Anton Tsjechov

De mooiste verhalen

Gekozen en van een nawoord voorzien
door Gijs Scholten van Aschat

==

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright Keuze en Nawoord 2022 GIJS SCHOLTEN VAN ASCHAT en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright Vertaling 2007–2010, 2022 ERVEN TOM EEKMAN, ANNE STOFFEL en AAI PRINS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028220713

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Een asterisk (*) in de tekst verwijst naar de aantekeningen.

ZONDER TITEL

In de vijfde eeuw stond, net als nu, de zon iedere ochtend op en iedere avond ging hij weer slapen. ’s Ochtends, als de eerste zonnestralen de dauw kusten, kwam de aarde tot leven, de lucht vulde zich met geluiden van vreugde, verrukking en hoop, en ’s avonds kwam diezelfde aarde tot rust en verzonk in grimmige duisternis. Dag leek op dag, nacht op nacht. Nu en dan kwam er een wolk opzetten en klonken er boze donderslagen, of er viel een versufte ster uit de hemel, of er rende een bleke monnik voorbij en vertelde de broederschap dat hij niet ver van het klooster een tijger had gezien – dat was alles, en daarna leek dag weer op dag en nacht op nacht.

De monniken werkten en baden en hun oude abt speelde orgel, schreef Latijnse verzen en componeerde muziek. Die wonderbaarlijke oude man was buitengewoon begaafd. Hij speelde zo meesterlijk orgel dat zelfs de oudste monniken, wier gehoor door hun hoge leeftijd was afgestompt, hun tranen niet konden bedwingen wanneer hen uit zijn cel de orgelklanken bereikten. Wanneer hij sprak, al was het maar over de gewoonste dingen, bijvoorbeeld over bomen, dieren of de zee, kon niemand hem zonder glimlach of tranen aanhoren, en het leek of in zijn ziel net zulke tonen klonken als in het orgel. En als hij vertoornd was of zich overgaf aan heftige vreugde, of over iets groots en verschrikkelijks begon, dan beving hem een hartstochtelijke inspiratie, zijn schitterende ogen vulden zich met tranen, zijn gezicht werd rood, zijn stem donderde, en bij het luisteren voelden de monniken hoe zijn inspiratie hun zielen geboeid hield; op zulke grootse, wonderbaarlijke momenten was zijn macht onbegrensd, en als hij zijn kloosterlingen zou opdragen zich in zee te gooien, zouden zij zich allen zonder uitzondering enthousiast haasten zijn wens te vervullen.

Zijn muziek, zijn stem en de verzen waarin hij God, de hemel en de aarde loofde, waren voor de monniken een bron van voortdurende vreugde. Het kwam wel voor dat zij bij hun eentonige levenswijze genoeg kregen van de bomen, de bloemen, de lente, de herfst, dat het ruisen van de zee hun gehoor vermoeide, dat het zingen van de vogels hun ging tegenstaan, maar aan de talenten van de oude abt was, als aan brood, elke dag behoefte.

Tientallen jaren verstreken, en steeds leek dag op dag, nacht op nacht. Behalve wilde dieren en vogels vertoonde zich in de buurt van het klooster geen levende ziel. De dichtstbijzijnde menselijke bewoning was ver weg; van het klooster daarheen, of daarvandaan naar het klooster, was het zo’n honderd werst lopen door de woestijn. Door de woestijn lopen durfden alleen mensen die het leven verachtten, die het vaarwel hadden gezegd om zich in het klooster te gaan begraven.

Wie schetst derhalve de verbazing van de monniken, toen op een nacht iemand aan hun poort klopte die een stedeling bleek te zijn en een doodgewone zondaar die van het leven hield. Alvorens de abt om zijn zegen te vragen en te bidden, verlangde deze man wijn en eten. Op de vraag hoe hij van de stad in de woestijn was beland, antwoordde hij met een lang jagersverhaal: hij was op jacht gegaan, had te veel gedronken en was verdwaald. Op het voorstel monnik te worden en zijn ziel te redden antwoordde hij met een glimlach en de woorden: ‘Ik ben niet zoals jullie.’

Toen hij genoeg gegeten en gedronken had, bekeek hij de monniken die hem bedienden, schudde verwijtend zijn hoofd en zei: ‘Monniken, jullie doen niets. Jullie weten niet anders dan eten en drinken. Kan een mens zo zijn ziel redden? Denk toch na: terwijl jullie hier in alle rust eten, drinken en van de zaligheid dromen, gaan jullie naasten te gronde en naar de hel. Ga toch eens kijken wat er in de stad gebeurt! Sommigen sterven van de honger, anderen weten niet waar ze met hun goud naartoe moeten, dompelen zich in verdorvenheid en verdrinken erin als vliegen in de honing. De mensen hebben geen geloof en geen waarheid! En wiens taak is het, ze te verlossen? Wie hoort er te prediken? Toch niet ik, die van de ochtend tot de avond dronken ben? God heeft jullie je ootmoedige geest, je liefhebbend hart en je geloof toch niet geschonken om hier tussen vier muren te zitten niksen?’

De dronken woorden van de stedeling waren brutaal en onbehoorlijk, maar hadden een merkwaardige uitwerking op de abt. De oude man wisselde een blik met zijn monniken, verbleekte en zei: ‘Broeders, maar hij heeft gelijk! Inderdaad, die arme mensen gaan door onverstand en zwakheid in kwaad en ongeloof ten onder, en wij verroeren geen vin, alsof het ons niet aangaat. Waarom zou ik hen niet gaan herinneren aan Christus, die ze vergeten zijn?’

De woorden van de stedeling hadden de oude man bezield; reeds de volgende dag pakte hij zijn staf, nam afscheid van de broederschap en vertrok naar de stad. En de monniken bleven achter zonder muziek, zonder zijn redevoeringen en verzen.

Ze misten hem een maand, en nog een, maar de oude man kwam niet terug. Na de derde maand klonk eindelijk het bekende tikken van zijn staf. De monniken stormden hem tegemoet en overstelpten hem met vragen, maar hij begon, in plaats van zich over hen te verheugen, bitter te huilen en zei geen woord. De monniken merkten dat hij veel ouder en magerder was geworden; zijn gezicht stond vermoeid en drukte diepe droefenis uit, en toen hij begon te huilen, zag hij eruit als iemand die gekwetst was.

De monniken begonnen ook te huilen en vroegen vol medeleven waarom hij huilde, hoe zijn gezicht zo stuurs kwam, maar hij zei geen woord en sloot zich op in zijn cel. Zeven dagen zat hij daar, hij at niet, dronk niet, speelde geen orgel en huilde. Het kloppen op zijn deur en de verzoeken van de monniken om naar buiten te komen en zijn verdriet met hen te delen beantwoordde hij met een diep stilzwijgen.

Eindelijk kwam hij te voorschijn. Hij verzamelde alle monniken om zich heen en begon met behuild gezicht en een uitdrukking van smart en verontwaardiging te vertellen wat er de laatste drie maanden met hem was gebeurd. Zijn stem was kalm en zijn ogen glimlachten toen hij zijn tocht van het klooster naar de stad beschreef. Onderweg, zei hij, hadden er vogels voor hem gezongen, beken hadden gekabbeld en zoete, jonge verwachtingen hadden zijn ziel bewogen; onder het lopen had hij zich een soldaat gevoeld die ten strijde trekt en zeker is van de overwinning; mijmerend had hij verzen en lofzangen lopen bedenken en niet gemerkt hoe de weg een einde nam.

Maar zijn stem beefde, zijn ogen schoten vuur en hij ontstak geheel in woede toen hij over de stad en de mensen begon. Wat hij in de stad was tegengekomen, had hij nooit in zijn leven gezien, had hij zich niet eens durven voorstellen. Pas daar had hij voor het eerst in zijn leven, op zijn oude dag, gezien en begrepen hoe machtig de duivel was, hoe prachtig het kwaad en hoe zwak, kleingeestig en onbeduidend de mensen. Door een ongelukkig toeval was de eerste woning waar hij was binnengegaan een huis van ontucht geweest. Een vijftigtal mensen die veel geld hadden, zaten te eten en onmatig veel wijn te drinken. Dronken van de wijn zongen zij liederen en ze spraken vrijmoedig vreselijke, weerzinwekkende woorden die een godvrezend mens niet durft te zeggen; onbegrensd vrij, monter en gelukkig vreesden ze God noch de duivel, noch de dood, maar zeiden en deden alles wat ze wilden en lieten zich leiden door wellust. En de wijn, zuiver als amber, met gouden vonken overtogen, was waarschijnlijk onweerstaanbaar zoet en geurig, want ieder die hem dronk, glimlachte verzaligd en wilde meer. De wijn beantwoordde de glimlach van de mens met een glimlach, en als hij gedronken werd, vonkte hij verheugd, alsof hij wist welk een duivelse bekoring hij in zijn zoetheid verborg.

Steeds verhitter en huilend van woede beschreef de oude man wat hij nog meer had gezien. Op een tafel had, zei hij, te midden van de feestenden een halfnaakte hoer gestaan. Iets mooiers en verleidelijkers is moeilijk voor te stellen of in de natuur te vinden. Dat serpent, jong en gebronsd, met lang haar, zwarte ogen en volle lippen, had schaamteloos en brutaal haar sneeuwwitte tanden ontbloot en geglimlacht alsof ze wilde zeggen: ‘Kijk hoe brutaal ik ben en hoe mooi!’ Zijde en brokaat golfden in fraaie plooien van haar schouders, maar haar schoonheid wilde niet onder kleren verborgen zijn en drong, als jong groen door de voorjaarsbodem, gretig tussen de plooien door naar buiten. De brutale vrouw dronk wijn, zong liederen en gaf zich aan wie haar maar wilde.

Verder beschreef de oude man, toornig met zijn vuisten schuddend, paardenrennen, een stieregevecht, theaters en ateliers waar kunstenaars naakte vrouwen tekenden en van klei boetseerden. Hij sprak geïnspireerd, mooi en welluidend, alsof hij op onzichtbare snaren speelde, en de monniken luisterden als versteend, begerig en ademloos van verrukking... Nadat hij alle verlokkingen van de duivel, de schoonheid van het kwaad en de betoverende gratie van het weerzinwekkende vrouwenlichaam had beschreven, vervloekte de oude man de duivel, liep terug en verborg zich achter zijn deur...

Toen hij de volgende ochtend zijn cel uitkwam, was er niet één monnik meer in het klooster. Ze waren allemaal naar de stad.

KRUISBESSEN

Al sinds de vroege ochtend was de hele hemel met regenwolken bedekt; het was stil, niet erg warm, en mistroostig, zoals altijd op sombere grijze dagen, als boven de velden al lange tijd wolken hangen en je wacht op de regen die maar niet komt. De veearts Ivan Ivanytsj en Boerkin, de gymnasiumleraar, waren moe van het lopen en het veld kwam hun eindeloos voor. Ver voor hen waren de windmolens van het dorp Mironositskoje nauwelijks te onderscheiden, rechts strekte zich een rij heuvels uit die in de verte achter het dorp verdwenen, en beiden wisten dat daar de rivieroever was, dat daarginds weiden, groene wilgen, landgoederen waren, en dat als je een van die heuvels beklom, je uitzicht had op net zo’n uitgestrekt veld, met telegraafpalen en een trein, die uit de verte op een kruipende rups leek, en dat je bij helder weer vandaar zelfs de stad kon zien. Met dit stille weer, nu de hele natuur een deemoedige en peinzende indruk maakte, waren Ivan Ivanytsj en Boerkin doordrongen van liefde voor dit veld, en allebei bedachten ze hoe groots, hoe prachtig dit land wel niet was.

‘Vorige keer, toen in de schuur van dorpsoudste Prokofi,’ begon Boerkin, ‘stond u op het punt me een of andere geschiedenis te vertellen.’

‘Ja, ik wilde u toen vertellen over mijn broer.’

Ivan Ivanytsj slaakte een lange zucht en stak zijn pijpje aan om te gaan vertellen, maar net op dat moment begon het te regenen. Een minuut of vijf later plensde het al, en het was moeilijk te voorspellen wanneer het zou ophouden. Ivan Ivanytsj en Boerkin bleven peinzend staan; de honden, die al doorweekt waren, stonden er met de staart tussen de poten bij en keken hen vertederd aan.

‘We moeten ergens schuilen,’ zei Boerkin. ‘Laten we naar Aljochin gaan. Dat is hier vlakbij.’

‘Goed.’

Ze sloegen af en liepen verder door een gemaaid veld, nu eens rechtuit en dan weer naar rechts, tot ze op een weg uitkwamen. Algauw doemden populieren op, een tuin, gevolgd door rode schuurdaken, een blinkende rivier, en vóór hen ontvouwde zich een uitzicht op een brede strook water met een molen en een wit badhok. Dit was Sofino, waar Aljochin woonde.

De draaiende molen overstemde het geruis van de regen; de waterkering trilde. Bij een paar karren stonden natte paarden met hangende hoofden en er liepen mensen rond met zakken over hun hoofd. Het was vochtig, modderig, naargeestig, en het water bood een koude boze aanblik. Ivan Ivanytsj en Boerkin voelden het vocht, de viezigheid en het ongemak al door hun hele lichaam dringen, hun voeten waren zwaar van de modder, en toen ze de waterkering waren overgestoken en omhoog liepen naar de schuren van het landgoed zwegen beiden, alsof ze boos waren op elkaar.

In een van de schuren ratelde een wanmolen; de deur stond open en er kwamen wolken stof naar buiten zetten. Op de drempel stond Aljochin zelf, een grote gezette man van rond de veertig met lang haar, die meer op een professor of een kunstenaar leek dan op een landheer. Hij ging gekleed in een wit, sinds tijden niet gewassen hemd met een touw bij wijze van riem, een lange onderbroek in plaats van een pantalon, en zijn laarzen zaten onder de modder en strootjes. Zijn neus en ogen zagen zwart van het stof. Hij herkende Ivan Ivanytsj en Boerkin en was kennelijk heel blij hen te zien.

‘Gaat u vast naar binnen, heren,’ zei hij glimlachend. ‘Ik kom zo.’

Het was een groot huis met een bovenverdieping. Aljochin woonde beneden, in twee gewelfde kamers met kleine ramen, waar ooit de rentmeesters hadden gewoond; de inrichting was er eenvoudig en het rook er naar roggebrood, goedkope wodka en paardetuigen. Boven, in de mooie kamers, kwam hij zelden, alleen als hij bezoek had. Ivan Ivanytsj en Boerkin werden binnen opgewacht door een dienstmeisje, een jonge vrouw die zo mooi was dat beiden tegelijk bleven staan en elkaar aankeken.

‘U kunt zich niet voorstellen hoe blij ik ben u te zien, heren,’ zei Aljochin, die achter hen aan de vestibule inliep. ‘Dat had ik nou niet verwacht! Pelageja!’ wendde hij zich tot het dienstmeisje, ‘geef de gasten iets anders om aan te trekken. Ik ga me trouwens ook omkleden. Ik moet me alleen eerst wassen, want dat heb ik volgens mij sinds het voorjaar niet meer gedaan. Wilt u niet mee gaan baden, heren, dan wordt hier intussen alles in gereedheid gebracht.’

De mooie Pelageja, zo elegant en zo zacht om te zien, bracht badlakens en zeep, en Aljochin begaf zich met zijn gasten naar het badhok.

‘Ja, ik heb me in geen tijden gewassen,’ zei hij onder het uitkleden. ‘Ik heb hier een goed badhok, zoals u ziet, nog door mijn vader gebouwd, maar op een of andere manier heb ik nooit tijd om me te wassen.’

Hij ging op een treetje zitten en zeepte zijn lange haren en nek in, en het water om hem heen kleurde bruin.

‘Ja, ik geef toe...’ zei Ivan Ivanytsj veelbetekenend met een blik op Aljochins hoofd.

‘Ik heb me in geen tijden gewassen...’ herhaalde Aljochin verlegen; hij zeepte zich nog een keer in, en het water om hem heen kleurde donkerblauw, als inkt.

Ivan Ivanytsj ging naar buiten, stortte zich met een plons in het water en zwom met wijde armzwaaien door de regen, hij deed het water golven, en op de golven wiegden witte waterlelies; hij zwom tot het midden van het water en dook onder, kwam even later ergens anders boven, zwom een stukje verder en almaar dook hij onder en probeerde de bodem te halen. ‘Ach, mijn God...’ zei hij steeds vol genot. ‘Ach, mijn God...’ Hij zwom tot de molen, praatte daar even met de mannen en keerde om, draaide zich halverwege op zijn rug en stelde zijn gezicht bloot aan de regen. Boerkin en Aljochin hadden zich al aangekleed en maakten zich op om terug te gaan, maar hij bleef maar zwemmen en duiken.

‘Ach, mijn God...’ zei hij. ‘Ach, goeie genade.’

‘Het is mooi geweest!’ riep Boerkin naar hem.

Ze keerden terug naar het huis. En pas toen boven in de grote salon de lamp was aangestoken en Boerkin en Ivan Ivanytsj in zijden kamerjassen en op warme pantoffels in hun leunstoelen zaten, toen Aljochin zelf, gewassen, gekamd, in een nieuwe pandjesjas door de salon stapte, zichtbaar genietend van de warmte, het schone gevoel, zijn droge kleren en lichte schoeisel, toen de mooie Pelageja, geruisloos over het tapijt lopend en met een zachtmoedige glimlach op een dienblad thee met jam serveerde, toen pas begon Ivan Ivanytsj zijn verhaal en het was alsof niet alleen Boerkin en Aljochin naar hem luisterden, maar ook de oude en jonge dames en de militairen die kalm en streng vanuit hun gouden lijsten toekeken.

‘We zijn met twee broers,’ begon hij, ‘mijn broer Nikolaj Ivanytsj, zo’n twee jaar jonger dan ik, en ik, Ivan Ivanytsj. Ik ben gaan studeren, werd veearts, en Nikolaj zat al vanaf zijn negentiende op het belastingkantoor. Onze vader, Tsjimsja-Himalajski, kwam uit een geslacht van kantonisten,* maar doordat hij de rang van officier had bereikt liet hij ons een erfelijke adellijke titel* en een klein landgoed na. Na zijn dood zijn we het landgoed door schuldprocessen kwijtgeraakt, maar onze jeugd hebben we in ieder geval in vrijheid op het platteland doorgebracht. Net als de boerenkinderen waren we dag en nacht in het veld en het bos, we hoedden paarden, verzamelden berkeschors, visten enzovoort... En u weet, wie ook maar een keer in zijn leven een pos heeft gevangen of in de herfst de trek van de lijsters heeft gezien, hoe ze op koele heldere dagen in zwermen boven het dorp wervelen, die is al geen stadsbewoner meer en zal tot zijn dood een hang naar vrijheid hebben. Mijn broer verkommerde op het belastingkantoor. De jaren verstreken, maar hij zat nog altijd op dezelfde plek, schreef nog altijd dezelfde papieren en dacht altijd aan hetzelfde: hoe kom ik op het platteland. En dat verkommeren van hem mondde langzaam maar zeker uit in een welomlijnd verlangen, in de droom ergens aan een rivier of meer een klein landhuis te kopen.

Hij was een vriendelijke, zachtaardige man, en ik hield van hem, maar die wens om zich zijn verdere leven in een eigen landhuis op te sluiten heb ik nooit nagevoeld. Men zegt wel dat een mens al genoeg heeft aan twee meter grond. Maar dan heb je het over een lijk, en niet over een mens. Tegenwoordig wordt ook beweerd dat het goed is als onze intelligentsia een hang heeft naar de grond en haar zinnen op landgoederen zet. Maar die landgoederen en die twee meter grond zijn een en hetzelfde. Weggaan uit de stad, de strijd, het dagelijkse rumoer, weggaan, je verschuilen op een landgoed – dat is geen leven, maar egoïsme, luiheid, een soort monnikendom, maar dan een monnikendom zonder grote daden. Een mens heeft geen twee meter grond, geen landgoed nodig, maar de hele wereldbol, de hele natuur, waar hij de ruimte heeft om alle eigenschappen en bijzonderheden van zijn vrije geest te laten gelden.

In zijn kantoor zat mijn broer te dromen hoe hij zijn eigen koolsoep zou eten die over het hele erf zo’n heerlijke geur verspreidde, hoe hij in het groene gras zou picknicken, in het zonnetje zou slapen, uren aaneen op een bankje bij de poort zou zitten kijken naar de velden en het bos. Landbouwkundige boekjes en allerhande raadgevingen uit almanakken waren zijn lust en zijn leven, zijn liefste geestelijke voedsel; hij las ook graag kranten, maar uitsluitend voor advertenties waarin stond dat er zo en zoveel hectare akker- en weidegrond werd verkocht met een landhuis, een rivier, een tuin, een molen en vijvers met stromend water. En in zijn hoofd tekenden zich tuinpaadjes af, bloemen, fruitbomen, spreeuwenkastjes, karpers in vijvers, u weet wel, van dat soort dingen allemaal. Deze ingebeelde taferelen verschilden al naar gelang de advertenties die hij onder ogen kreeg, maar in elk ervan figureerde om een of andere reden steevast een kruisbes. Hij kon zich geen landgoed, geen poëtisch plekje voorstellen zonder kruisbes.

“Het plattelandsleven heeft zijn gemakken,” placht hij te zeggen. “Je zit op je balkon, drinkt thee, in de vijver zwemmen je eendjes, het ruikt zo fijn en... en de kruisbes wordt steeds groter.”

Hij tekende plattegronden van zijn landgoed, en iedere keer stond er hetzelfde op: a. een landhuis, b. personeelsvertrekken, c. een moestuin, d. een kruisbes. Hij leefde zuinig: beknibbelde op eten en drinken, liep in God weet wat voor kleren, als een bedelaar, en hij potte alles op en zette het op de bank. Hij was verschrikkelijk vrekkig. Het deed me pijn het aan te zien en ik gaf hem weleens wat of ik stuurde hem iets met de feestdagen, maar ook dat stopte hij weg. Als een mens zich aan een idee heeft overgeleverd, doe je er niets aan.

De jaren verstreken, hij werd overgeplaatst naar een ander gouvernement; hij was al veertig, maar hij las nog steeds de advertenties in de kranten en potte zijn geld op. En toen hoorde ik dat hij getrouwd was. Met nog steeds hetzelfde doel – een landgoed met kruisbessen kopen, was hij getrouwd met een lelijke oude weduwe zonder ook maar iets voor haar te voelen, alleen omdat ze centen had. Ook met haar leefde hij zuinig, hij liet haar op een houtje bijten en haar geld zette hij onder zijn eigen naam op de bank. Ze was daarvóór met een postmeester getrouwd geweest en gewend aan pasteien en likeurtjes, maar bij haar tweede man kreeg ze niet eens genoeg bruinbrood te zien. Van dit leven begon ze te verkommeren en na een jaar of drie gaf ze de geest. En natuurlijk kwam het geen moment bij mijn broer op dat hij schuld had aan haar dood. Geld doet net als wodka rare dingen met een mens. Bij ons in de stad lag eens een koopman op sterven. Vlak voor zijn dood liet hij zich een bord met honing brengen en toen at hij al zijn geld en premieobligaties met de honing op, zodat niemand iets zou krijgen. Toen ik eens op een station vee inspecteerde viel er net op dat moment een paardenkoopman voor een locomotief: been eraf. We dragen hem naar de wachtkamer, en een bloed dat er stroomde – verschrikkelijk, maar hij wilde almaar dat we zijn been gingen zoeken en maakte zich zorgen dat de twintig roebel in de laars van zijn afgerukte been zou wegraken.’

‘Dat is weer een heel ander verhaal,’ zei Boerkin.

‘Na de dood van zijn vrouw,’ vervolgde Ivan Ivanytsj na even nagedacht te hebben, ‘begon mijn broer uit te kijken naar een eigen landgoed. En natuurlijk, al kijk je vijf jaar lang, uiteindelijk vergis je je toch en koop je helemaal niet dat waarvan je hebt gedroomd. Via een commissionair kocht mijn broer Nikolaj met overname van de schulden ruim honderdtwaalf hectare met een landhuis, personeelsvertrekken en een park, maar zonder boomgaard, zonder kruisbes en zonder vijvers met eendjes; er was wel een rivier, maar het water had de kleur van koffie omdat aan de ene kant van het landgoed een steenbakkerij stond, en aan de andere een beenderbranderij.* Maar mijn Nikolaj Ivanovitsj zat niet bij de pakken neer; hij bestelde twintig kruisbessestruiken, plantte ze en ging leven als een landheer.

Vorig jaar heb ik hem opgezocht. Ik dacht, ik ga eens zien hoe het er daar voorstaat. In zijn brieven noemde mijn broer zijn landgoed: “Tsjoembaroklovo-woestenij alias Himalajskoje”. Ik arriveerde na het middaguur op “Alias Himalajskoje”. Het was warm. Overal greppels, schuttingen, heggen, in rijen geplante sparren, en je wist niet hoe je op het erf moest komen, waar je je paard moest laten. Ik loop naar het huis, een dikke, rossige hond, die wat van een varken heeft, komt me tegemoet. Hij wil blaffen maar is er te lui voor. Uit de keuken komt een keukenmeid, blootsvoets en dik, die ook iets van een varken heeft, en ze zegt dat meneer zijn middagdutje doet. Ik kom binnen bij mijn broer, hij zit op bed met een deken over zijn knieën; hij is oud, dik en pafferig geworden; zijn wangen, neus en lippen steken naar voren, net of hij elk moment in zijn deken kan gaan knorren.

We omhelsden elkaar en pinkten een traantje weg van vreugde en van de droevige gedachte dat we ooit jong waren geweest, maar nu allebei grijs en de dood nabij waren. Hij kleedde zich aan en nam me mee om zijn landgoed te laten zien.

“En, hoe vergaat het je hier?” vroeg ik.

“O, best, goddank, ik heb het goed.”

Dit was niet meer de schuchtere, armoedige ambtenaar van weleer, maar een echte landeigenaar, een heer. Hij was al helemaal ingeburgerd, gewend, en had de smaak te pakken gekregen; hij at veel, baadde in een badhuis, werd dik, voerde al processen met de boerengemeenschap en de beide fabrieken, en hij was diep beledigd als de boeren hem niet met “uwe hoogedelgestrenge” aanspraken. Ook bekommerde hij zich gedegen, zoals een heer betaamt, om zijn zieleheil, en goede daden verrichtte hij niet simpelweg, maar met veel aplomb. En wat voor goede daden? Hij behandelde de boeren voor alle ziekten met soda en wonderolie en op zijn naamdag liet hij in het midden van het dorp een dankdienst houden, waarna hij een emmer wodka neerzette in de veronderstelling dat dat zo hoorde! Ach, die verschrikkelijke wodka! Vandaag sleept een dikke landeigenaar de boeren naar de magistraat voor het vernielen van zijn gewassen en morgen, als er iets te vieren valt, zet hij een emmer wodka voor ze neer; die drinken ze op, ze roepen “hoera” en vallen dronken aan zijn voeten. Een verandering ten goede in het leven, welgedaanheid en ledigheid roepen in de Rus de meest brutale eigendunk op. Nikolaj Ivanytsj, die ooit op het belastingkantoor bang was geweest om er zelfs in stilte een eigen mening op na te houden, debiteerde nu louter waarheden, en dat op een toon alsof hij minister was: “Onderwijs is noodzakelijk, maar voor het volk is het nog te vroeg”, “Lijfstraffen zijn in het algemeen schadelijk, maar in bepaalde gevallen zijn ze nuttig en onmisbaar”.

“Ik ken het volk en weet ermee om te gaan,” zei hij. “Het volk houdt van mij. Ik hoef maar met een vinger te knippen, en het volk doet alles voor me wat ik wil.”

En let wel, dit alles zei hij met een intelligent, vriendelijk glimlachje. Hij herhaalde een keer of twintig: “wij edelen”, “ik als edelman”; kennelijk herinnerde hij zich niet meer dat onze grootvader een boer was geweest, en onze vader een soldaat. Zelfs onze in wezen ongerijmde achternaam Tsjimsja-Himalajski klonk hem nu welluidend, voornaam en zeer prettig in de oren.

Maar het gaat niet om hem, maar om mijzelf. Ik wil u vertellen wat voor verandering zich in mij voltrok tijdens de weinige uren die ik op zijn landgoed doorbracht. Toen we ’s avonds aan de thee zaten, zette de keukenmeid een bord vol kruisbessen op tafel. Die waren niet gekocht, maar kwamen van zijn eigen struiken, de eerste pluk sinds ze geplant waren. Nikolaj Ivanytsj begon te lachen en keek een minuut lang zwijgend, met tranen in zijn ogen naar de kruisbessen, van opwinding niet in staat iets te zeggen, stopte toen een bes in zijn mond, keek me aan als een triomfantelijk kind dat eindelijk zijn geliefde speeltje heeft gekregen, en zei: “Wat lekker!”

Hij begon gulzig te eten en herhaalde steeds: “Wat lekker! Proef maar!”

De bessen waren hard en zuur, maar zoals Poesjkin zei: “Liever dan waarheid duizendmaal, zien wij bedrog dat ons verheft.”* Ik zag een gelukkig man, wiens gekoesterde droom zo duidelijk was uitgekomen, die zijn levensdoel had bereikt, die had gekregen wat hij wilde, die tevreden was met zijn lot en zichzelf. Mijn gedachten over het menselijke geluk hadden om een of andere reden altijd al iets droevigs gehad, maar nu werd ik bij de aanblik van een gelukkig man bevangen door een bedrukt gevoel dat aan wanhoop grensde. Vooral die nacht had ik het zwaar. Er was een bed voor me opgemaakt in een kamer naast de slaapkamer van mijn broer, en ik kon horen dat hij niet sliep en steeds opstond om naar het bord kruisbessen te lopen en een besje te pakken. En ik bedacht: wat zijn er eigenlijk veel tevreden, gelukkige mensen! Wat een verpletterende kracht is dat toch! Bezie dit leven nou eens: de brutaliteit en ledigheid van de sterken, de achterlijkheid en het dierlijke gedrag van de zwakken, alom ongelofelijke armoede, krappe behuizing, ontaarding, dronkenschap, schijnheiligheid, leugens... Intussen heerst in alle huizen en op de straten stilte en rust; van de vijftigduizend inwoners van de stad is er niet één die het uitschreeuwt, zich luidkeels kwaad maakt. We zien degenen die naar de markt gaan om inkopen te doen, die overdag eten, ’s nachts slapen, die hun onzinpraat verkopen, trouwen, oud worden, die welgemoed hun doden naar het kerkhof zeulen; maar degenen die lijden zien en horen we niet, en al het verschrikkelijke in dit leven speelt zich ergens achter de coulissen af. Alles is stil, rustig, en alleen de stomme statistiek protesteert: zoveel zijn er gek geworden, zoveel emmers wodka zijn er gedronken, zoveel kinderen zijn aan ondervoeding bezweken... En die gang van zaken is kennelijk noodzakelijk; kennelijk voelt de gelukkige zich alleen goed omdat de ongelukkigen hun last zwijgend dragen en zou zijn geluk zonder dit zwijgen onmogelijk zijn. Het is een totale hypnose. Achter de deur van ieder tevreden, gelukkig mens zou iemand met een hamertje moeten staan om er met zijn getik voortdurend aan te herinneren dat er ongelukkigen zijn, dat hij nog zo gelukkig kan zijn, maar dat vroeg of laat het leven hem zijn klauwen zal laten zien en de ellende zal toeslaan: ziekte, armoede, verliezen, en dat niemand hem dan zal zien of horen, net zoals hij nu de anderen niet ziet of hoort. Maar die iemand met zijn hamertje is er niet, de gelukkige leeft lekker voort en de kleine zorgen des levens beroeren hem maar licht, zoals de wind een esp, en alles loopt op rolletjes.

Die nacht werd me duidelijk dat ik ook tevreden en gelukkig was,’ vervolgde Ivan Ivanytsj en hij stond op. ‘Ook ik doceerde tijdens de maaltijd en op de jacht hoe men diende te leven, te geloven, hoe het volk geleid moest worden. Ook ik zei dat scholing een bron van licht was, dat onderwijs noodzakelijk was, maar dat simpele lieden voorlopig alleen hoefden te leren lezen en schrijven. Vrijheid is een zegen, zei ik, zonder vrijheid kun je evenmin als zonder lucht, maar we moeten wachten. Ja, zo sprak ik, maar nu vraag ik me af: wachten ter wille van wat?’ vroeg Ivan Ivanytsj met een boze blik op Boerkin. ‘Ter wille van wat? vraag ik u. Op wat voor gronden? Men zegt mij dat niet alles tegelijk kan, dat ieder idee geleidelijk aan, te rechter tijd gerealiseerd wordt. Maar wie zegt dat? Waar zijn de bewijzen dat dit rechtvaardig is? U beroept zich op de natuurlijke orde der dingen, op de wetmatigheid van alle verschijnselen, maar steekt er orde en wetmatigheid in het feit dat ik, een levend en weldenkend mens, aan een sloot sta te wachten tot hij vanzelf dichtgroeit of dichtslibt, terwijl ik er misschien overheen zou kunnen springen of er een brug over zou kunnen leggen? Nogmaals: wachten ter wille van wat? Wachten terwijl we te slap zijn om te leven maar intussen wel moeten leven, wíllen leven?!

Ik ben die keer in alle vroegte bij mijn broer weggegaan, en sindsdien is het voor mij ondraaglijk geworden in de stad te zijn. Stilte en rust benauwen me; ik durf nergens naar binnen te kijken, omdat geen schouwspel mij tegenwoordig zo beklemt als een gelukkig gezin dat rond een tafel thee zit te drinken. Ik ben al oud en ongeschikt voor de strijd, zelfs tot haten ben ik niet in staat. Ik treur slechts in mijn hart, ik ben geprikkeld, boos, ’s nachts gloeit mijn hoofd van de toevloed van gedachten, en ik kan niet slapen... Ach, was ik maar jong!’

Ivan Ivanytsj liep geagiteerd door de kamer op en neer en herhaalde: ‘Was ik maar jong!’

Ineens kwam hij op Aljochin af en begon hem beurtelings de ene en de andere hand te drukken.

‘Pavel Konstantinytsj!’ zei hij met smekende stem. ‘Bedaar niet, laat u niet in slaap sussen! Laat niet na goed te doen zolang u jong, sterk en fit bent! Geluk bestaat niet en dat hoeft ook niet, maar als het leven een doel en een zin heeft, dan zijn dat doel en die zin helemaal niet gelegen in ons geluk, maar in iets wat groter, rationeler is. Doe goed!’

Ivan Ivanytsj zei dit alles met een zielig, smekend glimlachje, alsof hij iets voor zichzelf persoonlijk vroeg.

Daarna zaten ze alle drie in hun fauteuils in verschillende hoeken van de salon en zwegen. Ivan Ivanytsj’ verhaal had Boerkin noch Aljochin bevredigd. Ze hadden het maar saai gevonden om onder de toeziende blik van de goudomlijste generaals en dames, die in het schemerdonker leken te leven, te moeten luisteren naar het verhaal over de arme ambtenaar die kruisbessen at. Om een of andere reden wilden ze praten en horen over elegante mensen, over vrouwen. En dat ze in een salon zaten waar alles, zowel de in hoezen gehulde kroonluchters als de fauteuils en de kleden onder hun voeten, ervan sprak dat ooit diezelfde mensen die nu uit hun lijsten neerblikten hier hadden gelopen en gezeten en thee hadden gedronken, en dat nu de mooie Pelageja hier geruisloos rondliep – dat was beter dan welk verhaal ook.

Aljochin tolde van de slaap; hij was voor zijn werk vroeg opgestaan, vóór drieën al, en zijn ogen vielen dicht, maar uit angst dat zijn gasten in zijn afwezigheid iets interessants zouden vertellen ging hij niet weg. Of dat wat Ivan Ivanytsj zojuist verteld had zinnig en redelijk was, vroeg hij zich niet af; zijn gasten praatten niet over grutten, niet over hooi of teer, maar over iets dat niet rechtstreeks verband hield met zijn leven en dat deed hem goed, en hij wilde dolgraag dat ze verder gingen...

‘Maar het is bedtijd,’ zei Boerkin overeind komend. ‘Laat me u een goedenacht wensen.’

Aljochin nam afscheid en ging naar zijn kamer beneden, de gasten bleven boven. Ze hadden voor de nacht een grote kamer gekregen waarin twee oude, met snijwerk versierde houten bedden stonden en in de hoek een ivoren crucifix hing; de door de mooie Pelageja opgemaakte brede koele bedden geurden lekker naar fris wasgoed.

Ivan Ivanytsj kleedde zich zwijgend uit en ging liggen.

‘God, vergeef ons zondaars!’ zei hij en trok de deken tot over zijn hoofd.

Zijn pijpje op tafel verspreidde een sterke geur van verbrande tabak, en Boerkin, die lange tijd de slaap niet kon vatten, begreep maar niet waar die zware lucht vandaan kwam.

De hele nacht tikte de regen tegen de ramen.

29 JUNI

Het verhaal van een jager die nooit doel treft

==

==

Het was vier uur in de morgen...

De steppe, overgoten door het goud van de eerste zonnestralen en dauwbedekt, fonkelde als bezaaid met het stof van briljanten. De nevel was door de ochtendwind verjaagd en hing nu als een loden muur achter de rivier. De roggearen, de kopjes van de klissen en rozebottels stonden er stil, deemoedig bij en bogen alleen af en toe fluisterend naar elkaar over. Boven het gras en onze hoofden snelden wouwen, roodpootvalken en uilen met soepele vleugelslagen voorbij. Ze waren op jacht...

Akim Petrovitsj Otletajev, de vrederechter, de plaatselijke dokter, Otletajevs schoonzoon Predpolozjenski, boerenafgevaardigde Kozojedov en ik waren met z’n zessen in Otletajevs boerenbrik op weg om te gaan jagen. Achter de brik renden vier honden met de tong uit de bek. De dokter en ik zijn aan de magere kant, maar aangezien de overige gasten als tonnetjes zo rond zijn, zaten we, hoewel de voorvaderlijke brik breed en diep was, verschrikkelijk dicht opeengepakt. Voortdurend prikte ik met mijn elleboog en mijn geweerkolf in Kozojedovs buik. We stootten elkaar aan, puften, trokken grimassen, verafschuwden elkaar uit de grond van ons hart en keken vol ongeduld uit naar het moment waarop we uit het rijtuig konden klauteren. We reden diep de steppe in om patrijzen, dwergtrapganzen, kwartels, moeraswild en, als het geluk ons goedgezind was, grote trapganzen te schieten. We werden aangevoerd door de eigenaar van de brik en de paarden, Otletajev, bij de gratie van wie we ook uit jagen gingen. Onze lichamen werden geplet, maar onze harten liepen over van vreugde van het allerhoogste gehalte!

Wie nooit uit jagen is gegaan, kan deze vreugdegevoelens niet begrijpen. We hielden onze geweren vast en keken er met evenveel liefde naar als moeders naar hun veelbelovende zoontjes.

‘Wat wordt onze route?’ vroeg ik, toen we een werst of tien van Otletajevka verwijderd waren.

‘We rijden nu naar Jelantsjik,’ antwoordde Otletajev, ‘om watersnippen te schieten... Vanaf hier zal dat een werst of acht zijn. Daar gaan we ook kwartels schieten in het gierstveld... Na de kwartels overnachten we, en morgen bij het ochtendgloren begint het echte werk...’

‘Wat denkt u, heren,’ vroeg ik, wijzend met een vinger naar een wouw die zich in het verre hemelblauw onderdompelde, ‘is die vanhier te raken? Raakt u hem?’

‘Nee!’ zei Otletajev. ‘Veel te ver! Hoewel, met mijn geweer wel...’

‘Met uw geweer raak je hem ook niet,’ beweerde Predpolozjenski.

‘Wel waar. Niet met hagel, dat haal je niet, maar met een kogel zeker.’

‘Ook met een kogel raak je hem niet.’

‘Mag ik misschien uitmaken of ik hem wel of niet raak?! U kent mijn geweer niet, maar ik wel... U hebt van uw leven nog geen goed geweer gezien, daarom komt het u ook zo vreemd voor... Ik heb nog wel verdere doelen geraakt...’

Predpolozjenski wierp het hoofd in de nek en begon te lachen...

‘Wat lach je nou?’ vervolgde Otletajev. ‘Je gelooft het zeker niet?’

‘Natuurlijk niet.’

‘Hm... Dus je kent mijn geweer niet... Een prachtgeweer! Het kost niet voor niets zeshonderd roebel...’

‘Hoe-veel??’ vroeg Predpolozjenski en hij rekte zijn nek uit... ‘Hoeveel? Zeg dat nog eens, papaatje!’

‘Zeshonderd roebel... Wat lach je nou? Kijk naar mijn geweer, kun je daarna grijnzen!’

‘Ik zie het... Uit welke fabriek komt het?’

‘Uit Marseille... Uit de Lepelier-fabriek...’

‘Lepelier? Nooit van gehoord... Een geweer als alle andere... Van een roebel of honderd... Ik zie u niet graag liegen, schoonvader! Waarom liegen? Ik snap dat niet, waarom liegen?’

‘Het is een goed geweer,’ verklaarde de vrederechter, ‘maar het is geen zeshonderd roebel waard. U hebt teveel betaald, Akim Petrovitsj!’

‘Hij heeft helemaal niet teveel betaald,’ wond Predpolozjenski zich op, ‘hij liegt! Hij liegt als een schoolbengel!’

Otletajev begon op zijn plaats te draaien en werd rood.

‘Ik ben er niet zo eentje die liegt,’ zei hij. ‘O zo! Maar jij... moet je jou zien liegen! Jazeker! En altijd moet je zonodig treiteren! Met jou moet je nergens heen gaan. Ik weet niet waarom ik met jou op pad ben gegaan!..’

‘Had het dan niet gedaan... Ik snap niet waarom je liegt! Hij liegt als een varken!’

‘Je bent zelf een varken! Een varken en ook nog eens een idioot...’

We begonnen op Predpolozjenski’s geweten te werken.

‘Laat hij niet liegen!’ rechtvaardigde de opstandige schoonzoon zich. ‘Ik word vanbinnen woest als iemand liegt... En laat hij anderen niet voor varkens uitschelden. Hij is zelf een varken, jawel! En als hij het vervelend vindt dat ik meega, dan... bekijkt hij het maar! Ik kan ook thuisblijven!’

‘Toe, genoeg! Akim Petrovitsj was er niet op uit u te beledigen! Is dat nou nodig: zo’n heisa maken om een kleinigheid?’

Predpolozjenski zwol op als een volgevreten kalkoen en zweeg. ‘Dat gaat niet aan!’ sprak Kozojedov even later tot Predpolozjenski. ‘Dat gaat niet aan! Hij verplaatst nu zogezegd uw ouders, hij is uw schoonvader, en u bent grof... U moest u schamen!’

De schoonzoon wierp de boerenafgevaardigde een minachtende blik toe en grijnsde sardonisch...

‘Wordt jou wat gevraagd?’ vroeg hij. ‘Nou? Zwijg als je... Blijf zitten waar je zit!.. ‘‘Verplaatst mijn ouders...’’ Dat praat nog niet fatsoenlijk en bemoeit zich er al mee... Hm... Uitgestreken smoe... Pummel!’

‘Ziet u nou hoe u doet? U houdt er niet van als mensen rustig zitten. Ik kom dan wel uit een eenvoudige stand, zogezegd, en heb dan wel geen enkele scholing doorlopen, maar ik kan wel zeggen dat ik op mijn lever en mijn hart en mijn gemoed allerlei gevoelens heb, maar u helemaal niet, hoewel u wetenschappen in alle graden heeft doorlopen... O zo!’

‘Schei uit, heren!’ mengde ik me in het gesprek. ‘Hou op elkaar de les te lezen! Laten we liever zwijgen...’

Snuivend haalde Otletajev een kloeke, sterk gesleten sigarettenkoker uit zijn zijzak en stak er zijn dikke vingers in. De dokter en de vrederechter reikten naar de sigarettenkoker.

‘Nee, excuseer!’ sprak Otletajev gewichtig. ‘Vriendschap is best, maar tabak staat daar los van. Ik heb zelf niet genoeg... De weg is lang, en ik heb maar veertig sigaretten bij me...’

De dokter en de vrederechter raakten hevig in verwarring, en om hun verwarring diep voor de wijde wereld te verstoppen, begonnen ze iets uit Madame Angot* te fluiten.

Otletajev was zo dom als veertigduizend broeders* en een verschrikkelijke lomperik...

We konden hem niet uitstaan. Opgelaten stak de dokter een sigaret van zichzelf op en begon moppen te tappen. Hij vertelde er een stuk of twintig; daarvan was er maar eentje niet schunnig, de overige deden onze oren tintelen.

‘U bent een meesterverteller, vriend!’ prees ik de dokter. ‘Nooit geweten dat u zo’n humorist bent!’

‘Ja... Ik kan wel wat,’ zei de dokter. ‘Als ik voor tijdschriften had willen werken, was ik miljonair geweest. Ik zou meer verdienen dan u.’

‘Daar twijfel ik niet aan... Waarom doet u het niet?’

‘Ik wil het niet!’

‘Waarom niet?’

‘Ik wil het niet, daarmee uit! Ik heb een geweten! Kan iemand met een geweten in die tijdschriften van u schrijven? Nooit! Ik lees zelfs nooit kranten. Ik vind degenen die daarop geabonneerd zijn en er geld aan uitgeven onbenullen...’

‘Ik daarentegen,’ merkte de vrederechter op, ‘vind degenen die geen geld uitgeven aan kranten onbenullen...’

‘De dokter is niet in de stemming vandaag,’ zei ik. ‘We zullen hem maar met rust laten...’

‘Wie heeft u gezegd dat ik niet in de stemming ben? Ik ben wel in de stemming... U neemt het zo voor de kranten op omdat u ervoor schrijft, maar volgens mij zijn het... bah! Ze stellen geen fluit voor. Leugens, leugens, niks dan leugens. De grootste leugenaars en roddelaars! Journalisten zijn net advocaten... Ze liegen en hebben geen geweten!’

‘Ik ben advocaat geweest,’ zei de vrederechter, ‘maar ik had wel een geweten.’

Predpolozjenski en Kozojedov wisselden blikken en glimlachten vals.

‘Ik heb het niet over u... Ik spreek in het algemeen... In het algemeen zijn het allemaal schurken... Zowel journalisten als advocaten en alle...’

In plaats van mijn mond te houden bleef ik de journalisten verdedigen. De vrederechter bleef de advocaten verdedigen... In de brik brak een woordenstrijd uit.

‘En die geneeskunde van u?’ viel ik uit. ‘De geneeskunde? Wat stelt dat voor? Liegt u soms niet? U haalt alleen maar centen binnen! Wat is een dokter? Een dokter is het voorwoord van een doodgraver... zo is dat! Trouwens, ik weet niet waarom ik met u debatteer. Alsof u weet wat logica is! U komt van de universiteit, maar redeneert als een badhuisknecht...’

‘Maak van uw hart geen moordkuil! Al kan het naar mijn mening ook zonder beledigingen!’

‘We schelden op journalisten en advocaten,’ baste Predpolozjenski, ‘maar het grootste liegbeest zien we niet eens... Babbel maar eens met mijn schoonpapa, op het gebied van kletskoek steekt hij iedere advocaat in zijn zak...’

En zo voort... Woord na woord, grimas na grimas, roddel na roddel, en de zaak ontaardde in God mag weten wat...

Alles wat we gedurende de winter tegen de anderen hadden opgekropt deden we uit de doeken. We staken oude vrijsters naar de kroon.

Terwijl we, niet uitgeslapen en nog halfdronken, tegen elkaar konkelefoesden, was de zon almaar hoger geklommen... De nevel verdween geheel en een zomerse dag brak aan... Om ons heen was het stil, heerlijk...

Alleen wij verstoorden de stilte...

Bij het eerste moeras dat we tegenkwamen, klommen we uit de brik en sjokten kwaad, verongelijkt verschillende kanten uit. Kozojedov nam het op zich de onderlinge harmonie te herstellen. Hij wierp een driekopekemunt hoog de lucht in, schoot erop en miste niet. Met z’n allen pakten we het muntstuk op, telden het aantal hagelsporen en raakten zo’n beetje aan de praat.

Predpolozjenski joeg een kwartelkoning op en doodde hem. We feliciteerden hem en riepen ‘hoera’. De harmonie zou definitief zijn weergekeerd als de dokter er geen stokje voor had gestoken. Terwijl wij Predpolozjenski feliciteerden met zijn eerste succes, liep hij naar de brik, knoopte de proviandbundel open en begon zichzelf te vergasten op een slokje en een hapje.

‘Dokter! Wat doet u daar?’ riep Otletajev.

‘Eten en drinken.’

‘Waar haalt u het recht vandaan daarover te beschikken?’

‘Hoezo?’

‘Is dat voor u gereserveerd? Neem me niet kwalijk, maar zo’n ploertigheid snap ik niet! Hij kon niet wachten! Welke fles hebt u opengemaakt? Hemellief! Dat is mijn brandewijn! Waar haalt u het recht vandaan, mijnheer?’

‘Niet schreeuwen, alstublieft! Zachtjes!’

‘Maar die brandewijn heb ik voor mezelf meegenomen! Ik heb een zwakke gezondheid, neem brandewijn mee, en... moet je nou zien! Heeft hij hem opengemaakt! Verdorie! Pak die balyk* in!’

‘Dat doe ik niet! Het moet een onfatsoenlijk en onverfijnd man als u bekend zijn dat op de jacht alles gemeenschappelijk is... Neem me niet kwalijk, wat bent u een lomperik!’

De dokter leegde zijn glaasje brandewijn en sneed om Otletajev te pesten een enorm stuk balyk af. Predpolozjenski vloog op de brik af en sloeg om zijn schoonvader dwars te zitten zó uit de fles de helft van de brandewijn achterover. De tranen sprongen Otletajev in de ogen.

‘Doen jullie dat expres?’ fluisterde hij, ‘ook goed! Goed! Dus zo willen jullie... Merci beaucoup...’

De vrederechter, onwetend van het gebeurde, kwam naar de brik.

‘Hé... Aan de hapjes?’ vroeg hij. ‘Is dat niet wat vroeg? Nou ja, eentje kan geen kwaad... Op jullie gezondheid!’

De vrederechter schonk zich een glaasje brandewijn in en dronk het leeg.

‘Heel goed! Prachtig!’ riep Otletajev nu.

‘Wat is prachtig?’ vroeg de vrederechter.

‘Niks...’

Otletajev ging in de brik zitten, gooide de bundel in het gras, maakte een ironische buiging naar ons en sloeg de koetsier Pjotr op zijn rug.

‘Rijden!’ riep hij.

‘Waar gaat u heen?’ vroegen wij verbaasd...

‘Als jullie mij weerzinwekkend vinden... onbeschaafd... Kozojedov! Ga zitten, mijn beste! Hoe kunnen wij boeren met de geleerde heren uit jagen gaan? We zullen ze van onze aanwezigheid verlossen. Kom, vriend!’

‘Waar gaat u heen? Waarom hangt u de paljas uit?’

‘Als ik een paljas ben, waarom maakt u zich dan druk?.. Best! Ik bén ook een paljas... Vaarwel... ik ga naar huis...’

‘En wij dan?’

‘Jullie zien maar... Het is mijn brik.’

‘Zeg schoonpapa, zie je ze soms vliegen?’ riep Predpolozjenski.

Kozojedov ging naast Otletajev zitten en zette deemoedig zijn hoed af.

‘Ben je gek geworden?’ vervolgde Predpolozjenski. ‘Kom uit die brik!’

‘Dat doe ik niet. Vaarwel, schoonzoon. Je bent een ontwikkeld man, humaan, geciviliseerd... Terwijl ik... Wat ben ik?’

‘Jij bent een paljas! Heren, wat is dit? Wie heeft hem kwaad gemaakt? U, dokter? Verdomme, altijd steekt u uw geleerde neus in andermans zaken!’

‘Ik ben uw schoonvader niet... Ik verzoek u niet te brullen,’ zei de dokter beledigd. ‘Als u gaat brullen, vertrek ik ook...’

‘U doet maar! Een groot gemis! Allemachtig!’

De dokter haalde zijn schouders op, slaakte een zucht en klom in de brik. Met een moedeloos gebaar klom ook de vrederechter in de brik.

‘Zo doen we nou altijd,’ verzuchtte hij. ‘Nooit wordt het wat bij ons...’

‘Karren!’ riep Otletajev.

Pjotr smakte met zijn lippen, trok aan de leidsels en de brik kwam van zijn plaats.

Predpolozjenski en ik keken elkaar aan.

‘Stop!’ riep ik en rende achter het voertuig aan. ‘Stop!’

‘Stop!’ brulde Predpolozjenski. ‘Stop, schoften!’

De brik kwam tot stilstand en we stapten in.

‘Ik zal je hieraan herinneren,’ zei Predpolozjenski met fonkelende ogen, en hij dreigde zijn schoonvader met een vuist. ‘Aan alles! Tot je dood zal deze dag je heugen!’

De hele weg naar huis legden we in stilzwijgen af. In onze harten hadden de vreugdegevoelens van de hoogste orde plaatsgemaakt voor de akeligste sentimenten. We konden elkaar wel verscheuren en deden dit alleen niet omdat we niet wisten waar te beginnen... Toen we bij het huis van Otletajev aankwamen, zat madame Otletajeva op het terras koffie te drinken...

‘Zijn jullie er al?’ vroeg ze verbaasd. ‘Waarom zo vroeg?’

We stapten uit en begaven ons zwijgend naar de poort.

‘Heren, waar gaan jullie heen?’ riep madame Otletajeva. ‘En de koffie? En het middageten? Waar gaan jullie heen?’

We draaiden ons om naar het bordes en dreigden zwijgend en indringend met onze enorme vuisten. Predpolozjenski spuwde in de richting van het bordes, vloekte en liep naar de paardestal om te gaan slapen.

Een dag of twee later speelden Otletajev, Predpolozjenski, Kozojedov, de vrederechter, de dokter en ik thuis bij Otletajev een potje stoekolka.* Al kaartend vlogen we elkaar gewoontegetrouw in de haren...

Een dag of drie later scholden we elkaar stijf, en vijf dagen later staken we samen vuurwerk af...

We maken ruzie, roddelen, haten en verachten elkaar, maar opbreken kunnen we niet. Verbaas u niet en lach niet, lezer! Kom naar Otletajevka, breng er een winter en een zomer door, en u zult zien hoe het zit...

Een negorij is geen metropool... In Otletajevka is een kreeft een vis, domme August een mens, en ruzie een levend begrip...

==

TWEE SCHANDALEN

‘Stop, voor den duivel! Als die kattejankende tenoren niet ophouden met vals zingen, vertrek ik! Kijk in uw muziek, rooie! U, rooie, derde van rechts! Ik heb het tegen u! Als u niet kunt zingen, wat doet u dan verdomme op het podium met dat kraaiegekras van u? Overnieuw!’

Zo schreeuwde hij, roffelend met zijn stokje op de partituur. Zoals alle heren dirigenten met hun ragebollen wordt hem veel vergeven. Dat kan ook niet anders. Want als hij iemand naar de duivel wenst, scheldt en zich de haren uit het hoofd rukt, dan breekt hij daarmee een lans voor de heilige kunst, waarmee niemand durft te spotten. Hij is waakzaam, en wat zouden er zonder hem niet een akelige tussentonen de lucht in gezonden worden die voortdurend de harmonie verstoren en om zeep helpen! Hij koestert deze harmonie en is bereid daarvoor de hele wereld op te knopen en zichzelf erbij. Je kunt niet boos op hem worden. Als hij voor zichzelf een lans zou breken, dan was het wat anders!

Het merendeel van zijn bittere, ziedende gal viel een roodharig meisje ten deel dat derde van rechts stond. Hij was bereid haar te verslinden, door de aarde te laten verzwelgen, doormidden te breken en uit het raam te gooien. Ze zong het valst van iedereen, en hij haatte en verachtte haar, de roodharige, het meest van alles op aarde. Als ze door de grond was verzwolgen, ter plekke voor zijn ogen was doodgebleven, als de morsige lampenist háár in plaats van de lamp had aangestoken of publiekelijk afgeranseld – hij zou het uitgeschaterd hebben van geluk.

‘O, verduiveld! Snap toch eindelijk dat u net zoveel notie hebt van zingen en muziek als ik van de walvisvangst! Ik heb het tegen u, rooie! Breng haar aan het verstand dat daar geen ‘‘fis’’ maar gewoon een ‘‘f’’ staat! Leer dat onbenul noten lezen! Vooruit, zing het alleen! Begin! Tweede viool, opgedonderd met die ongesmeerde strijkstok van u!’

Het achttienjarige meisje stond er trillend bij, als een hard aangeslagen snaar, en keek in haar muziek. Haar kleine gezicht vlamde voortdurend op alsof het in brand stond. In haar ogen blonken tranen die ieder moment op de muziektekentjes met hun zwarte speldekopjes konden druppelen. Als haar zijdezachte gouden haar, dat als een waterval over haar schouders en rug viel, haar gezicht voor de mensen zou verbergen, zou ze gelukkig zijn.

Haar borst zwol als een golf onder haar korset. Daar, onder haar korset en borst, was het een verschrikkelijke chaos van verdriet, gewetenswroeging, zelfverachting, angst... Het arme meisje voelde zich schuldig, en haar geweten vrat haar vanbinnen helemaal op. Ze was schuldig tegenover de kunst, de dirigent, haar collega’s, het orkest en waarschijnlijk straks ook tegenover het publiek... Als dat haar zou uitfluiten, zou het duizendmaal gelijk hebben. Haar ogen waren bang de anderen aan te kijken, maar ze voelde dat iedereen vol haat en verachting naar haar keek... Vooral hij! Hij was bereid haar naar de andere kant van de wereld te slingeren, zo ver mogelijk van zijn muzikale oren vandaan.

God, wijs me te zingen zoals het hoort! dacht ze, en in haar hevig bevende sopraan klonk een wanhopige noot door.

Hij wilde deze noot niet begrijpen, schold en greep naar zijn lange haar. Hij had lak aan haar ellende: vanavond was de voorstelling!

‘Dit is bij de beesten af! Die griet is bereid me vandaag te kelen met haar geitestem! U bent geen primadonna, maar een wasmeid! Pak die rooie haar muziek af!’

Ze zou met alle liefde goed zingen, niet vals... Ze was ook in staat niet vals te zingen, ze verstond haar vak. Maar kon zij het soms helpen dat haar ogen haar niet gehoorzaamden? In plaats van naar haar bladmuziek te kijken en de bewegingen van zijn stokje te volgen, keken deze prachtige maar onbetrouwbare ogen, die ze tot haar dood zou vervloeken, naar het haar en de ogen van de dirigent... Haar ogen genoten van zijn warrige haardos en dirigentenogen, die vonken in haar richting sproeiden en waarnaar het griezelig kijken was. Het arme meisje was dolverliefd op het gezicht waarover donder en bliksem schoten. Kon zij het soms helpen dat haar beperkte verstand in plaats van op te gaan in de repetitie, over bijzaken dacht die een mens verhinderen te werken, te leven, kalm te zijn?..

Haar ogen richtten zich op de muziek, vlogen van de muziek naar zijn stokje, van het stokje naar zijn witte das, kin, snorretje en zo voort...

‘Pak haar muziek af! Ze is ziek!’ riep hij ten slotte. ‘Ik stop ermee!’

‘Ja, ik ben ziek,’ fluisterde ze deemoedig, bereid om duizendmaal vergeving te vragen...

Ze stuurden haar naar huis, en haar plaats in de voorstelling werd ingenomen door een ander, die een mindere stem had, maar wel het vermogen bezat haar eigen verrichtingen kritisch te bezien en naar eer en geweten te werken, zonder gedachten aan witte dassen of snorretjes.

Ook thuis liet hij haar niet met rust. Teruggekomen uit het theater viel ze op bed neer. Met haar hoofd onder het kussen gestopt zag ze in het duister van haar gesloten ogen zijn van razernij vertrokken kop, en het was alsof hij met zijn stokje op haar slapen sloeg. Deze woesteling was haar eerste liefde!

Haar eerste, mislukte liefde.

De dag na de repetitie kwamen haar kunstbroeders langs om naar haar gezondheid te informeren. In de kranten en op de affiches stond dat ze ziek was geworden. De theaterdirecteur en de regisseur kwamen langs, en beiden betuigden haar hun eerbiedige deelneming. Ook hij kwam.

Als hij niet aan het hoofd van een orkest staat en niet in zijn partituur kijkt, is hij een compleet ander mens. Dan is hij beleefd, beminnelijk en eerbiedig als een jongetje. Over zijn hele gezicht speelt een eerbiedig, zoetig lachje. Niet alleen verwenst hij haar niet, hij is zelfs bang om in damesgezelschap te roken en de benen over elkaar te slaan. Dan is er moeilijk een goedmoediger en fatsoenlijker man te vinden dan hij.

Hij kwam haar met een zeer zorgelijk gezicht vertellen dat haar ziekte een grote ramp was voor de kunst, dat haar collega’s en hijzelf er alles voor overhadden dat ‘notre petit rossignol’ gezond werd en tot rust kwam. O, die ziekten! Veel hadden ze de kunst ontnomen. Er moest tegen de directeur gezegd worden dat als het op het toneel zo zou blijven tochten, niemand bereid was in dienst te blijven, dan vertrok iedereen. Gezondheid was het kostbaarste goed op aarde! Hij drukte vol gevoel haar hand, slaakte een oprechte zucht, vroeg of hij nog een keer mocht langskomen en vertrok onder vervloeking van alle ziekten.

Een beste kerel! Echter, toen ze zich beter had gemeld en op het podium stond, wenste hij haar weer naar de baarlijke duivel en schoten er weer bliksems over zijn gezicht.

Eigenlijk was hij een door en door fatsoenlijk man. Op een keer stond ze leunend op een rozestruik met houten bloemen tussen de coulissen en volgde zijn bewegingen. Haar adem stokte van verrukking bij de aanblik van de man. Hij stond tussen de coulissen en dronk, luid schaterend, champagne met Mephistopheles en Valentin. De ene snedigheid na de andere kwam uit zijn mond, die gewoonlijk iedereen verwenste. Toen hij drie glazen op had, liep hij van de zangers weg en begaf zich naar de ingang van de orkestbak, waar de violen en cello’s al aan het stemmen waren. Glimlachend, stralend en armenzwaaiend passeerde hij haar. Zijn gezicht gloeide van genoegen. Wie zou hem een slechte dirigent durven noemen? Niemand! Ze bloosde en glimlachte hem toe. Hij, dronken, bleef staan en begon te praten: ‘Ik word week...’ zei hij. ‘Mijn God! Ik voel me zo goed vandaag! Ha! Ha! Jullie zijn vandaag allemaal zo mooi! U hebt prachtig haar! Mijn God, hoe kan ik tot op heden nooit gemerkt hebben dat deze nachtegaal zulke wonderschone manen heeft?’

Hij boog voorover en kuste haar schouder met haar lokken erover.

‘Ik ben week door die vervloekte wijn... Mijn lieve nachtegaal, we gaan toch geen fouten meer maken? Zullen we attent zingen? Waarom zingt u zo vaak vals? Vroeger overkwam u dat nooit, goudkopje!’

Diep geroerd kuste de dirigent haar hand. Zij nam ook het woord...

‘U moet me niet uitschelden... Want ik... ik... U maakt me kapot met uw gescheld... Ik kan er niet tegen... Ik zweer het u!’

Tranen sprongen haar in de ogen. Zonder het zelf te merken leunde ze tegen zijn elleboog, ze hing er bijna aan.

‘U weet immers niet... U bent zo gemeen. Ik zweer het u...’

Hij ging op de struik zitten en viel er bijna af... Om niet te vallen greep hij haar bij haar middel.

‘De bel, mijn kleintje. Tot de volgende pauze!’

Na de voorstelling ging ze niet alleen naar huis. Dronken, schaterend van geluk en week geworden reed hij met haar mee. Wat was ze gelukkig! Mijn hemel! Onder het rijden voelde ze zijn armen om haar heen en kon haar geluk niet geloven. Ze had het gevoel dat het lot haar beloog! Hoe het ook zij, een hele week las het publiek op het affiche dat de dirigent en zij, de zijne, ziek waren... Een hele week kwam hij haar huis niet uit, en deze week scheen hun beiden als een minuut toe. Het meisje liet hem pas gaan toen het gênant werd zich voor de mensen te verschuilen en niets te doen.

‘We moeten onze liefde lucht geven,’ zei de dirigent op de zevende dag. ‘Ik mis mijn orkest.’

De achtste dag zwaaide hij alweer met zijn stokje en wenste iedereen, de ‘rooie’ zelfs niet uitgezonderd, naar de duivel.

Zulke vrouwen beminnen als katten. Nu mijn heldin met haar boeman verkering had en met hem samenleefde, zette ze haar domme gewoonten niet overboord. In plaats van naar haar bladmuziek en zijn stokje te kijken, keek ze nog altijd naar zijn das en zijn gezicht... Op de repetities en tijdens de voorstelling zong ze voortdurend vals, zelfs nog meer dan vroeger. En hij schold haar dan ook uit! Voorheen schold hij alleen tijdens de repetities op haar, maar nu kon hij dat ook thuis doen, na de voorstelling, staande voor haar bed. Sentimenteel meisje! Ze hoefde onder het zingen maar even naar het geliefde gezicht te kijken om een hele kwart achterop te raken of een trilling in haar stem te krijgen. Als ze zong, keek ze vanaf het podium naar hem, als ze niet zong, stond ze tussen de coulissen en verloor zijn lange gedaante niet uit het oog. In de pauze kwamen ze samen in de kleedkamer, waar beiden champagne dronken en lachten om haar aanbidders. Als het orkest de ouverture speelde, stond ze op het toneel en keek naar hem door een kleine opening in het doek. Door die opening lachen acteurs om de kale koppen op de eerste rij en berekenen ze aan het aantal hoofden dat ze zien hun gage.

De opening in het doek richtte haar geluk te gronde. Een schandaal brak uit.

Op een dag in de carnavalsweek, wanneer de zaal het minst leeg pleegt te zijn, speelden ze De hugenoten.* Terwijl de dirigent zich voor aanvang tussen de lessenaars een weg baande naar zijn plaats, stond zij al bij het doek en keek gretig, met hartkloppingen door de opening.

Hij trok een zure, serieuze grimas en begon met zijn stokje alle kanten uit te zwaaien. De ouverture werd ingezet. Zijn knappe gezicht stond eerst vrij rustig... Maar daarna, toen de ouverture het middengedeelte naderde, begonnen de bliksems over zijn rechterwang te schieten en kneep hij zijn rechteroog dicht. Het gepruts kwam van rechts, waar de fluit ernaast zat en een fagot niet op tijd begon te kuchen. Dit gekuch kon een tijdige inzet verstoren. Daarna werd zijn linkerwang rood en begon te trekken. Wat een bewegingen en vuur speelden er over zijn gezicht! Ze keek naar hem en waande zich in de zevende hemel, op het toppunt van zaligheid.

‘Verdomde cello!’ mompelde hij snel, nauwelijks hoorbaar tussen zijn tanden door.

Deze cello kende zijn noten, maar wilde van een ziel niets weten! Mag je dit tere en zoetgevooisde instrument wel overlaten aan lieden die niet in staat zijn iets te voelen? Over heel het dirigentengezicht vlogen stuiptrekkingen, zijn vrije hand klauwde zich vast in de lessenaar alsof die er schuld aan was dat de dikke cellist alleen om het geld speelde en niet omdat zijn ziel het wilde!

‘Opgedonderd van het podium!’ klonk het van dichtbij...

Opeens begon het gezicht van de dirigent te stralen en te glimmen van geluk. Zijn lippen glimlachten. Een van de moeilijke passages was door de eerste violen meer dan briljant gespeeld. Dat doet een dirigentenhart goed. Mijn roodharige heldin was het ook aangenaam te moede, net of zij eerste viool speelde of een dirigentenhart had. Maar ze had geen dirigentenhart, ook al zat de dirigent erin. Kijkend naar zijn glimlachende gezicht, glimlachte het ‘rode duivelinnetje’ zelf ook... maar dit was niet de tijd om te glimlachen. Er gebeurde iets bovennatuurlijks en verschrikkelijk stoms...

De opening was ineens voor haar blik verdwenen. Waar was hij gebleven? Van boven kwam een geluid alsof er een kalme bries was opgestoken... Langs haar gezicht kroop iets omhoog... Wat was er gebeurd? Haar oog ging op zoek naar de opening om het geliefde gezicht te zien, maar in plaats van de opening zag ze ineens een hele lichtmassa, hoog en diep... In de lichtmassa doemden ontelbare lichtjes en hoofden op, en tussen al die verschillende hoofden zag ze dat van de dirigent... Het dirigentenhoofd keek haar aan en verstijfde van verbazing... Vervolgens maakte zijn verbazing plaats voor een onuitsprekelijk afgrijzen en wanhoop... Zonder het zelf te merken zette ze een halve pas in de richting van het voetlicht... Uit de tweede rij kwam gelach, en al snel verzoop het hele theater in een eindeloos gelach en gefluit. Verrek! In De hugenoten gaat een jongedame zingen met handschoenen aan, met een hoed en een jurk naar de allerlaatste mode!..

‘Ha-ha-ha!’

Op de eerste rij begonnen lachende kale koppen zich te roeren... Er ontstond tumult... En zijn gezicht werd zo oud en rimpelig als dat van Aesopus! Het ademde haat en verwensingen... Hij stampvoette en gooide zijn stokje, dat hij nog niet voor een maarschalkstaf zou verruilen, op de grond. Het orkest speelde nog even chaotisch door en verstomde... Ze stapte wankelend achteruit en keek opzij... Daar waren de coulissen, vanwaar bleke, boze smoelwerken haar aankeken... Dierlijke, sissende smoelen...

‘U ruïneert ons!’ siste de theaterdirecteur...

Het doek kroop langzaam omlaag, golvend en aarzelend, alsof het niet op de juiste plaats werd neergelaten... Ze wankelde en zocht steun bij een coulisse...

‘U ruïneert me, liederlijke, krankzinnige... o, de duivel hale je, allerwalgelijkst serpent!’

Zo sprak een stem die haar een uur daarvoor, toen ze zich klaarmaakte voor het theater, had toegefluisterd: ‘Onmogelijk om niet van je te houden, mijn kleintje! Jij bent mijn goede genius! Een kus van jou is het paradijs van Mohammed waard!’ En nu? Ze was verloren, echt waar, verloren!

Toen de orde in het theater hersteld was en de razende dirigent voor de tweede keer de ouverture had ingezet, was zij al thuis. Ze kleedde zich snel uit en sprong onder de deken. Liggend is sterven niet zo verschrikkelijk als staand of zittend, en ze was ervan overtuigd dat haar gewetenswroeging en wanhoop haar dood zouden zijn... Ze verborg haar hoofd onder het kussen en begon trillend, bang om na te denken en stikkend van schaamte onder de deken te woelen... De deken rook naar de sigaren die hij rookte... Wat zou hij zeggen als hij thuiskwam?

Hij kwam na tweeën ’s nachts. De dirigent was dronken. Van verdriet en razernij had hij zich bedronken. Zijn knieën knikten, zijn handen en lippen trilden als gebladerte in een zacht windje. Zonder zijn bontjas of muts af te leggen liep hij naar het bed en bleef een minuut zwijgend staan. Ze hield haar adem in.

‘Wij kunnen rustig slapen nadat we voor de hele wereld zijn afgegaan!’ siste hij. ‘Wij, de ware artiesten, kunnen ons met ons geweten verzoenen! Een ware artieste! Ha! Ha! Heks!’

Hij griste de deken van haar af en smeet hem naar de open haard.

‘Weet je wat je gedaan hebt? Je hebt me belachelijk gemaakt, verdomme nog aan toe! Weet je dat? Of weet je dat niet? Sta op!’

Hij rukte aan haar arm. Ze ging op de rand van het bed zitten en verstopte haar gezicht achter haar verwarde haar. Haar schouders beefden.

‘Vergeef me!’

‘Ha! Ha! Rooie!’

Hij rukte aan haar nachtpon en zag haar sneeuwwitte, prachtige schouder. Maar hij had geen oog voor schouders.

‘Mijn huis uit! Kleed je aan! Je hebt mijn leven vergiftigd, snertmeid!’

Ze liep naar de stoel, waarop haar kleren rommelig lagen opgetast, en begon zich aan te kleden. Ze had zijn leven vergiftigd! Wat gemeen en walgelijk van haar om het leven van deze grote man te vergiftigen! Ze zou weggaan om een einde te maken aan die gemeenheid. Om levens te vergiftigen hadden ze haar niet nodig...

‘Hoepel op! Ogenblikkelijk!’

Hij smeet haar een vestje in het gezicht en knarsetandde. Ze kleedde zich aan ging bij de deur staan. Hij zweeg. Maar zijn zwijgen duurde niet lang. Wankelend wees de dirigent haar de deur. Ze liep de vestibule in. Hij opende de voordeur.

‘Vort, rotwijf!’

En nadat hij haar smalle rug had beetgepakt, duwde hij haar naar buiten...

‘Vaarwel,’ fluisterde ze schuldbewust, en ze verdween in het duister.

Het was mistig en koud... Uit de hemel daalde een fijne motregen neer...

‘Opgeduveld!’ riep de dirigent haar achterna, en zonder naar haar geploeter door de modder te luisteren sloot hij de deur. Na aldus zijn vriendin de koude mist in gejaagd te hebben, ging hij in het warme bed liggen en begon te snurken.

‘Haar verdiende loon!’ zei hij ’s morgens bij het ontwaken, maar... hij loog! Er knaagde iets aan zijn muzikale ziel, heimwee naar zijn roodharige beklemde zijn hart. Een week liep hij rond alsof hij halfdronken was, lijdend, wachtend op haar en verscheurd door onzekerheid. Hij dacht dat ze terug zou komen, geloofde erin... Maar ze kwam niet. Het vergiftigen van iemand die ze meer dan het leven liefhad, stond niet op haar programma. Ze werd ‘wegens onbehoorlijk gedrag’ van de spelerslijst van het theater geschrapt. Het schandaal werd haar niet vergeven. Haar ontslag werd haar niet meegedeeld omdat niemand wist waar ze gebleven was. Men wist niets, maar vermoedde veel...

‘Ze is doodgevroren of verdronken,’ veronderstelde de dirigent.

Een halfjaar later was men haar vergeten. Ook de dirigent. Iedere knappe artiest heeft heel wat vrouwen op zijn geweten, en om ze je allemaal te herinneren, heb je een te groot geheugen nodig.

Alles op deze aarde wordt bestraft, als je deugdzame en godvruchtige lieden mag geloven. Werd de dirigent gestraft?

Ja.

Vijf jaar later was de dirigent op doorreis in de stad X. X. heeft een prachtige opera, en hij verbleef er één dag om met het operagezelschap kennis te maken. Hij logeerde in het beste Hôtel en op de ochtend na aankomst ontving hij al een brief – een duidelijk bewijs van de populariteit van mijn langharige held. In de brief verzocht men hem Faust* te dirigeren. Dirigent N. was onverwacht ziek geworden en zijn dirigeerstokje was vacant. Wilde hij, mijn held (zo vroeg men in de brief), zich niet de moeite troosten van de gelegenheid gebruik te maken en de meer dan muzikale burgers van de stad X. te vergasten op zijn kunst? Mijn held stemde in.

Hij nam het dirigeerstokje ter hand en de ‘vreemde’ musici zagen het gezicht met de bliksems en donderwolken. Veel bliksem. Logisch: zonder gerepeteerd te hebben moest hij direct in de voorstelling schitteren met zijn kunst.

Het eerste bedrijf verliep voorspoedig. Hetzelfde gold voor het tweede bedrijf. Maar tijdens het derde bedrijf voltrok zich een klein schandaal. Een dirigent is niet gewoon naar het toneel of waar dan ook naar te kijken. Al zijn aandacht is gericht op de partituur.

Toen in het derde bedrijf Margarethe, een schitterende, sterke sopraan, aan het spinnewiel haar lied inzette, glimlachte hij van genoegen: de jongedame zong heerlijk. Maar toen diezelfde jongedame een achtste te laat kwam, schoten bliksems over zijn gezicht en keek hij vol haat naar het podium. Maar het was gedaan met de bliksems! Zijn mond viel wijdopen van verbazing en zijn ogen werden groot als schoteltjes.

Op het podium, aan het spinnewiel, zat de roodharige die hij ooit uit haar warme bed had gejaagd en de donkere, koude mist in had geduwd. Aan het spinnewiel zat zij, de roodharige, al was ze niet helemaal meer degene die hij had weggejaagd, maar anders. Haar gezicht was als vroeger, maar haar stem en lichaam niet. Die waren sierlijker, gracieuzer en zekerder in hun bewegingen.

De dirigent sperde zijn mond open en verbleekte. Zijn stokje begon nerveus te bewegen, zwabberde ongecontroleerd op één plaats en viel stil...

‘Zij is het!’ zei hij hardop en hij schoot in de lach.

Verbazing, verrukking en een grenzeloze vreugde bevingen zijn hart. Zijn roodharige, door hem op straat gezet, was niet ten ondergegaan, maar een titaan geworden. Dat deed zijn dirigentenhart goed. Nog een ster erbij, en de kunst verslikte zich in zijn persoon van blijdschap!

‘Zij is het! Zij!’

Zijn stokje was stilgevallen, en toen hij dit wilde corrigeren en ermee zwaaide, kletterde het uit zijn hand op de grond... De eerste viool keek hem verbaasd aan en boog zich naar het stokje. De cello, die dacht dat de dirigent onwel was geworden, stopte en zette weer in, maar op het verkeerde moment... Geluiden begonnen te wemelen, kringelden in de lucht en hieven een hemelschreiend gekras aan, op zoek naar een uitweg uit de chaos.

Zij, de roodharige Margarethe, sprong op en mat met een woedende blik ‘dat dronken zooitje’ dat... Ze verbleekte en haar ogen vlogen over de dirigent...

Het publiek, dat hier buiten stond en geld had neergeteld, begon ondertussen te snateren en te fluiten...

Om het schandaal compleet te maken slaakte Margarethe een gil, dwars door het theater heen, hief haar armen op en helde met haar hele bovenlijf naar het voetlicht... Ze herkende hem en zag enkel nog de bliksems en donderwolken die weer op zijn gezicht waren verschenen.

‘O, verduiveld serpent!’ riep hij met een vuistslag op zijn partituur.

Wat zou Gounod wel niet gezegd hebben als hij had gezien hoe men de spot dreef met zijn schepping! O, Gounod zou hem vermoord hebben, en met recht!

Hij had voor het eerst van zijn leven een fout gemaakt, en die fout, dat schandaal vergaf hij zichzelf niet.

Met een bebloede onderlip rende hij het theater uit, vloog naar zijn hotelkamer en sloot zichzelf op. Drie dagen en nachten zat hij opgesloten en wijdde zich aan zelfbeschouwing en zelfkastijding.

De orkestleden beweren dat hij in die drie dagen grijs is geworden en zich de helft van zijn haar uit het hoofd heeft getrokken...

‘Ik heb haar beledigd!’ huilt hij tegenwoordig als hij wel eens dronken is. ‘Ik heb haar partij verpest! Ik ben geen dirigent!’

Waarom zei hij zoiets nou niet toen hij haar op straat had gezet?

==

VERLOOFD

I

==

Het was al een uur of tien in de avond en boven de tuin scheen een volle maan. In het huis van de Sjoemins was zojuist de door grootmoeder Marfa Michajlovna aangevraagde vigilie afgelopen, en Nadja, die even de tuin was ingegaan, kon nu zien hoe in de grote salon de tafel werd gedekt voor een klein souper en hoe haar grootmoeder in haar weelderige zijden japon druk in de weer was; vader Andrej, de aartspriester van de kathedraal, praatte ergens over met Nadja’s moeder Nina Ivanovna, en door het raam leek haar moeder in de avondlijke verlichting om een of andere reden heel jong; naast haar stond de zoon van vader Andrej, Andrej Andreïtsj, aandachtig te luisteren.

In de tuin was het stil, fris, en over de grond lagen roerloze donkere schaduwen. Ergens heel ver weg, buiten de stad, kon je kikkers horen kwaken. Je voelde dat het mei was, die lieve maand mei! Diep ademde je de lucht in en je zou wel willen geloven dat niet hier, maar ergens onder het hemelgewelf, boven de bomen ver buiten de stad, in de velden en de bossen, het leven van de lente zich nu ontvouwde, geheimzinnig, prachtig, rijk, heilig en niet te bevatten voor de zwakke, zondige mens. En je zou zomaar willen huilen.

Nadja was al drieëntwintig; vanaf haar zestiende had ze er vurig naar verlangd om te trouwen, en nu was ze eindelijk verloofd met Andrej Andreïtsj, dezelfde die achter het raam stond; ze vond hem leuk, de bruiloft was al vastgesteld op zeven juli, maar ondertussen voelde ze geen blijdschap, ze sliep ’s nachts slecht, haar vrolijkheid was verdwenen... Uit het souterrain, waar zich de keuken bevond, was door het open raam te horen hoe daar haast werd gemaakt, messen kletterden, de deur aan de katrol werd dichtgesmeten; het rook naar gebraden kalkoen en ingemaakte kersen. En om een of andere reden scheen het haar toe dat voortaan haar hele leven zo zou zijn, onveranderlijk, altijd maar door!

Er kwam iemand naar buiten die op het bordes bleef staan; het was Aleksandr Timofeïtsj, of gewoon gezegd: Sasja, een gast die een dag of tien eerder uit Moskou was aangekomen. Lang geleden had grootmoeder vaak een ver familielid over de vloer gehad: Marja Petrovna, een verarmde adellijke weduwe, klein, mager en ziekelijk, die dan op haar kosten teerde. Zij had een zoon, Sasja. Om een of andere reden werd van hem gezegd dat hij een geweldige schilder was, en toen zijn moeder stierf had grootmoeder hem voor haar zieleheil naar de Komissarovskoje-school* in Moskou gestuurd; na een jaar of twee was hij overgestapt naar het Instituut voor Schilderkunst, had daar bijna vijftien jaar doorgebracht en was met hangen en wurgen afgestudeerd op de afdeling architectuur; hij deed echter niets aan architectuur maar werkte op een Moskouse steendrukkerij. Hij kwam bijna iedere zomer naar grootmoeder, meestal heel ziek, om uit te rusten en beter te worden.

Hij droeg nu een dichtgeknoopte pandjesjas en een sleetse broek van zeildoek die onderaan gestopt was. Zijn hemd was niet gestreken en al met al bood hij een wat morsige aanblik. Broodmager, donker, met grote ogen, lange dunne vingers en een baard zag hij er niettemin knap uit. Hij was aan de Sjoemins gewend, alsof ze familie waren, en hij voelde zich bij hen thuis. De kamer die hij hier bewoonde werd sinds jaar en dag ‘Sasja’s kamer’ genoemd.

Staand op het bordes zag hij Nadja en hij liep op haar toe.

‘Het is fijn hier bij jullie,’ zei hij.

‘Natuurlijk is het fijn. U zou hier tot de herfst moeten blijven.’

‘Ja, dat moest ik maar doen. Ik denk dat ik tot september hier bij jullie blijf.’

Hij moest zomaar lachen en ging naast haar zitten.

‘Ik zit van hier naar mama te kijken,’ zei Nadja. ‘Ze lijkt zo jong! Mijn moeder heeft natuurlijk haar zwakheden,’ voegde ze er na enig zwijgen aan toe, ‘maar toch is ze een bijzondere vrouw.’

‘Ja, een goede vrouw...’ stemde Sasja in. ‘Uw moeder is op haar manier natuurlijk een heel goede en lieve vrouw, maar... hoe zal ik het u zeggen? Vanmorgen vroeg kwam ik in de keuken, liggen daar vier bedienden gewoon op de grond te slapen, er zijn geen bedden, in plaats van beddegoed lorren, stank, wandluizen, kakkerlakken... Precies hetzelfde als twintig jaar geleden, er is niets veranderd. Grootmoeder, tja, het is haar vergeven, daar is ze grootmoeder voor; maar uw moeder spreekt toch zeker Frans, ze doet mee aan toneelstukken. Zij zou het kunnen begrijpen, lijkt me.’

Als Sasja praatte stak hij altijd twee lange magere vingers naar zijn toehoorder uit.

‘Ik vind het er hier allemaal een beetje onbeschaafd aan toegaan, omdat ik het niet gewend ben,’ vervolgde hij. ‘Joost mag het weten, niemand die iets doet. Uw moedertje is de hele dag alleen maar aan het wandelen, als een hertogin, grootmoeder doet ook niets, u ook niet.’

Nadja had dit vorig jaar en, naar het haar voorkwam, eervorig jaar ook al gehoord, ze wist dat Sasja niet anders kon redeneren; vroeger had ze het vermakelijk gevonden, maar nu ergerde het haar om een of andere reden.

‘Dat is allemaal oude koek en verveelt me al lang,’ zei ze en ze stond op. ‘Verzin liever iets nieuws.’

Hij begon te lachen en stond ook op, en beiden liepen naar het huis. Lang, mooi en slank als ze was zag ze er zo naast hem heel gezond en elegant uit; ze was zich hiervan bewust en had met hem te doen, en ze voelde zich om een of andere reden ongemakkelijk.

‘En u praat te veel,’ zei ze. ‘U had het zojuist bijvoorbeeld over mijn Andrej, maar u kent hem helemaal niet.’

‘Mijn Andrej... Hij kan me wat, die Andrej van u! Ik vind het gewoon zonde van uw jeugd.’

Toen ze de salon binnenkwamen zette men zich daar al aan het souper. Grootmoeder, of zoals ze haar thuis noemden, grootmoe – heel gezet, lelijk, met dichte wenkbrauwen en een snor – was luid aan het woord en alleen al aan haar stem en haar manier van praten was te horen dat zij hier in huis de baas was. Ze bezat enkele rijen kramen op de markt en ook het oude huis met de zuilen en de tuin was van haar, maar ze bad iedere ochtend dat God haar mocht behoeden voor een faillissement, en moest dan huilen. Haar schoondochter, Nadja’s moeder Nina Ivanovna, blond, strak ingesnoerd, met een pince-nez en briljanten aan elke vinger, vader Andrej, een iele tandeloze oude man die keek alsof hij op het punt stond iets heel grappigs te vertellen, en zijn zoon Andrej Andreïtsj, Nadja’s mollige, knappe verloofde, die er met zijn krullende haar uitzag als een artiest of een kunstenaar, hadden het met z’n drieën over hypnotisme.

‘Jij bent bij mij in een week beter,’ zei grootmoe tegen Sasja, ‘je moet alleen wat meer eten. En wat zie je eruit!’ verzuchtte ze. ‘Verschrikkelijk! Werkelijk, de verloren zoon in levende lijve.’

‘Die de rijkdom zijns vaders verkwistte,’* zei vader Andrej langzaam, met lachende ogen, ‘en zich voedde tezamen met het redeloze vee, de vervloekte...’

‘Ik hou van mijn ouweheer,’ zei Andrej Andreïtsj, en hij klopte zijn vader op de schouder. ‘Een beste oude baas. Een goed mens.’

Allen zwegen. Sasja begon ineens te lachen en drukte zijn servet tegen zijn mond.

‘Dus u gelooft in hypnotisme?’ vroeg vader Andrej aan Nina Ivanovna.

‘Ik kan natuurlijk niet beweren dat ik erin geloof,’ antwoordde Nina Ivanovna, terwijl ze haar gezicht een heel serieuze, zelfs strenge uitdrukking gaf, ‘maar ik moet toegeven dat veel in de natuur mysterieus en onbegrijpelijk is.’

‘Ik ben het helemaal met u eens, hoewel ik daar mijnerzijds aan moet toevoegen dat het geloof voor ons veel wegneemt op het vlak van het mysterieuze.’

Een grote, moddervette kalkoen werd opgediend. Vader Andrej en Nina Ivanovna zetten hun gesprek voort. De briljanten aan Nina Ivanovna’s vingers glinsterden en even later glinsterden er tranen in haar ogen, ze was aangedaan.

‘Ik zou niet met u in discussie durven gaan,’ zei ze, ‘maar geeft u toe – er zijn in dit leven zoveel onopgeloste raadsels!’

‘Niet één, durf ik u te verzekeren.’

Na het souper speelde Andrej Andreïtsj viool, en Nina Ivanovna begeleidde hem op de vleugel. Hij was tien jaar geleden afgestudeerd in de letteren, maar hij werkte nergens, had geen bepaalde bezigheden en nam alleen af en toe deel aan liefdadigheidsconcerten; in de stad ging hij door voor een artiest.

Andrej Andreïtsj speelde; iedereen luisterde zwijgend. Op tafel stond de samowar zacht te pruttelen, en alleen Sasja dronk thee. Daarna, toen het twaalf sloeg, knapte ineens een vioolsnaar; ze moesten allemaal lachen, begonnen door elkaar te lopen en afscheid te nemen.

Nadat ze haar verloofde uitgeleide had gedaan ging Nadja naar haar kamer op de bovenverdieping, waar ze met haar moeder woonde (de begane grond was van grootmoeder). Beneden in de salon doofde men de lichten, terwijl Sasja er nog steeds aan de thee zat. Hij dronk altijd uitgebreid thee, op z’n Moskous, wel zeven glazen achter elkaar. Nadat Nadja zich had uitgekleed en naar bed was gegaan hoorde ze nog lange tijd hoe het personeel beneden opruimde en grootmoe zich boos maakte. Ten slotte werd alles stil en hoorde je alleen nu en dan Sasja beneden in zijn kamer hoesten met zijn diepe stem.

==

==

II

==

Toen Nadja wakker werd, zo rond een uur of twee, begon het al te dagen. Ergens in de verte klepperde een wachter. Ze had geen slaap, ze lag heel zacht en ongemakkelijk. Net als alle afgelopen meinachten ging Nadja in haar bed overeind zitten en begon na te denken. Haar gedachten waren dezelfde als die van vorige nacht – eentonige, overbodige en hardnekkige gedachten over hoe Andrej Andreïtsj haar het hof was gaan maken en haar een aanzoek had gedaan, hoe zij had ingestemd en daarna langzaam maar zeker waardering had gekregen voor deze goedmoedige, intelligente man. Maar nu het nog maar een maand was tot de bruiloft begon ze om een of andere reden bang en rusteloos te worden, alsof haar iets onbestemds en zwaars wachtte...

‘Tik-tok, tik-tok...’ klepperde de wachter lui. ‘Tik-tok...’

Door het grote oude venster was de tuin te zien, met in de verte de struiken van de weelderig bloeiende sering, slaperig en verlept van de kou; een dikke witte nevel zweefde zacht op de sering af en wilde haar bedekken. In de verre bomen krasten slaperige kraaien.

‘Mijn God, waarom is het me zo zwaar te moede!’

Misschien was het iets dat iedere verloofde vóór de bruiloft voelde. Wie weet! Of was het Sasja’s invloed? Maar Sasja vertelde al jaren achtereen hetzelfde, alsof hij een lesje opdreunde, en als hij praatte klonk hij altijd naïef en vreemd. Maar waarom kreeg ze Sasja toch niet uit haar hoofd? Waarom?

De wachter klepperde allang niet meer. Onder het venster en in de tuin waren vogels aan het rumoeren geslagen, de nevel was opgetrokken, alles rondom werd als met een glimlach door het lentelicht beschenen. Algauw kwam de hele tuin, verwarmd en gekoesterd door de zon, tot leven, dauwdruppels schitterden als diamanten in het gebladerte en de oude, al zo lang verwaarloosde tuin leek deze ochtend heel jong en feestelijk.

Grootmoe was al wakker. Sasja hoestte met zijn volle diepe stem. Je kon horen hoe beneden de samowar werd binnengebracht, stoelen werden verschoven.

De uren kropen voorbij. Nadja was allang opgestaan en had allang in de tuin gewandeld, maar de ochtend duurde maar voort.

Daar had je Nina Ivanovna met een behuild gezicht en een glas mineraalwater in haar hand. Ze deed aan spiritisme, homeopathie, las veel, praatte graag over de twijfels waaraan ze onderhevig was, en volgens Nadja had dat alles een diepe, mysterieuze betekenis. Nadja kuste haar moeder en liep samen met haar op.

‘Waarom moest je huilen, mama?’ vroeg ze.

‘Gister voor het slapengaan ben ik in een verhaal begonnen over een oude man en zijn dochter. De oude man werkt ergens... en zijn chef wordt verliefd op zijn dochter. Ik heb het niet uitgelezen, maar er komt zo’n passage in voor dat ik moeilijk mijn tranen in kon houden,’ zei Nina Ivanovna en ze nam een slokje uit haar glas. ‘Vanmorgen dacht ik eraan terug en moest ik weer huilen.’

‘Ik voel me de laatste dagen zo treurig,’ zei Nadja na een kort stilzwijgen. ‘Waarom kan ik ’s nachts niet slapen?’

‘Ik weet het niet, liefje. Maar als ik ’s nachts niet kan slapen, doe ik mijn ogen heel stijf dicht, kijk zo, en stel me Anna Karenina voor – hoe ze loopt en praat, of ik stel me iets historisch voor, uit de antieke wereld...’

Nadja voelde dat haar moeder haar niet begreep en ook niet kon begrijpen. Ze voelde dit voor het eerst in haar leven, en de schrik sloeg haar zelfs om het hart, ze kreeg de behoefte om zich te verstoppen en ze trok zich terug in haar kamer.

Om twee uur gingen ze aan tafel. Het was woensdag, een vastendag, dus kreeg grootmoeder borsjtsj zonder vlees en room en brasem met grutten voorgezet.

Om grootmoeder te plagen at Sasja zowel zijn gewone soep als de vastenborsjtsj. Hij maakte onder het eten voortdurend grapjes, maar hij vertelde ze omslachtig, steevast met een moralistische pointe, en het was helemaal niet grappig als hij, alvorens iets geestigs te zeggen, zijn enorm lange, uitgemergelde, bijna dode vingers opstak en de gedachte bij je opkwam dat hij heel ziek was en het vast niet lang meer zou maken; dan kon je wel huilen van medelijden.

Na het eten ging grootmoeder naar haar kamer om te rusten, Nina Ivanovna speelde even op de vleugel en ging toen ook weg.

‘Ach, lieve Nadja,’ begon Sasja zijn gebruikelijke gesprek na het eten, ‘luisterde u maar naar mij! luisterde u maar!’

Zij zat met gesloten ogen diep weggezonken in een ouderwetse fauteuil, terwijl hij zachtjes op en neer liep door de kamer.

‘Ging u maar studeren!’ zei hij. ‘Alleen ontwikkelde en heilige mensen zijn interessant, alleen aan hen is behoefte. Want hoe meer er van zulke mensen zijn, hoe eerder het koninkrijk Gods op aarde zal aanbreken. Van jullie stad zal dan uiteindelijk geen steen op de andere blijven, alles zal op z’n kop komen te staan, als door toverkracht zal alles anders worden. En dan zullen hier reusachtige, grandioze huizen komen, prachtige tuinen, wonderbaarlijke fonteinen, bijzondere mensen... Maar daar gaat het niet om. Het gaat erom dat de massa zoals wij die kennen, dat kwaad zoals het nu bestaat, er dan niet meer zal zijn, omdat ieder mens zal geloven en ieder zal weten waarvoor hij leeft en niemand zal steun zoeken bij de massa. Lieverd, engel, vertrek! Laat iedereen zien dat dit verstarde, grauwe, zondige leven u de keel uit komt. Laat het tenminste aan uzelf zien!’

‘Dat kan niet, Sasja. Ik ga trouwen.’

‘Ach, schei uit! Wie zit daarop te wachten?’

Ze liepen de tuin in, wandelden een stukje.

‘Hoe het ook zij, lieve vriendin, u moet er goed over nadenken, u moet begrijpen hoe onzuiver, hoe immoreel dit ijdele leven van u is,’ vervolgde Sasja. ‘Snap het dan: als u en uw moeder en uw grootmoedertje niets uitvoeren, dan wil dat immers zeggen dat er iemand anders voor u werkt, dat u teert op het leven van een ander; is dat soms zuiver, en niet kwalijk?’

Nadja wilde zeggen: ja dat is waar; ze wilde zeggen dat ze het snapte; maar tranen welden op in haar ogen, ze viel ineens stil, kromp helemaal ineen en verdween naar haar kamer.

Tegen de avond kwam Andrej Andreïtsj en speelde zoals gewoonlijk lange tijd viool. Hij was in het algemeen weinig spraakzaam en hij hield misschien wel zoveel van zijn viool omdat hij tijdens het spelen kon zwijgen. Na tienen, toen hij wegging en zijn jas al aanhad, omhelsde hij Nadja en begon begerig haar gezicht, schouders en handen te kussen.

‘Lieverd, mijn schat, schoonheid!..’ mompelde hij. ‘O, wat ben ik gelukkig! Ik ben buiten zinnen van verrukking!’

Het kwam haar voor dat ze dit al lang, al heel lang geleden had gehoord of ergens had gelezen... in een oude, verfomfaaide roman die ze allang had weggegooid.

In de salon zat Sasja aan tafel thee te drinken, waarbij hij het schoteltje op zijn vijf lange vingers had geplaatst; grootmoe legde een patience, Nina Ivanovna las. Het vlammetje in het iconenlampje knetterde en alles leek rustig en goed. Nadja zei welterusten en liep de trap op naar haar kamer, ging liggen en viel meteen in slaap. Maar net als de vorige nacht werd ze met het eerste ochtendgloren alweer wakker. Ze had geen slaap, het was haar onrustig en zwaar te moede. Ze zat met haar hoofd op haar knieën en dacht aan haar verloofde, aan de bruiloft... Onwillekeurig moest ze denken aan haar moeder, die niet van haar man had gehouden toen hij nog leefde, dat ze nu met lege handen zat en totaal afhankelijk was van grootmoe, haar schoonmoeder. En hoe Nadja ook nadacht, ze kon niet begrijpen waarom ze tot op heden in haar moeder iets bijzonders en buitengewoons had gezien, waarom ze niet had gemerkt dat ze een eenvoudige, gewone, ongelukkige vrouw was.

Sasja beneden sliep ook niet – ze kon hem horen hoesten. Hij is een vreemde, naïeve man, dacht Nadja, en je voelt dat zijn dromen, al die prachtige tuinen en wonderbaarlijke fonteinen iets dwaas hebben; maar vreemd genoeg stak er in zijn naïviteit en zelfs in die dwaasheden zoveel moois dat bij de gedachte alleen al dat ze misschien moest gaan studeren er een koude rilling door heel haar hart, heel haar borst voer en ze overspoeld werd door een gevoel van blijdschap, verrukking...

‘Maar beter niet denken, beter niet denken...’ fluisterde ze. ‘Daar moet ik niet aan denken.’

‘Tik-tok...’ klepperde de wachter ergens in de verte. ‘Tik-tok... tik-tok...’

==

==

III

==

Halverwege juni kreeg Sasja er opeens genoeg van en hij begon aanstalten te maken om naar Moskou te vertrekken.

‘Ik kan in deze stad niet wonen,’ zei hij somber. ‘Geen waterleiding, geen riolering! Ik ben vies van het eten: de smerigheid in de keuken is meer dan verschrikkelijk...’

‘Wacht nou, verloren zoon!’ praatte grootmoeder, om een of andere reden fluisterend, op hem in. ‘De zevende is de bruiloft!’

‘Geen zin.’

‘En je wilde tot september bij ons blijven!’

‘Maar nu heb ik daar dus geen zin in. Ik moet werken!’

Het was een vochtige, koude zomer geworden, de bomen waren nat, de hele tuin zag er onvriendelijk en naargeestig uit en je kreeg inderdaad zin om te werken. Beneden en boven klonken in de kamers onbekende vrouwenstemmen, bij grootmoeder ratelde een naaimachine: er werd haast gemaakt met de uitzet. Nadja kreeg alleen al zes bontjassen mee, waarvan de goedkoopste naar grootmoeders zeggen driehonderd roebel kostte! Het gedoe irriteerde Sasja; hij zat boos op zijn kamer; maar ze wisten ze hem toch over te halen om te blijven, en hij gaf zijn woord dat hij op één juli zou vertrekken, niet eerder.

De tijd ging snel. Op Petrusdag* ging Andrej Andreïtsj met Nadja naar de Moskousestraat om nog een keer naar het huis te kijken dat ze hadden gehuurd en dat al enige tijd voor het jonge paar in gereedheid was gebracht. Het was een huis met een bovenverdieping, die vooralsnog als enige was ingericht. In de salon lag een blinkende vloer van imitatieparket, er stonden Wener stoelen, een vleugel en een lessenaar voor de viool. Het rook er naar verf. In een gouden lijst aan de muur hing een groot olieverfschilderij van een naakte dame met naast zich een lila vaas waarvan het oor was afgebroken.

‘Een verrukkelijk schilderij,’ zei Andrej Andreïtsj met een zucht van eerbied. ‘Het is van Sjisjmatsjevski.’

Verder was er een zitkamer met een ronde tafel, een sofa en fauteuils die met een helblauwe stof waren bekleed. Boven de sofa hing een groot fotoportret van Andrejs vader met onderscheidingen en een kalotje op. Daarna betraden ze de eetkamer met dressoir, daarna de slaapkamer; in het schemerdonker stonden hier twee bedden naast elkaar, en het was alsof er bij de inrichting van de slaapkamer vanuit was gegaan dat het hier altijd heel fijn zou zijn en dat het ook niet anders kon. Andrej Andreïtsj leidde Nadja door de kamers en hield de hele tijd zijn arm om haar middel geslagen; ze voelde zich slap, schuldig, ze haatte al deze kamers, de bedden, de fauteuils, ze gruwde van de naakte dame. Het was haar inmiddels duidelijk dat ze niet meer van Andrej Andreïtsj hield of misschien wel nooit van hem gehouden had; maar hoe ze dit moest zeggen, tegen wie en waarom – dat begreep ze niet en kon ze niet begrijpen, hoewel ze er al die dagen en nachten over nadacht... Hij hield zijn arm om haar middel en praatte zo vriendelijk en bescheiden, hij was zo gelukkig, drentelend door die woning van hem; maar zij zag in dit alles louter platheid, domme, naïeve, onuitstaanbare platheid, en zijn arm om haar middel kwam haar hard en koud voor als een hoepel. Ze was er na aan toe om weg te rennen, in huilen uit te barsten, zich uit het raam te werpen. Andrej Andreïtsj leidde haar de badkamer binnen waar hij een kraan aanraakte die in de muur was aangebracht, en ineens begon het water te stromen.

‘Nou?’ zei hij en hij lachte. ‘Ik heb op zolder een reservoir van twaalfhonderd liter laten maken, dus straks hebben we altijd water.’

Ze liepen wat over de binnenplaats, gingen vervolgens de straat op en namen een huurrijtuig. Dikke stofwolken wervelden rond en het leek elk moment te kunnen gaan regenen.

‘Heb je het niet koud?’ vroeg Andrej Andreïtsj, zijn ogen dichtknijpend voor het stof.

Ze zweeg.

‘Sasja verweet me gisteren dat ik niets uitvoer, weet je nog?’ zei hij na even gezwegen te hebben. ‘Tja, hij heeft gelijk! Helemaal gelijk! Ik voer niets uit en kan niks. Mijn schat, hoe komt dat? Waarom staat de gedachte alleen al me tegen om ooit een kokarde op te spelden* en ergens in dienst te treden? Waarom word ik zo akelig als ik een advocaat of een leraar Latijn of een raadslid zie? O, moedertje Rusland! O, moedertje Rusland, hoeveel klaplopers en nuttelozen draag je nog met je mee! Wat lopen er veel mensen als ik op je rond, veelgeplaagd land!’

Hij generaliseerde zijn eigen nietsdoen en zag daarin een teken des tijds.

‘Als we getrouwd zijn,’ vervolgde hij, ‘gaan we samen naar het platteland, mijn lief, en daar zullen we werken! We kopen een lapje grond met een tuin, een rivier, en dan gaan we zwoegen, het leven bestuderen... O, wat zal dat fijn zijn!’

Hij zette zijn hoed af zodat zijn haren in de wind wapperden, maar zij luisterde naar hem en dacht: God, ik wil naar huis! Mijn God! Vlak bij huis haalden ze Andrejs vader in.

‘Kijk daar gaat mijn vader!’ zei Andrej Andreïtsj verheugd en hij zwaaide met zijn hoed. ‘Ik hou van mijn ouweheer, echt,’ zei hij terwijl hij met de koetsier afrekende. ‘Een beste oude baas. Een goed mens.’

Nadja liep het huis binnen, ze was boos, voelde zich niet lekker en ze bedacht dat er de hele avond bezoek zou zijn dat bezig gehouden moest worden, dat ze zou moeten glimlachen, naar de viool en naar allerlei onzin luisteren en alleen maar over de bruiloft praten. Grootmoeder zat bij de samowar, gewichtig en weelderig in haar zijden japon en hooghartig zoals ze er altijd uitzag wanneer er bezoek was. Vader Andrej kwam binnen met zijn sluwe lachje.

‘Het schenkt mij genoegen en weldadige vertroosting u in goede gezondheid aan te treffen,’ zei hij tegen grootmoeder, en het was moeilijk te zeggen of hij een grapje maakte of serieus was.

==

==

IV

==

De wind sloeg tegen de ramen en het dak; er klonk gefluit en in de kachel zong de huisgeest klaaglijk en somber zijn lied. Het was na middernacht. Iedereen in huis was al naar bed maar niemand sliep, en Nadja had steeds de indruk dat er beneden viool werd gespeeld. Er klonk een harde knal, waarschijnlijk was een vensterluik losgeschoten. Even later kwam Nina Ivanovna in alleen haar nachthemd binnen met een kaars.

‘Wat kleppert daar zo, Nadja?’ vroeg ze.

Met haar haren in een vlecht en haar schuchtere lachje leek haar moeder in deze onstuimige nacht ouder, lelijker en kleiner dan anders. Nadja herinnerde zich dat ze haar moeder pas nog zo bijzonder had gevonden en vol trots had geluisterd naar wat ze zei, maar nu kon ze zich met geen mogelijkheid voor de geest halen wat ze had gezegd; alles wat haar te binnen schoot was zo zwak en overbodig.

In de kachel zongen nu een paar bassen, en je kon zelfs horen: ‘A-ach, mijn Go-od!’ Nadja ging in haar bed overeind zitten, pakte ineens stevig haar haren vast en begon te snikken.

‘Mama, mama,’ zei ze, ‘lieve mama, als je eens wist wat er met mij gebeurt! Alsjeblieft, ik smeek je, laat me gaan! Ik smeek het je!’

‘Waarheen?’ vroeg Nina Ivanovna niet-begrijpend, en ze ging op het bed zitten. ‘Waarheen?’

Nadja huilde lange tijd en kon geen woord uitbrengen.

‘Weg uit de stad!’ zei ze ten slotte. ‘Er moet geen bruiloft komen, en die komt er ook niet – snap het dan! Ik hou niet van die man... En ik kan niet over hem praten.’

‘Nee, liefje van me, nee,’ begon Nina Ivanovna hevig geschrokken te prevelen. ‘Kalmeer – dit komt omdat je uit je doen bent. Dit gaat over. Die dingen gebeuren. Je hebt zeker gekibbeld met Andrej; maar twist tussen gelieven is zo weer afgezoend.’

‘Ach, mama, ga weg, ga weg!’ huilde Nadja.

‘Ja,’ zei Nina Ivanovna na een kort stilzwijgen. ‘Pas was je nog een kind, een klein meisje, maar nu ben je verloofd. In de natuur is de kringloop der materie eindeloos. Voor je het weet ben je zelf moeder, en een oude vrouw, en jij zult net zo’n eigenwijze dochter krijgen als ik.’

‘Lieve goeie mama, jij bent toch intelligent, en ongelukkig,’ zei Nadja, ‘je bent diep ongelukkig, waarom kraam je dan zulke platheden uit? Waarom in godsnaam?’

Nina Ivanovna wilde iets zeggen maar kon geen woord uitbrengen, ze snikte en ging naar haar kamer. De basstemmen begonnen weer in de kachel te loeien, Nadja werd ineens bang. Ze sprong uit bed en liep snel naar haar moeder. Nina Ivanovna lag met een behuild gezicht in bed met een blauwe deken over zich heen en een boek in haar handen.

‘Mama, luister naar me!’ zei Nadja. ‘Ik smeek je, laat het tot je doordringen en snap het dan! Snap nou gewoon hoe onbeduidend en vernederend ons leven is. Mij zijn de ogen geopend, en ik zie het nu allemaal. Wat stelt die Andrej Andreïtsj van jou nou voor? Hij is toch niet intelligent, mama! Here God! Snap het dan mama, hij is dom!’

Nina Ivanovna ging bruusk overeind zitten.

‘Jij en je oma martelen me!’ zei ze met een snik. ‘Ik wil leven! leven!’ herhaalde ze en ze sloeg zich twee keer met een vuist op de borst. ‘Geef me toch mijn vrijheid terug! Ik ben nog jong, ik wil leven, maar jullie hebben een oude vrouw van me gemaakt!..’

Ze huilde bittere tranen, ging liggen en vouwde zich onder de deken helemaal op, en ze zag er heel klein, zielig en dom uit. Nadja ging naar haar kamer, kleedde zich aan en begon aan het raam gezeten op de ochtend te wachten. Zo zat ze de hele nacht na te denken, terwijl iemand van buiten almaar op het vensterluik bonsde en floot.

De volgende ochtend klaagde grootmoeder dat de wind die nacht in de tuin alle appels van de bomen had gerukt en dat een oude pruimeboom was omgewaaid. Het weer was grijs, druilerig en troosteloos, je zou bijna de lampen aandoen; iedereen klaagde over de kou, en de regen roffelde op de ramen. Na de thee liep Nadja Sasja’s kamer binnen, knielde zonder een woord te zeggen in de hoek bij zijn fauteuil neer en sloeg haar handen voor haar gezicht.

‘Wat is er?’ vroeg Sasja.

‘Ik kan het niet...’ zei ze. ‘Hoe heb ik hier vroeger kunnen leven, ik snap het niet, ik kan er niet bij! Mijn verloofde veracht ik, mezelf veracht ik, ik veracht heel dit ijdele, zinloze leven...’

‘Kom, kom...’ zei Sasja, die nog niet begreep wat er aan de hand was. ‘Het is niets... Het is goed.’

‘Dit leven komt me de keel uit,’ vervolgde Nadja, ‘ik hou het hier geen dag meer uit. Morgen ga ik hier weg. Neem me met u mee, om godswil!’

Sasja keek haar enige tijd verbaasd aan; ten slotte begreep hij het en hij werd blij als een kind. Hij zwaaide met zijn armen en liet zijn pantoffels roffelen, alsof hij van blijdschap een dansje maakte.

‘Geweldig!’ zei hij handenwrijvend. ‘God, wat is dit goed!’

Zij keek hem intussen als betoverd aan zonder met haar grote, verliefde ogen te knipperen, verwachtend dat hij haar ogenblikkelijk iets veelbetekenends, grenzeloos belangrijks zou zeggen; hij had nog niets tegen haar gezegd, maar het scheen haar al toe dat zich voor haar iets nieuws en wijds openbaarde dat ze vroeger nooit had gekend, en ze keek nu vol verwachting naar hem, tot alles bereid – desnoods de dood.

‘Morgen ga ik weg,’ zei hij na even nagedacht te hebben, ‘en u gaat mee naar het station om me uit te zwaaien... Uw bagage stop ik in mijn koffer en ik koop voor u een kaartje; bij de derde bel stapt u in – en dan gaan we. U rijdt met me mee tot Moskou, en vandaar gaat u alleen naar Petersburg. Hebt u een paspoort?’*

‘Ja.’

‘Ik zweer u dat u er geen spijt of berouw van zult hebben,’ zei Sasja bevlogen. ‘U vertrekt, zult gaan studeren, en laat verder het lot u maar meevoeren. Als u uw leven omgooit, zal alles veranderen. Het belangrijkste is dat u uw leven omgooit, de rest is niet belangrijk. Ziezo, dus morgen gaan we?’

‘O ja! Om godswil!’

Nadja verbeeldde zich dat ze heel opgewonden was, dat het haar zwaarder te moede was dan ooit, dat ze nu tot aan haar vertrek zou moeten lijden, vol kwellende gedachten; maar zodra ze in haar kamer was en even op bed ging liggen, viel ze onmiddellijk in slaap, en ze sliep tot de avond als een blok, met een glimlachje op haar behuilde gezicht.

==

==

V

==

Een huurrijtuig was besteld. Nadja, al in haar mantel en met een hoed op, ging naar boven om nog een blik te werpen op haar moeder, en op al haar spulletjes; ze stond even in haar eigen kamer bij haar nog warme bed, keek om zich heen en liep toen zachtjes naar haar moeder. Nina Ivanovna sliep, in de kamer was het stil. Nadja kuste haar moeder en streek haar haar glad, bleef een minuut of twee staan... Daarna liep ze rustig weer naar beneden.

Buiten goot het van de regen. Het rijtuig met dichte kap stond drijfnat bij het bordes.

‘Je past er niet bij, Nadja,’ zei grootmoeder toen het personeel de koffers begon in te laden. ‘En dat je zin hebt iemand met zulk weer uit te zwaaien! Blijf liever thuis. Moet je zien hoe het regent!’

Nadja wilde iets zeggen maar kon het niet. Toen hielp Sasja Nadja instappen, hij dekte haar benen toe met een plaid en vond ook zelf een plaatsje naast haar.

‘Alle goeds! God zegene je!’ riep grootmoeder vanaf het bordes. ‘En schrijf ons, Sasja, uit Moskou!’

‘Doe ik. Tot ziens, grootmoe!’

‘De hemelse koningin behoede je!’

‘Tjonge, wat een weertje,’ zei Sasja.

Nadja begon nu pas te huilen. Het was haar nu duidelijk dat ze echt wegging, iets wat ze toch niet had geloofd toen ze van haar grootmoeder afscheid nam en toen ze naar haar moeder keek. Vaarwel, stad! Ineens schoot het haar allemaal te binnen: Andrej, zijn vader, de nieuwe woning, de naakte dame met de vaas; en dit alles joeg haar geen angst meer aan, bedrukte haar niet, maar was iets naïefs en onbeduidends geworden dat steeds verder achter haar kwam te liggen. En toen ze in de trein zaten en deze zich in beweging zette slonk heel dat verleden, dat zo groot en serieus was geweest, tot een propje ineen en ontvouwde zich de enorme, weidse toekomst waar tot dan toe zo weinig van te merken was geweest. De regen roffelde op de wagonramen, je zag alleen maar groene velden, telegraafpalen en vogels op de draden flitsten voorbij, en vreugde benam haar ineens de adem: ze wist weer dat ze de vrijheid tegemoet ging, dat ze ging studeren, en dat dit alles hetzelfde was als wat ooit, heel lang geleden, ‘bij de kozakken gaan’ genoemd werd. Ze lachte en huilde en bad tegelijkertijd.

‘’t Gaat gesmeerd!’ gniffelde Sasja. ‘’t Gaat gesmeerd!’

==

==

VI

==

De herfst was verstreken, en daarna de winter. Nadja had erge heimwee en dacht iedere dag aan haar moeder, haar grootmoeder en ook aan Sasja. De brieven van thuis waren kalm en vriendelijk, alles leek vergeven en vergeten. Na de examens in mei ging ze gezond en opgewekt naar huis en onderweg maakte ze in Moskou een tussenstop om Sasja te zien. Hij was nog hetzelfde als vorige zomer: met zijn baard, zijn warrige haar, in dezelfde pandjesjas en broek van zeildoek, met nog dezelfde grote, prachtige ogen; maar hij zag er slecht, afgemat uit, hij was ouder en magerder geworden en moest de hele tijd hoesten. En om een of andere reden kwam hij Nadja grauw en provinciaals voor.

‘Mijn God, daar hebben we Nadja!’ zei hij en hij lachte vrolijk. ‘Mijn lieverd, mijn duifje!’

Ze zaten even in de steendrukkerij, waar het rokerig was en een sterke, verstikkende lucht van inkt en verf hing; daarna gingen ze naar zijn kamer, waar het ook rokerig was, met een vloer vol fluimen; op tafel stond naast de afgekoelde samowar een gebroken bord met een donker stukje papier erop, en op de tafel en de vloer lagen een heleboel dode vliegen. Aan alles was te zien dat Sasja zijn persoonlijke leven verslonsde, dat hij leefde zoals het uitkwam, met een totale minachting voor comfort, en dat als iemand tegen hem zou beginnen over zijn persoonlijke geluk, zijn persoonlijke leven of over liefde voor hem, hij er niets van zou begrijpen en alleen maar zou lachen.

‘’t Gaat best, alles is goed afgelopen,’ vertelde Nadja haastig. ‘Mama is van de herfst in Petersburg bij me langs geweest, ze zei dat grootmoeder niet boos is, maar alleen de hele tijd naar mijn kamer gaat en de muren bekruist.’

Sasja keek vrolijk, maar hij hoestte geregeld en sprak met een krakerige stem, en Nadja, die hem opmerkzaam opnam, kon maar niet uitmaken of hij werkelijk ernstig ziek was of dat het maar zo leek.

‘Sasja, lieverd,’ begon ze, ‘u bent toch ziek!’

‘Welnee, ’t is niets. Een beetje maar...’