien aan de Oostzee, wanneer de mist als een gordijn over de met naaldbomen begroeide kusten ligt en vissersboten – op hun zeilen zit een rode strook genaaid – uitvaren. De open plekken in de bossen langs de zee zijn begroeid met heide en de vochtige rookwolken van grote schepen waaien naar de zanderige kusten van Denemarken, het geboorteland van Ola Hansson.

Misschien bestaat dit alles niet, maar ik zie het voor me, omdat ik al sinds lang tracht het verborgene waar te nemen en het verzonnene tot leven te roepen.’

==

Kaarsen en olielampen

Petroleum, elektriciteit en acetyleen, zo schreef ik op een nacht, verdreven de kaarsen die we in de achttiende eeuw hadden. Wanneer het licht in je ogen brandt, wanneer je van elektrische lampen schoon genoeg begint te krijgen, als van een chronische ziekte, dan begin je heimwee te krijgen naar kaarsen en naar de geur van was.

Intieme kapelletjes in Venetië, een geur van kanalen, melodieën van Cimarosa en gietijzeren lantaarns boven uitgesleten drempels... dat is het tijdperk van de kaarsen.

De naïeve plafonds van Watteau, door luchtige kleuren beroerd, als bestrooid met blauw poeder; de zilveren glans van de zware kandelaars in Sanssouci; de roodachtige weerspiegeling van de lusters in de ramen van Versailles, wanneer bij de gietijzeren traliehekken barokke koetsen staan te wachten en de regen in schuine stralen op de capes van de lakeien striemt; de magische bonte illuminaties van de achttiende eeuw; de stompjes vetkaars in de gribussen van Marseille waar lijnschepen, met koperen kanonnen op de dekken gemonteerd, in de haven liggen en matrozen geblokte sjaals om hun hals gewikkeld dragen – dat alles is verzadigd van het vage licht van waskaarsen.

Over iedere bladzijde van de boeken van onze schrijvers en dichters ligt het schijnsel van olielampen en kaarsen.

Guy de Maupassant schreef bij het licht – vloeibaar dik als bloed en hartstocht – van een rode lampenkap. Hij schreef in de uren waarin de waanzin al op de loer ligt.

Verlaine schreef in cafés bij het zielige licht van gaskousjes op de achterkant van rekeningen waar koffie op gemorst was, en uit zijn ogenschijnlijk naïeve gedichten sijpelt giftig lichtgas.

Baudelaire heeft nooit iets anders gekend dan een olielamp met een zwarte, kegelvormige kap. Er schemerde bruinig licht door, net gal. Het gezwollen gezicht van de maan wekte een gevoel van afkeer op. Parijs wasemde een lucht van riolen uit en de wirwar van symbolen deed verlangen naar een bescheiden zonsondergang op het platteland, naar de wilde reseda op de velden. Lichte walsen cirkelden in het rond, maar er dansten geen meisjes met hoeden met lange linten op maar oude vrouwtjes met vieze, gestreepte kousen aan.

Tsjechov schreef aan een eenvoudige schrijftafel bij het licht van een olielamp met een groene kap, zijn vingers verkild van kalm medelijden met de mensen. Ruige winters, belletjes van arrensleeën, heel de komische absurditeit van het oude Rusland en – als het steunen van heimelijke smart – de liederen van de zigeuners bij de Jar: ‘Het avondrood wordt morgenlicht...’

Dostojevski schreef bij het licht van een keukenlampje met een gebarsten glas, afgedekt door een half verschroeide pagina uit een krant. Door stinkende nachten, geldnood, wrede vrouwen en de aangetaste menselijke ziel ontstond zijn hysterische Petersburgse smart.

Arthur Rimbaud schreef graag in een benauwde kajuit bij het licht van een gestolen kaars in de marge van boeken met scabreuze verzen. De kaars stond in een fles. Rimbaud droomde ervan de hele wereld in sprankelende cider te dompelen.

Oscar Wilde hield van fonkelende olielampen en schoorsteenmantels, goudgeel als de zonnebloem op zijn revers, tijdens mistige Londense lentedagen.

Kellermann* schreef aan een ruw in elkaar getimmerde houten tafel bij het licht van de open haard in een visserskrot, terwijl op een vuurpot zachtjes een vis lag te sissen en buiten een vuurtoren aan en uit flakkerde en de oceaan donderde.

De dauw en de bijen van Maeterlinck blinken in de morgenglans van de kanalen terwijl in de verzen van Verhaeren honderden handelsvlaggen wapperen in het waas en in de zonsondergangen boven de haven van Antwerpen.

De exuberante zon die door Anatole France beschreven is, is de herfstzon van het Bois de Boulogne ten tijde van de Franse Revolutie, toen de vrouwen ringen droegen met het profiel van Marat.

==

Evviva Garibaldi!*

Midden in de nacht werd ik wakker. Je kon horen hoe de zee zich voortdurend zwaar op haar zij keerde. Stasjevski lag te ijlen.

‘Maksimov, waarom trekt hij de deken weg?’ riep hij angstig. ‘Laat die gebochelde weggaan.’

Ik legde mijn deken over hem heen. Zijn ademhaling ging hortend. Zijn gezicht vertoonde vurige vlekken, zijn ogen schitterden droog.

‘Ik heb het heet!’ riep hij. Hij ging overeind zitten en wierp zijn deken af. ‘Zet de ramen open, Maksimov. Hoor je me, zet de ramen open!’

Ik liep naar Garibaldi en maakte hem wakker. Kreunend zocht hij een poosje in het donker naar zijn schoenen en fluisterde iets in het Italiaans.

‘Mamma!’ begon Stasjevski opeens luid te roepen. ‘Maksimov!’ schreeuwde hij met een krachteloze stem, en hij begon te huilen. ‘Ga niet weg, hoor je, ga niet weg. Kom hier zitten en doe de lamp aan. Het is donker, ik heb moeite met ademhalen.’

Zijn magere borst en zijn handen waren bleek en doorzichtig. Ik legde hem voorzichtig neer en streek opnieuw zijn verwarde haren glad. Garibaldi klom op een stoel en deed de wandlamp aan.

Stasjevski zweeg, terwijl hij mij met opengesperde ogen bitter aankeek. Dikke tranen vormden grauwe plekken op het kussensloop.

‘Je gaat toch niet weg?’

‘Ik ga een dokter halen. Garibaldi komt bij je zitten.’

‘Dat is goed. Ik voel me echt rot,’ fluisterde hij hees en moeizaam, en hij sloot zijn ogen.

Rustig tikten regendruppels tegen de ruiten. De zee keerde zich dof op haar zij.

‘Dorst!’

De oude Garibaldi reikte hem een glas water aan. Hij dronk met snelle teugen, water op zijn borst en op het laken morsend. Dan begon hij weer te ijlen.

‘Haal die gebochelde weg!’ schreeuwde hij opnieuw en hij stak zijn hand uit.

Garibaldi keek mij in verwarring aan.

Ik kleedde me aan en ging naar buiten. De van de regen glimmende straten waren leeg en verlaten. De wind woei er gelijkmatig langs en schudde de zware druppels van de bomen. Op de binnenplaatsen kraaiden de hanen, nog meer regen aankondigend.

Pas toen het al dag begon te worden, vond ik een dokter. Vuil licht kroop met tegenzin uit de wolkenflarden omlaag en zwierf, zich uitrekkend, door de natte stad. De takken van de acacia’s werden zwarter; even later plensde een stortbui neer. De lucht was vervuld van een monotoon gekletter.

De dokter had grijs haar en liep nog half te slapen. Dikke regendruppels vielen van zijn baard op zijn jas. Hij liep met snelle pas, ondertussen mopperend omdat er nergens een rijtuig te bespeuren viel.

Toen wij arriveerden, lag Stasjevski heel stil en hevig zwetend in bed. Meteen bij het binnenkomen stegen de slaperige warmte en de droge lucht van de kamer mij als een koortsaanval naar het hoofd. Terwijl de dokter zich bij de ronde ijzeren kachel doorwarmde, zat ik op een stoel met open ogen te slapen. Dan onderzocht hij Stasjevski.

‘Prima,’ zei hij, en keek mij verwijtend aan. ‘De crisis is voorbij. Hij is aan de beterende hand.’

Hij stak een sigaret op en ging aan tafel zitten om een recept te schrijven. Hij deed er lang over, keek nadenkend naar de muur en vroeg hoe oud Stasjevski was.

‘Vierentwintig jaar.’

‘Dat is nog heel jong. Nou, dat is dan mooi meegenomen!’

‘Hoe laat is het eigenlijk?’ vroeg Stasjevski. ‘Als ik wakker word, brandt steeds de lamp en er is nooit zon.’

‘Het is bijna vijf uur. Ga maar slapen.’

Het groenige sap van de ochtend stroomde in chloroformgolven naar binnen, de slaap zwierf door de kamer rond. De lamp was uit en mijn ogen waren loodzwaar van de slaap. Als het lied van een reus zong buiten een misthoorn. De dokter ging weg.

Garibaldi pakte mij bij de elleboog.

‘Wat zei de signore? Hoe gaat het?’

‘Alles is in orde, Garibaldi.’

‘O, alles is in orde,’ herhaalde hij. Dan draaide hij zich om, haalde een zwarte zakdoek vol gaten uit zijn zak en liep de gang op. Ik zag zijn hoofd schudden.

Stasjevski viel in slaap. Ik wilde Garibaldi gaan halen, maar de slaap hield mij op mijn plaats gekluisterd. Ik ging op de vloer liggen. Hoge golven tilden mij op tot aan het plafond, waar een krekel zat te neuriën.

Ik werd laat wakker. De zon scheen fel naar binnen, de hemel was winters zuiver en triomfantelijk en denderend weerklonk het strijdlied van Garibaldi.

De oude baas was aan het spelen. Stasjevski glimlachte vermoeid.

==

Een feestelijke stilte

Vanochtend is het stil in de stad en de haven is leeg, als schoongeveegd. De zon zwerft hoog aan de hemel. Vandaag is het een feestdag. In onze kamer staan witte zuilen van stof. Ik lees Stasjevski voor uit de Koran. Het boek ruikt naar verdroogde bloemen en er dwarrelt fijn stof uit neer op mijn schoot.

Stasjevski ligt met gesloten ogen en vraagt dan: ‘Wanneer heb je Chatidzje voor het laatst gezien?’

‘Gisteren.’

Hij zwijgt opnieuw. Na zijn ziekte kan hij urenlang naar het geluid van de regen, het gemiauw van de misthoorns, het loeien van de stoomboten liggen luisteren en naar buiten kijken, waar de nevel kalmpjes voorbijkruipt of angstig hoog in de lucht een eenzame wolk hangt, overgoten met warm licht.

‘Wat prachtig!’ zegt hij met een diepe zucht. ‘Goh, wat prachtig!’

Af en toe vraagt hij: ‘Maksimov, vertel eens wat er op straat aan de gang is.’

Ik beschrijf alles wat ik buiten zie, maar door mijn hoofd buitelen bonte gedachten, waarin de mensen net sprookjesfiguren worden. De blikjes laarzensmeer van de schoenpoetsers worden reusachtig groot en bontgekleurd. Jongetjes die met sigaretten venten en tegen elkaar schelden, doen straten van Griekse stadjes voor mij opdoemen, en bij een blik op de duifgrijze groentevrouwen moet ik aan verhalen van Maupassant denken.

==

Liefde

Stasjevski sluimert in en ik ga naar buiten. Ik loop de haventaluds af, waarvan de muren groen uitgeslagen zijn van het vocht. De loodsen van verzinkt golfplaat worden warm van de zon. Langs de boorden van de stoomboten vriest een dun laagje ijs aan en op het dek zitten matrozen te roken en deuntjes te fluiten.

Ik hoop Chatidzje tegen te zullen komen... Schuchterheid legt mijn wil aan banden, ik hoop op een toevallige ontmoeting. Ik heb haar al een paar dagen niet meer gezien. Al een paar dagen schrijnt op mijn ziel, als een fijne schram, pijn omdat de tijd verstrijkt en weidse dagen elkaar afwisselen als omgeslagen bladzijden zonder dat ik Chatidzje zie.

Ik loop door de steegjes in de buurt van haar huis. Het ijs knarst onder mijn voeten. De vorst ligt als grof zout in de lege bassins. Op de half bevroren aarde zoek ik naar haar smalle voetafdrukken. Ook zij heeft deze groene luiken, zwarte bomen, muren rond koude tuinen aanschouwd. Met mijn hand voel ik zachtjes aan de ruwe stenen.

Er komen meisjes voorbij, maar er is er niet een die zich met Chatidzje kan vergelijken.

Ja, sceptici! In die tijd dacht ik veel over de liefde na. Stadsjuffertjes die in zwijm vallen. Mannen die hanig doen. Maannachten die het hunne doen en een vet huwelijksmaal dat de liefde glans moet geven. Een bruidegom die zijn bezwete voeten wast, een bruid die haar okselholtes poedert. Wellust, die gelijkstaat met vraatzucht, snurken en elke ochtend je behoefte doen, eist zijn rechten op. De roze limonade vertroebelt. Er drijven vliegen in en het eerste kind – het gevolg van terloopse liefde – laat er zijn kleverige speeksel in lopen.

Op een alledaagse ochtend merkt de vrouw de gele bretels van haar man op, zijn benen blauw als van een geslachte kip, de vieze, met eau de cologne vermengde geur uit zijn mond, en ziet de man de ongezonde en verlepte borsten van zijn vrouw, haar piekerige haar en hoort hij haar huilerige stem. Dat is het begin van het tot geeuwens toe vervelende einde.

Dan roept de last van het van alle illusies beroofde leven ergens in het allerverborgenste hoekje van de ziel de eerste menselijke pijn op over wat niet was maar wat wel had moeten zijn.

Deze gedachte komt altijd wanneer het al te laat is en de mogelijkheden voor dat andere versperd zijn.

Toen ik nog op het gymnasium zat, ging ik vaak met mijn vader naar Karatsjaj, waar wij de hellingen van de Elbroes beklommen. Boven de alpenweiden vlamde de ochtend op. Het dauwde, de doorzichtigheid was scherp en ik moest terugdenken aan de eenzaamheid van Poesjkin in deze omgeving:

==

Ik voel mij triest en licht, droefenis die helder is;

Mijn droefenis is vol van jou...*

==

Van de gletsjervelden kwamen de koelte van ijs en de zwakke geur van viooltjes aandrijven. De verten lagen over een afstand van honderden kilometers open. Beneden lagen de valleien, als groen uitgeslagen bronzen kelken, volgegoten met blauw water. In de verheven bergstilte stond een hete en nabije zon.

Nu ondervond ik voor de tweede maal dit gevoel: alsof de wind mijn oude ziel uit mij blies en de bergzon en de lucht van gletsjervelden ervoor in de plaats kwamen.

De wind draagt een zwakke geur van viooltjes aan, net als op die verre morgen.

Liefde is als de top van een gebergte, op honderden kilometers zichtbaar. Niet ieder is het echter vergund zover te komen en zijn handen te dompelen in de koude en zuivere beken van de Elbroes.

Ik kan de pijn en de vreugde van deze liefde niet weergeven, met haar wachten op onvermijdelijke schokken, met haar ochtenden waarop scheepsgeloei honderdvoudig dendert en een reusachtige zon voortvliegt boven de winterse dagen. Ik sla mijn blik neer, want anders zou elke vrouw die mijn pad kruist weleens kunnen denken dat ik van haar hou.

De liefde is gerijpt en bloeit; de groene zeedagen zijn als dagen uit sprookjes.

Ik ben bang om naar het hotel terug te keren, omdat Stasjevski al bij de eerste blik alles raden zal. Ik zal hier niet weggaan. Ik zal met Garibaldi hongerlijden, de nachten in een asiel voor zwervers doorbrengen en dagen en nachten onder deze hemel langs de straten slenteren. Ik kijk naar de voorbijgangers met ogen, donker van ingehouden verrukking. Wat er met mij is begrijp ik zelf niet, maar om de een of andere reden ben ik bang.

==

Bloemen

Dit kleine voorval is als volgt verlopen. Garibaldi kwam opgewonden aan en hij had bloemen – witte asters en violieren – en een aan mij gericht briefje bij zich. Een herfstgeur vervulde de kamer.

‘Hoe kom je daaraan, Garibaldi?’ vroeg Stasjevski.

Garibaldi vertelde geheimzinnig dat hij op straat een meisje ontmoet had. Zij had hem naar de zieke gevraagd, was dan bloemenwinkel Nice binnengelopen, had er bloemen gekocht en hem gevraagd die in warm water naast het bed van de zieke te zetten.

‘Dat moet Chatidzje geweest zijn,’ zei Stasjevski. ‘Wat een aardig kind.’ En hij voelde eventjes aan de bloemen.

Ik pakte het kleine briefje van hem aan.

‘Waarom komt u nooit bij mij langs, Maksimov? Ik heb u zoveel te vragen. U gaat toch niet al binnenkort weg?’

Garibaldi ging op fluisterende toon verder: ‘Ze vroeg me: wanneer kan ik bij hem langskomen? Ik zei: de signorina kan vanavond komen, dan zal ik wat voor haar op de viool spelen.’

‘Goed gedaan, ouwe. En wat zei ze daarop?’

‘Ze zei “goed” en reikte mij ten afscheid de hand.’

En nu rook zijn hand nog steeds heerlijk, zo heerlijk...

==

’s Avonds werd het in onze kamer zowaar gezellig.

Garibaldi trok de blauwe broek van Stasjevski aan, poetste zijn roodleren schoenen, krabde zijn naar tabak ruikende stoppelbaard van zijn wangen en begon te lijken op een oude, door het leven beproefde bootsman van een of andere smerige Italiaanse sleepboot.

Chatidzje kwam de kamer binnen, begon meteen verlegen te glimlachen en haalde koekjes, chocolade en een nog niet opengesneden dichtbundeltje uit haar mof van bont tevoorschijn.

‘Dat is een boek van Blok,’ zei ze tegen Stasjevski. ‘Het leek me echt iets voor u.’

Ik ging Garibaldi halen.

Toen ik langs de wazige spiegel van loodglas liep, merkte ik dat ook over mijn gezicht een glimlach lag, en ik zei bij mezelf: ‘Ze zag er een beetje tegenop hierheen te komen, maar dat is nu over.’

Garibaldi ging eerst eens uitgebreid zijn viool stemmen, zuchtte vervolgens diep en ging dan met me mee.

Toen wij binnenkwamen, merkte ik dat Chatidzje nog opgewondener was. Haar stem was gezakt en klonk diep. Garibaldi pakte behoedzaam haar hand, kuste deze, liet hem als een kostbaar kleinood weer los en begon te lachen, zijn oude goedige gezicht een en al rimpel.

Dan speelde hij ouderwetse galante melodieën die in de tijd van Carlo Goldoni en Carlo Gozzi in Venetië geneuried werden. Chatidzje was erg onder de indruk.

‘Hij is echt een getalenteerd musicus,’ zei ze tegen Stasjevski. ‘Wat doet hij voor de kost?’

‘Hij speelt op binnenplaatsen, op huwelijksfeesten en voor buitenlandse matrozen in havenkroegen.’

Toen Semjon Ivanovitsj met een fles cognac binnenkwam, werd hij door Garibaldi met een vol bravoure gespeelde mars begroet. Omdat wij geen speciale glazen hadden, dronken we de cognac maar uit theeglazen.

Stasjevski bracht een uitgebreide toost op Blok uit. Dat gaf hem de gelegenheid aan Winkler en aan mij een paar bittere verwijten te richten: ‘Jullie zijn een stel lanterfanters, op woorden verliefde snotneuzen van wie uiteindelijk toch niets terecht zal komen. Het enige wat jullie kunnen, is met alles de spot drijven, zelfs met je oudste kameraad.’

Dan kwam het gesprek op Parijs. Chatidzje moest zomaar opeens aan de Parijse herfst terugdenken, wanneer boven de mansardes zacht de regen ruist, de stad zich in het natte, roetzwarte asfalt weerspiegelt en ’s avonds de open haard aan moet.

‘Op zulke avonden kreeg ik zo’n verschrikkelijke heimwee naar Rusland! Ik was bang dat ik nooit meer zou terugkeren.’

Zij zweeg, sloeg haar ogen neer en begon langzaam met mijn vingers te spelen.

‘Maksimov, hef jij nu ons lijflied eens aan,’ verzocht Stasjevski mij.

Garibaldi zette dof een hortende melodie in:

==

Ons leven gaat van kroeg tot zee,

Van zee tot nieuwe havens.

In roezemoezige cafés,

Aan wodka overgoten tafels,

Verzuipen wij ons wel en wee,

De nacht verscheurd aan ochtendrafels.

==

‘Wat is dat voor lied?’ fluisterde Chatidzje, maar de snaren begonnen opnieuw hortend te schateren:

==

Hé, tamboerijnen, hé, duivelse violen!

Hou je vast, anders stort je in het ruim!

De golven vertonen zulke herfstige capriolen,

Dat de tuigage in je handen snijdt.

Hunker naar liefde, zoek naar een glimlach,

Wees door vloedgolven en stormen verblijd!

==

Er steeg opnieuw een snelle, glippende melodie op die vervolgens verstomde.

‘Wat is dat voor lied?’ vroeg Chatidzje en ze boog zich naar mij over.

‘Dat is ons lijflied,’ antwoordde Stasjevski. ‘Het lied van de vijf gezellen.’

‘Hoezo, vijf? Jullie zijn toch met zijn vieren?’

Het lijflied van de vijf gezellen. Hij had Chatidzje in onze zwerversbende opgenomen. Chatidzje, die het nu doorhad, moest blozen en keek mij hulpeloos aan.

‘Stasjevski is moe,’ zei ze, en ze stond op. ‘Het is erg druk voor hem geweest.’

==

De Grote Beer

Ik bracht Chatidzje naar huis. In de haven werden de glazen geslagen: het was middernacht. Nu en dan schudde de wind aan de sterrentrossen.

Wij liepen een tijdlang zwijgend voort. De Grote Beer hing scheef boven de steppe. Op de stenen platen van de trottoirs stonden plassen regenwater. Onder de witte lage gewelven rond het marktplein brandden lampen.

‘Maksimov,’ zei Chatidzje opeens luid, en ze pakte mijn hand beet.

‘Wat is er, Chatidzje?’

Haar hand beefde merkbaar.

‘Niets. Zomaar... Het zal zo wel overgaan.’

De lampen blonken schel op het plaveisel, de sterren vielen spetterend in de ijskoude plassen, het rook naar winterfrisse tuinen. Ik pakte haar hand vast, deed haar handschoen uit en warmde haar vingers een poosje met mijn adem.

‘Maksimov, weet u wat Stasjevski mij vroeg?’

‘Nee, wat dan, Chatidzje?’

Zij zweeg even, bleef staan en was in een innerlijke strijd gewikkeld met iets groots en onbegrijpelijks.

‘Hij vroeg of ik van u hou.’

Haar stem stokte. In het licht van de sterren zag ik hoe haar gezicht bleek wegtrok.

‘Ik heb daar “ja” op geantwoord. En gezegd dat het al heel lang zo was.’

De Grote Beer suisde omlaag en viel in zee. De sterren keilden bij de tuinen neer en raakten in de zwarte takken verward. De wind raasde over de wegkruisingen. Chatidzje huiverde en speelde met mijn vingers.

‘Ik was zo bang het te bekennen...’

Ze lichtte haar voile op en keek me in de ogen.

‘Mijn lieverd! Wat hou ik van u! Ik ben zo ongerust! Gaat u nu maar naar huis. Ik loop het laatste stuk wel alleen. Ik moet alleen zijn. Ik ben helemaal van streek. Het is toch allemaal wel echt?’ fluisterde zij, en ze boog zich naar mij toe. ‘Ik ben toch niet aan het dromen?’

Zij begon te lachen en kuste mij heftig, niet meer zoals een meisje maar zoals een jonge vrouw het doet.

Ik liep naar huis. Ik raakte verdwaald. Ik liep met bloot hoofd, mijn gezicht brandde, mijn hart sloeg gretig en bonzend, mijn lippen waren zout, als bebloed. De zee rumoerde nu eens rechts, dan weer links van mij. Af en toe leunde ik tegen een natte acacia. De aarde wankelde en de hemel stoof, galmend en bevend, als een gouden carrousel rond.

‘Ik ben helemaal dronken!’ fluisterde ik terwijl ik mijn warrige zwarte haar gladstreek. Ik zocht lang naar de plaats waar wij uiteengegaan waren, maar kon deze niet terugvinden. Ik stuitte op tientallen van zulke plaatsen en raakte in de war. Ergens in een steegje liep ik naar een ton met regenwater. Ik maakte mijn voorhoofd nat. Ik voelde me beter, maar een seconde later werd mijn hoofd opnieuw door een lichte en dronken nevel bevangen.

‘Stomkop,’ zei ik een paar keer tegen mezelf, en ik lachte. ‘Je bent totaal gek geworden!’

Op de brug kwam ik een zeeman tegen. Hij liep met onzekere tred en mompelde onsamenhangende liedjes. Ik vroeg hem hoe laat het was. Hij liep eerst een heel eind door en riep dan uit de verte: ‘Vier uur en donder op!’

De planken van het brugdek trilden terwijl ik erover liep. Een wazig blauw legde zich over de nacht, je kon al een beetje raden waar de baai lag. Het begon dag te worden. Wega vlamde met een helder licht en de lantaarns op de pieren smeulden als wattenbollen.

Midden op de brug hield ik halt. Ik krampte mijn vingers om de natte leuning en riep in de nacht, in de wind en tegen de zee: ‘Chatidzje!’ De eerste stoomboot, nog hees van de slaap, begon te loeien. Ik hief mijn hoofd op en een bittere windvlaag woei langs mijn gezicht, dat vurig aanvoelde.

Ik raakte opnieuw verdwaald. Het was alsof de duvel ermee speelde! De zee rumoerde nu eens rechts, dan weer links van mij. Dezelfde dronken zeeman liep struikelend achter mij en schreeuwde: ‘Vier uur is kinderbedtijd. Laten we een Engels bittertje gaan drinken, maatje. Ik ben kapitein Sjevtsjenko van de Troevor,* zowaar als ik hier sta.’

Ik liep met hem een nachtkroeg binnen en dronk gin. De ochtend rumoerde voor de ramen. De haven lag in dikke rook. Schepen liepen uit Liverpool binnen en voeren uit naar Trebizonde. In mijn ziel sluimerde vreugde, op een klein hoopje als een warm donzig katje, matrozen zetten een keel op en het leven klonk galmend, als het ijs bij de aanlegsteigers.

De kapitein vertelde een heleboel spannende verhalen waarvan ik mij er niet één meer herinner. Eigenlijk herinner ik me alleen maar prachtige vloeken, een diepblauwe hemel en ongelooflijk sterke gin.

Vlak voor hij onderuitging, zong de kapitein:

==

Op alle jonge vrouwen, mooie vrouwen

Die, al is het maar eenmaal, met ons hebben gevreeën.

==

Het was al ochtend toen ik thuiskwam. Mijn ziel was zuiver, als met sneeuwwater schoongespoeld.

In de kamer was het koud.

Als donkere klauwen hingen de takken van de acacia’s voor de ramen. Beneden sloeg de oude klok vijf keer. Vijf langzame, gescandeerde slagen. Mijn hoofd duizelde licht.

‘Waar komt dit heerlijke gevoel vandaan?’ vroeg ik mijzelf herhaaldelijk, nauwelijks hoorbaar af. Ik durfde eigenlijk nog niet alles in zijn volle omvang tot mij door te laten dringen.

Ik ging opnieuw naar buiten. Ik liep de boulevard af. Als lichte waterstof legde de mist zich op de vochtige aarde neer. De bladeren waren vergaan, je kon ze niet meer van de aarde onderscheiden. Silhouetten namen steeds duidelijkere vormen aan. Het bleken vrouwen te zijn die manden met groente naar de markt droegen.

Ik liep te roken. Bij het talud vroeg de nachtwacht mij om een sigaret. Met een vaag oranje aureool vlamde een lucifer in de vochtige lucht op. De wacht had een nat rood gezicht en een hangsnor.

Voor het doosje sigaretten dat ik bij een ventertje in een kapot bontvest gekocht had, had ik een heel goudstuk gegeven. Het was mijn laatste geld. Ik moest denken aan de prachtige boeken die ik zou schrijven, aan de duizenden goede daden die ik voor Jan en alleman wilde verrichten, allemaal in naam van dit meisje dat in mij geloofde.

Chatidzje, dacht ik traag en ik deed even mijn ogen dicht, die door slaap overmeesterd werden. Toen ik in mijn kamer terugkwam, brandde de zon reeds op de neergelaten rolgordijnen. Al snel verwarmde een diepe slaap mijn lichaam. Heel deze zwijgende ochtend was van iets reusachtigs doordrongen.

==

Winkler

Onverwachts kwam Winkler terug. Hij was sterk vermagerd en had holle wangen. Hij vertelde dat Aleksej weer eens aan de drank was en veel artikelen voor kranten schreef.

Daags daarop gingen wij naar het Primorskipark. Het grind knarste onder onze voeten en onze sporen liepen meteen vol water.

‘Ik hou van de zee,’ zei Winkler, die aan de oever was blijven stilstaan. De golven rumoerden onder aan de stenen traptreden en bedekten deze met schuim en algen. ‘Zelfs als deze is zoals nu, doods en loodgrijs.’

De regen tokkelde op de bankjes en op de houten balustrade van het terras. Natte mussen scholen in de struiken, de zwarte, door de kou uitgebeten bloemperken glommen van de nattigheid. Wij gingen in het bouwvallige prieeltje zitten. Langs de witte pilaren hingen verschrompelde wilde druiven.

‘Ik voel me zwaarmoedig,’ zei Winkler, en hij wierp een blik op de zee. ‘Een ellendig soort zwaarmoedigheid, alsof ik een maand lang dag en nacht in de kroeg heb gezeten en de geur van braaksel ingeademd heb. Het is alsof er alsmaar met een kurkentrekker in mijn hoofd wordt geboord. Het doet pijn in mijn achterhoofd.’

Ik zei niets.

‘Wat heb ik toch een rare hersens,’ zei hij geïrriteerd, en hij brak een dorre druiventak af. ‘Ik kijk naar alles met de veroordelende blik van een openbare aanklager. Niets staat mij aan. Meteen al bij het wakker worden ’s morgens loop ik over van nijd. Ik heb nergens zin in. Een paar dagen geleden is er het volgende gebeurd. Je kent Fjodor? Die kwam bij mij langs omdat zijn zoontje ziek was geworden. Je had hem moeten zien, dat jongetje. Twee jaar oud, heel vrolijk. Zijn kopje een en al gouden dons.

Tsja...’ zei Winkler, en hij huiverde alsof er een ijzige druppel tussen zijn boord gleed. ‘Tsja, drie dagen geleden is dit jongetje aan longontsteking overleden. In de kamer was het erg koud, geld voor brandhout was er niet. Hij lag de hele nacht te rillen en ’s ochtends, toen het al te laat was, kwam Fjodor ijlings bij mij langs. Ik gaf hem al mijn geld en rende naar Aleksej. Deze ging naar de redactie en plukte Dnjestropoelo volledig kaal... maar het was te laat. Wij renden onze benen uit ons lijf, haalden er doktoren bij en voor het eerst van mijn leven bad ik zelfs. Aleksej vloekte en tierde en verwenste alles en iedereen. Plotseling hadden wij begrepen dat dit jongetje het dierbaarste ter wereld was, dat zijn mussenzieltje van een hogere orde was dan alles waar wij ons mee bezighielden. Zulke eenvoudige dingen als moederschap en dood heb ik toen begrepen. Ik heb begrepen hoe een afgrond aan droefenis er in het mensenhart schuilt.

Toen hij overleden was, bracht ik de hele nacht door in een of andere gribus aan de haven. Ik zat te luisteren en toe te kijken hoe matrozen vrouwen lastigvielen. Ik was dronken. Aan mijn tafeltje zat ik tegen een Duitse bendeleidster te vertellen hoe heerlijk het haar van kleine kinderen ruikt. De vrouw riep er een knul met een verrekte nek bij – hij hield zijn hoofd helemaal scheef – en zei: “Smijt die etter naar buiten.”

Ik sloeg zijn puistige smoel tot moes en verwondde de bendeleidster met een fles. De matrozen namen het voor me op. De politie kwam te laat. De hoertjes gilden en probeerden ons in bedwang te houden. De bendeleidster rukte zich de haren uit het hoofd, als op een joodse begrafenis. Voor mij was het alsof ik mij bewust en wreed op iemand wreekte. Thuis maakte ik zwarte verf aan en besmeurde al mijn schilderijen. Wat is dat tenslotte ook voor idiote bezigheid... schilderijen maken! Alles is momenteel zonder kraak of smaak, ik zie geen toekomst meer. Daarna ben ik dan maar hierheen gegaan.’

De groene golven schuimden in de regen en sproeiden zout stof in ons gezicht. Ik zei: ‘Hiervoor is grote kracht nodig. Maar die is in iedereen aanwezig. Ik heb dat nog niet zo lang geleden zelf ervaren. Daarmee zul je alles kunnen oplossen.’

‘Welke kracht bedoel je?’

‘Simpelweg liefde, Winkler.’

Hij wierp een scherpe en gespannen blik op zee, alsof hij iets zocht. De regen was opgehouden.

‘Ja...’ zei hij, en keerde zich bruusk naar mij toe. ‘Ja... Nou, we zien wel.’

Die avond liepen wij bij Chatidzje langs.

Wij zaten met zijn drieën op de divan te kletsen. Winkler was zijn gebruikelijke somberheid kwijt. In de eetkamer tikte zachtjes de klok, op het bureau van Chatidzje lagen Franse boeken en tijdschriften. Er kwam een klein katje binnen dat op de divan kroop. Ik aaide hem, Chatidzje liet haar vingers over de mijne gaan, haar hand boven op die van mij. We lachten, praatten met Winkler en Chatidzjes ogen straalden. Het katje likte mijn hand, rolde zich vervolgens op en begon te spinnen. Chatidzje raakte in gedachten verzonken.

Toen wij weggingen, hield Winkler bij het houten poortje halt en zei: ‘Geef me je hand eens.’

Hij drukte stevig mijn hand.

In onze kamer was het rumoerig. Door de wand klonk het gebrul van de zigeuners naast ons, dan kwamen Semjon Ivanovitsj en Garibaldi en wij dronken met zijn vijven thee waar we scherpe Moldavische schapenkaas bij aten.

==

==

Een rel in de literaire kring

Het nu volgende speelde zich af drie dagen nadat Stasjevski weer naar buiten mocht. Chatidzje bracht toegangsbewijzen voor ons mee voor een lezing* in de literaire kring. Ik nam samen met Stasjevski een rijtuig. Hij verheugde zich over alles: de zwarte hemel, de geur van regenwater, de lichten op het natte asfalt.

Het zaaltje was stampvol en heel benauwd. Naast de groene tafel op het podium stonden stoffige palmen. Langzaam schuifelden wij voort door de smalle gang.

Winkler deed verwoede pogingen zich een gedicht van Sasja Tsjorny te herinneren:

==

Al ben ik zelf somber, als Hollands roet,

‘Glimlach, glimlach om mijn vergelijking...’*

==

Stasjevski zei dat Chatidzje op de portretten van Renoir leek. Dat was natuurlijk zo. Na zijn ziekte was hij ietwat stupide geworden.

Jonge dames in witte of kleurige blouses zaten naar elkaar overgebogen te kwebbelen.

‘Studentjes in de hogere huishoudkunde!’ zei Stasjevski verbeten. ‘Niet bepaald mijn type.’

Dikke dames leden in knellende korsetten en knikten minzaam. Hun mannen zweetten en droomden al van de koffiekamer om te kunnen roken. De menigte was dicht bespikkeld met gymnasiastes met onschuldige oogjes en leraressen in blauwe jurken die wel van schors leken. Iemand stond opzettelijk luid in gebroken Frans te oreren. Deftige lorgnetten werden omhooggehouden en onder salvo’s vernietigende blikken trippelden de jongedames met ingehouden buik door het zaaltje, in een moeizame poging de stijl te imiteren van de sierlijke modellen die ze uit het blad Proboezjdenië kenden.

‘Men dient toe te geven,’ zei Stasjevski, ‘dat het hier om een gevarieerd en geraffineerd gezelschap gaat. Echt Parijs in Lutjebroek.’

Een magere lector in een frak klingelde met de voorzittersbel. Aan zijn vingers blonken zilveren ringen met doodskoppen. Het belsignaal veroorzaakte een nog heviger gekuch en het ritselend openslaan van programma’s.

De lector legde keurig netjes een stapeltje blocnotevellen op de lessenaar en begon te lezen, ondertussen steeds over zijn dunne baardje strijkend. Hij brouwde, maakte vloeiende gebaren, alsof hij in een stille kleine baai zwom en tikte met zijn zilveren ringen op de lessenaar.

‘...Het alomvattende genie van Poesjkin. Wie heeft niet zijn werk gelezen, zich verrukt over de schoonheden en de psychologische diepte ervan.’ De rebelsheid van Lermontov. De namen flitsten voorbij: Herzen, Nekrasov, Dostojevski, Garsjin, Tolstoj. Zij maakten het maatschappelijk geweten wakker, ze waren kleurrijke vertegenwoordigers van de Russische intelligentsia, kinderen van een groot volk. Hun heldendaad was er een van onderricht, van profetie, van de roep tot Christus. Zulk een literatuur kon alleen een groot volk gegeven zijn.

Er klonk applaus voor de lector.

‘Kauwgom,’ zei Winkler.

Dan verscheen er een uitgeteerd personage, met een zwarte baard. Met troebele stem had hij het over Christus en de antichrist, over het godvruchtige Russische volk, over wijsheid die in onze harten woont, over de ziel van Dostojevski en zijn ‘gekrijs uit het ondergrondse’.*

Er werd opnieuw geklapt.

‘Wenst iemand het woord?’

‘Maksimov, trap een rel. Pak die bende aan,’ fluisterde Winkler.

Ik stond op en vroeg het woord. De lector maakte een minzaam gebaar, de lorgnetten werden weer uitgeklapt en richtten zich afwachtend op mij.

‘Ik heb oprecht medelijden met de twee voorgaande referenten,’ zei ik toen ik bij de tafel gekomen was. ‘Hun pogingen ook maar iets verstandigs uit hun hersens te persen, waren van tevoren tot mislukking gedoemd. Hun minutieuze exercitie à la Skabitsjevski* is volledig zinloos geweest. In het beste geval zullen lieve gymnasiastes op basis van deze uiteenzettingen opstellen gaan schrijven met als thema het byronisme in de werken (uiteraard de werken!) van Poesjkin of iets van dien aard... Wij hebben een slaapverwekkende literatuurles en namaakgrafstemmen aangehoord. Als stroop zo dikke, aan de hersenen vastgekoekte stompzinnigheid, tandeloze platvloersheid, zeverend gelispel, dat is de inhoud van deze uiteenzettingen die totaal bij het publiek in deze zaal passen.’

De kale schedels en de lorgnetten raakten gealarmeerd in beroering.

‘Een futurist!’ klonk een geschrokken stem achterin.

‘Ik ben geen futurist en ben niet van plan u te vermaken met gescheld. De lector heeft op één punt gelijk. De herinnering aan Poesjkin moet inderdaad bij u tot nieuw leven worden gewekt, zoals het soms heel nuttig is een moordenaar de vermoorde in herinnering te brengen. Gij vaders en grootvaders hebt Poesjkin vervolgd. In uw gezelschap stikte hij van verveling, van afkeer, u heeft hem vermoord met de hand van d’Anthès. Onze schrijvers zijn de kinderen van een groot volk, zo werd er hier, geloof ik, gezegd. Maar dan bent u de have en goed verbrassende vaders die door Lermontov vervloekt werden. Als u die vaders bent, dan verdient u zweepslagen en dwangarbeid wegens mishandeling van minderjarigen.

Wat heeft u met uw kinderen laten doen? Poesjkin is gedood, Lermontov is gedood. Novikov keerde als een dronken primitieveling uit Siberië terug. Rylejev werd opgehangen, het touw brak en hij werd opnieuw opgehangen. Gogol brandde zichzelf op en werd gek. Het lichaam van Polezjajev werd door de ratten aangevreten. Garsjin sprong in Sint-Petersburg in een stinkend trappenhuis naar beneden. Herzen zwierf rond door vreemde oorden. Dostojevski leed aan vallende ziekte, omdat u hem op een portie dwangarbeid heeft getrakteerd.

U verried hen met uw opdringerige alledaagsheid, dronken feestdagen, onderdanigheid en gezeur.

Wat gaat Poesjkin u eigenlijk aan! Als in enkele strofen een van de meest tragische en vreselijke voorvallen in het bestaan van de mensheid wordt verhaald, krijgt u trek in een glas thee met citroen. En hoeveel prachtige schrijvers, dichters, zoekers en kunstenaars zijn er niet langzaam in duistere hoeken gesmoord door uw literaire critici, want zij horen nu eenmaal bij u, zij vormen voor u een voedster en een kindermeisje tegelijk, zij behoeden u voor slecht voedsel en proppen u vol met de brij van afgezaagde gedachten. Als yorkshireschapen vreten zij de jonge en sappige wortels op.

Zowel Poesjkin als Heine en Lermontov hebben u – weerzinwekkend menselijk stof – hun haat verkondigd. U heeft hen weliswaar erkend, maar ze zouden u met het grootste plezier met die erkenning als met een vuist in het gezicht geslagen hebben.’

In de zaal klonk heftig geroezemoes.

‘U verkoopt voor een habbekrats uw vrijheid, uw vrouwen en kinderen. U rot weg in bedompte en stinkende huizen, kwelt kinderen in smerige scholen, rilt al bij de gedachte uw goed, uw matrassen, uw rust te zullen kwijtraken. U overlijdt aan allerlei vormen van waterzucht en verlammingen en op uw begrafenis wordt een maaltijd georganiseerd, de nasmaak van uw leven met het eten van spek verdreven en door een ontroostbare weduwe een steenklomp met een klaaglijke epitaaf op uw lijk gewenteld.

U haat geliefden, u haat vrolijke mensen, u moppert op hen in de tram en u zit er alleen maar op te wachten om hen als een troep vechtende honden te kunnen aanvallen.’

‘Dat is niet waar!’ schreeuwde iemand.

Mijn hart bevroor van stille razernij.

‘U bent menselijk uitvaagsel!’ zei ik uitgemeten, en ik liep naar de rand van het podium.

In de zaal hing een doodse stilte.

Ik was klaar en liep de treden af, de zaal in. Op hetzelfde moment barstte er gefluit, gesis, geschreeuw en gestampvoet los. De voorzitter klingelde als bezeten met de bel en iemand riep hysterisch: ‘Wat een schande! Wat een onbeschaamdheid!’

De voorzitter stoof achter de tafel heen en weer, waardoor het groene laken ervanaf gleed en een paar tegen elkaar aan geschoven sjofele speeltafels in heel hun armoedigheid zichtbaar werden.

‘Hier, drink wat,’ zei Chatidzje op de gang, en ze reikte mij een glas water aan. Ze zag bleek. Met trillende hand schikte ze een lok op mijn voorhoofd recht.

‘We moeten hier weg! Zo snel mogelijk!’ zei ze, en ze pakte even mijn handen stevig beet.

Ook Winkler en Stasjevski waren ietwat verontrust. Het gerinkel van de bel en het geschreeuw namen namelijk nog steeds in hevigheid toe.

==

==

Het vertrek

De boot zou laat in de nacht afvaren. Hij lag omstandig zijn keel te schrapen en bevend over zijn hele romp te loeien. Sjouwerlieden renden luid schreeuwend de loopplanken op en af. De lantaarns op de steiger wierpen een beverig licht en in hun onzekere schijnsel was het sombere gelaat van Garibaldi met zijn natte rode sjaal nu eens zichtbaar, dan weer onzichtbaar.

‘Ga maar liever naar huis,’ schreeuwde Winkler hem vanaf het dek toe. ‘Anders vat u nog kou.’

De oude baas glimlachte zielig en maakte een afwerend gebaar.

Als een gebroken echo stierf het loeien van de stoomboot in de stegen weg. Wij verlieten het stadje. Chatidzje zou tot aan de landtong van Staronikolajevsk met ons aan boord blijven.

==

Op de dag van vertrek was het ’s morgens al met tussenpozen begonnen te regenen; er stond een noordenwind, de druppels tikten op de ruiten en tegen de verroeste uithangborden. In de ogen van de voorbijgangers op straat lag een koude glans.

‘Wat een prachtige grijze verten,’ had Winkler die ochtend tegen mij gezegd toen hij bij het raam stond. ‘Kijk eens hoe die loodgrijze winterse horizon overloopt in de opeenstapelingen van huizen en de gele zee. Laten wij voor de laatste keer nog eens wat gaan rondlopen.’

Wij waren naar buiten gegaan. Winkler vertelde over zijn schilderwerken. Er was een etude bij die Zilver heette: een herfstzon die als door de walm van kaarsen heen scheen, en in die zon lag nevelig een stad. Een andere etude heette Nacht: zwart water, de hemel, zwarte contouren van een stoomboot en een eenzaam rood licht. Winkler was vooral geïntrigeerd door de weerschijn van dit licht op het water. Verder was er ook nog het hoofd van een oude man tegen de achtergrond van een stoffige, saaie hemel.

‘Is dat soms Garibaldi?’ vroeg Chatidzje onzeker.

‘Wat bent u onrustig, Chatidzje,’ merkte Winkler op.

‘Ik voel me verdrietig,’ gaf Chatidzje toe. ‘Daarom wil ik met u tot aan de landtong mee.’

Buiten de stadspoorten werden we omsingeld door verzengende winden. Blauwe vergezichten ontsloten zich. Boven de grenzeloze uitgestrektheden van de velden stoven de wolken laag voorbij.

==

In de nacht slaakte de stoomboot dwars door het geruis van de regen heen vier kreten. De trossen plonsden zwaar op het water en het dek begon te sidderen. De lichten op de steiger schoten voorbij, Garibaldi wuifde met zijn oude hoed en op hetzelfde moment rees het rode licht van de vuurtoren boven de stad en de oevers uit. Dan werd de vuurtoren door het nachtelijk waas weer aan het oog onttrokken, hij verdween achter de einder en het enige wat overbleef, waren de grote zoute golven die onverbiddelijk tegen de ijzeren boorden van de boot sloegen.

In de machinekamer rinkelde een bel. Chatidzje sloeg haar kraag op en leunde tegen mijn schouder. Winkler zat er zwijgend bij. Stasjevski was naar onze hut gegaan.

Ons zwijgen was van heel veel gedachten vervuld. Iedere keer wanneer Winkler een sigaret opstak, werden door het schijnsel van de lucifer een paarse cirkel op het dek, trossen, natte trapleuningen en de tranen in de ogen van Chatidzje aan de duisternis ontrukt. Stoom rukte zich hees los uit de pijp van de stoomboot.

’s Ochtends stond een ontstoken zon uit de ingeslapen en eindeloze watervlaktes op, en de ruiten van de kapiteinshut vlamden er somber door op. Van het dek steeg damp op en de zee vonkte en blauwde tot aan de horizon. Wij naderden de landtong van Staronikolajevsk.

In de verte zag je een gele, zanderige oever en gele vissershuisjes, waarachter, aan de andere kant van de landtong, zich opnieuw de met zwaar blauw volgelopen zee uitstrekte.

Chatidzje ging van boord. De wind had haar haren losgewoeld, omwoei haar jurk, de zon verblindde haar.

De boot stak van wal. De rook woei opzij en legde zich als een donkere weg over het water. Krijsend buitelden meeuwen door de lucht.

Chatidzje hield op het uiterste puntje van de steiger halt. Achter haar stonden de stokoude kademeester en twee vrouwen met manden vis. De landtong blonk als een oogverblindende gele streep.

In mijn stad aangekomen, stuurde ik Chatidzje meteen een brief:

==

‘Door de wolken viel wit licht en de zee lag in donkere mist gehuld. Er voer ons een schoener tegemoet... waarschijnlijk op weg naar Taman.

Wij dronken thee in onze hut, waar het lekker warm was. Buiten klotste het water, rondom strekte de zee zich uit als een woestenij. De landtong was achter de achtersteven verdwenen. Mijn blik dwaalde vaak die kant uit en ik moest aan u denken.

Wij kwamen aan een lichtschip voorbij. Het was een oude stoomboot, wit geschilderd, met brede rode strepen, die kreunend aan roestige kettingen lag. Een man met een kapot blauw wambuis aan stond ons op de reling geleund nog lang na te kijken.

Gretigheid en onverzadigbare levensdorst drijven mij voort. Ik kan u eindeloos vertellen over iedere minuut, iedere doorgemaakte dag. Alles wat ik zie, heeft voor mij een heerlijke “smaak en geur”, een permanente betovering.

Wij hebben net twee uur lang zitten praten over haring uit Kertsj, over donderpadden, over hoe de snoekbaars de zijarmen van de Don op zwemt, over visstropers, visrokerijen en visserscoöperaties. Ik moest zomaar opeens terugdenken aan dat glas lekker sterke koffie op die ochtend in die gore havenkroeg toen ik gin dronk met kapitein Sjevtsjenko, en aan kruidige Turkse sigaretten en hopen natte, blauwige ansjovis. Hoe het komt, weet ik ook niet, maar alleen al het feit dat ik leef en beweeg en de zon, de wind en vrouwenlippen op mijn gezicht kan voelen, ervaar ik als iets prachtigs.

Aan de tafel in de salon zitten Perzen met goedige ogen en een grimas op hun gelaat gutturaal te lachen en thee te drinken, waar zij rozijnen bij eten. Wat is het leven gul, wat is elke dag vol. U weet dat beter dan menigeen.’

==

Een week later lag ik in mijn koude kamer een brief van Chatidzje te spellen. Deze eindigde met een postscriptum:

==

‘U schrijft over de dorst naar het leven. Hetzelfde overkomt ook mij nu, alleen ben ik niet in staat het te beschrijven. Ik ben het lot heel erg ondankbaar voor iedere minuut dat ik niet bij u ben.

Op de landtong van Staronikolajevsk heb ik in het huisje van een vissersvrouw theegedronken. In de vensterbanken stonden boeketten van gedroogde grassen, er hing een geur van witkalk en teer, het was er warm en buiten op het strand ruiste nauwelijks hoorbaar de zee. De vissersvrouw vroeg mij: “Jij hebt zeker je verloofde uitgezwaaid?”’

Deel 2

Hoe het begint en hoe het eindigt

==

Eenzaamheid

Vanaf de Moskvoretsjkibrug sta ik naar de zwarte geulen in de rivier te kijken. De koepels van het Kremlin glanzen goudkleurig in de rook.

Moskou ligt voor mij. Blauw van de uithangborden aan de kroegen, verwikkeld in stegen, schreeuwerig van de vorst en rokerig van de houtvuren. Vanaf de sombere pleinen van Zamoskvoretsje kijkt Azië je aan, monotone zonsondergangen vlammen op in de vensters van de mezzanines, koetsiers schreeuwen, de klokken roepen op tot de vespers. Als een warme woonkamer met tegelkachels met bloemmotieven ligt het Moskou van de voorsteden te dampen. Gogol kijkt neerslachtig en huiverend van de kou op de stad neer, voor zijn bronzen ogen voltrekken zich wrede sprookjes. Goud, rook en rode wangen glanzen in de zonneschijn en de ijzers van de sleden knarsen, als op het platteland.

Ik ben alleen. De herfst, een stad aan zee, Chatidzje, de broze Winkler, het gescheld van Stasjevski, de slimme ogen van Aleksej – het is allemaal ergens ver weg. Ik denk eraan hoe daar, in de lauwe herfstzon, een stoomboot aan de steiger op de landtong van Staronikolajevsk onder stoom lag. Er woei wind. Een geliefde wind uit verre oorden.

En het enige wat ik nu had, was een briefkaart: ‘De winter is gekomen. Ik denk vaak aan Moskou, deze veelkoppige stad waar u in uw eentje rondzwerft en naar allemaal vreemde dingen kijkt die ik niet zie. U verkleumt daar in Moskou, terwijl hier mijn hart verkleumt. Ieder door u geschreven lettertje verwarmt mij. Het katje ligt vlak voor mij op de schrijftafel te slapen. Hij heeft zich op zijn rug gedraaid en daardoor zijn een paar woorden vlekkerig geworden. Ik heb hem een tik gegeven, waarop hij zijn donzige snuitje langs mijn wang heeft gewreven.’

==

Ik klim langs de donkere trap naar de derde etage, waarbij ik een heleboel lucifers kapotstrijk en mijn vingers verbrand. Zonder mij uit te kleden ga ik op bed liggen. Achter het tussenschot hoor ik iemand ademhalen, en met gesloten ogen vraag ik mij af waarom ik hier eigenlijk ben.

Op een keer was daar, aan zee, toen ik een blik wierp op de klok aan het gebouwtje op de vertrekpier, de gedachte in mij opgekomen: Ik moet weg. Dan wordt mijn smartelijk verlangen naar Chatidzje nog sterker en zal zij mij helpen schrijven. Ik vraag mezelf dikwijls af of ik al voldoende heb geleden om schrijver te kunnen zijn. Ik had behoefte aan een gevoel van anonimiteit tussen honderdduizenden mensen.

Ik was overal op zoek naar lijden. Daaraan had ik meer behoefte dan aan vreugde. Ik zwierf rond langs de vestingwallen van Moskou, langs de Stromynka, in Lefortovo, in Chamovniki. Duifgrijze sneeuw lag over de Mussenheuvels, de wind boorde door de lucht boven de kale vlaktes, de bruggen boven de rivier hingen in zware bogen. Alles was onvriendelijk. In plaats van menselijke gezichten zag je bivakmutsen, in plaats van vrouwelijke lichamen vormeloze, sleetse overjassen. Dit riep een gevoel van droefenis op, maar daar groeide ik van en er schoten mij steeds vaker nieuwe, sterke ideeën te binnen.

Elke dag weer zei ik tegen mijzelf dat ik vrij was om te vertrekken maar dat ik dat niet zou doen, omdat ik eerst hetgeen ik begonnen was, wilde afmaken. Hier, in mijn eenzaamheid, schrijf ik veel.