Richard Hemker

Dedalo, uit zee opgestaan

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 RICHARD HEMKER, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028220720

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

In dierbare herinnering aan Constance Boer, mijn moeder.

==

==

==

==

==

==

==

==

==

==

==

==

SAFFO Non sapevo che fosse così. Credevo che tutto finisse con l’ultimo salto. Che il desiderio, l’inquietudine, il tumulto sarebbero spenti. Il mare inghiotte, il mare annienta, mi dicevo.

BRITOMARTI Tutto muore nel mare, e rivive. Ora lo sai.

Cesare Pavese, Dialoghi con Leucò

##

De boodschapper van het gerecht, een imposante verschijning met vlerken van handen en een gebiedend kakement, bleek tegen zijn taak niet opgewassen. Schutterig stond hij in de deuropening en met droge mond las hij het vonnis voor. Als hij de reus had durven aanzien, zou hij hebben vastgesteld dat deze bemoedigend naar hem glimlachte, en toen de functionaris het document weer opvouwde en zich met een ongecontroleerde ruk omdraaide naar de galerij, maakte Giancaluna een buiging. Nu dat het einde vaststond, bleek zijn weerbarstig geheugen de reus geheel ter wille. De oude vrouw die hem had opgevoed trad naar voren en vertelde andermaal hoe ze hem gevonden had midden in de nacht, op een open plek in het bos, een peuter zo groot als een kalf, met open mond opziend naar de sterren. De smederij met tegen de muren de scheepsankers. De wolvin. De glooiende weiden waar hij koeienpoep stal om de fruitgaard te bemesten. Een cipier kwam binnen om te vragen of hij nog wensen had. Giancaluna gaf te kennen dat hij bij zijn terechtstelling zicht wilde hebben op het oosten. De nacht brak aan. Met zijn geweldige kracht trok Giancaluna de middelste spijlen van het tralievenster opzij. Hij had zich er wellicht langs kunnen wringen, maar een ontsnapping kwam niet in hem op. Hij wilde slechts ruimte scheppen om de nachthemel ongestoord te kunnen indrinken. En als hij aan de wolvin dacht, dan was het vol dankbaarheid en werd hij niet langer verstikt door verdriet om haar dood. Wat hem speet was dat hij de onbemande ezelkar nooit meer gezien had sinds hij in het havenstadje was aangekomen. Maar het was een lichte, bijna zoete spijt. Het was niet meer nodig. En zo kwam daar het moment van de terechtstelling. Aan de voet van de toren waren scherpgepunte houten palen ingegraven. Toen de reus op de trans verscheen gloorde in het oosten al de ochtend. Aan de polsen geketend stapte hij op de executiesteen die tussen twee van de tinnen was ingemetseld. Beneden hem bad het volk met geluidloos bewegende lippen voor de reus, de bleke gezichten afgetast door het eerste licht. Vooraan stond de piratenweduwe. Zij keek in geconcentreerde spanning omhoog, als zon ze op een manier om hem op te vangen. De reus verzocht om een laatste ogenblik. Achteraan zag hij in alle scherpte, met een oog dat al van hem los was geraakt, de jonge Nuto, de handen voor het gezicht geslagen. Rustig maar, prevelde de reus. Wie niet beter wist zou zeggen dat hij zichzelf moed insprak, maar dat was niet nodig. In het oosten, in het diepe lichtblauw, vlamde bleek de Morgenster. Hij draaide zijn hoofd en achter de menigte, in de verlaten hoofdstraat die naar de noordelijke poort voerde stak een onbemande ezelkar traag de weg over. Het dier was gekomen. Neem mij mee, juichte het in de reus. Verheugd knikte hij naar de bedremmelde beul. Werp mij nu dan terug de hemel in. De stok trof zijn rug en hij viel, het hoofd vooruit als een duiker. En de menigte luisterde ademloos naar het natte scheuren van zijn vlees en het gemoffeld kraken van zijn botten. Giancaluna heeft het niet gevoeld, die was daar al niet meer.

==

==

==

EEN

1533

==

==

==

##

Na een bravourestuk van de jonge Janitsaar Sokollu wordt de vestingstad Bitlis veroverd. Cloridano en vorst Rusak worden onthoofd. Prinses Sidar wordt door het Ottomaanse leger meegevoerd naar Constantinopel.

==

*

==

Een enkeling zal na het leven voor bepaalde tijd verbonden blijven met het aards bestaan. Het is een wankele toestand. Ten eerste is er de onzekerheid over een opdracht. Waarom ik hier? En net als bij de levenden lijkt daar soms een helder antwoord op te lichten, waarna de hoop weer ondergaat in een algehele desoriëntatie. Ten tweede, en gelijkt de zwevende ziel daar niet evengoed op de levenden?, is er de kosmische hoogtevrees. Zal het hem ooit gegeven zijn om op te gaan in het al? Of zal hij ten slotte in onbevattelijke eenzaamheid buitelen uit het nu, voorbijschieten aan het toen en wegstorten in het niets?

Dan zijn daar de beperkingen, moeilijk in kaart te brengen vanuit het leven op aarde. Veilig kan worden gesteld dat de zwevende ziel beschikt over een begrensde tegenwoordigheid van geest; hij kan zich aan zijn eigen tijdsgewricht niet onttrekken en hij beweegt zich binnen een opgelegd scenario. In dromen en gedachten tracht hij zich mee te delen aan de mensen, maar de lijn met het aards bestaan is brokkelig. Het leidt niet zelden tot misverstanden. Hij zal zich inspannen om ongelukkige gebeurtenissen af te wenden en hij zal daarmee de onafwendbaarheid van het noodlot slechts bevestigen. Het zijn onder meer de manoeuvres van de zwevende ziel Cloridano die ten grondslag liggen aan deze geschiedenis.

==

==

==

==

##

Sidar was haar naam, prinses Sidar. Felle, beige ogen had zij, en rouwranden onder de nagels. Haar moeder en zus waren gestorven. Daar was nog slechts haar vader, vorst Rusak, laatste uit een Koerdisch-Jezidisch geslacht dat sinds heugenis de provincie Bitlis ten westen van het Van-meer bestierd had, nu eens verbonden aan het Rijk der Savafiden, dan weer aan het Ottomaanse Rijk. Meestal werd de pendel der geschiedenis juist voorvoeld en wist men zich naar de kerende machtsverhoudingen te voegen. Eens in de zoveel tijd werd het vorstendom overlopen. Vorst Rusak was regelmatig te zien op de omgang van zijn burcht. Vanaf deze plek zond hij zijn vier bonte kraaien in de vier windrichtingen. Het kon tien dagen duren, maar de dieren keerden weer. Gezegd werd dat de vorst uit hun gekras begreep wat er gaande was achter de verschillende horizonten en wat hij het beste kon doen om Bitlis tegen de grote machten te beschermen.

De hofhouding was bescheiden. Er waren de concubines, uit elke windstreek twee, want de vorst was een sanguinisch man. Eén eunuch kende het huis. Als majordomus en leermeester was de gesneden Finsaturni van beslissende invloed op Sidars vorming. Zijn wonderlijke naam is vermoedelijk terug te voeren tot een Maghrebijnse stam. Zelf ontleende hij aan de naam een ongerichte fascinatie voor Italië. Toen hij nog een jongen was vroeg hij reizigers die uit het westen kwamen al het hemd van het lijf, want hij verlangde vurig naar dit vreemde land. Een zijdehandelaar uit Cremona, een belezen man die op zijn weg terug uit de Aziatische steppen door Bitlis trok, werd anderhalf jaar in het paleis opgesloten. Elke ochtend om acht uur stapte de jonge majordomus met een schrijflei zijn vertrek binnen voor een urenlange sessie Italiaans. Toen Finsaturni zelf zijn hakkelende weg vond door de Vita Nuova en Orlando Furioso mocht de zijdehandelaar met achterlating van deze boeken zijn reis naar het westen hervatten.

In later jaren mat hij zich de naam Cloridano aan omdat Finsaturni, zoals hij terecht veronderstelde, als Italiaanse naam onwaarschijnlijk klonk. Cloridano zal hij dan verder heten.

In weerwil van zijn vurige aard, schuilde in vorst Rusak een verstandig man. Zijn kwetsbaarheid gold zijn dochter. Hij voelde voor haar een ontregelende liefde en in Sidars gezelschap wist hij niet wat te zeggen. Dan vertrouwde hij haar weer toe aan haar onafscheidelijke leermeester Cloridano en als hij die twee in de tuin zag lopen, Cloridano wijzend op de rijke flora, Sidar luisterend, de handjes parmantig op de rug gevouwen, dan vloekte vorst Rusak van ontroering. Sidar groeide. ’s Avonds speelden zij en Cloridano een complexe variant van het bordspel Alquerque en het meisje, aanvankelijk niet minder opvliegend dan haar vader, smeet menig zeepstenen bord stuk wanneer de eunuch haar met een van zijn uitgerekende combinaties had teruggedrongen. Enkele dagen later zou Sidar haar uitbarsting bekopen met een slag in het gezicht, schijnbaar om niets uitgedeeld door Cloridano, die daarop gelijkmoedig haar vuisten afweerde.

‘Ontmoet je woede, kijk hem in het gezicht,’ doceerde Cloridano met vlakke stem.

Uit razernij komt niets goeds voort, wilde de eunuch maar zeggen. En zij oefende zich uiteindelijk met succes in beheersing, al moest zij haar leven lang op haar tong bijten. Cloridano leerde haar converseren in een eeltloos Italiaans, hij leerde haar hoe God de hemel en de aarde geschapen heeft uit rook, hij leerde haar tweeëndertig verschillende dagvlinders benoemen en hij leerde haar zoveel meer. Cloridano had een doorzichtige bol, vuistgroot, van massief blauwig glas. Hij meende daar dingen in te zien. Zaken met betrekking tot hemzelf of tot de mensen die in zijn sfeer waren doorgedrongen. Dat waren er maar weinigen. Eigenlijk alleen vorst Rusak en Sidar.

‘Wat zie je dan?’

‘Verhalen. Soms jou.’

‘Wat van mij zie je dan?’

‘Ik zie niet direct jou. Ik kijk en dan denk ik aan jou. En ik voel wie je bent. Voor zover je tot me bent doorgedrongen natuurlijk.’

‘Wie ben ik?’

‘Sidar.’

‘Pff, geef mij ook zo’n glazen bol.’

‘Je bent sterk. Fel. Dwars. Behendig. Onvermijdelijk. Ondoordringbaar.’

‘Kan je zien wat er gebeuren gaat, zoals de Armeense waarzegsters?’

‘Nee.’

Dat was niet naar waarheid. Soms meende Cloridano te begrijpen wat te gebeuren stond. Soms zag hij ook iets in een staat van halfslaap. Hij wilde niet zien, hij sloot zijn ogen. Maar als hij zijn ogen sloot was daar dat gevoel te vallen, te vallen zonder einde.

‘Ik zie helemaal niets.’

Bozig gaf Sidar de glazen bol terug aan Cloridano, alsof het een gebroken cadeau was.

‘Zo werkt het niet. Je moet eerst jezelf zien. En om jezelf echt te kunnen zien moet je de ogen lenen van een ander. Dan moet je iemand in je eigen sfeer toelaten. Ik denk niet dat je dat kunt.’

‘Heus wel.’

Maar Sidar dacht zelf ook dat ze dat niet kon.

==

Sidar deelde in Cloridano’s passies, en samen, zo waren zij voornemens, zouden zij ooit de reis naar Italië maken. Eindeloos kon zij naar hem luisteren, Cloridano wijdbeens op zijn zeegroene poef, handen op de brede knieën, starend naar de geometrische figuren in het wandtapijt achter Sidar, als volgde hij daarin de draad van zijn verhalen.

‘De Kapudan Pasha had een kaperschip opgebracht. Hij liet de bemanning ophangen in het want en aan de boegspriet. Vanaf de kade zagen de vrouwen het schip de thuishaven binnenvaren. Zij beweenden hun geliefden en zij vervloekten de Kapudan Pasha. Een van de vrouwen herkende wat zij zag. Ondersteboven, hoog in het want, hing in rode broek, met gekliefd hoofd, haar man. Jaren eerder al had zij deze afloop voorspeld maar zij had de gedachte weggestopt. Zo kwam zij onbarmhartig in aanraking met een gave die ze vanaf dat moment heeft ingezet om in haar karig levensonderhoud te voorzien, zij werd waarzegster. Voor de vorm hanteerde zij een glazen bol waarin zij niets zag wat zij niet al wist.’

==

Toen Sidar de huwbare leeftijd van vijftien jaar naderde, bereikten alliantievoorstellen het vorstendom Bitlis. Afgevaardigden van nabijgelegen emiraten werden heengezonden. Ook adviezen van zijn eigen raadsheren sloeg vorst Rusak in de wind.

‘Zij zal trouwen allicht, maar niet dan nadat zij vorstin is van Bitlis. En zij zal trouwen met een gade naar eigen keuze.’

==

In die jaren vormde de provincie Bitlis een protectoraat van het Rijk der Savafiden, maar het machtsevenwicht verschoof opnieuw. Ver in het westen rommelde de Turkse trom en de honden kropen weg in de hoeken want boven de trom hoorden zij de hese bekkens en de kermende rietfluit. Een etmaal lang had de grond getrild toen in het jaar 1533 aan de einder het Ottomaanse leger verscheen. Het was in de eerste dagen van maart. Er lag nog volop sneeuw. Vanaf de omgang van zijn burcht zag vorst Rusak toe. Hij besefte dat hij eerder had moeten handelen. Dit was iets enorms en hij had het niet tijdig bemerkt. Putten werden geslagen, grachten werden gegraven, meerdere smidsen werden ingericht, alles wees erop dat grootvizier Pargali Pasha zich voorbereidde op een langdurig beleg. Tijd werd gebeid. Vorst Rusak was voorbereid op de roekeloze Turk, de bestormer die Gods wind in de rug voelde. Die drieste figuur had hij eerder afgehouden. Maar dit was iets anders. Hier gold een strategie. Vorst Rusak zond een van zijn raadsheren uit om te informeren naar de eisen van de belegger. De man keerde nooit terug. Gedurende drie manen deed zich slechts een enkele voorgewende aanval voor: een schijncharge van Bulgaarse ruiters, een stuk rots, groot als een herdershut, geschoten uit een kolossale katapult, dat een tiental meter voor de zuidwal neerplofte.

==

Binnen het Turkse kamp had een verschil van opvatting geleid tot tweedracht. Wekenlang pleitte de aanvoerder van de ruiterij, de spahi-hoofdman Adem Börit, hartstochtelijk voor een massale bestorming van de belegerde stad. Daartegenover had zich een gewiekste jonge officier der Janitsaren gesteld. Deze Mehmet Sokollu presenteerde een plan voor een tactische terugtrekking van het voltallige leger, waaruit zich dan gedurende zeven dagmarsen druppelsgewijs infanteristen uit het elitekorps zouden losmaken om terug te keren en zich even voor Bitlis samen te voegen tot een kleine veroveringsmacht die de stad bij nacht verrassen kon. Naar dit plan liet grootvizier Pargali Pasha zijn oor hangen. Tot woede van de cavaleriecommandant werd bevel gegeven op te breken. Het bood een verwarrende aanblik. Over de kale bergen trok het Ottomaanse leger terug in westelijke richting. Scheldend sprongen de manschappen opzij voor hun eigen ruiterij die in getergde galop haar diagonalen trok door de breed uitgewaaierde troepen. Vantussen de tinnen zag een beduchte vorst Rusak toe. Dit is niet wat het lijkt, meende hij. Hij stuurde er een kraai achteraan. Het dier keerde niet terug. Over het land lag een bedrieglijke rust. In de stad liepen de mensen op hun voorvoet om te voelen of de aarde weer zou gaan trillen. De lente was gekomen. Kraanvogels vlogen over in slordige constellatie, van het zuiden terug naar hun broedplekken in de Kaukasus. De bergflanken gloeiden op van de gele brem.

==

Sidar kende haar eigen zorgen. De dag van haar zeventiende verjaardag, de dag waarop zij naar geëerd gebruik de wildernis ten noorden van Bitlis in zou trekken, was inmiddels gepasseerd. Zij voelde een onweerstaanbare drang zichzelf te toetsen, daar waar geen mensen wonen, waar roedels wolven schuimen, waar beren schuilen en waar het koningskind zijn adel te bewijzen heeft door driekwart maan in eenzaamheid te overleven. Haar vader achtte de omstandigheden niet geschikt, Cloridano smeekte haar ervan af te zien, maar het ging hier om een geheiligde overgangsrite: als de kraanvogels waren overgevlogen mocht ook het koningskind gaan, dat was een toezegging die zij zich niet ontnemen liet. Aan de vooravond van Sidars vertrek probeerde Cloridano haar te binden met het verhaal van de piratenweduwe en de vrouw die haar kind ging halen achter de sterren. In de paleistuin klonk een jonge uil. Cloridano begon te praten.

‘Een jonge moeder wilde een derde kind. Zij raadpleegde de piratenweduwe want zij werd niet zwanger. De piratenweduwe zag in het kijkglas en keek snel weg. En, komt het kind? Het kind is er al, antwoordde de piratenweduwe. Het is verdwaald in de tijd. Zoek het niet want je zult zelf verdwalen. Maar de jonge moeder voelde zich geroepen. Wanneer het kind verdwaald is in de tijd, moest het in de tijd worden gezocht.’

Cloridano was op een stenen bank neergeploft, de handen op de knieën zag hij voor zich uit de avond in.

‘Hoe zoek je iemand in de tijd?’ wilde Sidar weten.

‘Dat vroeg ook de jonge moeder zich af. Het ligt voor de hand, dacht zij, dat zo’n zoektocht zich afspeelt in de nacht, wanneer achter onze gesloten ogen seconden zwellen tot jaren en jaren krimpen tot seconden. In haar hand hield zij een zwarte, eivormige steen gesloten opdat ze altijd haar weg terug kon vinden.’

‘Helpt dat, een steen in je slaap?’

‘Ja,’ antwoordde Cloridano beslist. ‘Dat helpt. Luister. De jonge moeder sloot haar ogen en de slaap overviel haar. Zij viel door een holte die zich opende in haarzelf. Dat is een vreemde gewaarwording, vallen door jezelf heen. Je stort niet de diepte in, je schiet niet omhoog, er lijken geen krachten te werken maar de gewaarwording te vallen is des te waarachtiger. Zij schrok wakker en schoot overeind in bed, de steen in haar linkerhand geklemd. De jonge moeder moest overgeven, van de hoogtevrees, meende zij, maar zij moest niet overgeven van de hoogtevrees, zij was zwanger. En het kind kwam, een jongen. Niets was aan hem te merken, maar zij begreep niet wie hij was en zij begreep niet langer wie zij zelf was. Het leven drukte op haar alsof zij geen jonge vrouw meer was. Ontdaan dwaalde zij tussen de bomen van een amandelgaard. De snelheid waarin zij leefde kwam niet overeen met de snelheid van de wereld. Op een dag was zij zoek. Overal werd zij gezocht, maar nooit is de jonge moeder gevonden. Wel vonden zij, geleund tegen een amandelboom, een oude vrouw. Niemand kende haar.’

‘En?’

‘Morgen vertel ik verder.’

‘Cloridano, kom, je weet dat ik vertrek.’

‘Dan zul je de afloop niet kennen.’

Neen, besloot Sidar, dan zal ik de afloop niet kennen. Die nacht lag zij wakker en zij moest zichzelf bedwingen om Cloridano niet te laten wekken opdat hij haar de afloop vertelde. Zij besloot dat dit de eerste fase moest zijn van haar test. De ochtend trof haar gebroken aan. Kom, het is tijd. En zij nam een bad en waste zich nauwgezet en kleedde zich traag en met sacrale aandacht, als wachtte haar een gevecht op leven en dood. Bij de poort stond haar vader.

‘Dag,’ sprak Sidar schor.

Vorst Rusak sloot zijn ogen en verwenste het lot dat zijn geliefden bij hem wegnam. Daar ging zij, de boog op de rug, de messen achter haar riem, een stevig touw negen keer gewikkeld om het smalle middel. Twee van zijn beste verkenners stuurde de vorst achter haar aan, met al zijn liefde klauwde hij naar een dochter die hij nooit zou weerzien. Hij had geen idee waartoe zij bij machte was. De eerste verkenner schoot zij dood van een afstand van tachtig meter. Zij voelde met een wijsvinger langs de vliesdun geslagen pijlpunt, zocht met haar gestrekte rechterarm de ideale curve, liet los en vertrouwde op de dodelijke inslag. De pijl trof de man vol en diep in het borstbeen. De prinses kuste het spanhout van geoliede taxus. De tweede verkenner verschalkte zij met een klassieke strik. Met haar distelige, taaie kracht haalde ze het over een tak geslagen touw razendsnel in en zie de verraste man ondersteboven hangen aan één been.

‘Ga terug,’ beet de prinses de ongelukkige toe. ‘Ga terug en vertel hem dat ik voorgoed mijn eigen weg ga.’

De verkenner droop af. Sidar trok verder. Langs meren, door bossen, richting kartelige horizonten. Zozeer vervloeide zij met de omgeving, werd zij een met de ruimte, dat het haar lukte de correlerende tijd te doen indikken en meer dan drie keer een kwartier slaap per dag had zij daarom niet nodig. Wanneer Sidar ging rusten, stelde ze zich voor dat een levensgroot specimen van Cloridano’s glazen bol als een stolp over haar neerdaalde. Het was een virtuele sfeer van zeven endaze waaronder zij beschermd lag terwijl haar ledematen krulden en uitschoten volgens de aanwijzingen van een diepe, enerverende slaap en wanneer zich een levend wezen binnen haar koepel waagde sprong zij automatisch op, klaarwakker, de hand aan de zijkant van haar laars, goedig aangestaard door een nieuwsgierige wilde grazer. De lente aarzelde, de nachten waren koud, maar hoe dolgelukkig was Sidar. Zo volledig in haar element als zij een eekhoorn vilt, het lemmet afspoelt in een ijzig stroompje, met droge twijgen een aarzelend vuurtje voedt, verzaligd gehurkt, in de wildernis voor niets bang. Het is bijna indiscreet haar hier te volgen, zij immers meent alleen te zijn als zij opgaat in haar temperament, bekken trekt, bij de aanblik van twee bostulpen iets vreselijks voorvoelt en in ademnood raakt, zich van een kronkelende keutel ontlast, huilend van plezier rolt door het natte gras, naakt zwemt bij nacht, vergeefs wolven aanroept, een doodsbenauwde beer naholt, opgaat in de tijd die dagelijks een sikkelvormig plakje uit de maan gutste en dan stuk voor stuk terugplaatste tot de maan een replica was van de maan op die doorwaakte nacht voorafgaand aan Sidars vertrek uit Bitlis. Minstens vier weken was zij nu weg. Ik moet terug, besefte Sidar. Wat zij aanvankelijk hield voor de bevangenheid om wat haar te wachten stond voor het doden van de verkenner, voor het te lang wegblijven, voor haar ongezeglijkheid in het algemeen, bleek, toen zij de laatste heuvel die het zicht op Bitlis verhinderde had geslecht, bevangenheid om iets veel groters.

==

Beneden haar was de stad in enkele uren op de knieën gedwongen. Onder aanvoering van Pargali Pasha hadden dertienhonderd infanteristen zich losgemaakt uit het terugkerende Ottomaanse leger en waren omgedraaid. Aangekomen bij Bitlis zijn zij vlot en geruisloos om de stad heen getrokken, naar de oostpoort waar de ommuring meer houvast bood. Met een nachtelijke beklimming van de omwalling wist Sokollu, de jonge officier der Janitsaren aan het hoofd van zesentwintig getrouwen, de wacht te verrassen. Na een fel treffen, waarbij achttien van de binnendringers het leven lieten, werd de operatie beloond. Van binnenuit zwaaiden de poorten open voor de nabijgeslopen krijgsmannen. Verzet werd nauwelijks nog geboden. Bij het ochtendgloren leidde men vorst Rusak voor de grootvizier. Pargali Pasha was niet van plan de man uit het zadel te lichten. Het leek hem onder de omstandigheden verkieslijk om vorst Rusak aan te stellen als vertegenwoordiger van de sultan. Waar rust heerst, gedijt de schatkist. Hier had de grootvizier gerekend buiten de agenda van de jonge officier Sokollu. Ten overstaan van de verzamelde soldaten nam deze het woord.

‘Mijn grootvizier, slaven zijn wij. Slaven van de almachtige Suleiman, Gods schaduw op aarde.’

Met een ongedurige handbeweging gebood Pargali Pasha de jonge Janitsaar zijn zeg te doen.

‘Gunt u mij, die deze nacht vele van zijn trouwste vechters verloor, meest lafhartig aangevallen in de rug, dat ik het hoofd van deze verraderlijke provincie Bitlis zal aanbieden aan de sultan der sultans.’

Het verzoek, eenmaal gesteld ten overstaan van manschappen en overwonnenen, kon niet worden geweigerd. Sokollu richtte de punt van zijn zwaard op de borst van vorst Rusak. Dit vertoon van edele wrok ergerde de grootvizier niet weinig. Hij kende Sokollu als een calculerende geest die hier de gelegenheid aangreep om een voornaam hoofd toe te voegen aan zijn erelijst. De jonge officier wilde zelf de executie voltrekken want een reputatie van wreedheid diende zijn loopbaan. Pargali Pasha beet de kaken op elkaar, snoof luidruchtig door zijn neus en knikte onmerkbaar. Zij bevonden zich op het plein voor de moskee. Vorst Rusak knielde neer op de aangestampte aarde. Hij dacht, hoe kon het anders, aan Sidar, en hij was verheugd dat zij tegen zijn wil was weggegaan. De eunuch Cloridano stapte naar voren en verzocht zijn meester op diens laatste reis te mogen vergezellen. Met een buiging nodigde Sokollu hem uit naast vorst Rusak te knielen. Het aanwezige volk sloeg de ogen neer. Twee keer suisde het zwaard, twee keer was een doffe plof te horen.

Zevenhonderd soldaten bleven achter. Aan hen vielen de vrouwen en de bezittingen toe van de zevenhonderd meest vermogende mannen van Bitlis die gevankelijk werden meegevoerd. Voor hen uit werden op twee berkenstammen het hoofd van hun vorst en het hoofd van Cloridano gedragen. De troepen vertrokken en de breedgeschouderde, ongehelmde Sokollu zocht zijn paard naast dat van de grootvizier te brengen. Niet ten onrechte beschouwde de Janitsarencommandant zichzelf als de bedwinger van Bitlis, en hij achtte de tijd daar voor een evaluatie van zijn positie. De grootvizier verdroeg Sokollu nauwelijks. De eerzucht, de dadendrang, de zorgvuldig afgepaste indolentie ter oefening van zijn autoriteit: hoe sterk herkende Pargali Pasha zijn eigen jonge persoon, en het stond hem ten zeerste tegen.

==

Op afstand, maar voldoende nabij om te zien welke hoofden voor de stoet uitgingen, zocht prinses Sidar haar evenwicht. Zij zakte neer op het pad dat was uitgehakt in een kalkhelling. Op de top van haar wanhoop overzag zij helder wat haar te doen stond. Zij kon niet terug de wildernis in. Elke bloem op een lange steel zou roepen om vergelding. Zij kon niet terug de stad in, waar het Ottomaanse beest was neergestreken. Zij was gebonden aan de hoofden, en op schuine afstand volgde de prinses de soldaten en de aan de halzen geketende gevangenen die zichzelf in geslagen cadans voortsleepten. Voor hen uit deinden de hoofden van vorst Rusak en Cloridano. Het krijgsvolk vermaakte zich met een bonte kraai die wiekte rond het hoofd van de vorst.

‘Tast toe,’ werd geroepen.

Het dier waakte integendeel over zijn meester. Een sperwer die landde op het hoofd van vorst Rusak en zich al boog over de bloedeloze wang, werd in razende vaart aangevlogen. En de sperwer, toch in alle opzichten een te formidabele tegenstander voor de kraai, zocht met haastige slag een heenkomen. Zo bleef het hoofd van de vorst intact, net als het hoofd van Cloridano, waar vogels zich niet waagden want de kale schedel glom levendig in het lentelicht en bleef roze zien, alsof er nog bloed doorheen stroomde. Drie dagen werd stevig doorgelopen. Niet meer dan vijf uur slaap werd toegestaan en op afstand volgde Sidar het ritme van rust en reveille. Op zo’n zestig mijl van Bitlis verenigden zij zich met het leger en werd kwartier gemaakt voor de nacht. Met de inname van Bitlis waren de spanningen tussen de krijgsmachtonderdelen niet opgelost. Rond een hoog vuur hurkte de spahi-hoofdman Adem Börit met zijn officieren bijeen en zij fluisterden op bittere toon. In een demonstratie van wat hij beschouwde als zijn nieuwe status wenste Sokollu te slapen in de buitenlucht. Op elke hoek van zijn brits liet hij een wachter opstellen. Het gesnurk van de jonge Janitsarenvoorman droeg ver en werd door de ruiterij opgevat als een provocatie.

Op zeshonderd meter afstand had Sidar beschutting gevonden onder een overhangende rots. Beneden haar brandden de vuren van het Ottomaanse kamp. De honger knaagde en de warme lentenacht voelde koud als steen. De keuze die zij gemaakt had wankelde. Toch, keren, daarin was nog het minste heil gelegen. Wat zij moest doen was de hoofden opeisen. De volgende ochtend werd Sidar door een van haar vaders kraaien gewekt uit een ijle doezel. Het roodkoper geringde dier kraste dat het een aard had. Sidar verstond het niet. Het kamp beneden haar was grootdeels opgebroken. De gevangenen waren al op weg gestuurd. De kraai ging steeds driftiger tekeer. Nooit had Sidar zich voor haar vaders vogels willen interesseren. Hoe dierbaar was haar nu de hompelige dans met half geheven vleugels en in antwoord op de kraai huilde Sidar met harde uithalen om al het verlorene. Het dier leek de tranen te willen duiden, de scheef geheven kop zo tragisch schrander. Sidars besluit stond vast. Zij zou zich bekendmaken en het hoofd van haar vader en dat van Cloridano opeisen.

Voort, voort. Zo sloop zij niet langer achter het leger aan, maar holde erheen met haar laatste krachten en wurmde zich door de achterhoede van karren met gewonden en de uitgeputte kwartiermakers van de voorgaande dag, die nu een rustiger tempo was gegund. Allen zagen het meisje verbaasd na zonder haar iets in de weg te leggen. Het was een geblokte Anatoliër, een Sekban, die haar opving. Ze was toen al halverwege de schare op weg naar voren. De man, niet veel groter dan Sidar maar onwaarschijnlijk breed, greep haar meteen door haar leren broek bij haar intieme delen en liet over zijn intenties geen twijfel bestaan. Hij sleurde haar naar een greppel, hield Sidar met zijn linkerarm in een nekklem en probeerde met zijn rechterhand zijn kruis te ontbloten, vanaf de rand van de weg aangemoedigd door zijn joelende kameraden. Sidar was opmerkelijk kalm en het was alsof ze Cloridano’s beheerste stem hoorde. Zie je woede in het gezicht, meisje. Ze tastte met haar vrije rechterhand naar het in haar laarsschacht verborgen foedraal en ze kreeg het mes te pakken tussen wijs- en middelvinger, raakte toen haar gemankeerde greep op het heft weer kwijt, wachtte de drie seconden die nodig waren voor een ultieme poging, trok haar beide knieën op, strekte haar arm tot het uiterste, wipte dan met twee vingers inderdaad het mes tevoorschijn, omvatte het heft met haar vuist en dreef het lemmet met een blinde zwiep in de korte nek van haar belager. De man was dodelijk getroffen. Hij liet Sidar los, kwam overeind uit zijn half liggende positie en greep verblekend naar de plek waar het bloed uit de wond spoot.

‘Kijk me aan,’ gilde Sidar, maar de man sprak haar taal niet en zijn ogen draaiden al weg. Hij kantelde en viel tot consternatie van zijn kameraden voor het meisje op zijn knieën en dan, na een vijftal eindeloze seconden waarin alle getuigen ademloos toezagen, viel hij met het bovenlijf voorover in de varens en bloedde daar verder leeg. Hoe goed had het steken haar gedaan, en dat ze daar trillend over haar hele lijf neerzag op de stervende Sekban was eerder van opwinding dan van ontzetting. De prinses werd ontwapend en door twee soldaten behoedzaam meegevoerd naar voren, waar de grootvizier gezeten op zijn kleine, zwarte hengst gemelijk voor zich uit zag, de honderden mijlen indachtig die voor hem lagen op weg naar Constantinopel. Waarom, vroeg hij zich af, had hij opdracht gekregen meteen weerom te keren? Waarom niet doorgestoten tot ver in het Rijk der Savafiden? Verliezen had hij nauwelijks geleden. Het droge seizoen zou voorlopig niet aanbreken. Hij was sneller opgeschoten dan was geraamd, de omstandigheden waren ideaal. Ach, mocht zich achter al deze inspanningen toch een hogere strategie laten ontdekken. In zijn rug klonk geroep. Het waren de overwonnenen die in al hun uitputting opgewonden kreten slaakten.

‘De prinses, ze hebben de prinses gevangen.’

‘Prinses, wij zijn met u, prinses Sidar.’

‘Leve prinses Sidar,’ riepen de twee die gedwongen waren de stammen met de hoofden van Cloridano en vorst Rusak te dragen.

==

De prinses werd voor de grootvizier geleid. Zij liet het minzaam geplooide gezicht van Pargali Pasha op zich inwerken en sloot dan kort de ogen om de man in te prenten op wie zij zich, al zou het dertig jaar duren, zou wreken. De grootvizier steeg af. Een tolk snelde toe.

‘En je knielt niet voor de vizier?’

‘Niet dan nadat ik de twee hoofden begraven heb.’

Pargali Pasha bekeek de kleine gestalte van Sidar, die uitdagend naar hem opzag. Dit is geen hoogmoed, begreep de grootvizier, dit is moed. Zij komt haar doden opeisen in de hel. Waarlijk een koningsdochter.

‘Waar is Sokollu?’ riep de grootvizier.

Daar stapte hij uit de omstanders naar voren. Gramstorig, zwarte baard, vast voornemens om zijn oorlogsbuit niet op te geven.

‘Sokollu, deze jonge prinses heeft mij verzocht om de hoofden van haar vader en haar leermeester.’

‘Geen sprake van,’ baste Sokollu. ‘Dwingt u mij niet opnieuw hun misdaden toe te lichten.’

De grootvizier stapte op Sokollu af, die groter was dan hij, maar daarvan was hier niets te merken. Hij hief zijn gezicht tot vlak voor dat van de Janitsarenhoofdman en gaf in langzame, ijzig uitgesproken woorden uiting aan zijn verbolgenheid.

‘Zij heeft de grootvizier een openbaar verzoek gedaan. Naar u weet is een verzoek aan de grootvizier, in het openbaar gedaan, een affront omdat het eigenlijk niet kan worden geweigerd. Er zijn nu twee oplossingen. Het verzoek wordt ingelost, dan wel de grootvizier wreekt zich op de partij die het verzoek doet. Dat laatste, Sokollu, ben ik niet van plan. Wat ik hier aan u laat is niets meer dan de conclusie van mijn besluit.’

De drieste Sokollu hervond juist op tijd zijn gevoel voor decorum. Hij deed een stap naar achteren en boog voor de grootvizier.

‘Uw wil is mijn bevel. Zij mag de hoofden begraven. Natuurlijk.’

‘Beschikt u dan verder over de prinses,’ sprak de grootvizier, milder gestemd. ‘Zij zal uw slavin zijn, maar zij blijft een prinses.’

==

Sidar had van de woordenwisseling niets verstaan. Wel begreep zij dat het niet de grootvizier was, maar deze Janitsaar met grommende wenkbrauwen die zij als het moest zou najagen tot aan de rand van de wereld. Sidar verzocht om het pikhouweel van de soldaat die was aangewezen voor het hakken van een kuil. Een moment zag zij op naar de strakke blauwe lucht en besloot toen om vijftig pas naar het zuiden te beginnen aan twee afzonderlijke kuilen in de droge vlakte. Op bevel van Pargali Pasha streken zij daar neer voor de nacht. Bij zonsondergang werden het hoofd van vorst Rusak en het hoofd van Cloridano begraven.

‘Vaarwel vader, vaarwel Cloridano,’ sprak Sidar hardop. ‘Moge ik uw beider namen waardig blijken.’

Haar woorden werden ruw verstoord.

‘Hier kan niet worden gezwegen.’

Met schallende stem was de timariot Adem Börit op de voorgrond getreden. Omdat de voorman van de ruiterij hier de belichaming wilde zijn van het voltallige Ottomaanse leger, had hij een halve cirkel laten ontruimen. Met zwaaiende armen richtte hij zich vooral tot het voetvolk, waar de door Sidar doodgestoken Sekban deel van had uitgemaakt. Het incident werd aangegrepen om uitdrukking te geven aan de verontwaardiging die nog immer leefde binnen de ruiterklasse van de spahi.

‘Wij hebben een medestrijder, een kameraad verloren. En niet in het vuur van de krijg, neen, aan een vrouw nota bene. Een vrouw die onze gelederen kennelijk zomaar mocht binnendringen. En deze misdaad is ongewroken gebleven. Sterker nog, aan de eisen van de vrouw wordt gehoor gegeven met de begraving van hoofden die ons niet toebehoren maar die toebehoren aan de sultan, onze gebieder.’

Grootvizier Pargali Pasha, nog geprikkeld over de toestand met Sokollu en de hoofden, moest zich beheersen.

‘Een vrouw mag te allen tijde haar eer verdedigen, sterker, daartoe is zij verplicht.’

‘Er is een soldaat van de sultan gestorven. Niet gevallen in de strijd, lafhartig neergestoken. Hier wordt een procesgang geëist en een veroordeling.’

Pargali Pasha verloor zijn geduld.

‘De veroordeling heeft plaatsgehad. De aanrander heeft zijn straf gekregen. Deze zaak is afgedaan. Ik ben hier rechter en gebieder.’

‘De sultan is onze gebieder.’

‘Hier ben ik de sultan,’ brieste de grootvizier.

In theatrale aanstoot sperde Adem Börit de ogen wijd open, alsof hij niet kon geloven wat hij de grootvizier zojuist had horen zeggen. Door een haag van zijn eigen manschappen stiefelde hij naar de paarden, floot om zijn hengst en draafde ervandoor in het paarse vooravondlicht. Pargali Pasha overwoog hem door enkele van zijn snelste ruiters te laten achterhalen, maar zag ervan af. Vroeg of laat zou de man worden opgebracht. Adem Börit, zo besloot de grootvizier, was nu vogelvrij. Insubordinatie en ondermijning van de hoogste bevelvoerder tijdens een veldtocht, veel ernstiger misdaden bestonden er niet. Een decreet van die strekking liet hij nog diezelfde avond opstellen en drie keer kopiëren. Onder het dicteren bedacht Pargali Pasha dat hij het meisje Sidar verder tegemoet wilde komen en het speet hem nu dat hij haar had aangeboden aan Sokollu. Liever had hij haar de vrijheid gegeven. Er was een geste die hij kon maken, bedacht hij, en hij verbaasde zich over zijn toewijding. Twee tufstenen platen uit Cappadocië liet hij naar de tent van Sokollu brengen. Met gekruiste benen zat zij onder het luifeldak. De secretaris Ketis Varda knielde bij haar neer.

‘De grootvizier biedt u deze gedenkplaten aan. Misschien wilt u nadenken over wat erin gebeiteld moet.’

Zij was verrast te worden aangesproken in haar eigen taal. Ketis Varda’s benadering stemde haar bijna kalm. Op haar vaders grafplaat kwam niets, besloot zij, want haar vader was op zijn indrukwekkendst geweest wanneer hij zweeg. Cloridano kreeg de woorden die hij haar had leren schrijven in Latijns schrift. Sidar tekende de woorden met een stokje in het zand. Ketis Varda tuurde er lang naar, stond op en maakte een buiging. Tot ver in de nacht klonk het tikken van een bedachtzame beitel.

’s Ochtends stond Sidar voor de geplaatste grafplaten. Ze had graag een kraai gezien. Nu ze hun bestemming hadden gevonden bevreemdden de woorden in het steen haar. Wanhopig was Sidar niet langer. Leegte voelde ze, leegte en woede.

De vijand stelde zich hoffelijk op en was daarmee des te grievender. Sidar weigerde een rijdier en verzocht te mogen lopen met haar geboeide volk. Zij wist gedaan te krijgen dat de mannen niet per vijf maar per twee aan elkaar geketend gingen. Het was, zo besefte zij, het enige wat zij voor hen kon doen en de tastbare hoop van haar stamgenoten dat zij zich een leider zou betonen die hen zou weten terug te brengen naar Bitlis, maakte dat Sidar ten slotte inging op Sokollu’s voorstel om de tocht naar Constantinopel voort te zetten op een muilezel, op een plek elders in de eindeloze oorlogskaravaan, tussen de keukenwagens en de civiele functionarissen die waren meegekomen, de tolken, de cartografen, de rekenmeesters, de weerwichelaars en de bruggenbouwers. ’s Avonds begaf Sidar zich naar de tent van Sokollu want zijn bescherming had zij nodig. Wanneer er niemand bij was, wisselden zij soms een woord in het Italiaans. Ten overstaan van anderen stak Sokollu de draak met Sidar. Spottend noemde hij haar zijn prinses, en in een grotesk vertoon van dienstbaarheid ging hij voor haar door de knieën. Onder het volk uit Bitlis steeg het moreel toen zij zagen hoe hun koningsdochter met zoveel respect benaderd werd. Maar het had een betekenis die hun ontging. Sokollu drentelde aan met dadels en zoete witte wijn. Zij voelde weerzin bij al wat deze man haar toestak.

’s Nachts, als Sidar wakker lag in Sokollu’s tent dacht ze aan wat haar in het leven nog te wachten stond. Zij werd nieuwsgierig naar het westen en bedacht dat ze geen prinses meer was als ze dat niet meer wilde zijn. Dat ze haar volk niet verlossen kon en dat dat ook haar taak niet was wanneer ze geen prinses was. Zo stierf de prinses, en Sidar voelde opluchting en zij verheugde zich bijna in wat voor haar lag, al wist ze niet hoe zich uit haar gevangenschap te bevrijden.

==

Sokollu zat voor de tent. Naast hem streek een bonte kraai neer, om de poot een roodkoperen ring. Het dier spreidde de vleugels en vloog bijna verticaal op tot grote hoogte. Er zijn tekenen, dacht Sokollu, die zich niet laten lezen en toch moeten worden onderkend.

==

TWEE

1508 – 1564

==

##

In de zestiende eeuw vertoonde de visserij aan de Dalmatische kust nog vele kenmerken van de visserij zoals die zich in de vroege middeleeuwen had ontwikkeld. Conserveringsmethoden waren beperkt en waar in tijden van oorlog of vasten de prijzen nog enigszins konden worden aangepast aan de stijgende vraag, leverden vis en schaaldieren zoals die langs de kust gevangen werden doorgaans niet veel op. Voor een marlijn of tonijn kon men een goede prijs bedingen, maar het vangen van deze dieren vergde moed en inzicht. Men moest bereid zijn de kust uit het oog te verliezen en dat waren er maar weinig. Als een retarius stond de visser dan op de voorplecht, de deining trotserend, een net met gewichten uitwerpend over een school tonijn, zijn harpoen drijvend in de flank van het zwaarste exemplaar voorhanden. De risico’s van deze methode waren niet gering en de voorkeur lag bij het vangen van krabben, sardientjes, inktvis, brasem en wat zich verder aandiende in de rijke wateren dicht onder de kust van het eiland Arbe. Talrijk waren de vissersboten, al te talrijk, en menigmaal raakte men in elkaars vaarwater. Na een reeks incidenten besloten drie vissersfamilies zich af te wenden. In het noordwesten van Arbe, achter het bos van Kampor, stichtten de Piscioneri, oorspronkelijk uit Calabrië, de Benvoglio’s, overgestoken uit Ancona, en de Mercins, verbannen Bergamasken, een eigen nederzetting.

==

Hoe heerlijk was het daar als de vijgen rijp waren en een ondergaande augustuszon de zeespiegel rood lakte. Maar jaarlijks werd honger geleden en ook hier had het kwaad zijn weg gevonden. Uit de beginjaren van de nederzetting stamt een gebeurtenis die nooit is doorverteld en mettertijd vergeten werd maar die bleef rondspoken en waarvoor de bewoners onwillekeurig ineendoken. In het jaar 1524 was vanuit het bos van Kampor een vreemdeling verschenen, een jongeman die hun taal niet sprak, die rustig tot aan de vijg gelopen kwam en dan door Nino Piscioneri in redeloze impuls overmeesterd werd en met de handen op de rug gebonden, waarna anderen waren toegestroomd en zich om de jongeman verzameld hadden. De vreemdeling sprak niet, keek neutraal om zich heen, zocht noch vermeed oogcontact, smeekte niet, dreigde niet, leek iets af te wachten waarvan hij al wist dat het gebeuren zou maar de overige aanwezigen niet. En allen werden bij de aanblik van de onaangedane, bleke jongeman met de donkere berusting in zijn blauwe ogen bevangen door een geweldige boosheid alsof daar de vleeswording stond van het gebrek dat zij te lijden hadden gehad, van de doden die zij die winter te betreuren hadden gehad, van de vijandige weersomstandigheden, van alles. En zij hadden Nino Piscioneri, die toch zelden uit een opwelling handelde, zijn gang laten gaan toen hij de aan zijn polsen gebonden jongen ruw meevoerde naar de zee. De bewoners waren traag toegestroomd en hadden zwijgend toegezien hoe Nino Piscioneri en Venanzio Benvoglio de jongeman, wiens polsen nog steeds gebonden waren, het water in gedreven hadden en verder de zee op, totdat hij onder de waterspiegel verdween en na een kwartier nog niet boven was gekomen en de bewoners naar hun hutten verdwenen waren om nooit meer over het voorval te spreken.

==

*

==

Cloridano was voor de dood ten diepste bevreesd geweest. Toen het moment daar was, stapte hij naar voren met de moed die alleen kan worden opgebracht door een angstig mens. Daar was Sokollu’s zingende zwaard en nog enkele seconden lang heerste in het hoofd van de eunuch een scherp en pijnloos bewustzijn. Dan vloot het leven zoals hij het gekend had toch weg, maar niet volledig. Zijn kwintessens bleef bewaard in een ether waar ook ruimte was voor beelden van het leven op aarde. Cloridano herkende de scènes, al zag hij niet altijd de relevantie van zijn betrokkenheid. Voor zover hij daartoe in staat was greep hij ook in, en het kwam hem hierbij voor als handelde hij uit eigen inzicht, maar hij bleef het instrument van een voorzienigheid die zich ook aan gene zijde niet ontmaskeren laat. Het mag niet verbazen dat de geest Cloridano zich sterk verbonden is blijven voelen met Sidar. Toch raakte hij ook bewogen door stervelingen die hij bij leven nooit had ontmoet. Groot was zijn opwinding toen zich het verlangde Italië projecteerde, inzonderheid het schiereiland Istrië, waar hij gestuit is op de ontvankelijke ziel Illaria. Hij was van plan zichzelf aan haar bekend te maken in een gelukzalige droom. Dat ging mis. Wat hij aan de dromende Illaria meedeelde was de kosmische hoogtevrees, de angst weg te storten in het niets. Met wijdopen ogen schoot het meisje overeind, van een nachtmerrie zich niet meer herinnerend dan een gevoel van vallen, voorgoed weg van alles, en huilend stapte ze uit het ledikant en ging door de knieën om met de vlakke kinderhanden de plankenvloer aan te raken, de wereld is hier, ik kan haar aanraken, en nog een keer doen, en nog een keer doen, en langzaam vervaagde het gevoel van vallen, maar verdwijnen deed het niet. Toegang tot Illaria zou Cloridano hierna niet meer krijgen. Acht jaar later heeft hij, in een poging het meisje alsnog van de schrik te laten bekomen, alles op alles gezet om haar in contact te brengen met Sidar en hij is daarin geslaagd. De intenties waren goed, moet worden aangenomen.

##

Zijn schoenen van henneptouw aan een koord om zijn nek en met een zwaardvis op de rug gebonden, liep Toldo Piscioneri omhoog over het steile pad dat leidt naar het Istrische dorp Cerreto. Een jongeman op wankele vrijersvoeten. Misselijk van uitputting bereikte hij het plein. De vis werd op een schraagtafel gelegd, opgehakt en verdeeld onder de dorpelingen. Dit was een aangelegenheid met gesloten beurzen. De opzet van de jongeman is prettig onverholen. Het was niet Toldo’s eerste bezoek aan Cerreto. Al sinds zijn kinderjaren is hij bevangen van het daar wonende meisje Illaria. Toen zij nog pas negen was en hij nog pas tien, had zij hem op een feestavond onder de bloeiende paardekastanje ongevraagd haar meisjesbenen getoond door haar kleed tot ver boven haar knieën op te trekken. Haar dijen glommen in het licht van een blauwe lampion, Toldo was betoverd. Illaria hurkte, raakte met twee vlakke handen de aarde, kwam omhoog en herhaalde deze bewegingen drie keer.

‘Ik ben zo blij dat ik een meisje ben, anders zou ik een jongen zijn.’

Sinds die avond kon er in Toldo’s hoofd naast het meisje Illaria niet veel meer bestaan. Nog zeven jaar zou het duren voordat hij zijn verlangen uitdrukte in het gebruik om over een afstand van vijftig kilometer een zwaardvis te komen bezorgen als opmaat naar een onzeker aanzoek. Het meisje dat hij al die tijd in eindeloze varianten voor zichzelf bedacht had glimlachte ondoorgrondelijk en ontweek zijn ogen. Toldo, licht in zijn hoofd van de stroperige wijn die hem geschonken werd, tastte met gretige blikken haar inmiddels stevige verschijning af en voelde zich op zeventienjarige leeftijd een man die iets van het leven mocht verwachten. Ze had alle vrijheid hem af te wijzen en de vrees dat zij dat zou doen bekroop hem toen hij die nacht, op de vliering van het huis waar hij te logeren was gelegd, ondanks zijn vermoeidheid de slaap niet vatten kon. Zou ze hem willen? Had hij met de zwaardvismars zijn kracht en bedoeling afdoende aangetoond? Het hart zakte hem in de schoenen toen hij ’s ochtends het plein verlaten trof. Door somberheid gegrepen zakte hij neer op de trap naar de kapel van de Heilige Kemo toen zij daar opeens was. In de grijswollen cape leek zij op een aanzegster. Toldo sloot de ogen, wachtend op de afwijzing, toen zij hem onomwonden meedeelde dat hij haar beviel. Ze grinnikte, haar ogen tot spleetjes geknepen. Op Mercuriusvleugels holde de jongeman omlaag naar de kust en keerde twee weken later terug met een bescheiden entourage en een grote hoeveelheid paarsvlezige vis, want iets anders hadden zij niet te bieden. In de kapel zijn zij getrouwd. Vooraan stond Toldo’s boezemvriend Achille Mercin, zichzelf in stilte vervloekend. Zwalkend danste de bruidegom en hoofdschuddend keken de Cerretoni toe. Aan het einde van de nacht zijn de blauwe lampionnen uit de bomen gehaald en is Illaria meegegaan naar de nederzetting op het eiland Arbe. Achteraan liep Achille Mercin, stijf als een kloosterling, de lippen opeengeperst. In het midden van het gezelschap Illaria, plots wijzend en springend, want in de diepte werd de gladde zeespiegel opgetild door een vinvis, en vijftig meter daarachter een kleiner exemplaar.

==

*

==