J.J. Voskuil

Bijna een man

DAGBOEK deel 1

1939–1955

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 ERVEN J.J. VOSKUIL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2075 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Bezorgd door Jaap Blansjaar, Thomas van Grafhorst

en Detlev van Heest

1939

zomer – Het hoofd van de school aan de Hyacinthweg1 heette Lans, een lange, dunne man. Hij kende mijn ouders, waarschijnlijk was hij een partijgenoot. Toen hij hoorde dat ik postzegels verzamelde, nodigde hij mijn broertje en mij uit om naar zijn verzameling te komen kijken. We gingen er op een zondagmiddag heen en werden in zijn studeerkamer gelaten. Met zo’n volwassen man voelde ik me slecht op mijn gemak en ik wist niet hoe ik moest reageren op wat hij ons liet zien. Toen er gebeld werd en hij bezoek kreeg, was ik opgelucht en we maakten ons meteen uit de voeten. ‘Meneer Lans heeft al gebeld,’ zei mijn moeder toen we thuis kwamen. ‘Hij vond het zo netjes van jullie dat je begreep dat je weg moest gaan toen er bezoek kwam.’ Dat die gedachte bij hem was opgekomen, maakte de afstand nog groter. Ik schaamde me en voelde me ongelukkig.

Deze herinnering2 is verbonden aan die van het besneeuwde Stokroosveld. Als ik aan die laatste denk, komt de tweede erachteraan, niet altijd, maar vaak. Allebei hebben ze te maken met een ontluikend zelfbewustzijn. Misschien is dat de verbinding.

==

zondag 24 december – Het was de zondag voor Kerstmis. Ik kwam met een paar vriendjes uit de duinen. Het was gaan sneeuwen, kleine vlokken die uit de vallende schemer naar de aarde zakten. De laan waarlangs we terugliepen was bedekt met een nog ongerepte, dunne witte laag. In een villa brandden de kaarsjes in een kerstboom, in een andere zaten mensen bij kaarslicht. We staken de Sportlaan over en liepen langs de Bosjes van Pex. Voor me lag de besneeuwde vlakte van het Stokroosveld, met rondom de kleine, lage huizen, waarin hier en daar verlichte vensters prikten. Terwijl ik me terug liet zakken, verdwenen mijn vriendjes om de hoek van de Daal en Bergselaan. Ik bleef staan en hoorde hoe hun stemmen zich langzaam verwijderden. Het volgend ogenblik werd ik overweldigd door een besef van ruimte, zoals ik dat nog niet eerder gekend had.

==

1 Voskuil zat in het schooljaar 1938–1939 op de ‘Hyacinthschool’, de Openbare Lagere School op de hoek van de Hyacinthweg en Zonnebloemstraat in Den Haag. Dit was de ‘zevende klas’, een overgangsklas als voorbereiding voor het voortgezet onderwijs. Van 1932 tot 1938 bezocht hij de Lagere School aan de Vlierboomstraat 366 in Den Haag.

2 Op 27 april 2001 in zijn dagboek genoteerd.

1942

dinsdag 1 september. Vergadering van Lipropoto.3 Van het oude bestuur is alleen Henk Hoekstra overgebleven. Jan Bruggeman, Hanneke van der Walle, Dee van Arkel en ik worden aan hem toegevoegd, Jan als vice-voorzitter, Hanneke als secretaresse, ik als penningmeester.

==

zondag 15 november. Mijn eerste hockeywedstrijd in het jeugdelftal van TOGO.4 We worden met 14-0 ingemaakt.

==

dinsdag 17 november. Op het Jeugdconcert zit ik tussen Hanneke en Mia. Als ik Hanneke na afloop naar huis breng, voegen Bruggeman, Art Reijntjes en Timo Koster zich bij ons. Tot mijn woede.

==

zondag 6 december. Klassefuif bij Hanneke. Ik vertel in het pikkedonker het verhaal van de man met het houten been.

==

dinsdag 15 december. Jeugdconcert. Ik zit tussen Hanneke en Leo. In mijn poging Bruggeman te ontlopen raak ik Hanneke kwijt.

==

3 De vooroorlogse literaire vereniging van het Eerste Gemeentelijk Lyceum, in de volksmond het ‘Stokroos-Lyceum’, tot 1942 gevestigd aan het Stokroosplein 50 in Den Haag. In 1942 werd het schoolgebouw gesloopt voor de aanleg van de Atlantikwall. Aanvankelijk bezocht Voskuil de Dalton-hbs aan de Aronskelkweg 1 in Den Haag. Zijn vader haalde hem echter na het eerste schooljaar van deze school en plaatste hem op de gymnasiumafdeling van het Stokroos-Lyceum, omdat Willem Frits de Groot, de directeur van de Dalton-hbs, samen met een aantal leraren na de Duitse inval toetrad tot de nsb. Op 24 augustus 1940 liet De Groot zelfs in het schoolgebouw de Nationale Jeugdstorm een zangmiddag organiseren.

4 Haagsche Mixed Hockey Vereeniging Tot Ons Genoegen Opgericht, voorloper van Klein Zwitserland.

1943

vrijdag 5 februari. Bestuursvergadering bij Quast, in de Appelstraat. Hanneke haalt me af, met een lekke band. Ik zal haar fiets morgen naar de fietsenmaker brengen. Na de vergadering krijg ik toestemming om haar en Deetje tot het Rosarium weg te brengen. Maar niet achterop! Zodra we op straat zijn beslis ik dat ze toch maar achterop moet. In de Duchattelstraat krijgt Hanneke de fiets van Dee. Ik breng haar in het pikkedonker naar Marlot,5 langs een doodstille weg. We doen er vijf kwartier over, met een zuidwesterstorm achter. Terug, met de wind tegen, kost het me twintig minuten. ‘Ik dacht het wel,’ zegt vader als ik beken dat ik toch naar Marlot ben gegaan, waarna ik twee boterhammen en een bord pap krijg.

==

dinsdag 9 februari. De hele dag overvalwagens in de stad. Jongens tussen achttien en zesentwintig worden opgepakt. In het tweede uur komt de rector de klas in. Hij is gewaarschuwd dat ze onderweg zijn naar onze school.6 We klimmen aan de achterkant door het raam. Vijf minuten later staan ze voor de deur. Als ik onze voortuin binnenga, komt moeder over haar toeren van het eind van de straat aanrennen.

==

vrijdag 26 februari. Bestuursvergadering bij Deetje. Hoekstra is ziek. Hanneke zegt dat ze later met Jan naar Zuid-Amerika gaat. Dat brengt me in een rotstemming. Op de terugweg spring ik in de Javastraat op een rijdende vrachtauto. Tot mijn genoegen zie ik Bruggeman wanhopige pogingen doen er ook op te komen. Nadat hij tweemaal bijna is gevallen en het eenmaal wil opgeven, wordt hij door de werklui opgehesen.

==

dinsdag 2 maart. Met Reini, Mia, Hanneke, Jan en Leo naar de stad. Ik negeer Hanneke en bepaal me tot Reini.

==

zondag 14 maart. Tegen Groen-Geel B.7 We winnen met 4-0. Ik maak de goal van mijn leven. Even buiten de slagcirkel krijg ik de bal op mijn stick, wip hem voor het doel, vang hem daar weer op, en schiet hem hard op heuphoogte in.

==

vrijdag 26 maart. Met Hanneke, Mia en Leo naar de Matthäus-Passion. Hanneke volgt de muziek uit een partituur. Na afloop brengen we haar naar de fietsenstalling en vervolgens Mia naar huis. Hoewel we om negen uur binnen moeten zijn, zijn we om vijf voor negen pas in de Columbusstraat. Tot huis hard gelopen, op nieuwe schoenen.

==

zondag 4 april. Om kwart over zeven komen 26 zware Engelse bommenwerpers en jagers over.

==

donderdag 8 april. Thijm wil weten waarom wij geen schoolfeest houden. Omdat Quast dat niet wil. Hij zal met Quast gaan praten.

Gerritsen laat Hanneke een revérence voor me maken. Hij zegt erbij dat het in een avondjurk veel mooier is ‘parce que ces robes ne sont plus guère des robes’.

==

zaterdag 10 april. ’s Middags met Tom aan de andere kant van de tankgracht een ontruimd huis binnengegaan. Toen we op zolder waren, hoorden we beneden roepen: ‘Is daar iemand?’ We hielden ons stil. Voetstappen kwamen de trap op. Twee agenten. Een van hen sloeg mij met een gummiknuppel, waarop ik de trap afsprong, maar ik slaagde er niet in te ontsnappen. De man die mij geslagen had wilde ons naar Vught sturen.8 De ander praatte, een eindje van ons af, op hem in en ten slotte lieten ze ons gaan.

==

dinsdag 13 april. Op de fiets naar de Nieuwe Parklaan om de gymschoenen van Dolf te halen. Ze zijn bezig het gebouw van De Nederlanden af te breken9 en de brug aan het eind van de Laan Copes is afgesloten.

==

donderdag 15 april. Thijm heeft zonder resultaat met Quast gesproken.

==

dinsdag 20 april. Jeugdconcert. Hanneke komt met Jan binnen. Ik veronderstel dat hij haar van Marlot heeft gehaald, want ze blijken hun jassen op één kaartje te hebben. Hij zal haar dus ook wel hebben teruggebracht. Ik breng Mia naar huis. Bij de Laan van Eik en Duinen loop ik achter Koster en Reini. Reini zal wel de pest in hebben.

==

woensdag 21 april. Luchtalarm van kwart voor tot tien over twaalf. Er komt een formatie vliegende forten hoog over.

==

dinsdag 27 april. Donderdag ga ik op de fiets naar Huizen, Mia naar Zeist, als ze tenminste een fiets kan krijgen en toestemming van haar ouders. Voorgesteld om een eind samen te gaan. Tegen Hanneke gezegd dat ik niet op de verjaardag van Reini kan zijn omdat ik met Mia ga fietsen. – ‘Nou, dan ga ik ook niet,’ was het antwoord. – Ik veinsde verbazing: ‘Waarom niet? Het is toch veel fijner om alleen met Bruggeman te gaan?’ – Ze negeerde die opmerking, haalde alleen haar schouders op. ‘’t Zal wel een mooie fietstocht zijn,’ zei ze. ‘Zeker naar Gouda of zoiets.’

==

woensdag 28 april. Mia mag niet mee, omdat ze in plaats van ’s avonds tien uur pas ’s ochtends om zeven uur van een fuif is thuisgekomen.

==

donderdag 29 april. Op de fiets naar oom Jan en tante Ennie via Zoetermeer, Boskoop, Alphen, Nieuwkoop, Nieuwersluis, Hilversum en Bussum.

==

vrijdag 30 april. Soldaten moeten zich melden. Relletjes en stakingen. In vier provincies is het politiestandrecht afgekondigd.

==

zaterdag 1 mei. Om half negen weer uit Huizen vertrokken. Tot Den Deijl in de regen. Half twee thuis.

Oom Jan, die met de trein is gegaan, logeert nu bij ons. Politiestandrecht in alle provincies. Alle sport is verboden. Van acht uur ’s avonds tot zes uur ’s morgens mag niemand op straat.

==

zondag 2 mei. Op vaders fiets de fiets van moeder gehaald, die ik net had gemaakt maar die alweer met een lekke band op zijn Bureau10 stond. De stad is vol W.A.11 en politie.

==

maandag 3 mei. Achttien stakers ter dood veroordeeld.

Van Jan, die ik bij Henk Gerritsen ontmoet, hoor ik dat Hanneke niet mee naar Reini is gegaan, omdat Mia en ik de stad uit waren.

Op de fiets naar Dolf. Hij weet nog niet of hij zich zal melden.

==

dinsdag 4 mei. Tijdens het melige zesde uur (Vooys) komen twee vliegtuigen op niet meer dan vijftig meter over de daken van de Waldeck Pyrmontkade. Even later, als de school uitgaat, staat een massa mensen bij het Electriciteitsgebouw. Twee harde ontploffingen en het gebouw en de telefooncentrale staan in de vlammen. De brand in het Electriciteitsgebouw wordt door de brandweer geblust, maar in het Telefoongebouw ontploffen nog eens drie bommen. De omgeving wordt afgezet. We zitten zonder telefoon. Op de spoorlijn naar Amsterdam zijn ook bommen gevallen, waardoor er geen treinverkeer meer is.

==

woensdag 5 mei. De studenten die niet getekend hebben, moeten naar Duitsland. De avondklok is verschoven naar negen uur. Onze telefoon is nog geblokkeerd.

==

zaterdag 8 mei. Tunis en Bizerta in Engelse handen.

==

zondag 9 mei. Op de fiets naar Voorburg. Tiede is naar Duitsland.

==

maandag 10 mei. Onze Duitse buren zijn verhuisd naar Bilthoven, bang voor een invasie.

==

dinsdag 11 mei. Nu Henk Hoekstra ziek blijft, stel ik voor een bestuursvergadering te houden. Jan gaat daarmee accoord. Als ik ermee bij Hanneke kom, blijkt ze het niet nodig te vinden. Jan komt erbij staan. ‘Wat!’ zegt hij. ‘Wou jij een bestuursvergadering houden? Waar is dat nou voor nodig?’

==

woensdag 12 mei. ’s Morgens komt Mia onverwacht langs. We hebben het over een plan om met zijn zessen met vacantie naar een boer te gaan. Ze blijft zo lang dat ik haar halsoverkop achter op de fiets naar huis moet brengen.

Als ik Jan met Hanneke zie praten, zou ik hem met plezier zijn nek omdraaien.

==

donderdag 13 mei. De radio’s zijn verbeurd verklaard.

==

vrijdag 14 mei. Quast heeft eindelijk ingestemd met een schoolfeest.

==

donderdag 20 mei. Net toen ik me bij Labda dood begon te vervelen, kwamen er een stuk of veertig vliegtuigen over. Even later loeiden de sirenes en begon in de school de alarmbel te rinkelen. In de benedengang wachtten we met zijn allen tot het weer veilig zou zijn. Dat duurde een uur. In dat uur verdeelden Hanneke, Dee en ik de rollen van een toneelstuk dat we op het schoolfeest gaan spelen en ’s middags hadden we de eerste repetitie. Ik speel een ouwe heer, volgens De Heer nog te jeugdig en te dramatisch. In een ander stuk (Avocat Pathelin) heb ik de hoofdrol gekregen.

==

vrijdag 28 mei. Dispuut met Leo over de rechten van de vrouw. Leo vindt dat man en vrouw gelijk zijn, ik dat de vrouw de man moet gehoorzamen. Daarna zijn we bij Florencia in de Torenstraat ijs gaan eten. Ik trakteerde hem op een ijsje van 20 cent, en Harry in ’t Veld, die we daar ontmoetten, trakteerde ons ook op een ijsje van 20, waarvan we zelf 10 cent moesten betalen.

==

woensdag 9 juni. Toen ik thuis kwam, hoorde ik dat Hanneke had gebeld. Ik belde terug. Ze deelde me met een verveelde stem mee dat ze toch maar niet naar de boer gaat, om allerlei redenen die ik geen van alle serieus neem. Toen ik zei dat ze dan de vacantie van Jan en mij verpestte, zou ze er nog eens over denken en wenste me veel succes met mijn werk (het was al half elf!). De haai!

==

donderdag 10 juni. ‘Is dat nou zo erg?’ zei Mia, toen ik haar overbracht dat Hanneke niet meeging.

==

vrijdag 11 juni. Hanneke woest omdat ik zo’n toon tegen haar heb aangeslagen! Om mezelf schadeloos te stellen met Mia, Gerda Fenenga en Leo op Te Werve12 gaan zwemmen. Ik maakte tweemaal een salto mortale (tot ieders bewondering), en kwam beide keren op mijn oog terecht.

==

zaterdag 12 juni. Midden in de nacht luchtalarm. Het huis trilde en de deuren rammelden van de inslagen en het dreunen van het afweergeschut. Daardoorheen het brommen en gieren van vliegtuigen. Toen alles veilig werd gegeven, was het lawaai op zijn hoogtepunt.

Sinds een paar dagen komt Gait, die in het vroege voorjaar met een vreemde kraai is weggevlogen, weer geregeld eten halen. Hij zal zijn uitgebroed.

==

dinsdag 22 juni. Dolf schrijft dat hij moet verdwijnen. Hij verwacht dat de situatie wel veranderd zal zijn tegen de tijd dat ik aan de beurt ben en wenst me het beste.

==

maandag 28 juni. Ik zei tegen Hanneke dat ik morgen met Leo en twee meisjes moet roeien, zodat de repetitie niet kan doorgaan. – ‘Je moet niks!’ zei ze vinnig. – ‘Jawel,’ zei ik. ‘Ik kan die twee meisjes niet afzeggen.’ – ‘Nou, ik hoop dat het pijpestelen regent.’ – ‘Dat zal in dit geval de pret niet drukken.’ – ‘Ach wat, je bent een vervelende vent en reuze naïef,’ zei ze nijdig.

==

donderdag 1 juli. Brief van vader (die op het ogenblik met moeder en Bert en Jan13 met vacantie in de Achterhoek is):

Dit is de eerste keer, dat je je verjaardag niet in onze kring viert. En dat nog wel je zeventiende verjaardag, die een tikje belangrijker is dan de verjaardagen die je achter de rug hebt. Belangrijker, omdat je nu nog wel niet tot den mannelijken leeftijd genaderd bent, maar toch wel in het voorportaal van den volwassen staat bent binnengestapt. Ouders hebben dan niet zooveel invloed meer, de verantwoordelijkheid voor den zoon begint op hemzelf te drukken. En nu wenschen Moeder en ik je toe, dat je die verantwoordelijkheid zoo zult dragen als wij van je verwachten. Er begint op deze leeftijd veel te veranderen in een menschenleven en die veranderingen gebeuren niet altijd zonder moeilijkheden. Als ik het goed zie zullen die moeilijkheden voor jou niet onmatig groot zijn en dat zou een voorrecht wezen. Maar ook dit voorrecht is niet zonder gevaren. Een harmonische ontwikkeling van geest en lichaam kan geschaad worden door een tekort aan moeilijkheden, dat tot oppervlakkigheid leidt. Een goede eigenschap, iedere goede eigenschap, kan door overdrijving in haar tegendeel veranderen. Zoo kan de gezonde eerzucht van iemand met een krachtig ontwikkeld plichtsgevoel, bij overdrijving verworden tot zelfverheffing en het zoeken van eigenbelang zonder naastenliefde en maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. Wij wenschen je op dezen dag van harte toe, dat je in het voor je liggende jaar zult zoeken en vinden wat voor je toekomst belangrijk is. Mijn beste wenschen vergezellen je.

==

dinsdag 6 juli. Om vijf uur door vader gewekt. Met Jan en Ernst Bruggeman naar de trein. Na Meppel was ik alleen. Prachtig weer. Hei, bossen, rogge-, haver- en aardappelvelden en hier en daar een boerderij. In Assen haalde ik mijn fiets uit de stalling, pompte de banden op en fietste op mijn gemak naar Grolloo, waar ik wel tienmaal moest vragen naar de boerderij van Roelfsema. Roelfsema stond boven op het hooi, in de stal. Een verlegen man, in tegenstelling tot zijn vrouw, die geweldig dik is. Ik kreeg een bord aardappelen met spek en een bord pap aan de tafel in de halfdonkere keuken, waar ook de beide Roelfsema’s, hun dochtertjes en de knecht (Jaap) aan zaten. Het krioelde er van de vliegen, die ik voortdurend met mijn hand van mijn eten moest jagen. Toen de mannen weer aan het werk gingen, verkende ik de omgeving. In een hok in het achterhuis stond een zeug met zes biggen, die luid knorrend en hikkend met hun poten in hun etensbak stonden en gulzig de vieze, stinkende inhoud, overdekt met vliegen, naar binnen slokten. In een ander hok stonden er nog drie en er was ook een hok met twee kalveren. Verder zijn er acht koeien, vier pinken, twee paarden, een veulen en een poes.

Tegen de avond reed ik mee naar het melken, waar ik de drie drinkbakken volzwengelde en toekeek. We aten brood. Ik haalde Roelof op, die bij de bakker zit, en Louis, die bij Ziegers is ondergebracht, om in de oude zandzuigerij te gaan zwemmen, waarbij we het halve dorp achter ons aan kregen. Het water was bar koud. Om tien uur lag ik in de bedstee. Ik sliep als een marmot.

==

woensdag 7 juli. Om half zeven op. Na het ontbijt naar het land, een goed half uur fietsen (het land, ongeveer 20 bunder, ligt verspreid over 25 stukjes), waar we met de machine gras maaiden. Na een klein uur werd de lucht pikzwart, hier en daar zelfs groen, en even later joeg de regen met bakken over het land. We kropen onder de kar, na hem schuin te hebben gezet, gooiden er hooi bovenop voor het lekken, en zaten daar met zijn vieren, terwijl het onweer boven ons hoofd met volle kracht losbarstte. Gelukkig duurde dat maar kort, een half uur later waren we al weer aan het maaien. Net toen het eraf was, begon het opnieuw. We vluchtten een boerderij in, waar we kledderig en doornat op de tocht stonden, tot het weer even droog werd.

’s Middags moest ik vijftig kilo meel bij de molenaar halen, later molk ik mee, vrij behoorlijk naar mijn mening. ’s Avonds nam Roelfsema me mee naar de aardappels, het raapzaad, de rogge en de bieten.

==

donderdag 8 juli. Geleerd hoe ik de paarden moet inspannen, het grasland gemest en in mijn eentje geëgd. ’s Middags gehooid.

==

vrijdag 9 juli. ’s Ochtends twee voer hooi opgestoken en daarna van twaalf tot zeven gehooid. Als een keizer, boven op een voer hooi, teruggereden.

==

zaterdag 10 juli. ’s Ochtends twee voeren gehaald, de hele verdere dag aangehooid en nog een derde en een vierde voer verreden. Ze zijn tevreden over mijn werkkracht.

==

maandag 12 juli. Vanochtend alleen met de hit (Nellie) naar de hoefsmid. De smid was net met een paard bezig. Het steigerde en rende tot drie keer toe weg met een vloekende boer aan het halster. Nellie maakte geen problemen. Ik bracht haar terug, ging nog eens, nu met het andere paard, baggerde vervolgens samen met Jaap een paar sloten uit, waarna we nog wat wiedden. De Roelfsema’s hebben allebei griep.

==

dinsdag 13 juli. Gehooid, geschuild, gehooid, geschuild. De hele dag harde regenbuien. Toch nog twee (kletsnatte) voeren binnengekregen. Om half zeven in bed met een lichte griep, de hele nacht gezweet als een paard, ’s ochtends was ik weer beter.

==

woensdag 14 juli. Het weer wordt er niet beter op. De hele ochtend in een gietbui stront geslagen. Daarna de koeien versjouwd. ’s Middags op de kar zitten luieren terwijl Roelfsema stikstof op het land strooide.

==

donderdag 15 juli. Vanochtend aardappels gerooid, vanmiddag raapzaad gedorst. Zeven uur aan een stuk op de roller gezeten en het paard over het zaadkleed gemend.

==

vrijdag 16 juli. Vanochtend de laatste voer hooi binnengehaald. Vanmiddag raapzaad gewaaid. Vier uur achter elkaar aan het wiel gestaan. Daarna naar het veen om turf te halen (drie kwartier met de kar).

==

zaterdag 17 juli. Vanochtend met Roelfsema via Rolde naar Assen gefietst en vandaar met de tram over Gorredijk, Heerenveen, Joure en Sneek naar Bolsward. We waren daar om drie uur, stapten weer op de fiets en reden over de Afsluitdijk naar zijn zwager in Hippolytushoef.

==

maandag 19 juli. De terugtocht. Keiharde storm pal tegen. Moe. Hoofdpijn. Buikpijn. Diarree. Dorst.

==

dinsdag 20 juli. Vanochtend de koeien teruggebracht naar hun oude wei. Ik had er vier. Bij elke koe die ze tegenkwamen, bleven ze staan en moest ik schreeuwen en trekken voor ze verder gingen. Vanmiddag in mijn eentje met de cultivator in de brandende zon het raapzaadveld bewerkt.

==

woensdag 21 juli. Vandaag de hele dag turf gereden. Terwijl de wagen geladen werd, lag ik in de hei, in de zon, reed vervolgens met de volle kar de lege tegemoet, wisselde van paard en ging met de lege weer terug, in volle vaart, door kuilen en over bulten. Eén keer schoot ik met zitbank en al de lucht in en kwam ik met een smak op de kar terecht. Even later kwam mijn klomp toen ik bij het keren wilde opstappen tussen wiel en wagen en werd als een ei gekraakt. Als het paard niet meteen had stilgehouden, was mijn voet verbrijzeld geweest.

==

donderdag 22 juli. Vanochtend aardappels gerooid, vanmiddag opnieuw turf gemend. De zon was gloeiend heet, de hemel diepblauw met een enkel schapewolkje. Boven de hei vlogen kieviten. Aan de horizon lag het bos in een wazige verte. Ik lag in de hei tot Jaap de wagen had opgeladen, waarna ik behaaglijk op de turf ging zitten, mijn mondharmonika tevoorschijn haalde en het paard over de stille zandweg, tussen hei en korenvelden met hier en daar een berkenbosje terug liet sjokken. Boven de dennebossen beschreef een havik grote cirkels. Heel in de verte stond op een bult in de hei Olde Lenning, de schaapherder, onbeweeglijk. Een adder schuifelde voor het paard langs en verdween in een droge sloot. Behalve de koekoek in de verte, was er geen ander geluid dan het piepen en knarsen van de wagen en het ploffen van de hoeven in het zand.

==

vrijdag 23 juli. Opnieuw de hele dag turf gemend. Daarna nog een voer stro gehaald. Toen we net op weg waren, begon het over te hellen. Jaap vloeken, ik als een aap naar boven, waardoor ik de wagen op zijn wielen wist te houden.

==

zaterdag 24 juli. In mijn eentje wat eigenheimers gerooid. Daarna met de machine naar het land waar we een kwart bunder rogge gemaaid hebben. Het grootste deel van de dag gemend, in het begin niet zonder problemen: ‘Wel kaffer, kan je nou verdikkeme nog niet mennen? Naar links! Naar rechts natuurlijk! Sukkel! Idioot! Niet scheef! Aantrekken die paarden! Langzamer! Ach nee, vlugger! Allemachtig, verdomde dromer! Hou je gedachten toch bij de peerden en denk niet aan andere dingen! Breder! Smaller! Hou de poelie vast!’

==

maandag 26 juli. Vanochtend weer alleen aardappels gerooid, daarna naar het roggeland: gebonden, gemend en samen met Jaap 1008 schoven in 42 hokken gezet.

Mussolini en Mussert zouden zijn afgezet.

==

dinsdag 27 juli. Mussolini heeft inderdaad plaatsgemaakt voor Badoglio. Vanochtend op de machine gezeten, vanmiddag schoven gefatsoeneerd. Brandend heet.

==

woensdag 28 juli. De hele dag in de brandende hitte op de machine gezeten.

==

donderdag 29 juli. Opnieuw snikheet. Vanmorgen gemend, vanmiddag gehokt, gebonden, gehokt.

==

vrijdag 30 juli. De hele dag op de machine gezeten.

==

zaterdag 31 juli. Nu ze ontdekt hebben dat ik sneller bind dan Max, de halfgare broer van Roelfsema, heb ik de hele dag moeten binden, maar gelukkig hebben we vanavond het laatste perceel op hok gekregen en, omdat de bouw gedaan was, chocola gedronken.

==

zondag 1 augustus. Vandaag met Max en Jaap naar Vries geweest, waar de oude Roelfsema woont. Korenvelden, bossen, hei, hier en daar een boerderij en weilanden. In Vries nam de knecht me mee naar het kerkhof, waar gisteren zeven Amerikaanse vliegers begraven zijn, die woensdag zijn neergeschoten. De resten van het vliegtuig lagen overal verspreid in de weilanden. In de buurt zijn ook nog zes Duitse jagers naar beneden gekomen. Alleen over Assen teruggefietst om een brief voor Johan op de bus te doen, die bij de zwager van Roelfsema kan komen werken. Even voor Assen werd ik aangehouden door een Duitse soldaat. Hij bekeek mijn persoonsbewijs. ‘Sjtoedent?’ want er staat dat ik studeer. – ‘Nee, studerend,’ antwoordde ik. Ik mocht doorfietsen.

==

maandag 2 augustus. Grolloo was vandaag van de buitenwereld afgesloten door de Grüne Polizei. Volgens de boeren zitten hier overal onderduikers. Ik ben twee keer aangehouden en voel me niet lekker met dat studerend in mijn persoonsbewijs. ‘Ah, was sind Sie noch herrlich jung,’ zei de eerste die me aanhield, en daarbij keek hij zo hemels, alsof hij het tegen een meisje had.

Vanochtend onkruid gewied in een bonenveld en vervolgens met Roelfsema raapzaad gewaaid. Vanmiddag in mijn eentje acht manden aardappels gerooid en ten slotte moest er nog een voer rogge van het land gehaald.

==

dinsdag 3 augustus. De hele ochtend aardappelen gerooid. ’s Middags met Jaap en Max op de wipkar naar het Streng, waar we onder luid gevloek van Jaap de twee pinken en twee kalveren vingen. Ik ging op de kar zitten en hield de twee kalveren vast. Max mende. Jaap, die met de twee pinken achteraan kwam, schold hem aan een stuk door de huid vol. We brachten ze op de Heetlaag. Terug bij de boerderij versjouwden we pakken kunstmest van 50 kilo van de schuur naar de koestal. Max en Jaap gingen in de koestal en de schuur staan om te laden en te lossen. Ik reed. Jaap stapelde vijf pakken op de kruiwagen, voor mij te veel om op te tillen. ‘Wat een kippekracht heb jij!’ hoonde de sterke Max. ‘Nee, dan Jaap en ik!’

‘Til jij hem dan eens op!’ zei ik.

‘Ook goed.’ Waarop hij uitvoerig in zijn handen begon te spuwen.

‘Nee, laat mij het maar doen,’ zei Jaap. ‘Ik heb wel zes van die pakken versjouwd op deze wagen.’

‘Ga je gang,’ zei ik. ‘Begin hier maar mee.’

Hij ging ervoor staan, maar kreeg de wagen geen centimeter omhoog. Dat lag natuurlijk aan het opstapelen. Hij haalde er een zak af. Toen kreeg ik de wagen omhoog, maar meer ook niet. Max grijnsde.

‘Vertoon je kunsten!’ daagde ik hem uit.

Hij spuwde opnieuw omslachtig in zijn handen, sjorde en rukte, maar kreeg de wagen niet omhoog. Toen Jaap er ook niet in slaagde, werd er nog een zak afgehaald, waarna ik hem kon verrijden.

In Schoonloo is vandaag door de Duitsers een razzia gehouden en zijn alle huizen doorzocht op onderduikers. Omdat dat een paar dagen geleden ook in Annen en Anreep is gebeurd, verwachten we het elk ogenblik hier. Daarom heeft Huizing, de schoonvader van Roelfsema, bij wie ik sinds de komst van Max ben ingekwartierd, een bewijs bij de politie gehaald dat hij mij in huis mag hebben.

==

woensdag 4 augustus. Regen, regen en nog eens regen. Mest, mest en nog eens mest. Vanochtend mest opgestoken, vanmiddag alleen over het land verspreid.

Vader belt op dat alle vreemdelingen binnen vijf dagen de noordelijke provincies moeten verlaten. Ik ga proberen een vergunning te krijgen.

==

donderdag 5 augustus. Vanochtend mest gestrooid. Vanmiddag zaad gemend en in mijn eentje een voer afgestoken, wat zwaar was.

==

vrijdag 6 augustus. Met Bob en Roelof naar Assen, naar de Ortskommandantur,14 om te proberen een vergunning te krijgen. Er waren vijf mensen voor ons, vier werden door de portier afgepoeierd, de vijfde bleek ook voor het binnenhalen van de oogst te komen. Hij mocht over een half uur terugkomen. Tegen ons werd hetzelfde gezegd. Een half uur later stond het halletje vol en kregen we te horen dat er geen vergunningen voor het binnenhalen van de oogst werden gegeven. We vroegen de Beauftragter15 te spreken. Die liet door een mannetje met een sik meedelen dat hij over een half uur te spreken was, want dat de vergunningen nog niet gearriveerd waren. We begrepen dat ze ons kwijt wilden, wachtten op straat tot iedereen naar binnen was en gingen toen opnieuw naar binnen. De portier herkende ons, maar we praatten net zolang tot we bij de Beauftragter werden toegelaten. Hij zat met een andere man in een klein kamertje. Toen ik achter die man ging staan, werd ik meteen weggestuurd naar een plaats tegenover het portret van de Führer. Omdat we de indruk hadden dat hij nog een rang hoger was, richtten we het woord eerst tot hem. De Beauftragter begon ‘nein! nein!’ te schreeuwen en verliet de kamer toen we ons daar niets van aantrokken. De ander begon te telefoneren. Toen we bleven staan, zei hij geïrriteerd: ‘Es gibt nichts! Es gibt nichts!’ We begonnen opnieuw te praten, maar hij wees naar de deur en herhaalde: ‘Es gibt nichts!’ Waarop we ons ten slotte gewonnen gaven.

==

zaterdag 7 augustus. De hele dag achter de eg gelopen.

==

zondag 8 augustus. De hele dag regen. Veel slagroom gegeten en ’s avonds, toen ik omdat het de laatste dag was zoveel mocht eten als ik wilde, elf plakken stoet, twee plakken roggebrood, een bord gebakken aardappelen, een portie peertjes, een half ei, twee tomaten en drie glazen melk. Meteen daarna kwam Roelof zeggen dat er nog een kleine kans was om te blijven, als we maandagochtend onderweg naar het station langs de buurtboerenleider zouden gaan, bij hem een briefje haalden dat we onmisbaar waren, dat bij de Landstand16 lieten vertalen en dan opnieuw naar de Beauftragter. Als het niet lukt, dan stappen we op de trein van kwart voor elf.

==

maandag 9 augustus. Zo misselijk als een kat. Zonder ontbijt naar Ziegers en van hem naar de boerenleider. Eerst wilde hij ons geen briefje geven, maar Hendrik Ziegers zette hem onder druk tot hij toegaf. Iemand van de Landstand ging met ons mee. Hij negeerde de rij voor het gebouw van de Beauftragter, zei tegen de portier dat hij die en die moest spreken en verdomme niet veel tijd had, kreeg te horen dat hij om tien uur terug mocht komen en had om twaalf uur de vergunningen. Waarna ik terugreed en in bed kroop. ’s Avonds belde ik vader op. Hij was er niet over te spreken dat ik naar de boerenleider en de Landstand ben geweest.

==

dinsdag 10 augustus. Ik ben vier kilo afgevallen. De hele dag besteed aan het verweiden van de koeien, waarvan er een mijn andere klomp nu ook kapot getrapt heeft.

==

woensdag 11 augustus. ’s Ochtends aardappelen gerooid, ’s middags tarwe gebonden.

==

donderdag 12 augustus. Nadat de tarwe eraf was, zijn we vanmiddag mieten gaan zetten. Toen we op het veldje kwamen, stonden er al twaalf, geweldige gevaarten, waar de mensen als mieren overheen kropen. Paard en wagens reden af en aan. Er werd van alle kanten geschreeuwd.

==

vrijdag 13 augustus. Nog twee mieten gezet. Het stormde. De ladder waarop ik stond om de schoven op te steken, vijf meter boven de grond, zwiepte gevaarlijk heen en weer.

==

zaterdag 14 augustus. Met het veulen naar de keuring in Hooghalen, een uur of twee met de wagen, waar we eerst het café van de hengsteboer binnengingen. Het was er stampvol, grijs van de rook van surrogaattabak en een dikke dranklucht. Een grammofoon schetterde (Mientje heeft een hart van prikkeldraad, blijf maar thuis, prikkeldraad), vier mannen die aan het britsen waren maakten ruzie, de buffetjuffrouw schreeuwde, alle stoelen waren al bezet, het lawaai van al die pratende boeren was oorverdovend. Terwijl Roelfsema en Jaap op de rand van het biljart een borrel dronken, ging ik weer naar buiten. Het stormde. Telkens nieuwe karren met paarden en veulens ervoor en boeren erop kwamen de brink op, dertig tot veertig veulens, allemaal van dezelfde hengst, die vanuit de stal met zijn kop over de onderdeur stond toe te kijken en af en toe naar een merrie hinnikte. Een merrie werd naar hem toe geleid om te zien of ze al drachtig was en sloeg hard achteruit tegen het schot toen hij haar begon te likken. Voor de keuring eindelijk begon, waren we twee uur verder. De keurmeesters, mannen met snorren, liepen om de veulens heen, lieten ze draven, krabbelden wat op een papier, riepen ‘de volgende!’, en spuwden bruine stralen tabakssap in het gras. Ten slotte werden de veulens op een rij gezet. Ons veulen, dat eigenlijk wat te jong was, kwam eerst helemaal achteraan, maar werd er tegen het eind weer weggehaald en op de derde plaats gezet. Daar gingen drie uren mee heen, waarna iedereen weer het café inging, bierglazen rinkelden, de biljartballen ketsten. Blonde Mientje liet zich voor de honderdste keer horen, waarbij ze telkens bleef steken in het prik-prik-prik-prikkeldraad en vest-vest-vesting, en opgetild moest worden. De deur ging open. Een van de keurmeesters kwam binnen en schreeuwde. Het duurde even voor hij het stil kreeg, waarna hij zei dat het ‘haile beste veulens waren’, hetgeen door de drie na hem komende sprekers herhaald werd. De prijzen werden uitgedeeld en doorgeschoven naar de tapkast. Het was afgelopen. Met een bord met een drie erop om zijn nek liep ons veulen naast zijn moeder weer terug, de kar met ons drieën achter hen aan. Naar iedereen die ons onderweg passeerde, riep Roelfsema, die een beetje zat was: ‘Hij heeft de derde prijs gehad!’

==

zondag 15 augustus. Met het Grolloos voetbalelftal naar Anderen, waarvoor we met veel moeite een kar en een kreupel paard van Schuurman los kregen. Op de kar waren twee banken gezet. Alleen Hadders, die het paard mende, zat op een stoel, met een strohoed op. Na een half uur reden we luid zingend Anderen binnen. Daar bleek niet op ons te zijn gerekend. De bal was lek en op het voetbalveld stonden mieten. Geen bezwaar. Terwijl we de bal plakten, werden elf jongens uit het dorp bij elkaar getrommeld. Al tijdens het intrappen, tussen de mieten, raakte de bal opnieuw lek. Hij werd voor de tweede keer geplakt, waarna het vier uur was. De beide ploegen stelden zich op. Onder onze tegenstanders bleken zich twee Jeugdstormers17 te bevinden, de anderen speelden in hun onderbroek en droegen sokophouders. Na twintig minuten, bij een stand van 4-1 in ons voordeel, was de bal opnieuw lek. Rust. We pompten hem op en begonnen meteen aan de tweede helft, voor hij weer leeg zou zijn. Met de storm en de zon in de rug werd het snel 6-1, waarna de bal het definitief begaf. Uitgelaten reden we terug. Onderweg wilden de boerenjongens in ons gezelschap de overwinning vieren in een kroeg. Louis, Bob, Niek, Roelof en ik wachtten enige tijd voor de deur en reden ten slotte zonder hen naar het dorp terug.

==

maandag 16 augustus. Opnieuw mieten gezet en voor de grap met Albert (de arbeider) gevochten. Tot mijn verrassing bleek hij geen partij.

==

dinsdag 17 augustus. Mieten gezet.

==

woensdag 18 augustus. De tarwe binnengehaald, negen voer (ruim 2500 schoven), die door Jaap en Albert van het land werden gehaald en door mij opgestoken.

==

donderdag 19 augustus. Gehooid en bramen gegeten.

==

vrijdag 20 augustus. De laatste dag verlummeld. ’s Ochtends naar Roelof. Jans Lunsing had vergeten gist in het brood te doen en kegelde woedend met broden en bakblikken. ’s Middags alleen aan het meertje gelegen.

==

zaterdag 21 augustus. Omdat ik mijn fiets niet vertrouwde heel vroeg opgestapt. Na vijf kilometer was mijn band inderdaad lek. Ik pompte hem op bij een boer. Na vijf minuten was hij opnieuw leeg. De pomp van de volgende boer werkte niet, die van een derde wel, ik kon opnieuw vier minuten verder. Na een vierde boer hield de band het nog drie minuten uit, waarna ik ging lopen. Een uur later was ik nat van het zweet met een fiets die topzwaar was van de bagage in Assen, toch nog drie kwartier te vroeg voor de voortrein. In de coupé werd het hoe langer hoe heter. In Zwolle stond Bert in een geweldige mensenzee, aan het station in Den Haag was de hele familie aanwezig om ons welkom te heten.

==

maandag 23 augustus. Mijn fiets van de trein gehaald. Hij stond achter honderden andere fietsen in een verborgen hoekje met een lekke achterband, bijna zonder spaken en een totaal vernielde kettingkast.

==

maandag 30 augustus. Vergadering met het bestuur bij Quast. Ik ben nu op zijn voorstel voorzitter, Jan penningmeester. Hij was opnieuw tegen het houden van een schoolfeest. Ik stelde voor om dan vast een toneelstuk voor na de oorlog in te studeren, met de heimelijke gedachte dat we hem dan alsnog over de streep kunnen trekken.

Na afloop Dee, die een lekke band had, naar de Duchattelstraat gebracht, de fiets van moeder aan de hand. Daar waren we om tien voor half elf. Ik fietste in het pikkedonker op een fiets zonder licht terug, passeerde door op de gevaarlijke punten af te stappen acht agenten, maar werd op de hoek van de Fahrenheitstraat toch nog aangehouden: ‘Ja meneer. Stapt u maar eens even af. Waarom rijdt u zonder licht?’ Ik antwoordde dat ik anders niet voor elven thuis was, en op verdere vragen dat mijn vader hoofdcommies op de Gemeentesecretarie was en een bekeuring wel zou moeten betalen. Hij vond dat lullig voor mijn vader en ik mocht doorlópen, waarna ik ter hoogte van de Goudenregenstraat weer opstapte en precies om elf uur thuis was.

==

dinsdag 31 augustus. ‘Ik maak er bezwaar tegen dat Lehnen voortdurend naar je kijkt,’ zei ik in de pauze tegen Hanneke. (Lehnen is de leraar Duits, nog jong.) Ze lachte daarom. ‘Het is net een varkentje,’ zei ze. ‘Daar hoef je niet bang voor te zijn.’ – ‘Juno is veel erger,’ vond Dee. ‘Die wil almaar de meisjes helpen en legt dan zijn arm om hen heen.’ – ‘Zo!’ begreep ik, mijn arm om Hannekes hals leggend.

==

Vader herinnert zich dat hij mij voor het eerst een pak op mijn billen gaf. Ik was toen vier. Ik zat bij hen in bed, Bert trok hun dekens los, ik stopte ze weer in, maar hij dacht dat ik ze lostrok, nam me over de knie en gaf me een tik. Ik keek hem diep verontwaardigd aan, draaide me om en liep zonder een kik te geven naar mijn kamertje. Ze hadden daar erg over ingezeten, omdat ze tegen lijfstraffen waren en dachten dat mijn opvoeding nu verpest was.

==

woensdag 1 september. Strepie schreef op het bord: ‘angkas (adv.) = in de armen.’ – ‘Hé, Hanneke,’ riep ik vanachter uit de klas, ‘wat staat er achter angkas?’ – ‘Adverbium!’ riep ze lachend terug. Strepie deed of hij niets hoorde.

==

vrijdag 3 september. De Engelsen zijn in Italië geland.

Moeder vindt Hanneke een ‘zelfbewuste duvel’ en een ‘haai’.

==

zaterdag 4 september. Vanmiddag naar Klein Zwitserland gefietst om te zien of er al gehockeyed wordt. In plaats van hockeyers grazende paarden en uit elkaar liggende goals. Op de terugweg knapte mijn band. Van de Jozef Israëlslaan naar het Groene Zoodje gelopen en bij vader een pomp geleend. Met behulp daarvan het Koningsplein bereikt, waar hij opnieuw leeg was en nu definitief.

==

zondag 5 september. Vanmorgen en een deel van de middag met moeders fiets bezig geweest, driemaal de band geplakt, maar hij bleef lek, waarna ik het opgaf en de hele zooi in de schuur kwakte.

==

donderdag 7 october. Met Dee en Leo namens het Bestuur bloemen op het graf van Schimmel gelegd. – ‘Wil je niet met mij duelleren om een schone jonkvrouw?’ vroeg hij toen hij me voor het bord gehaald had. – ‘Jawel, meneer,’ zei ik, de aanwijsstok pakkend. – Hij is nu een jaar dood. De hele school was bij de begrafenis. Toen de kist naar het graf gedragen werd, ontstond er een run over de graven heen om er het eerst te zijn, honderden scholieren. De baas hield een toespraak. Hij had tranen in zijn ogen. Daarna zong het schoolkoor: O Heer, die daar des hemels tente spreidt.

==

Als Hanneke een jongen was, zou ik niet met haar bevriend zijn. Ik vind haar oppervlakkig en soms is ze me zelfs antipathiek. Komt die antipathie voort uit wrok? Zeker is dat ze verwaand is en te goed weet dat de jongens haar aardig vinden. Bij iedere jongen denkt ze: ‘O die? Dan kan ik wel betere krijgen.’ Met het gevolg dat ze straks blijft zitten. Dat is het verschil met Dee. Dee flirt niet. Ze luistert.

==

zondag 10 october. Mistig, koud. Met de Gele Tram18 naar de Buurtweg voor de wedstrijd tegen Groen-Geel. Omdat ik geen schoenen meer heb, speelde ik op blote voeten. We wonnen met 2-1, maar het had meer moeten zijn. In de tram terug luchtalarm, waardoor we een uur oponthoud hadden.

==

dinsdag 12 october. Op de grens van de Mient en de Weimarstraat brak de koppeling van de tram. Lijn 20 moest ons opduwen, waardoor we niet de enigen waren die te laat op school waren. Het werden er nog meer toen bleek dat de Rijswijkse tram voor een omgevallen kolenwagen had gestaan en lijn 10 een wiel had verloren. Daarmee verloor ik mijn voordeel weer en ontkwam ik niet aan de Duitse spreekbeurt.

==

‘Jij bent fotogeniek,’ vond Postma, toen hij in de pauze de foto’s van Dee en Hanneke bekeek. – ‘Dat hebben ze al meer gezegd, meneer,’ antwoordde ze.

==

donderdag 14 october. Even voor we de school ingingen, begonnen de sirenes te loeien. Een uur met Mia, Joke en Jan in een portiek gestaan tot het weer veilig was. Geurts vond dat we net zo goed naar binnen hadden kunnen gaan en liet ons een kwartier nablijven.

==

vrijdag 15 october. Moeder raadt me af om de rol van Hanneke voor haar over te schrijven. ‘Dat is juist wat ze wil,’ zei ze, ‘dat er veel jongens aan haar voeten liggen, om ze dan flink van zich af te trappen. Je moet haar koel behandelen en af en toe in de modder laten zitten, beleefd, maar koel.’

==

zaterdag 16 october. Onder het hockeyen werd er luchtalarm gegeven. We speelden door terwijl de vliegtuigen over ons hoofd gierden, doken en brommend verder trokken, het afweergeschut dreunde en de mitrailleurs knetterden. Op de terugweg liep mijn band bij de Betlehemkerk leeg. Toen ik haar thuis oppompte, begaf ze het meteen weer. Ik verwijderde de twee buitenbanden, haalde de binnenband eruit, maar kon geen lek vinden. Met hulp van vader legde ik de banden er weer om, pompte hem op, en verdomd, hij hield het, maar ’s avonds om elf uur was hij weer zo plat als een dubbeltje.

==

maandag 18 october. Als Wezenberg de absenten komt opnemen, krijgt Hanneke altijd een knipoogje. En als hij de klas uit is, draait hij zich nog even om en kijkt op zijn tenen door het ruitje.

==

vrijdag 22 october. Vergadering van de Federatie van Haagse Schoolverenigingen in een zaal in l’Espérance, een enorme zaal.19 Er zaten een tiental jongens en meisjes, die elkaar met ‘meneer’, ‘mejuffrouw’ en ‘u’ aanspraken, bier dronken en sigaretten rookten. Ik stelde me voor, ging achter een tafeltje zitten en luisterde. De voorzitter van het oude bestuur hield een speech, gaf vervolgens het woord aan de oud-secretaris en de oud-penningmeester en maande hen van tijd tot tijd ‘ad causam’ te blijven. De secretaris, een H.B.S.-er, wilde weten wat dat betekende, waarop een der aanwezigen droog opmerkte dat het niet vertaalbaar was, omdat het niet gezegd kon worden. Tot genoegen van de secretaris. Dat verhinderde de voorzitter niet onverstoorbaar verder te gaan. Hij gewaagde van enorme plannen die wij negenen gemakkelijk ten uitvoer zouden kunnen brengen, aangezien we samen ongeveer 3500 leerlingen vertegenwoordigden. Visioenen van twee tournooien per maand, op allerlei gebied, van tentoonstellingen, lezingen, enzovoort, enzovoort, rezen niet alleen voor ons op, maar leken zelfs volgens de voorzitter binnen ons bereik. Voor het zo ver was, moesten evenwel eerst reglementen gemaakt worden voor een door ons te vormen Algemeen Bestuur, waaruit dan weer een Dagelijks Bestuur gekozen zou moeten worden, ‘dat dan meteen Bestuur van het Dagelijks Bestuur’ zou zijn. Dat begreep mijn buurman, Hekkelman van het Gymnasium Haganum, niet en hij vroeg de voorzitter om nadere uitleg: ‘Er is dus een Bestuur,’ herhaalde hij, ‘en dat Bestuur is Bestuur van het Dagelijks Bestuur en daardoor meteen van het Algemeen Bestuur?’ – ‘Juist!’ zei de voorzitter. ‘Er is een Algemeen Bestuur. Daaruit wordt het Dagelijks Bestuur gekozen en dat is dan natuurlijk meteen Bestuur van het Dagelijks Bestuur.’ – ‘Nee,’ zei mijn buurman, ‘nou draai je het om!’

Het duurde een hele poos voor hem aan het verstand was gebracht hoe een en ander in elkaar zat, waarna het volgende probleem aan de orde kwam. Er was nog geen bestuur, maar er waren ook nog geen reglementen. Wat kwam eerst? De vergadering bleek daarover verdeeld. De ene helft vond dat eerst het Bestuur gekozen moest worden, de andere helft wierp tegen dat we elkaar bijna geen van allen kenden, wat de eerste helft weer geen bezwaar vond, omdat we elkaar ook na vier of vijf vergaderingen niet zouden kennen. Ze bleven derhalve bij hun standpunt dat er zonder bestuur geen reglementen gemaakt konden worden. De andere helft zag de redelijkheid daarvan wel in, maar vond toch dat er zonder reglementen geen bestuur gekozen kon worden en omdat ook dat een kern van waarheid leek te bevatten, werd dit punt wegens tijdgebrek naar een volgende vergadering verschoven. Tot slot hield de voorzitter nog een pleidooi voor de oprichting van een vijftiental onderbesturen op evenzoveel wetenschappelijke terreinen en wees hij erop dat de mensen die in het Dagelijks Bestuur zouden worden gekozen niet ondergeschikt mochten zijn aan mensen uit het Algemeen Bestuur, aangezien dat tot insubordinatie zou leiden. Waarna hij de vergadering voor gesloten verklaarde. Buiten was het aardedonker. Het regende. Boven de daken flitsten lichtkogels. Hoog boven me bromden vliegtuigen en het afweergeschut dreunde.

==

zaterdag 23 october. Vanmiddag getraind door een aantal spelers van het eerste. Omdat mijn binnenband door twee buitenbanden heen was gedrongen na voor de zoveelste keer geplakt te zijn, moest ik met de tram. Een paar N.S.B.’ers, veel Scheveningers. Hoe het mogelijk is dat die nog altijd naar vis ruiken terwijl ze al vier jaar geen vis meer gezien hebben, is een raadsel. Tijdens de training werd ik door Beets onder handen genomen, die in het eerste rechtsback is. In de wedstrijd die daarop volgde, was ik nergens.

==

donderdag 28 october. Opnieuw vergadering van de Federatie voor Haagse Schoolverenigingen. De voorzitter kwam een kwartier te laat in een lichte regenjas met vuile vegen. Ter verontschuldiging merkte hij op dat hij regelrecht van zijn onderduikadres kwam. Onderwerp van de vergadering waren de ontwerpteksten voor statuten en reglementen. De kritiek was niet mals. Een voorbeeld. Voorgesteld werd dat een besluit van het Dagelijks Bestuur (3 leden) alleen geldig zou zijn als tenminste de helft van het aantal leden aanwezig was. Daartegen werd ingebracht dat dat tot situaties kan leiden waarin één lid de absolute macht heeft, bijvoorbeeld wanneer van één lid de kop wordt afgereden en de romp (de helft dus) ter vergadering wordt gebracht. De vergadering vond dit voorbeeld overtuigend en besloten werd om ‘de helft’ te veranderen in ‘de levende helft’.

==

maandag 8 november. De tram was zo vol dat Leo en ik er niet meer bij konden. We klommen op de bumper, maakten het achterste raampje open om ons vast te houden, en reden zo toch mee. Toen we langs het huis van Vooys kwamen, keek hij net tussen de gordijnen door, in zijn vest. Zijn mond viel open van verbazing.

==

Jeugdconcert. Ik was van plan Mia naar huis te brengen (om Hanneke een lesje te leren) en rende zodra de zaal zich na de laatste donderslagen van Beethoven in beweging zette, achter haar aan. Vlak achter haar sloot de portier de toegang tot de vestiaire af en moest ik tandenknarsend toezien hoe ze haar jas aantrok. Toen de man mij eindelijk doorliet, was ze weg. Met Ralph Hali, wie iets dergelijks was overkomen, liep ik naar huis, allebei in diepe melancholie. Op de Laan van Meerdervoort, waar we door Leo en Joke gepasseerd werden, zaten we op de bodem, maar nadat ze ons weer verlaten hadden, knapten we op, dankzij zijn droge humor. Bovendien zagen we op het Valkenbosplein een Duitse auto recht op de mensen inrijden en vervolgens achterna zitten, wat ons onze ellende bijna deed vergeten.

==

woensdag 10 november. ‘Klein blauw Beertje,’ zei Postma tegen Hanneke toen hij de klas in kwam.

==

zondag 14 november. Het regent. Ik pak moeders fiets, pomp de band op, bind mijn tas vast en neem vaders hoed. Op straat is het doodstil. De banden ruisen over het gladde, beijzelde asfalt. De wind rukt aan mijn hoed, waarop ik hem nog wat dieper boven mijn ogen trek. Even voor de Zoutmanstraat komt een meisje met een blauw doekje me tegemoet. Ik herken haar pas als ze vrolijk naar me roept. Dee. Te verbouwereerd om mijn hoed af te nemen passeer ik haar, mezelf verwensend. Een half uur later, als blijkt dat alle wedstrijden zijn afgelast, keer ik langs dezelfde weg weer terug. Voorbij het Stokroosveld, waar Dee moest handballen als dat ook niet is afgekeurd, adem ik vrijer, opgelucht dat ik haar niet nog eens zal tegenkomen. Maar als ik de Appelstraat indraai, komt ze juist de hoek om. Dit keer neem ik wel mijn hoed af, buig diep en roep luid over de stille Laan van Meerdervoort: ‘Ben je bij mij geweest?’ Een meisje dat daar met haar moeder loopt, draait zich om. Leni Gorter, met wie ik vroeger korte tijd gelopen heb. Dee stapt af. We staan midden op de tramrails, terwijl de regen mistroostig om ons heen druilt en spreken af dat ze drie kwartier eerder zal komen om de statuten en reglementen te maken. Leo en Hanneke, die komen repeteren, zijn er dan nog niet. Als ze een paar uur later aanbelt en ik haar open doe, wordt ze belangstellend door de overbuurman opgenomen. Helaas, hij heeft het mis. Terwijl ze bij vader en moeder in de kamer zit, maak ik de reglementen. Moeder vindt haar, in tegenstelling tot Hanneke, een echte schat.

==

donderdag 18 november. Een repetitie van Prins is door de hele klas verpest. Hij besprak ze het laatste half uur en verscheurde ze toen voor onze ogen, zonder ze nagekeken te hebben.

==

maandag 22 november. ‘Hé vlegel, kun je niet groeten?’ zei ik tegen Wim Verschoor toen hij na de les langs mijn bank kwam, en ik gaf hem een trap. Meteen daarop werd ik door Prins bij mijn oor gepakt. ‘Moet jij een voorbeeld zijn voor de lagere klassen?’ vroeg hij. – ‘Nee meneer,’ antwoordde ik. – ‘Ja meneer!’ verbeterde hij. ‘Jij en je vriend Leo zijn veel te luidruchtig en hebben veel te veel plezier in de klas! Bewaar je pret voor na schooltijd en probeer net te doen of je bijna een man bent!’ – ‘Ik zal het proberen meneer,’ beloofde ik en ik zag dat hij moeite had om zijn lachen in te houden.

==

donderdag 25 november. ‘Een nieuw betalen, Voskuil,’ zei Corretje toen ik een reageerbuisje liet springen. Ik trok mijn portemonnaie en telde als een rijk man vijf cent neer.

==

zaterdag 27 november. ‘Nou,’ zei Mia, ‘als ik met jou uitging, zou ik in slaap vallen.’ – ‘Wat is dat nu weer voor een onaardige opmerking,’ zei ik. – ‘Nee hoor,’ zei ze haastig, een kleur krijgend, ‘ik bedoel het niet zo.’

==

dinsdag 30 november. Onder Frans werd er luchtalarm gegeven. Van Noord gelastte ons om tussen de banken op de grond te gaan zitten, waarna de les werd voortgezet.

==

vrijdag 3 december. ‘En?’ vroeg ik aan Van Poolen, die achter Dee aan loopt. ‘Is het al aan bij jou?’ – ‘Is het bij jou dan af?’ vroeg hij droefgeestig. – ‘Nee, dat nou niet.’ – ‘Nou, hoe kan het bij mij dan aan zijn?’

==

zaterdag 4 december. Met Leo naar de stad om een sinterklaascadeau voor Joke te kopen. Op het Regentesseplein stopte de tram. Luchtalarm. We stapten uit en bereikten binnendoor, langs armoedige huizen van waaruit meisjes in onderjurken ons nieuwsgierig nakeken, om kwart over drie de Prinsenstraat. Daar bleven we staan kijken naar een luchtgevecht. Omdat we aan de overkant een leuk meisje zagen, staken we over, een bekeuring riskerend, en gingen naast haar staan. – ‘Hier zie je het veel mooier!’ merkte Leo luid op. – ‘Veel mooier!’ bevestigde ik. – ‘Verschrikkelijk mooi zelfs.’ – ‘Zo mooi heb ik het nog nooit gezien.’ Het meisje bleek gevoelig voor die aandacht en lachte tegen ons, waarna we haar lieten staan en langs Bladergroen20 overstaken via het Stadhuis naar de Schoolstraat. Vlak boven ons hoofd, op het gebouw van De Nederlanden, begon met een luid gierend, aanzwellend gehuil de sirene veilig te blazen. De mensen kwamen uit hun schuilkelders, de trams zetten zich tingelend in beweging, iedereen rende om de verloren tijd in te halen. Alleen de juffrouw op de hoek, met de schraal rammelende Winterhulpbus,21 bleef staan, zonder dat iemand aandacht aan haar besteedde. We drongen de Bijenkorf binnen en namen die van de begane grond tot de vijfde verdieping door. Een broche van ƒ 1,95 vond Leo te duur. Ten slotte, toen we voor de derde keer op en neer waren geweest, werd het een flesje parfum van ƒ 2,25, omdat er cygne op stond, wat hem het vertrouwen gaf dat het goed was. Ik vroeg wat dat betekende. ‘Zwaan,’ zei de juffrouw. Dat begreep ik, maar wat het verschil was met andere parfums. ‘Er is geen verschil,’ verzekerde ze. ‘Ze zijn allemaal hetzelfde.’ We bekeken het in een hoek van het trappenhuis. Ik drukte het kurkje wat vaster aan, waarna mijn vinger nog urenlang zou stinken, ook na langdurig wassen. We bleven tot sluitingstijd, moesten door de portier worden gemaand om het gebouw te verlaten, staken de Grote Marktstraat over en liepen door naar De Passage. Voor ons liep een opvallend mooi, blond meisje. Ze zag ons in de spiegelruiten aankomen toen we haar tussen ons in wilden nemen, versnelde haar pas en ging er op een drafje vandoor toen wij ook harder gingen lopen. Vroom & Dreesmann bleek nog open. We doorzochten het hele gebouw, bleven boven aan de trap nog een poos staan talmen en bestelden ten slotte bij de Bock & Harrison de hap van de dag en een portie vanilleijs.

’s Avonds brachten we ons sinterklaasgeschenk, met een lang op Der Erlkönig geïnspireerd gedicht, naar de Duchattelstraat. De wacht op de Javabrug, die met zijn handen diep in zijn zakken, helm over zijn oren, heen en weer drentelde, bekeek ons wantrouwend. Het was pikdonker en heel stil, alleen het geluid van onze voetstappen. Toen we bij de hoek waren, kwam iemand de Duchattelstraat uit. We verstarden, maar het was een ander. Het hekje voor het stoepje naar Dee’s deur knarste en piepte. Ik probeerde een waxinelichtje aan te steken. Met mijn verstijfde vingers lukte dat pas na 6 lucifers. Het licht reikte een centimeter of vier, waarna een windvlaag het weer uitblies. Dan maar zonder lichtje. We legden het pakje neer, drukten op de bel en renden weg. Vanaf de hoek keken we toe. Er ruiste een fiets langs. De deur klikte. Even viel een brede lichtstraal over de weg en meteen daarna ging de deur weer dicht. Het pakje bleek verdwenen.

==

dinsdag 7 december. Naar aanleiding van Goethe’s Werther vroeg Lehnen, in het Duits, hoe we over zelfmoord dachten. Leo, Harry en nog een paar anderen vonden het verkeerd. Lehnen was het met mij eens dat je het niet kunt beoordelen. Op het Jeugdconcert vertelde ik dat aan Dee. Ze vond het een idiote discussie. Ze zat tussen Leo en mij. Hanneke hadden we dit keer met opzet aan de andere kant van Leo, naast Arnold Derks gezet. Toen ze dat merkte, kreeg ze een kleur. Leo hoorde haar een paar keer snuiven. Ik vroeg aan Mia of ze zin heeft met mij naar Hamlet te gaan. ‘Natuurlijk!’ zei ze. ‘Graag.’ Dat is dus afgesproken.

==

donderdag 9 december. Met zaalpolo spande ik me zo in dat na afloop het bloed in mijn mond stond en het voor mijn ogen schemerde. Evengoed met 6-4 gewonnen.

==

vrijdag 10 december. De avondklok is vervroegd tot 9 uur en Den Haag heeft bovendien een ton boete gekregen. Hamlet gaat dus niet door.

==

zaterdag 11 december. Aan het eind van de gang stond Dee met Waavi Sedee te praten, een van de grootste proleten van de school. ‘Dee!’ riep ik. ‘We moeten nog afspreken voor morgen!’ – ‘Dat is goed,’ riep ze terug. – ‘Godverdomme!’ vloekte Waavi.

==

maandag 20 december. Vanochtend met Leo langs de tankgracht gewandeld en een leegstaand huis bij de Dalton22 bezocht. Vanmiddag vergadering van de Federatie bij Piek Nooy van der Kolff. Ik zit nu in de kascommissie. We hebben besloten een toneelmiddag en een pingpong-, voetbal-, schaak-, en bridgetournooi te houden en een congres van voorzitters van schoolverenigingen in Nederland te organiseren. De organisatie van de schaak- en bridgetournooien is aan onze school toegewezen. ’s Avonds belde ik Quast om een datum voor een bestuursvergadering vast te leggen. Ik wil er dan een schoolfeest zien door te drukken, waarover ik vervolgens weer met Dee belde. Ten slotte nog een telefoongesprek met Boene Prins over het schaaktournooi.

==

maandag 27 december. Quast heeft ingestemd met het plan een schoolfeest te houden.

==

5 Buurt in het oosten van Den Haag.

6 Het Stokroos-Lyceum was tussen 1942 en 1946 gevestigd in drie gebouwen verspreid over Den Haag. Voskuil zat van 1942 tot 1945 overwegend in het gebouw van de Handelsdagschool aan de Waldeck Pyrmontkade. Zie 4 mei 1943.

7 Haagsche Countryclub Groen-Geel in Wassenaar.

8 Kamp Vught, concentratiekamp onder ss-leiding.

9 Een vleugel van het kantoor van de verzekeringsmaatschappij ‘De Nederlanden van 1845’ aan de Raamweg 36 in Den Haag werd afgebroken voor de Atlantikwall.

10 Klaas Voskuil werkte in de oorlog enige tijd bij de gemeentesecretarie van Den Haag, als hoofd Voorlichting. Hij hield kantoor in een winkelpand aan de Driehoekjes, een pleintje bij het Kerkplein.

11 Weerbaarheidsafdeling (wa), geüniformeerde ordedienst van de nsb.

12 Landgoed Te Werve in Rijswijk.

13 Zijn twee jongere broers.

14 Plaatselijk hoofdkwartier van de Wehrmacht.

15 Gevolmachtigde van de Wehrmacht.

16 Nederlandsche Landstand, nationaal-socialistische koepelorganisatie voor landbouw en visserij.

17 Nationale Jeugdstorm, nationaal-socialistische jeugdbeweging naar voorbeeld van de Hitler-Jugend.

18 Tramdienst tussen Den Haag en Leiden.

19 Gebouw aan de Laan van Meerdervoort, op de hoek met de Reinkenstraat. Eind jaren zeventig afgebroken.

20 Kantoorboekhandel en handelsdrukkerij van Jac. Bladergroen, Prinsestraat 3 in Den Haag.

21 Collectebus van de Stichting Winterhulp Nederland, een nationaal-socialistische ‘liefdadigheidsorganisatie’.

22 Dalton-hbs, Aronskelkweg 1 in Den Haag. Zie noot bij 1 september 1942.

1944

maandag 3 januari. De middag doorgebracht met moeders fiets. Eerst een stuk onder de al dubbele buitenbanden gelegd en toen die niet meer tussen de velgen wilden het ijzerdraad uit de onderste band weggesneden. Vervolgens tien losse spaken uit het achterwiel gehaald, waardoor er nu nog maar tien over zijn, en de kettingkast verwijderd. Ten slotte de banden weer om het wiel gelegd, niet zonder moeite, en de band opgepompt tot hij over een lengte van ongeveer 10 centimeter door de beide halfverteerde buitenbanden heen brak. Dat was de doodklap. De fiets staat nu weer in de schuur en zal daar voorlopig wel blijven.

==

zaterdag 8 januari. Met Mia naar Hamlet met Paul Steenbergen in de hoofdrol en Enny Meunier als Ophelia. Het was een aaneenschakeling van hoogtepunten, die elkaar in razend tempo opvolgden tot Hamlet stervend ineenzakte en als een nietig zwart hoopje op het toneel bleef liggen. Het applaus was overweldigend. Het doek ging zeven keer omhoog. Elke keer zwol het applaus weer aan. Mia naar huis gebracht. Niet gezoend, zoals ik nog even overwogen heb. Omdat ik niet op haar verliefd ben, zou dat gemeen geweest zijn. En ik wist ook niet hoe het dan verder moest.

==

vrijdag 14 januari. Corretje: ‘Chemici worden nooit rechters en rechters nooit chemici. Dus als de rrechterr wil bewijsi dat een patiënt gedaud is mmet fosfor heeft ie de chemicus nodig. Desi neemt dan de maag van de patiënt of, as ie nog niet daud is, de maaginhoud. Omdat ik geen maag of maaginhoud van so’n sieke patiënt om ’t hoekie hep staan, neem ik dadelijk fosfor en om te bewijsi met hoe weinig de prroef gaat, een speldeprikkie.’ Hij gooit wat fosfor in een retort. ‘Kijk! Daar gaat ’t lichtschijnsiltjie hoekie om en nog een hoekie om en nou weer naar benedi.’

‘Maar nou weten ze toch nog niet hoeveel fosfor zo’n patiënt heeft ingeslikt?’ merkte Mia op.

‘As ie te veel heeft ingeslikt, is ie daud, en as ie wat minder heeft ingeslikt is ie swaar siek, maar ’t sal een dauie patiënt weinig kenne scheli of ie twee of drie gram fosfor heeft ingeslikt,’ antwoordde Corretje.

==

vrijdag 28 januari. Onze leraren hebben en bloc geweigerd een vergadering van het Onderwijsgilde23 bij te wonen. Vanmiddag kregen ze bericht dat er een paar zouden worden doodgeschoten als ze bleven weigeren. Daarom konden we meteen weer naar huis toen we vanmiddag op school kwamen.

==

zondag 30 januari. Met 4-1 van HDM verloren. Ik was linksback en moest Frans Vester afstoppen, wat me redelijk gelukte.

Na afloop maakte het bestuur aanmerking op onze kleding. Ze vonden de broekjes te kort (‘Moet je dat klok- en hamerspel zien,’ zei de voorzitter, op mij wijzend), onze kousen vies, onze schoenen slecht en onze shirts verkeerd (‘een stel karakterloze schoffies’), en overwegen om ons Jeugdelftal uit de competitie terug te trekken. – ‘Ik vind jouw broekje heel netjes hoor,’ zei Tulp na afloop tegen mij. De echte reden zal wel zijn dat het zwart is in plaats van wit, maar witte broekjes zijn niet meer te krijgen. Uit protest zijn we in een HDM-shirt gaan oefenen.

==

woensdag 2 februari. Hanneke is met een brief van de Federatie over een te houden muziekmiddag meteen naar Cheffie gegaan, die de muziekmiddagen van onze school organiseert. Toen ik daar een aanmerking op maakte, zei ze dat ik een verwaande vent ben, dat ik niets van muziek afweet en dat ze mij om die reden niet geraadpleegd had. Ik bleef kalm, met moeite, en zei alleen dat ik verwachtte dat ze zo’n brief een volgende keer eerst in het Bestuur zou brengen, omdat hij aan het Bestuur en niet aan de Secretaresse gericht was. Daarna heb ik me omgedraaid. Ze heeft me de hele dag met geen blik meer verwaardigd.

==

woensdag 9 februari. Een feest bij Gijs de Leve, acht jongens en acht meisjes, behalve ik allemaal van de Dalton. Gisteren belde Gijs me op. Of ik al wist wie ik naar huis wou brengen. Ik zei dat dat Aatje van der Sluijs wel zou worden, omdat zij de enige is die ik goed ken. Bovendien, maar dat zei ik niet, was ze mijn eerste grote liefde. Ik ben haar alleen toen ik van de Dalton overging naar het Stokroos uit het oog verloren. Hij vroeg of ik Lousje Haspers niet naar huis kon brengen. Die ken ik niet. Omdat ze vlak bij me woont. ‘Is dat een argument?’ vroeg ik. – ‘Ja, want ik wou Aatje naar huis brengen.’ Op weg naar het feest hoorde ik van Tom dat Gijs ook hem gevraagd had Aatje met rust te laten en Tootje te Veldhuis te nemen. Tom was niet van plan zich daar iets van aan te trekken. Het feest kwam na een pijnlijke, doodse stilte moeizaam op gang. Walter vertoonde films. Aatje zat tussen Tom en mij in. Het contact tussen ons was eerst wat stroef, maar dat veranderde toen ik haar vroeg mijn ringvingers van elkaar te doen, wat ik vervolgens bij haar moest proberen, waarna we het trucje aan de verzamelde, deel jaloerse menigte vertoonden. Bij het daarop volgende spel kregen wij één potlood. Het licht ging uit. Er werden voorwerpen doorgegeven, waarvan we moesten raden wat het was en dat moesten we op een papiertje schrijven. Het licht ging weer aan, de papiertjes werden ingeleverd, het onze met onze beide namen erop, en we kregen een 4. We hadden daar samen veel plezier om en joegen Gijs de stuipen op zijn lijf. Op dat ogenblik had ik al besloten mijn belofte te breken, overwegende dat Tom haar anders alleen zou hebben, wat me ook niet de bedoeling leek. Intussen had Aatje me voorgesteld samen De geest op te voeren. Zij ging de gang op, ik gaf uitleg. De eerste keer ging het mis. We verdwenen nu samen op de gang om overleg te plegen. Terug in de kamer verzekerde ik dat het nu goed zou gaan, omdat Aatje en ik één ziel hadden (hoongelach van Gijs en Tom), maar dat was overmoed. Ze boog zich, tot ontzetting van Gijs naar me over, zei dat de anderen niet mochten luisteren en fluisterde in mijn oor wat ik fout deed, waarna het eindelijk goed ging. Na afloop, toen ik achter haar naar buiten liep met Tom op mijn hielen, hield Gijs ons tegen en verzocht ons dringend om ‘economisch’ naar huis te brengen. Overwegende dat hij de gastheer was, deed ik een stap opzij en wendde me tot Lousje, die buiten tussen de andere meisjes in het halfdonker stond te wachten. Het was gaan regenen en er stond een harde wind. Ze had een witte regenjas aan. Omdat ze ver van me af had gezeten, had ik tot op dat ogenblik geen aandacht aan haar besteed, maar toen ik tegenover haar stond en vroeg of ik haar naar huis mocht brengen, was ik meteen verkocht. Ze had een grappige stem. Ik gaf haar een arm, ze versprong om in de pas te komen waardoor het even leek of we zweefden.

==

zaterdag 12 februari. Fuif van de Meisjes-H.B.S.,24 waarvoor Leo van Joke twee kaartjes had gekregen. Onvoorstelbaar melig. Leo bemoeide zich met Joke, Rob met Kiki, Bea had ook een jongen bij zich, Ralph Hali had uitsluitend oog voor Peggy. Ik was moederziel alleen. ‘Jullie waarschuwen me wel als Peggy naar beneden komt, hè?’ zei Ralph. Op datzelfde ogenblik rolde iemand luid stommelend de trap af en vloog met een klap tegen de deur. Ralph stoof ernaartoe, opende de deur, hielp haar op en legde zijn arm om haar heen. ‘Wat een temperament,’ verzuchtte hij over zijn schouder tegen mij terwijl hij haar wegvoerde.

==

maandag 14 februari. Vanmiddag een gesprek met Leo over de zin van het leven. Volgens mij is die er niet. Nuttig ben je alleen voor je nageslacht, maar aangezien de laatste mens voor niemand nuttig is, heeft dat niets te betekenen. Volgens Leo zit het ook niet in het nageslacht, maar in het hiernamaals. Waarop ik antwoordde dat ik in dat geval niet inzag waar dat voor nodig is als je op het standpunt staat dat de mens onvolmaakt is.

==

woensdag 1 maart. Met Lousje, Aatje en Gijs naar Gyges en zijn ring. Vader voorspelde dat de meisjes daar niets van zouden begrijpen en zich rot zouden vervelen. Dat viel mee. We hadden veel plezier en ik bracht Lousje na afloop naar huis. Later hoorde ik van Gijs dat Aatje en hij vijf pas achter ons hadden gelopen. Aatje had Jong is ons harte25 gefloten, maar we hadden niet gereageerd. ‘Of hij is zo verdiept in Lousje dat hij echt niets hoort,’ had Gijs gezegd, ‘of hij is wel buitengewoon geraffineerd.’ – ‘Ik hoorde haar telkens lachen,’ zei hij tegen mij. ‘Ben je zo geestig?’ Ik kan me daar niets van herinneren.

==

zaterdag 4 maart. Sneeuw, hagel, regen, sneeuw, luchtalarm, hagel, sneeuw. Van hockeyen is onder deze omstandigheden geen sprake. Ook voor morgen zijn alle wedstrijden afgelast.

==

dinsdag 7 maart. Na het Jeugdconcert Lousje naar huis gebracht. Gevraagd of ze al een vriend had. ‘Eigenlijk wel,’ antwoordde ze. ‘Hoezo?’ Hoewel ik er bijna zeker van ben dat ze er geen heeft, was haar reactie daarna voorspelbaar.

==

vrijdag 10 maart. Onder Vooys bonsden Leo en ik om het hardst op onze borst met de kast achter ons als klankbord. Plotseling rende Vooys op ons af, smeet het boek van Leo in een hoek, brak mijn vulpen doormidden, joeg mij een andere bank in en rende de klas uit. Toen we een half uur later onze verontschuldigingen voor ‘ons onhebbelijk gedrag’ kwamen aanbieden, was hij er alweer overheen en de vriendelijke, joviale man zelve.

==

vrijdag 24 maart. Vanochtend met Jan Bruggeman naar het Departement26 geweest om een vergunning te vragen voor het schoolfeest. Er liepen veel N.S.B.’ers in uniform met gevaarlijk uitziende revolvers op hun billen. Een van hen moest ons toneelstuk goedkeuren, wat geen problemen opleverde. Zijn kamertje hing vol portretten en spreuken zoals: ‘Een goed N.S.B.’er draagt altijd zijn insigne.’ Voor de muziek moesten we bij een ander zijn, een gemene vent, die zowel Hawaiian als Krontjong verbood en wilde dat we Duitse en Hollandse schlagers speelden. Toen we dat ’s middags aan de rector vertelden, was hij woedend. Morgen gaat hij er zelf naar toe.

==

vrijdag 7 april. Vanavond met onze klas bij Freer thuis een spiritistische séance gehouden, nadat we elkaar uitdrukkelijk beloofd hadden geen geintjes uit te zullen halen. Bij de buren speelde iemand de Mondscheinsonate. Daarna speelde de vader van Freer op ons verzoek iets Peter Kreuderachtigs. Het glas schoof met onze vingers erop twee uur lang heel langzaam over tafel. Op de vraag met wie Reini zou trouwen, kwam er tot tweemaal toe de naam uit van de jongen met wie ze het na twee jaar juist heeft uitgemaakt. Ze barstte in tranen uit en ging naar huis. Toen kreeg de geest er plezier in en dreef het glas in een razend tempo rond. Ik zal als eerste trouwen met een meisje dat Catharina Fubods heet.

==

dinsdag 11 april. Ik ben met een groot aantal buren opgeroepen om werk voor de Organisation Todt27 te verrichten. Vader wilde eerst niet dat ik ging, maar moeder durfde dat niet aan, omdat ze bang is dat ze vader (die op het ogenblik uit voorzorg niet thuis slaapt) dan zullen oppakken. Vandaag ben ik voor het eerst gegaan, in mijn oude plunje, met een schop. Bij Ockenburgh trof ik Han Houthuys. We werden ingedeeld bij de gravers. Toen we samen drie gaten hadden gegraven, kwam een soldaat kijken. ‘Wie viele haben Sie gegraben?’ – ‘Sechs.’ Om dat te onthouden legde ik zes knopen in het touw om mijn broek. We moesten er zestien maken en maakten er tien. In de schafttijd, bij een boerderij, kwam een keukenwagen met soep. Ik haalde een pan vol, liet de inhoud enige tijd bezinken, decanteerde haar en hield een vrij eetbare, compacte massa over. Er vlogen voortdurend Engelse vliegtuigen over,28 het afweergeschut dreunde, mitrailleurs knetterden, granaatscherven bromden en floten. De stemming was uitstekend. We hadden veel plezier en het geluk een goeie soldaat als opzichter te hebben.

==

woensdag 12 april. Vanochtend met twintig man twintig paaltjes gezet, die vijf tegelijk met paard en wagen werden aangevoerd. Het paard liet men elke honderd meter even uitrusten en voor elke greppel een keer extra, vanwege de buitengewoon zware arbeid. Eén keer moest het zelfs een half uur rusten, op tien meter van de plek van bestemming. Over de heen- en terugweg deed het ruim zes kwartier. Vanmiddag moesten we na de vermicellisoep Pfähle holen, wat een rotwerk is.

==

donderdag 13 april. Ons bivak bevindt zich nog in Berkendael, aan de Lozerlaan.29 Vanmiddag zijn we hem met zijn achten gedrukt en voor onszelf gaan tuinieren. In de ochtenduren maakten we twee aan twee vier kuiltjes en zetten er met zijn achten paaltjes in: ‘Tegelijk optillen mannen! Tempo houden! Eén... twee... één... Wacht even! Ik ben moe!’ En zo, met na elke drie meter een rustpauze, brachten we de paaltjes naar hun kuiltjes. Onze bovenbuurman bepaalde dat je tot tien uur maar tweemaal mocht pissen. Hij constateerde dat Van Dam beter piste dan hij gedaan had. Zag hij iemand naar de sloot drentelen, dan brulde hij: ‘Hé, ga je alweer pissen?’ of: ‘Zeg! Pis in je eigen tijd!’

==

vrijdag 14 april. Vandaag met elf anderen bij een wagen ingedeeld om palen te gaan halen. ’s Ochtends sloegen we een verkeerde weg in, waardoor we een omweg van meer dan een uur maakten. De soldaat die ons begeleidde werd bang en zei dat hij schoon genoeg had van de oorlog. We deden het rustig aan en versjouwden in totaal zes of zeven vrachtjes van zes palen.

==

zaterdag 15 april. ’s Ochtends met zijn tweeën vier putjes gegraven, ’s middags drie-en-een-half uur in de rij gestaan voor de uitbetaling: ƒ 24,50. Morgen vrij.

==

maandag 17 april. Bij een wagen ingedeeld. Ik deed niets en had het koud.

==

dinsdag 18 april. Weer op de wagen. De soldaat was geschikt. ‘Langsam arbeiten!’ waarschuwde hij. Ik vroeg of hij uit Berlijn kwam. – ‘Nein, Gott sei dank nicht.’ – ‘Wo kommen Sie dann her?’ – ‘Aus Süddeutschland.’ – ‘Aus Bayern?’ – ‘Nein, nicht aus Bayern.’ Waarmee het gesprek was afgelopen.

==

woensdag 19 april. Vanochtend generale repetitie in een rommelig Diligentia. De gordijnen waren half open. Kolstee zat achter de vleugel, begeleid door Peters en Mallant. Uit de artiestenkamer klonk het gejammer van de accordeon van Van Beusekom, op de gitaar begeleid door Vester en Wyss, terwijl ergens achter de coulissen violen en gitaren werden gestemd. De toneelmeester sjouwde met lichtbakken, fittingen, belletjes, telefoontoestellen en maakte ruzie met een man met een artistiek snorretje die een luidspreker in een hoek van het toneel had geplaatst en bezig was naar alle richtingen draden te spannen. Het duurde drie kwartier voor er enige orde in de chaos kwam. Het orkest van George Mallant wilde gaan repeteren, maar de fluitisten waren er niet. Dan maar het toneelstukje. – ‘De wekker is nergens te vinden!’ – ‘Han, of je even bij meneer Quast wil komen!’ – ‘Voskuil, Mallant moet je hebben.’ – ‘Han, ik kan de mand nergens vinden!’ – ‘Han, Sietske Hamer wil nog twee kaartjes hebben.’ – ‘Han, de toneelmeester moet je even spreken.’ Enzovoort. De generale repetitie van De verjongingskuur van Annet van Battum was knudde. De generale repetitie van Peggy was als het kan nog slechter: we kenden geen van drieën onze rol, alles ging verkeerd. Beneden ons speelde in de kleedkamer de Hawaiianband. Alleen de Krontjongband had een formidabele generale. Met het hart in mijn schoenen ging ik naar huis. Thuis schreef ik mijn toespraken en zocht zelfvertrouwen. Toen Jan Bruggeman en ik naar lijn 5 renden om op tijd voor de costumier te zijn, had ik het nog niet gevonden. Pas in de tram kwam ik enigszins tot mezelf en toen ik vlak voor het begin gewaarschuwd werd dat er twee rechercheurs van het Departement in de zaal zaten om erop toe te zien dat we het muziekverbod niet overtraden, gaf ik geen krimp. Niettemin voelde ik mijn zenuwen toen ik in het licht van de schijnwerper stapte en mijn toespraak eruit gooide. Maar naarmate de avond vorderde, werd ik kalmer. Alles sloot als een bus. Het ene na het andere nummer werd een succes. De zaal klapte en juichte. Het liep vlotter dan ik volgens de voordeligste berekeningen had verwacht. Met een groeiend zelfvertrouwen kwam ik na elk nummer tussen de gordijnen door om het volgende nummer aan te kondigen. In de pauze werden we overladen met complimenten, door de curatoren, de rector, leraren, leerlingen. De rector sprak na de pauze. Hij waardeerde het dat ik ondanks mijn drukke werkzaamheden (luide toejuichingen) deze avond toch in elkaar had gezet en mijn graafwerk (luide toejuichingen) had onderbroken om hier aanwezig te zijn. Daarna werd Peggy een succes. De zaal bulderde van het lachen. Er werd tussendoor geapplaudisseerd. Ik had het gevoel dat mijn gezicht van stopverf was. Ik kon ermee doen wat ik wilde. Aan het slot trok ik Dee uit het souffleurshokje en werden we daverend toegejuicht. Ik verkleedde me in razend tempo en was net klaar toen George en Frits de eerste accoorden van het slotlied aansloegen. De gordijnen gingen langzaam open. Alle medespelers stonden om de microfoon terwijl de Hawaiianband speelde. Toen het doek helemaal opgetrokken was, kwam ik uit de coulissen, boog me naar de microfoon en sprak het afscheidswoord. Terwijl ik een stap opzij deed, ging de band harder spelen en onder het applaus van het publiek zongen we op de herkenningsmelodie van Geraldo:30 Nu deez’ avond is voorbij, enz. De zaal werd afgebroken.

==

donderdag 20 april. De hele dag in de regen in het weiland gestaan. Een uur vroeger dan anders thuis, koud, nat en vies.

==

vrijdag 21 april. Vanochtend eerst op de wagen gezeten. Nadat ik daarvan afgetrapt was één paal versjouwd en na het gortwater nog twee kuilen gegraven. Toen zat de middag erop en mocht ik afzwaaien.

==

maandag 24 april. Met Dee, Joke en Leo naar Via Mala.

==

dinsdag 25 april. Getennist met Leo, Uunk, Toos, Klaasje en Bea. Klaasje speelde met mij, een leuk, geestig kind. Ik was de slechtste.

==

woensdag 3 mei. Sinds vrijdag ziek. Hoge koorts. Ik lig in bed, word bediend, lees een beetje (Schuld en boete), speel harmonika en verwonder me over het leven. Vanmiddag kwam Gijs met een boodschap van Lousje. Of ik eens kom aanwippen. Ik dacht dat ik het in Keulen hoorde donderen.

==

donderdag 11 mei. Midden in de nacht werd ik wakker van zware ontploffingen. Het huis trilde, de deuren en ramen rammelden. Ik zette de deuren open. Het was een zoele lenteavond. De hemel was bezaaid met sterren. De bomen stonden scherp tegen de verlichte vensters achter ons. Steeds meer lichten gingen aan. Een vliegtuig zoemde hoog boven me en met korte tussenpozen kwamen de inslagen. Waarschijnlijk Hoek van Holland. Na een uur werd het weer stil en gingen de lichten een voor een weer uit. Alleen nog het zoemen van een vliegtuig.

==

woensdag 24 mei. Sinds de avond van de 13e mei, die ik voor Lousje gereserveerd had, lig ik weer in bed, nu met roodvonk. De eerste vijf dagen had ik 39-40 graden koorts, daarna bleef die boven de 38, tot verbazing van de dokter. Vandaag zit ik daar voor het eerst onder (37.9). Behalve keelpijn, hoofdpijn en oorpijn had ik hevige buikpijn en pijn in mijn rug (mijn nieren). Daarna kreeg ik gewrichtsreumatiek, eerst in mijn polsen, vervolgens in mijn kaken en knieën en ten slotte in mijn rechterschouder. Ik heb vier of vijf soorten pillen geslikt, oordruppels gehad en gedronken als een kameel. Moeder loopt in een witte jas in een geur van lysol. Niemand anders mag over de drempel komen. Jan Bruggeman zit trouw in de gang voor de open deur, Tom en Leo soms. De eerste dagen heb ik doodstil in bed gelegen en dat doe ik nog wel eens, dagdromend. Ik verveel me nooit. Verder lees ik Aart van der Leeuw en ik ben begonnen in Buddenbrooks, dat ik prachtig vind.

==

zondag 4 juni. Sinds een paar dagen koortsvrij. Vandaag voor het eerst op, maar ik mag mijn kamer nog niet uit. ‘Waar blijft die buurman van jou, die Voskuil, toch?’ heeft Vooys aan Leo gevraagd. Toen die hem vertelde dat ik roodvonk heb en de eerste twee weken nog wel weg zal blijven, zei hij dat ik dan maar eens wat schriftelijk moet maken. Hij zal dat nakijken. Vandaag 6 bladzijden Livius vertaald. In een gesprek met Tom en Jan de mogelijkheid van een hiernamaals verworpen.

==

dinsdag 6 juni. Invasie in Frankrijk tussen Le Havre en Cherbourg. 11.000 vliegtuigen, 4000 grote schepen, duizenden kleinere.

==

vrijdag 9 juni. Gisterenavond, toen Jan en Leo er waren, belde Gijs. Lousje vraagt hem elke dag hoe het met me gaat. We hadden het juist over de wenselijkheid van een dominionstatus31 voor Indonesië, de bestaansmogelijkheden van het fascisme na de oorlog, het voordeel van linkse partijen boven rechtse, de verrechtsing en verburgerlijking van de linkse partijen, het al of niet communistische uiterlijk en de sentimentaliteit van onze leraar Duits (Lehnen), de algehele ontwapening, het conservatisme van de jeugd, de superioriteit van De Geer boven Colijn of van een man van veertig boven een man van zeventig, en ten slotte over de geoorloofdheid van moord en zelfmoord en de techniek van het spelen op een harmonika.

De Russen zijn een groot offensief begonnen. Als het zo doorgaat, zijn we over een paar maanden vrij.

==

zaterdag 10 juni. Vanochtend mijn baard afgeschoren en naar de kapper geweest. Voor de deur trof ik Dee, die me ontzettend bleek vond en bij de kapper ontmoette ik Quast. ‘Ga niet naar school voor de rapportcijfers zijn ingeleverd, man,’ zei hij. Vandaar maakte ik een korte wandeling langs de Pioenweg, de Daal en Bergselaan en langs het hoefijzer weer terug. Het stikt van de moffen, geweer geschouderd, helm op, gecamoufleerd. Een aantal drong een gerequireerd huis binnen. Omdat de laatste dagen links en rechts mannen en jongens worden opgepakt, was ik op mijn hoede.

==

zondag 11 juni. Met Jan een wat langere wandeling gemaakt: langs de Loosduinseweg, door de Kamperfoeliestraat en langs de Mient terug.

==

maandag 12 juni. Vanochtend met Jan en Leo naar Zorgvliet.32 Vanmiddag geslapen.

==

dinsdag 13 juni. Met Jan naar Zorgvliet. Op een bank tegenover de onze zat een oude heer met twee rashonden. Na tien minuten stond hij op en mompelde: ‘Waarom hebben jullie die beisten niet geaaid? Daar binne jullie te berroerd voor.’ In de Scheveningse Bosjes was het doodstil. We hadden het op een tweede bank over de superioriteit van een bos in de avond boven de nuchterheid van de ochtend. Kleykamp bleek veranderd in een diepe kuil.33 Het vliegtuig heeft zijn bommen, laag over het Vredespaleis aanvliegend, door de voordeur en de ramen naar binnen gegooid. Ook de huizen op de hoek van de Laan Copes en een deel van de Alexanderkazerne liggen in puin. Op de terugweg rustten we nog eens op een bank bij de Alexander Gogelweg, waarna we langs de Groot Hertoginnelaan en de Thomsonlaan naar huis terugkeerden.

==

zaterdag 29 juli. Aan het eind van de hierboven beschreven wandeling begon mijn hart als een razende te kloppen. Ik kroop in bed en de huisarts constateerde een ontsteking van het middenhartslijmvlies, waar ik nu al zes weken mooi mee ben en zeker nog zes weken mee mooi zal zijn ook. De eerste vier weken moest ik plat op mijn rug liggen, mocht niet lezen, niet veel eten, eigenlijk geen bezoek ontvangen en niet aan opwindende dingen denken. Ik stuurde Gijs een brief (door Leo geschreven) met het verzoek die aan Lousje te laten lezen. Na vier weken mocht ik een half uur op een stoel zitten, toen tweemaal per dag een uur en nu tweemaal per dag anderhalf uur, terwijl ik bovendien te beginnen met zes huizen elke dag twee huizen verder mag wandelen. Ik lig op een ligstoel in de tuin, slaap, eet zeven à acht keer per dag een klein beetje, en kijk door mijn toneelkijker naar de huisvrouwen en dienstmeisjes die achter ons op de balkons verschijnen, waar de lol overigens gauw vanaf gaat. Ik ben nu bezig alle boeken van Van Schendel te lezen en ontvang veel bezoek. Jan en Tom zijn naar hun boeren.

==

donderdag 3 augustus. Zaterdag bracht Jantje (8) een jonge mus mee. Ik moest hem voeren. ’s Nachts sliep hij bij hem in een kooi. ’s Ochtends heel vroeg kwam hij mijn kamer in: ‘Han! Het vogeltje is bijna dood.’ – ‘Doe me een lol. Gooi de deur dicht en verdwijn,’ zei ik. Twee minuten later hoorde ik vader roepen dat hij zich nu moest wassen en dat hij het maar aan mij moest vragen, waarna hij opnieuw naar me toekwam. Ik riep naar vader dat hij zich ermee moest bemoeien, maar toen deze zijn deur kwaad dichtsloeg, zwichtte ik. Even later had ik de mus in mijn hand. ‘Het is verdomd lastig om mussen, spreeuwen en lijsters groot te brengen,’ zei ik. ‘Een kraai gaat nog, maar dit is onbegonnen gewriemel.’ Hij haalde een theelepel en we goten wat water in zijn bekje. De mus buitelde een keer of tien over zijn kop, wat me aan een hersenschudding deed denken, waarna hij, toen we opnieuw wat water toedienden, vooroverzakte. Zijn kopje viel scheef en er kwam wat vocht uit zijn opengesperde bekje. ‘Hij is dood,’ stelde Jan vast. Ik zei, om hem te troosten, dat dat nog niet zeker was, maar hij herhaalde zelfverzekerd: ‘Hij is dood.’ – nam het beestje over, legde het op de vuilnisbak en haalde een schop. Achter in de tuin groef hij een gat, legde de mus er voorzichtig in en dekte hem zorgvuldig met aarde toe. Een half uur later zette hij er een bordje op, waarop met grote rode en blauwe letters was geschreven: ‘Hier rust ons Tjiepie.’ Toen Robbie34 kwam, hoorde ik hem zeggen: ‘Robbie, het vogeltje is dood.’ – ‘Rot hè?’ zei Robbie. Waarop ze allebei begonnen te lachen. – ‘Het is en blijft een gek ventje,’ zei vader toen hij de mooiste bloemen uit de tuin op het graf aantrof.

==

dinsdag 8 augustus. Eergisterenavond om elf uur hoorde onze bovenbuurman geritsel in het voortuintje van de buren. Er woont daar een roodharige, zeventienjarige jazz-zangeres. De jongen tikte zachtjes tegen het raam van haar kamer. Daarop voelde onze bovenbuurman, die uit het raam leunend toekeek, zich geroepen in te grijpen. Hij kuchte. De jongen dook ineen, sprong over het hekje en rende door de stille straat weg. ‘Een minnaar,’ concludeerde moeder toen de buurvrouw het haar vertelde.

==

zaterdag 19 augustus. Vanochtend kwam Jan met een been vol zweren terug van zijn boer. Omdat de Landwacht35 overal jongens oppakt, mag ik niet wandelen. Roelof is door de Grüne Polizei meegenomen en naar Amersfoort36 gebracht.

==

vrijdag 25 augustus. In de tuin van de buren, waar het zeventienjarige meisje woont, was gisterenmiddag en -avond een jazzconcert, een sax, een klarinet, twee gitaren, twee bassen en een viool. Het was prachtig. Overal op de balkons verschenen mensen. Er werd geapplaudisseerd. Iedereen was enthousiast.

==

zaterdag 26 augustus. ‘Is die man weer aan het spitten?’ vroeg Prins aan Leo. ‘In de buurt val je over hem, maar op school zie je hem niet.’

==

dinsdag 29 augustus. Lousje!

==

zaterdag 2 september. De jongens uit de hogere klassen hebben van de rector de raad gekregen thuis te blijven. Het wordt steeds gevaarlijker.

==

dinsdag 5 september. Breda is genomen.37 De geallieerden kunnen elk ogenblik hier zijn. Er rijden voortdurend Duitse ordonnansen door de straat. We moeten om half tien binnen zijn. Omdat ik voor alle zekerheid bij Buijs zou slapen, ging ik om vijf voor half bij Lousje de deur uit. Er was geen mens meer op straat. Op de hoek van de Appelstraat stond een groep landwachters met het geweer in de aanslag. ‘Is het er al over?’ vroeg één van hen toen ik langskwam. Even later was ik bij Buijs. Vader ongerust.

==

vrijdag 8 september. Lousje noemde Bert een paar keer bij vergissing Bertie. Ten slotte werd het hem te veel. ‘Ik heet geen Bertie! Ik heet Bertha!’ viel hij uit.

==

Toen we bij de bovenburen38 naar grammofoonplaten zaten te luisteren, begon het plotseling hevig te stormen. Een populier viel met een enorme klap om in de tuin van de buren. Het zink scheurde van het schuurtje af. De schutting werd een eind weggeblazen. De luiken van de winkel op de hoek vlogen door de lucht en kwamen in een duizelingwekkende vaart vlak langs het raam. Ruiten vlogen in splinters, dakpannen en schoorstenen kletterden op de grond. De buurvrouw was op van de zenuwen omdat haar zoontje nog niet thuis was. We hielpen haar de deuren met touwen vast te binden en gingen naar beneden waar we vanachter de ramen van mijn kamertje naar de storm keken.

==

dinsdag 12 september. Vanaf Ockenburgh worden sinds kort V2’s afgeschoten. Er zijn er al acht overgekomen.

==

zaterdag 16 september. Alle mannen tussen 16 en 50 worden opgepakt. Niettemin zijn we er gisterenavond nog uitgegaan. Het was prachtig weer. Niemand op straat.

==

maandag 18 september. Toen we gisterenavond in haar kamertje waren, werd er luchtalarm gegeven. Een lange rij bommenwerpers vloog laag over, heel langzaam. Daaromheen ontploften voortdurend granaten. Ze wierpen hun bommen uit boven Wassenaar, vanwaar de V2’s gelanceerd worden, zwenkten af en vlogen terug te midden van granaatwolken en het dreunen van het afweergeschut. Als zwarte stippen verdwenen ze in de diepblauwe hemel achter de goudomrande wolken aan de einder. Dankzij het luchtalarm kon ik tot half negen blijven. Toen we afscheid namen, hoorde ik haar vader in de gang mompelen: ‘Wat een emotie vanavond.’ We schoten in de lach.

==

De Engelsen hebben luchtlandingen uitgevoerd in Delen, Hees en Groesbeek.39

==

vrijdag 22 september. De steenkool is vrijwel op en we hebben nog maar twee-en-een-half uur gas per dag. Hevige gevechten bij Arnhem en Nijmegen. Ons schuurtje, dat met de storm was omgewaaid, wordt weer gemaakt. Mijn veter is vanochtend voor de zoveelste keer gebroken. Evenzogoed is er in Artis een jong nijlpaard geboren.

==

dinsdag 26 september. Zondagavond waagden we het erop en gingen wandelen. Er stond een zuidwesterstorm. Hij joeg grote, zwarte wolken over en deed de plassen op straat rimpelen.

==

woensdag 27 september. Toen ik me bij Buijs stond te scheren, werd er plotseling hevig geschoten. Vanaf het balkon zag ik een viermotorige Lancaster met een dikke rooksliert uit de rechtermotor laag overvliegen. Even later kwamen er vijf of zes parachutes uit, waarop het Duitse afweergeschut harder begon te schieten. Het toestel verloor steeds meer hoogte, met twee Spitfires in de buurt. Toen sprong de piloot ook, een wild schommelend mannetje onder een parachute. Door de prismakijker zag ik de granaten om hem heen uit elkaar spatten. Het toestel dook naar beneden, steeds sneller, kantelde opzij en verdween uit het zicht. Terwijl we machteloos toekeken, vielen de granaatscherven om ons heen op het dak en op het balkon.

==

Bij Arnhem en Nijmegen wordt hevig gevochten. In een school bij de Rijnbrug zaten vijftig parachutisten die met hun mitrailleurs de Duitsers de weg over de brug versperden. Toen staken die alle huizen rond de school in brand en schoten vier dagen lang met anti-tankgeschut op de school. Tien parachutisten overleefden het en wisten uit te breken, de school als een rokende puinhoop achterlatend. De Slag om Arnhem zou even belangrijk zijn als die om El Alamein en Stalingrad, maar gek genoeg merken we er minder van, hoewel het hier maar honderd kilometer vandaan is.

==

donderdag 28 september. Gisterenavond kwam vader onverwacht terug uit Amsterdam op een fiets die zo slecht is dat de Duitsers die hem aanhielden hem niet eens wilden hebben. Het laatste stuk had hij op een lekke band gereden.

==

zondag 1 october. Naar school of niet naar school, dat is de kwestie. Jan voelt er niet voor. Leo ook niet, maar hij gaat wel. Tom interesseert het niet. Hij grinnikt en laat een scheet. Er hoeft geen twijfel over te bestaan dat hij als een kapitein als laatste het schip zal verlaten.

==

Vanavond waren we in de achtertuin van een onbewoond huis bij de Dalton geklommen toen we voetstappen hoorden. Mijn overbuurmeisje kwam met haar vriend dezelfde tuin in. Toen ze ons zagen, draaiden ze zich verlegen om en liepen terug. Wij liepen door, ook verlegen. Vlak bij Meer en Bos40 zagen we ze, omkijkend, juist de achtertuin weer ingaan. We namen de hoofdingang en liepen onder de bomen, telkens opschrikkend als een vogel ritselde of een tak kraakte. Over een hek klommen we in de bewoonde wereld terug, een dik mannetje dat toevallig passeerde de schrik op zijn lijf jagend.

==

maandag 2 october. Omdat de klok verzet is, was het op het Heitje al donker.41 Achter ons kwam de maan boven de huizen uit. Toen we terugkwamen was het op de Thorbeckelaan druk. Bij elk paaltje in het plantsoen stonden mensen. Er werd gezaagd en geklopt. De bewoners van de Vruchtenbuurt verschaften zich brandstof voor de winter.

==

donderdag 5 october. Gisterenmiddag voor het eerst weer naar school. Er was bijna niemand vanwege de razzia’s.

Lousje had haar Engelse woordjes niet geleerd en kreeg natuurlijk een beurt. Toen Zorn vroeg wat knoopsgat in het Engels was, wist ze het niet. – ‘Jij bent geen knoopschat, hè?’ – ‘Nee meneer.’ – ‘Jij bent een gewone schat.’ Ze gaf daar geen antwoord op. Hij vroeg door. ‘Het gaat niet erg, hè?’ – ‘Nee meneer.’ Hij kwam naar haar toe en legde zijn arm om haar heen. ‘Gaat het zo dan beter?’ – ‘Ja meneer.’ – ‘Zie je wel?’ – ‘Ja, want nu kan ik bij u in het boekje kijken.’ Om uit je vel te springen.

==

vrijdag 6 october. De tram was koud, tochtig en vol. Pestweer. Dit keer waren we met zijn vieren. Het lokaal was onverwarmd. Alleen het uur filosofie werkte als een kacheltje, een elektrisch kacheltje aan de Noordpool. Prins behandelde De la condition humaine van Bastide, als inleiding tot de Ionische natuurfilosofie van Thales van Milete.

==

maandag 9 october. Er is geen gas meer. Electriciteit krijgen we alleen nog ’s nachts. Het vroeger zo wufte en lichtzinnige stadsleven, met al zijn gemakken, is veranderd in een dorpsrumoer van getimmer en geklop en noeste vlijt. De melkboer kondigt zijn komst nu aan door het openstaande raampje van de voordeur in plaats van het gebruikelijke dubbele belletje. Vader heeft zaterdag met hulp van onze bovenbuurman en Buijs de meidoorns voor ons huis omgehakt. De buurman en Buijs hakten, vader liep eromheen. Als een van beiden moe werd, nam hij de bijl een ogenblik over en kapte aan een tak die er al af was. Buijs werkte het hardst, een peukje in de hoek van zijn mond en een sarcastische uitdrukking op zijn gezicht, alsof het Bijltjesdag was. Op dit ogenblik werken vader en Bert aan een kacheltje, dat ze van een leeg petroleumblik maken. De bovenkant is eraf. Onderin hebben ze een gat gemaakt, in het midden is een rooster van ijzerdraad aangebracht.

==

vrijdag 13 october. De rij voor de gaarkeuken is nu elke dag zeker honderd meter lang. Als je erlangs loopt om je plaats aan het eind in te nemen, staan daar alle bekenden uit de buurt met groene, rooie, gele, blauwe blikken, pannen van aluminium, ijzer of email, spiksplinternieuw, afgeschilferd of zwartverkoold. Ze praten over eten. Zie je omstreeks etenstijd iemand met een pan over straat lopen, dan roep je: ‘Hé, wat eten we vandaag?’ Het antwoord is afwisselend kool, soep of pap en vandaag zelfs bietjes. Den Haag is één groot huishouden geworden. Het eten is gestandaardiseerd. De porties zijn voor iedereen een halve liter per dag. Leve de nieuwe orde!

==

zondag 15 october. Vanochtend konden we de straat niet op omdat de Grüne Polizei de stad omsingeld heeft.

==

woensdag 18 october. Ik werd wakker van het geknetter van mitrailleurs. Door het raam zag ik een zestal vliegtuigen overkomen. Plotseling een gierend geluid, gevolgd door een harde klap, waarna het toestel weer boven de huizen optrok. Een tweede en een derde klap en van alle kanten het geknetter van mitrailleurs. Het afweergeschut begon te ploffen. Het vierde toestel dook en daarna het vijfde en het zesde. Pas toen het laatste alweer verdwenen was, begon het luchtalarm te loeien. Maar een uur later ging er alweer een V2 de lucht in.

==

donderdag 26 october. Jan is ketellikker geworden. Onze bijzondere correspondent trof hem in de huiskamer voor een interview. Het was nog licht. De markante kop van de bekende straatboef, het haar wild verwaaid, tekende zich af onder de lamp. Toen ik binnenkwam, zat hij met zijn tong tussen zijn tanden te zwoegen op een lastige deling, zich af en toe achter het oor krabbend of verdwaasd rondkijkend. In die situatie zou niemand in hem één van de belangrijkste personagiën uit de Vruchtenbuurt vermoeden. – ‘Op welke leeftijd bent u met ketellikken begonnen?’ vraag ik hem. – ‘Op negenjarige,’ antwoordt hij rustig. ‘Dat is erg laat als u bedenkt dat de meeste ketellikkers niet ouder dan 6, 7 of hooguit 8 jaar zijn, maar de omstandigheden waren er de oorzaak van dat ik niet eerder kon beginnen.’ – ‘Welke voordelen of nadelen heeft dit beroep naar uw mening?’ – ‘Nadelen zie ik eigenlijk niet, wel geweldige voordelen, zowel in het algemeen als in het bijzonder. Ik kan het daarom iedereen aanraden. Je doet er mensenkennis mee op. Het is merkwaardig hoe snel je in de gaten krijgt welke concurrenten de gevaarlijkste zijn. Meestal vrouwen. Men heeft altijd op het standpunt gestaan dat leden van het zwakke geslacht een zekere voorsprong moeten hebben. Ik acht dat een volstrekt verouderd standpunt. Niet dat ik ertoe zal overgaan om, zoals onlangs nog gebeurde, een meisje met mijn pan op haar hoofd te slaan, maar toch voel ik niet de minste neiging om mij door zo’n schepsel te laten verdringen. Overigens, voor u daaraan conclusies verbindt, kan ik u geruststellen. Zoals in alles heeft de Gemeente ook nu maatregelen genomen om eventuele conflicten te voorkomen. Ze heeft een speciale man aangesteld, die de ketels die schoongelikt moeten worden zodra ze uit de Keuken komen distribueert. Dat hij daarbij al te opdringerige ketellikkers om de oren mept, laat zich begrijpen. Al te zachtzinnig worden we niet behandeld. Het lijkt me daarom een goede vooropleiding voor de militaire dienst.’ – ‘Zijn er vanuit een hygiënisch oogpunt ook aanmerkingen te maken?’ – ‘Dankzij de reeds eerder genoemde man absoluut niet. Iedereen heeft zijn eigen lepel en zijn eigen ketel. Twee likkers in één ketel is strikt verboden. Het is ook niet nodig. Het aantal ketels is groot genoeg om het nog betrekkelijk kleine gilde te voorzien. U moet niet vergeten dat het een betrekkelijk jong ambacht is en dat de meeste acht- en negenjarigen, of in ieder geval hun moeders, te bekrompen zijn om zich eraan te wagen. Dit te meer, omdat het allen duidelijk is dat de toekomstmogelijkheden van de ketellikker ten nauwste samenhangen met de levensduur van de Centrale Keuken. De mensen die hier likken, zijn dan ook ofwel diep gezonken, of toekomstige baanbrekers en vijanden van de bourgeois, die zich immers pleegt te onderwerpen aan maatschappelijke vooroordelen.’ Op dit belangwekkend punt, werd de beroemde ketellikker, die beweert met vier dessertlepelscheppen vier diepe borden te kunnen verschalken, door zijn moeder naar bed gestuurd. Ik ben zo vrij geweest zijn protesten buiten het interview te laten.

==

vrijdag 27 october. Les gehad bij Corretje thuis, in de Laan van Eik en Duinen. De anders zo strenge man, die zich op mijlen afstand houdt, bleek nu, in een blauw-wit gestreept huisjasje en met zijn eeuwige lorgnet, een ideaal gastheer. We zaten in zijn achterkamer, uiterst burgerlijk ingericht met tientallen prulletjes en tierelantijntjes op de schoorsteenmantel en twee of drie klokken. In de voorkamer stond een vleugel. Er wordt verteld dat hij een van de grootste Mozartkenners van Nederland is. Eerst serveerde hij tabletten surrogaatthee met een saccharientje, en vervolgens hield hij als inleiding tot de structuurformules een causerietje over het weer. Na afloop zette hij Mia en Freer aan de afwas. Wij wensten hen veel plezier en gingen de straat weer op. Het afweergeschut dreunde. Eerst sloegen we daar geen acht op, maar toen er nog geen meter van me af een stuk schroot uit de lucht viel, begrepen we dat het menens was en zochten dekking in een portiek.

==

woensdag 1 november. ’s Avonds gewandeld. Een ijle mist die alle geluid dempte. Het water lag zwart en roerloos onder de overhangende bomen met in het midden een smalle, blanke streep die mat oplichtte. De takken van de wilgen hingen bewegingloos in het water. Alleen onze voetstappen en uit een huis het klagend geluid van een trompet.

==

zondag 5 november. De Nederlander. Als de moffen bevelen kleren in te leveren, sjouwt iedereen meteen met koffers en tassen en vormt lange files, mannetje aan mannetje, dekens en winterjassen, overhemden en sokken, onderbroeken en sportkousen onder de arm. – ‘Ja,’ zeggen ze dan, ‘dan ben ik er tenminste vanaf. Wat kunnen mij die paar dekens schelen. Ik krijg er nog geld voor ook. Wat zeg ik, ik maak er nog winst op!’ Zo gaat het met alles. De moffen hoeven maar een kik te geven, even een vuist te heffen en de schijt loopt de mensen de broek uit. Voor anderen gevaar lopen? Onderduikers helpen? ‘Niks hoor. We willen alles doen, maar niet als we er zelf gevaar mee lopen. Daar heeft niemand wat aan.’ Is het een wonder dat de mensen die goed zijn de gal overloopt en dat ze de vuisten ballen wanneer autobussen worden volgeladen met kleren en dekens, die straks aan het front moeten dienen om de oorlog te verlengen?

==

zaterdag 11 november. Jantje heeft veel succes bij de meisjes uit zijn klas. Hij krijgt veel post. Vandaag een briefje: Alleraardigste, allerlieve, beste, brave, aller ontzettend oneindig lieve Jan. Ik houd zo ontzettend veel van jou, je bent een lieveling, een snoe-oe-oe-oe-oe-oe-oe-zepoes, ik kan je niet zeggen hoe lief ik je vind. Hij reageerde daarop met zijn tong tussen zijn tanden: Lieve, beste, brave meid, ik kan je niet vertellen hoeveel ik van je houd, ’t enigste wat ik zeggen kan is ik hou van jou. Ik heb al drie meisjes, maar jij bent de liefste. Ondertekend: Je verloofde. Van die vier meisjes vindt hij Lia Papenhuyzen de liefste, ‘even lief als Lousje’. Ze heeft een ring van hem gehad. Misschien krijgt hij een zoentje, als ze durft, heeft ze hem geschreven, en als ze durft krijgt hij nog veel meer zoentjes. Maar ook hijzelf heeft het zwaar te pakken. Gisteren heeft hij bladzij na bladzij van mijn blocnote volgeschreven met: Lia Papenhuyzen is mijn meisje. Op dit ogenblik zit hij luid zingend op de wc.

==

dinsdag 14 november. Rotterdam is door de moffen afgezet. Alle mannen tussen de 17 en de 40 worden eruit gehaald om te werken.

==

woensdag 15 november. Er worden nu dag en nacht V2’s afgeschoten, die vervolgens met donderend lawaai over ons huis komen. Van tijd tot tijd mislukt er een en valt met een geweldige klap op de grond. Een geruststellende gedachte is dat je het niet merkt als hij op je hoofd valt. Het geluid van de opstijging heeft dan nog niet de tijd gehad je te bereiken. ’s Nachts wordt er geschoten. Er zijn dan zware ontploffingen en er rijden auto’s over de Thorbeckelaan, legerauto’s of overvalwagens. Je kunt elk ogenblik uit je bed gehaald worden of op straat worden opgepakt. Het beste is om daar niet aan te denken maar in alle rust je anderhalve boterham te kauwen en af te wachten hoeveel er uit de etenspan op je bord komt.

==

Op het ogenblik logeert Leo bij ons omdat er in zijn huis (op een eerste verdieping) geen mogelijkheid is om je bij een razzia te verschuilen. Elke avond brengt zijn vader een pannetje met eten, dat hij dan tussen ons ingezeten opeet. In tegenstelling tot ons eten zij nog niet van de gaarkeuken.

==

woensdag 22 november. Ik werd met een schok wakker. Vader stond in de kamerdeur: ‘Er is heel hard gebeld!’ Ik was meteen mijn bed uit, rende naar de kast in de kamer en kroop door het luikje, terwijl Leo zijn en mijn dekens en kleren achter me aan propte. Er werd opnieuw gebeld. Iemand riep door de brievenbus, een hol geloei. ‘Nee, nog niet dichtdoen,’ zei Leo in paniek, toen ik het luik al beetpakte. Op dat ogenblik kwam moeder de kamer in. Het was Breunis geweest. In de Sinaasappelstraat, waar hij woont, was midden in de nacht het licht aangegaan, in opdracht van de Duitsers. (Sinds maandag zit Den Haag zonder licht.) Het was een aanwijzing dat vanochtend vroeg een razzia zou beginnen. Leo ging uitgeput op de grond zitten. Ik klom het luik weer uit. Vader schoot zijn jas aan om de buren te alarmeren. Het was half vijf. In de huizen achter ons was het nog pikdonker, op een enkel licht na dat aan en uit floepte. Zwijgend zaten we bij een waxinelichtje en aten een boterham. Vervolgens zochten we in huis alles bij elkaar dat op mij betrekking heeft (voorzittershamer, bestuurslint, foto’s) en brachten dat onder de grond. Bert kroop, krabbend achter zijn oor, zuchtend weer in bed. Boterhammen en water gingen het luik in. Intussen waren ook in de huizen van de Thorbeckelaan lichten aangegaan.42 Omdat de gemeentestop eruit is gehaald, bleef het bij ons donker. Tegen acht uur ging Bert de straat op. Hij was meteen weer terug met het bericht dat de buurt was afgezet en overal zwaar bewapende Duitsers liepen. Leo en ik gingen onder de grond, het luikje werd boven ons hoofd gesloten. We hoorden het schuiven en schikken van de dozen die erop werden gestapeld, voetstappen, en daarna de stemmen van vader en Bert die voor het raam stonden en ons op de hoogte hielden: ‘Op de hoek van de straat staan soldaten met het geweer in de aanslag.’ – ‘Daar komt een hele troep briefjes in de bus stoppen.’ Liggend op dekens, in het zand, warm aangekleed en ingestopt luisterden we naar het schuifelen boven ons hoofd en het geluid van voorbijrijdende auto’s. ‘Ze hebben er al drie,’ riep Bert. Om de tijd te doden losten we in het donker wiskundesommen op, gingen pissen in het hoekje dat daarvoor bestemd was en wachtten. De uren kropen voorbij. Er werd geroepen dat er gevangen mannen voorbijkwamen, geflankeerd door soldaten. De grond was hard en ongemakkelijk. Het zand kroop overal tussen. We werden stijf. Mijn armen en benen begonnen pijn te doen. Even ging het luikje open en kwamen er een boterham met kaas en vier kussens naar beneden. Twaalf uur. Tegen drieën riep Bert, vlak boven ons: ‘Ze zijn in onze straat bezig!’ En even later: ‘Er wordt een machinegeweer voor ons huis gezet!’ Meteen daarop hoorden we zware voetstappen en stemmen die dichterbij kwamen, tot vlak boven ons hoofd. ‘Und díe Tür?’ vroeg een mannenstem. – ‘Dort gehen Sie wieder heraus.’ Iemand klapte in zijn handen. – ‘Nog even erin blijven, jongens,’ riep vader. ‘Ze hebben er twee uit onze straat gepakt,’ riep Bert, ‘die doofstomme man en de vader van Aadje van Adrichem.’ Het werd bedompt in onze schuilplaats. De duisternis begon zwaar te wegen. Het werd vier uur voor we eruit mochten. Meteen daarna kwam Lousje.

==

Het verhaal van vader: De mof was een jong, klein ventje geweest, nauwelijks achttien. ‘Guten Tag,’ had hij gezegd toen vader opendeed. ‘Ihre Papiere bitte! Hm. Drei-und-neunzig! Und jetzt das Haus.’ Vader was hem voorgegaan, eerst de slaapkamer. De mof had achter en in de linnenkast gekeken. – ‘Und dies ist ein Schrank, aber der ist zu klein um jemand zu verstecken.’ De mof had om deze opmerking geknord, de deur van de badkamer opengemaakt en in het bad gekeken. Vader liet de keuken zien. ‘Und dies ist ein sehr tiefer Schrank, aber leider kann ich kein Licht machen.’ De mof keek mismoedig in het duister van de kelder. – ‘Und noch ein sehr tiefer,’ vervolgde vader, bij de gangkast gekomen, maar de mof interesseerde zich niet voor de kast. In de kamer waren moeder, Bert en Jan. ‘Der älteste Sohn,’ had vader gezegd, op Bert wijzend. Hij wilde de klerenkast waar wij onder zaten nog openmaken, maar de mof was al doorgelopen. ‘Und díe Tür?’ – ‘Dort gehen Sie wieder hinaus.’ Dat had ik gehoord.

==

vrijdag 24 november. Ze hebben 8000 man opgepakt, in plaats van de 34.000 die ze hadden willen hebben. Drijfnat, met doorweekte kleren en dekens zijn ze op de Weteringkade in rijnaken gestouwd. De Grüne Polizei patrouilleert door de straten, loert door de gordijnen en doet hier en daar steekproeven. Er zouden nieuwe razzia’s op komst zijn. Wij zijn daarop voorbereid. Het luik staat open. We hebben geoefend en zijn in twee minuten onder de grond. De dagen gaan langzaam. Zodra het licht is, om half negen, zit ik dicht bij het raam te werken tot het eten. ’s Middags komt Lousje. We lezen samen (De boeken der kleine zielen) of we bridgen met Leo en Bert. ’s Avonds spelen we bij een waxinepitje ganzebord of Mensch erger je niet. Als ik om acht uur in bed kruip, zijn de huizen van de Thorbeckelaan een massief zwart blok met hier en daar een zwak rood lichtje. Soms zoemt een vliegtuig hoog boven het huis. De maan was nog niet eerder zo helder. Aan de oorlog lijkt geen eind te komen. Anderhalf brood in de week, geen boter, geen melk. De gaarkeuken, waar onze aardappelbonnen zijn, is gesloten als gevolg van de razzia’s. Brood wordt niet meer gebakken. In de stad zijn kruidenierswinkels geplunderd. En de Engelsen zitten nu al twee maanden in de Betuwe fruit te eten. Fruit!

Zo zit ik, nieuwbakken onderduiker, hier te schrijven. De hemel is helderblauw. In de tuin klopt mijn vader cokes, als padi in de dessa.43

==

woensdag 29 november. Gisteren heeft een man van de plantsoenendienst de populieren in onze tuin gekapt, in de stromende regen. De tuin lijkt nu een houtopslagplaats: rommelig, vol takken en wit gezaagde houtblokken, onder een blauwe hemel.

==

dinsdag 5 december. Sinterklaas. Vorig jaar dachten we dat de oorlog dan wel voorbij zou zijn. Het is nu een jaar verder. Per maaltijd krijgen we twee sneetjes brood, per dag twee aardappelen. Boter en broodbelegging zijn niet meer te krijgen. In de stad is geen feestverlichting, want er is geen licht meer. Er zijn geen versierde etalages. Niemand trouwens die erover denkt naar de stad te lopen nu de tram niet meer rijdt. Hier en daar staat een armetierig sinterklaasje, in een hoek van een boekwinkel, de enige zaak waar je na lang zoeken nog iets kunt vinden. Ik ben in geen weken op straat geweest. In huis is het koud en donker. We hebben nog twee mud cokes en wat hout. De kachel brandt alleen om eten te koken, van vier tot zeven. Iedere dag mogen we een pond cokes verstoken als we de winter willen doorkomen. Omdat het oliepitje niet te lang mag branden (de waxinelichtjes zijn op), gaan we om acht uur naar bed. Voor noodgevallen hebben we nog drie vingerhoeden olie, een geschenk van mevrouw Buijs. Gisteren wist vader voor ƒ 25,– tien kilo aardappelen op de kop te tikken, dertigmaal de normale prijs. En van tante Hedwig hebben we uit Zwolle een pakje boter, een roggebrood, zeven kilo aardappelen, een blik snijbonen en een blik appelmoes gekregen.

==

zondag 10 december. Gisteren razzia’s in Delft en Rijswijk. Hier hebben ze van half drie tot zeven in de rij voor de Centrale Keuken gestaan, terwijl de regen bij bakken naar beneden kwam en de wind gierde. Het was nat, koud en donker. Om zeven uur kwam het bericht dat er geen eten werd uitgedeeld. Het moet uit Delft komen, waar het gestoomd wordt, en de ploeg mannen boven de veertig die erop uit waren gestuurd, hadden geen paard en wagen kunnen krijgen om de gamellen mee te vervoeren.

==

donderdag 28 december. Het vriest hard. De brandstof is nu bijna op. Het is koud in huis. We hebben honger. Twee aardappelen en vier dunne boterhammetjes per dag is niet veel.

==

zondag 31 december. Alle mannen in Zuid- en Noord-Holland en Utrecht geboren tussen 1905 en 1928 zijn opgeroepen voor de arbeidsinzet en worden naar Duitsland gebracht om te verhinderen dat ze straks in Engelse dienst treden.

==

23 Nationaal-socialistische vakorganisatie voor leerkrachten.

24 De Dalton-hbs voor Meisjes, die de laatste oorlogsjaren onderdak had in het schoolgebouw van het Gymnasium Haganum, Laan van Meerdervoort 57. Niet te verwarren met de Dalton-hbs aan Aronskelkweg 1, de gemengde school van Gijs de Leve en Lousje Haspers.

25 ‘Voorwaarts’ (eerste versregel ‘Jong is ons harte en sterk onze hope’), lied van de Vrijzinnig Christelijke Jongerenbond, een onderafdeling van de Vrijzinnig Christelijke Jeugdcentrale. Toen Voskuil een jaar of 11 was lieten zijn ouders hem lid worden van de Vrije Vogels, de jongste tak van de Vrijzinnig Christelijke Jeugdcentrale, in plaats van de in socialistisch milieu meer voor de hand liggende Arbeiders Jeugd Centrale (ajc). Klaas Voskuil vond de omgang met arbeiderskinderen niet geschikt voor zijn drie zonen (J.J. Voskuil, Jeugdherinneringen, p. 45, en Ik ben ik niet, p. 48).

26 Departement van opvoeding, wetenschap en kultuurbescherming (owk), Prinsessegracht 21.

27 Nationaal-socialistische bouwmaatschappij die gebruikmaakte van dwangarbeid. In Den Haag werden jonge mannen in het kader van de Arbeitseinsatz ingezet voor de aanleg van de Atlantikwall.

28 Op 11 april 1944 vond een Brits bombardement plaats op het Centrale Bevolkingsregister, gevestigd in de Koninklijke Kunstzaal Kleykamp aan de Scheveningseweg. Hierbij kwamen ook bommen terecht op de Alexanderkazerne en een aantal woningen. Zeker zestig mensen kwamen om.

29 Modelboerderij van de ’s-Gravenhaagsche Melkinrichting De Sierkan voor de vervaardiging van melk voor kinderen.

30 Geraldo & His Orchestra, bekend van September in the Rain. Gerald Walcan Bright, alias Geraldo, was een Brits orkestleider.

31 De gedachte was dat Indonesië een zelfstandig en gelijkwaardig rijksdeel zou worden, met volledig zelfbestuur, onder het Nederlandse staatshoofd.

32 Landgoed Zorgvliet, met het Catshuis.

33 Zie noot bij 11 april 1944.

34 Rob Soetenhorst, buurjongen van de familie Voskuil, de latere hoofdredacteur van de Haagsche Courant. De familie Soetenhorst woonde op nummer 62 in de Ananasstraat, boven nummer 66, de woning van Klaas Voskuil en zijn gezin.

35 De Nederlandsche Landwacht, een paramilitaire organisatie van de nsb.

36 Kamp Amersfoort.

37 Dolle Dinsdag.

38 De familie Soetenhorst.

39 Slag om Arnhem (17 tot 25 september 1944).

40 Landgoed Meer en Bos in Loosduinen.

41 ‘Het Heitje was een achtergebleven stukje duin tussen de Daal en Bergselaan, de Pioenweg, de Laan van Meerdervoort en de Savornin Lohmanlaan.’ (Onder andere, p. 45)

42 Vanuit zijn kamertje in het ouderlijk huis aan de Ananasstraat 66 keek Voskuil uit op de achterzijde van woningen aan de Thorbeckelaan.

43 Voskuil zinspeelt hier op het populaire liedje Sarina, het kind uit de dessa, die stampte haar padi tot bras. Padi: ongepelde rijst; bras: gepelde rijst.

1945

dinsdag 2 januari. Ik was bij Lousje. We zaten met haar ouders te bridgen tot het donker werd. Plotseling was er een donderend lawaai dat aangroeide tot een oorverdovend gebrul. De mensen op straat sloegen hun handen voor hun ogen en vluchtten naar alle kanten. Aan de overkant tolde vlak boven de huizen een grote vuurbal door de lucht, waarvan de vonken naar alle kanten spatten. Meteen daarna klonk een verschrikkelijke klap, gevolgd door een hoge vlam en rook. Lousje en ik gingen de straat op. Van alle kanten kwamen mensen uit de huizen die in een steeds dichter wordende menigte door de Vlierboomstraat in de richting van de neerslag renden. Boven de bomen van Nieuw Eik en Duinen sloegen de vlammen hoog op. Overal lagen ruiten in scherven. Bij de hoek van de Kamperfoeliestraat, waar de V2 in het huizenblok was neergekomen, was het een chaos van elkaar verdringende mensen. We zijn daar omgekeerd en teruggegaan.

==

vrijdag 5 januari. Jan Bruggeman is dinsdagochtend op een fiets zonder banden naar Drenthe vertrokken. Ik zie hem nog niet door de IJssellinie heen komen.

==

vrijdag 12 januari. Leo logeert hier nog altijd. We werken hard, gehuld in dekens, onze voeten in voetenzakken, vloekend op Livius en Seneca. Voor we beginnen loop ik op last van moeder met een deken om honderd rondjes om de tafel in de achterkamer om in beweging te blijven.

==

dinsdag 16 januari. Toon allos men apofthistho, allos de bioto.44 De mens is een beest dat geen beest genoemd wordt omdat het zich hult in een mantel van schijn. Het verstand waarmee dit beest begiftigd is, is ondergeschikt aan zijn dierlijke instincten en niet omgekeerd, zoals het zelf graag gelooft. Nu er hongersnood is, heeft iedereen de mantel der beschaving afgeworpen om zich vrijer te kunnen bewegen, met beide handen te kunnen halen, schrapen, grijpen. Niemand had ooit gedacht dat hij van vier boterhammen, twee aardappelen en een paar gram kaas per dag kon leven, maar niemand kon ook vermoeden dat alle menselijkheid zo gauw overboord zou gaan. Er wordt gestolen, geroofd, geplunderd. Om aan brandhout te komen worden bossen gekapt en huizen gesloopt. Als de post een pakje brengt (als hij het brengt en niet achterhoudt) grommen en grauwen de buren achter de vitrages. Gisteren bracht de post brieven uit Groningen en de Achterhoek met bonnen voor 21½ brood. Toen het acht uur was en niemand ons meer kon verrassen hebben we zwijgend 2½ brood op tafel gezet en knipogend met zijn vijven verslonden. Niemand mag dat weten. Als dieren houden we onze voorraden geheim. Want als de buren dat te weten komen, heeft niemand meer medelijden met dat grote gezin dat honger heeft. Zo leven we van maaltijd tot maaltijd. Er wordt alleen aan eten gedacht, alleen over eten gepraat, en over het weer nu de brandstof op is en de vorst niet wil wijken. Wie kon vermoeden dat dit dier zo weinig mens en zoveel dier is?

==

Vader heeft tulpebollen besteld. Ze zouden nog lekkerder zijn dan koolstronken en aardappelschillen. We zijn benieuwd.

==

woensdag 24 januari. Dat aardappelschillen zo lekker en zo voedzaam zijn, hebben we nooit geweten. En dat een bord roggepap, gekookt in water en zonder suiker, ons zou doen watertanden, hadden we niet kunnen denken, zoals we onze schouders zouden hebben opgehaald als ons verteld was dat we ons ontbijt nog eens zouden doen met vier dunne, droge boterhammen en ons middagmaal met een bord koolsoep. Ik weet nu wat honger is en voel mijn krachten met de dag afnemen. Als ik ’s avonds de trap naar Lousjes huis opklim, moet ik boven aan de trap hijgend uitrusten van de inspanning. Het vriest hard. De kachel wordt alleen gebruikt om eten op te koken. Ik zit in mijn kamertje met een deken om te werken. Vandaag ben ik in bed gebleven, omdat de bloemen dik op de ruiten staan: een paar monsterachtige bromelia’s op de voorgrond met daarachter een weide die zich uitstrekt tot aan een somber, donker bos met ragfijn oprijzende sparretoppen en lichtflonkeringen tussen de stammen (of zijn dat ijspegels?), en daar weer achter hoge, spitse bergen onder een grauwe sneeuwlucht. Aan de rand van het bos graast een kudde herten, of misschien ook runderen met hun herders. Er is ook een beekje dat over rotsblokken en omgevallen boomstammen naar beneden stort, waar het tot rust komt, alsof het op zijn rug gaat liggen. En mijn hart slaat over van verrukking als ik daarachter, hoog jubelend als een leeuwerik, de pijpen van de onderbroek van onze bovenbuurman ontdek, die kleine burgerman, die beledigd was toen mijn moeder om aardappelschillen vroeg. Dat paste niet in onze stand! Want wij hebben nog geen honger!

Zelfs de oorlog interesseert de mensen niet meer. De Engelsen liggen al maanden achter de grote rivieren en de bevrijding is voorbijgegaan. Intussen hebben de Russen in 13 dagen 650 kilometer afgelegd en zitten nog 250 kilometer van Berlijn. Het lijkt erop dat de Duitsers verstrooid, omsingeld of vernietigd zijn. Maar betekent dat echt dat de oorlog bijna is afgelopen?

==

maandag 29 januari. Er ligt een dikke laag sneeuw en het blijft sneeuwen. Brood en aardappelen zijn opnieuw gehalveerd (1000 gram en 1 kilo in de veertien dagen). Als de vorst aanhoudt zullen sneeuw en ijs verdere aanvoer onmogelijk maken. Vader en moeder doen moeite om Bert en Jan naar Friesland te krijgen nu onze voorraad nog voor hoogstens vier dagen toereikend is. Maar zolang het blijft sneeuwen is dat niet mogelijk. Alle ogen zijn dus gericht op thermo- en barometer. Ze dalen en stijgen, en als de wind een ogenblik draait en het lijkt of de dooi zal invallen, stijgt het optimisme. ’s Nachts luister ik, kijkend in het donker, of ik de regenpijp nog niet hoor gorgelen en de regen tegen de ramen kletteren. Ik droom daarvan. Of ik droom dat ik aan een lange tafel zit met roomijs en gebak, aardappelen met vette jus en doperwtjes, boterhammen met dik boter en worst of jam en honing. En zodra ik wakker word adem ik een gaatje in de ijsbloemen om te kijken of het weer gesneeuwd heeft. De dagen zijn lang, koud en zonder eten. De enige lichtpunten zijn Lousje en de hoop dat de post brieven met bonnen zal brengen. Zo kruipt iedere dag uit de nacht van de vorige en verdwijnt ’s avonds vroeg in een nieuwe nacht, wanneer ik de dekens over mijn hoofd trek.

==

zondag 11 februari. Het dooit. Het pak sneeuw van een decimeter is in één dag verdwenen. De regen valt met bakken uit de lucht. Je voelt de lente. Russen en geallieerden schieten hard op. De voedselsituatie is gestabiliseerd. De hele dag vliegtuigen in de lucht. Gisteren werd het station van de W.S.M. gebombardeerd.45 Vanuit mijn kamertje zag ik de vliegtuigen duiken en de bommen vallen. Als ze weer gierend optrokken, klonk het dreunen van de inslagen. Het knetteren van mitrailleurs en het dreunen van het afweergeschut. De uit elkaar spattende granaten sproeiden een regen van in het zonlicht flonkerende stukjes metaal rond de vliegtuigen. Het was opwindend, maar je raakt er ook aan gewend omdat je het bijna dagelijks ziet. Als Lousje niet iedere middag kwam, zou ik niet weten hoe ik die lange, grauwe dagen moest doorkomen. Alleen ’s avonds, als we met zijn allen om de kachel zitten, is er enige gezelligheid. We eten nu veel tulpebollen, wel lekker, maar ze staan ook gauw tegen. We hebben nog voor drie dagen cokes. Daarna zullen we ze rauw moeten eten. De V2’s worden nu van dichtbij omhooggeschoten. De helft mislukt. Het donderend lawaai van het opstijgen breekt dan plotseling af. Het wordt heel stil. En dan een hevige klap, gevolgd door het gerinkel van ruiten. De grote ruit in de achterkamer is ook gesprongen. Glas is niet meer te krijgen.

==

dinsdag 20 februari. De auto die Bert en Jan naar Friesland moet brengen heeft al verschillende malen klaar gestaan, maar er kwam telkens iets tussen. Nu de tulpebollen en suikerbieten bijna op zijn, wordt de voedselsituatie slechter. Hoe belangrijk ze zijn blijkt uit ons menu: ’s ochtends suikerbietenpap met twee suikerbietenkoekjes, ’s middags roggebrood en brood voor de helft bestaande uit suikerbietenpulp, ’s avonds tulpebollensoep, gevolgd door tulpebollen met suikerbieten als groente, en later op de avond nog eens tulpebol-suikerbietenkoekjes. Geen boter, kaas of vlees om af te wisselen.

Een paar dagen geleden mocht ik weer op straat, omdat er na een bezoek van Seyss-Inquart aan Berlijn geen razzia’s meer gehouden zouden worden. Op het ogenblik moet ik weer binnenblijven, omdat er toch razzia’s gehouden worden. Ik werk van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Homerus heb ik bijna uit.

==

donderdag 1 maart. De komst van het Zweedse wittebrood en de 125 gram margarine heeft ons wekenlang beziggehouden. Iedere dag was er onenigheid over de verdeling. De één wilde alles zelf verdelen, de ander wilde het in één keer opeten. Ik wilde het liefst dat we het allemaal tegelijk zouden verorberen, omdat ik zag aankomen dat ik anders uit behoudzucht over een maand nog met brood en boter zou zitten knoeien. Dinsdag werden de eerste 200 broden uitgereikt. Wij hadden nummer 17. ’s Ochtends vroeg kwamen er vijf bakkerskarretjes aanrollen met een groot aantal mensen eromheen, alleen om het brood te zien. Diezelfde ochtend kregen we bericht dat Bert en Jan ’s avonds met een vrachtauto naar Friesland konden. Vader en moeder brachten hen weg en kwamen een uur na het ingaan van de avondklok pas weer terug. Ze zaten op het Sweelinckplein, wachtend op de auto. We gingen met zijn drieën om de tafel zitten. Vader haalde een Zweeds brood en dat aten we glimlachend, kruimel voor kruimel, helemaal op. ’s Nachts droomde ik benauwd. Mijn maag was van streek. Vijf boterhammen met boter kan hij niet meer verdragen. De volgende morgen om zes uur belden Bert en Jan aan. De auto had geweigerd. Het vertrek was een dag uitgesteld. Haastige maaltijden, een zenuwachtige, geprikkelde stemming, gesnauw en geblaf. ’s Avonds weigerde de auto opnieuw en toen ze in bed lagen, zaten we met zijn drieën opnieuw aan het brood. Ik heb een stuk bewaard, met een flinke kluit boter, maar het is moeilijk om ervan af te blijven, moeilijker dan ik dacht.

==

Tot voor kort was het mijn taak om ’s ochtends cokes te kloppen. Ik deed dat heel vroeg, als het koud en donker was en iedereen sliep. Ik zat in het schuurtje op een houtstronk, stelde me bij ieder nieuw stuk voor dat het een Duitser was en sloeg er met wellust op los. Sinds we een Russisch kacheltje hebben, moet ik hout zagen. Met een schuttingplank doe je vier, met een kunstig gedraaide antieke paraplubak drie dagen en dat bepaalt de waarde. Het kacheltje is onverzadigbaar. Stoelen, een tekenplank, stelten, kisten, tafels, kastdeuren verdwijnen erin en komen er als poeier weer uit. Het is moeilijk om in deze tijd je goeie humeur te bewaren. Iedere ochtend neem ik me voor om alles wat me gevraagd wordt ogenblikkelijk, vrolijk en zonder bezwaren te verrichten, een rots, onverschillig, onveranderlijk, een stoïsche levenshouding. Een Stoïcijn ben ik nog lang niet, maar ik kom toch al aardig in de buurt van een machine.

==

zaterdag 3 maart. Bombardement op het Bezuidenhout.46 De laatste weken waren er al veel vliegtuigen, zaterdag kwamen een paar eskaders Mitchell-bommenwerpers en nu is het een troosteloze vlakte, bezaaid met lijken en rokende puinhopen. Naar schatting 5000 doden.

==

zaterdag 31 maart. Klaasje en Toos zijn toen ze van de Veluwe kwamen door jachtvliegtuigen beschoten en omgekomen.

==

dinsdag 10 april. In het oosten wordt hevig gevochten. Zutphen zou in puin liggen, Lochem in brand staan. Tegelijk rukken de geallieerden in Duitsland snel op. Het kan niet lang meer duren. Ik heb vandaag een vlaggehouder aan de muur gespijkerd.

==

maandag 16 april. De Canadezen rukken snel op. Apeldoorn, Zwolle, Leeuwarden, Groningen zijn bevrijd en op de kaart roodgekleurd. De Amerikanen zijn Berlijn tot op 80 kilometer genaderd.

==

zondag 29 april. De Raad van Verzet47 heeft met de Duitsers een wapenstilstand gesloten. Er zullen geen mensen meer worden opgepakt. De inundatiegebieden worden alweer leeggemalen. Het wachten is op de capitulatie. Het is nog geheim, de vlag kan nog niet uit, maar dat is een kwestie van dagen en wachten heb ik wel geleerd.

Vader kwam met het bericht van Drees.48 Toen hij het vertelde, in de keuken, begon moeder te huilen.

Sinds gisterenavond volgde het ene goede bericht het andere op. Himmler zou de westerse mogendheden capitulatie hebben aangeboden. Berlijn zou gevallen zijn, Hitler dood.

Vandaag waren er Engelse en Amerikaanse bommenwerpers, bij honderden, om levensmiddelen uit te gooien. We stonden op het dak. De toestellen kwamen zo laag over, met de roodwitblauwe cirkels aan de zijkanten en de vlag op de staart, dat we de bemanning in hun glazen koepels en in de geschutstorens konden zien zitten. We juichten en zwaaiden tot onze armen lam waren. Vanmiddag bij Prins, waar ik een lezing over Van Schendel hield, kwam iemand vertellen dat de vesting Holland gecapituleerd had. We stonden op en zongen het Wilhelmus. Daarna ben ik naar Lousje gerend. Ik heb de vlag klaargelegd.

==

donderdag 3 mei. De bevrijding laat op zich wachten. Hitler en Goebbels hebben zelfmoord gepleegd. Göring is ervandoor. Himmler is afgetreden. Alleen Dönitz wil doorvechten. De kaart van Europa, die in de kamer hangt, lijkt langzamerhand op een grote, rode bloedplas met kleine plekjes wit waar de laatste Duitsers nog tegenstand bieden. Daarnaast hangt de kaart van Nederland en op de boekenkast liggen kaarten en atlasjes voor de kleinere plaatsen. Vandaag zijn Berlijn, Kiel en Rostock gevallen. Gisteren hebben één miljoen man in Italië en Oostenrijk zich overgegeven. En toch vechten de moffen door, terwijl nog duizenden in concentratiekampen de hongerdood sterven of worden doodgemarteld.

Op het ogenblik stroomt het voedsel binnen. We staan elke middag op het dak en wuiven en juichen met een gevoel van verbondenheid naar de laag overkomende Engelse toestellen, die groeten met hun vleugels of een rondje maken terwijl de boordschutters met een witte vlag zwaaien.

==