Willem Jan Otten

Wil je mij poëzie leren?

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 WILLEM JAN OTTEN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2077 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Tenzij anders aangegeven zijn de gedichten
en vertalingen van de auteur.

De voorstelling dat zij niet meer bestaat

Er is een gedicht waarin staat wat ik wil zeggen. Het is geschreven door Wallace Stevens (1879–1955); ik heb het voor het eerst gelezen in 1979.

Ik weet zeker dat het in Opus Posthumous staat, maar toen ik het daar vanmorgen begon te zoeken was het tussen de laatste gedichten van de afdeling Poems niet vinden. Ik poch er nogal eens mee dat ik, ondanks een lapidair geheugen, feilloos weet waar ik iets moet vinden. Maar daar, op de haarscherp herinnerde bladzijde rechts onderaan, stond een ander gedicht: Of Mere Being.

Wallace Stevens vertelt daarin dat er aan het eind van het bewustzijn, ‘voorbij de laatste gedachte’, een palmboom staat. Er zingt een vogel met gouden veren een vreemd lied, niet strange, maar foreign, zonder menselijke betekenis, zonder menselijk gevoel.

==

Je weet dan dat het niet de rede is

Die ons gelukkig maakt of ongelukkig.

De vogel zingt. Haar veren stralen.

==

Ik ben er niet bij geweest, die ene keer dat mijn vrouw – voor het eerst van haar leven, volkomen out of the blue – in de boekwinkel van Osdorp in elkaar stortte, ‘schreeuwend en met wat schuim op haar mondhoeken’, volgens de dienstdoende boekhandelaar. Na een telefoontje vanuit de ambulance die haar naar het ziekenhuis bracht, trof ik haar aan in het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis West, met draden verbonden aan alle denkbare meetapparatuur. Op dat moment heette wat haar was overkomen nog geen ‘epileptische aanval’. Ik dacht om te beginnen aan wat haar vader enkele malen heeft gehad: een beroerte.

Dat ze me niet herkende, en zelfs, zo leek het, niet wist of ze me ooit eerder had gezien – ze reageerde niet toen de arts vroeg of ze wist wie ik was –, en dat ze geen antwoord had op de steeds dringender vraag hoe zij zelf heette, duurde een eeuwigheid, die oneindig werd verlengd toen ze ook op mijn vraag: weet je wie er morgen geboren wordt, geen enkele respons gaf.

Op een of andere manier was dat de vraag die haar haar bewustzijn terug zou geven, en te vrezen valt dat ik hem nogal verstikt en nodeloos panikerend heb gesteld. Morgen zou met de keizersnede jullie kleinkind gehaald worden, en niets was voor haar een tastbaarder realiteit dan dat.

Of het moest haar roman zijn, die ze twee dagen eerder had ingeleverd bij de uitgeverij.

En ook daar had ze geen antwoord op – weet je wat je af hebt?

Niet alle dagen ontwaken we in een nieuwe wereld, of nauwkeuriger: in een wereld die niet meer de oude is. Het duurde een minuut of tien, de eeuwigheid van de onvoorstelbare, ondenkbare absentie van degene die meer dan veertig jaar geheugen met jou heeft gedeeld.

In welk jaar leven we?

Hoe heet je nieuwe boek?

Wat is uw leeftijd?

Hoe heet u?

==

Wat heeft het Stevens-gedicht, dat ik ‘van de weeromstuit’ ben gaan zoeken, hiermee te maken?

De herinnering eraan is zeldzaam summier – eigenlijk alleen dat er een missaal in voorkomt, ‘a missal’, en dat de dichter zich voorstelt dat hij zelf niet meer bestaat.

Het is bijzonder weinig om je te herinneren, maar ik had het gevoel dat het gedicht me zou helpen, als een sleutel. Mijn vrouw is weer bij wat ‘haar positieven’ heet, maar de eeuwigheid van haar totale absentie is blijven hangen. En ik blijf het gedicht zoeken. Het zal iets zeggen over het verlies van alles, dat hoe dan ook onder ogen gekomen moet, en waarvan de Toeval, zoals we het zijn gaan noemen, de vooraankondiging was.

==

Je moerstaal! Waarin het toeval iets anders is dan de toeval.

==

==

Een gedicht vinden

Ze hebben me een paar jaar geleden gevraagd om me één gedicht te herinneren van de vele honderden die ik op de Poetry Internationals van m’n leven heb gehoord (de eerste keer was in 1970 of 1971, ik was achttien of negentien, mij staan Yannis Ritsos en Breyten Breytenbach bij, de eerste met een gedicht waarin een moeder van haar naakte zoon, een ter dood veroordeelde Griekse verzetsman, ziet dat hij stevige ballen heeft, als in kloten; van de tweede herinner ik me de gouden Shakespeare-ring in een oor), enfin, van al die in het geheugen gewaaide dichters en gedichten drong zich ogenblikkelijk één gedichtje over poolnacht op IJsland aan me op, godweetwaarom.

In de herinnering aan het gedicht wordt een olielamplichtje achter een raam geplaatst, dat beantwoord wordt met een lichtje achter het dichtstbijzijnde buurraam, kilometers verderop. Ook staat me bij dat de dichter een vrouw was die mijn moeder had kunnen zijn (we schrijven 1999, ze was bijna zeventig). Iedere dichter heeft vermoedelijk een IJslandse poëziemoeder, ook als hij haar nooit ontmoet. Haar naam rijmde, zoveel wist ik zeker, op NRC Handelsbladdottir.

Bijna alles blijkt te kloppen – niet alleen heet zij Vilborg Dagbjartsdóttir, het gedicht gaat over licht en poolnacht.

Wat niet klopt is het buurraam. Precies dat wat ik me heus herinnerd heb.

Het is altijd weer mysterieus, hoe iets wat een diepe, en vooral ware, betekenisvolle uitwerking op je gehad heeft, steevast verkeerd herinnerd wordt.

==

Als ik weet: ‘Dat was iets, toch?’, en ik herinner me niet wat, dan wil dat niet zeggen, dat ik het mij zal herinneren – dat zou me verkrampen –, maar dat ik het verzinnen zal (bedenken) (maar het moet ‘iets geweest zijn, toch’).

—(Peter Handke)

==

Ik ben gaan begrijpen dat het ’t waarmerk van het poëtisch waardevolle is: dat het al herinnerd wordend een metamorfose ondergaat. Het doet me verlangen naar iets wat er niet staat, iets wat er niet zou zijn als er niet precies dat stond wat er uiterst concreet staat. En uiterst concreet: dat is dit gedicht – waarvan ik zielsgraag zou willen aannemen dat het, nu het toch alweer twintig jaar in de duisternis van de tijd staat te flakkeren, tot aan het eind van mijn tijd van mij zal vragen om mijn lichtje op de vensterbank te zetten.

==

MARIA LICHTMIS

==

Gezegend de kleine vingers

van mijn moeder

die in de venen het wollegras plukte

Gezegend de van reuma gezwollen handen

van mijn grootmoeder

die het ijzeren lampje smeedde

Gezegend mijn neven die de traan kookten

Gezegend de mensen

die in het donker hunkerden

Gezegend het licht

dat vlamde op de dunne lont

==

Vilborg Dagbjartsdóttir (vert. Paula Vermeyden)

==

==

Het wakkerkusgedicht

Hoe vaak heb ik het niet geprobeerd – om me het gedicht te herinneren dat me veranderde, op klaarlichte dag, in degene die wilde kunnen wat hij las?

Ik weet terdege van wie het was: van Chris J. van Geel.

Het stond in zijn boek Het zinrijk (1971), dat net verschenen was. Ik was dus negentien, het jaar na mijn eindexamen. Ik kan het toeval dat mij het boek in handen heeft gespeeld niet reconstrueren. En als ik nu, iets meer dan een halve eeuw later, door de bundel blader kan ik het al eveneens niet meer aanwijzen, het ene gedicht, of misschien zelfs zinnetje, dat ’t hem deed. Ze kunnen het bijna allemaal zijn, maar één gedicht moet het geweest zijn. Dat is zeker. Precies zo zeker als dat er ooit één eerste blikwisseling met mijn vrouw is geweest, één waarmee het levenslange, inmiddels zesenveertig jaar durende vergewissen van elkaars levens is begonnen.

Misschien is het van belang om te vertellen dat ik filosofie studeerde, zakkend voor tentamens logica en methodologie, ploeterend door Engelse vertalingen van Kants Kritik, geïntimideerd door het enige wijsgerige denkbeeld waarvan de strekking me niet boven de pet leek te gaan – dat ik moest zwijgen over waar ik niet van spreken kon.

Het duurde bijna een jaar voor ik doorkreeg dat de studie draaide om wat ik kon denken, of eigenlijk: wat ik mocht denken. En dat denkbare, daartoe zou ik komen door het stellen van de juiste vragen. Misschien was dat nog wel het intimiderendst: het besef dat er zinledige vragen bestonden.

Je leerde je tong afbijten, op het moment dat je ze zou stellen.

Wat betekent het dat ik leef?

Wat is de bedoeling van doodgaan?

Kun je poëzie willen?

Waarom zijn de bananen krom?

Het is geen toeval dat het boek dat me, in het begin van het tweede collegejaar, wakker kuste uit de doezel van de taalfilosofische rede, Het zinrijk heette.

Al kan ik het wakkerkusgedicht niet aanwijzen, ik kan me wel alsnog indenken dat het ‘Op de hoge Ginkel’ is geweest:

==

De oorzaak van verdriet is niet:

geen grote boom te zijn, noch op

een slechte plek te staan, maar waar

ook, op aantrekkelijke plaatsen

of in de drukke schaarste, niet

te kunnen voelen het verborgen

minste drinken van je wortelkroon.

==

Poëzie is het tegending van de samenleving waarin je leeft, van je tijd. Als die de woestijn (de ‘drukke schaarste’) van een verkeerd gekozen studierichting is, dan is het geloof in de waarde van ontvankelijkheid, juist voor het onbenoembaar zwijgende, concrete, onwillekeurige leven zoals Van Geel dat met dit gedichtje belijdt, niets meer of minder dan een bevrijding. ‘Zo wil ik ook zijn’, en het ogenblikkelijke, ademloze gevolg was de eerste lichting gedichten, die weliswaar werd bekroond met de Reina Prinsen Geerligsprijs van 1972, maar waarvan ik terdege besefte dat het waar was wat een woordspelige studievriend mompelde: dat alle gedichten zich wel erg naadloos voegden naar het Chrisjevangelie.

Van Geel leerde ik in persoon kennen na de verschijning van mijn debuut. Hij heeft het ingezien, en één gedichtje, ter grootte van een mislukte haiku, aangewezen. Het stond op pagina 45. ‘Hier zit je wél in,’ zei hij hoffelijk,

==

Totdat hij sterft

voelt de in de sloot gezakte koe

de alen langs zijn uiers.

—(1972)

==

(Dat er ‘zij’ en ‘haar’ had moeten staan merkte ook hij niet op. Ik nu pas, een halve eeuw later, tijdens het overtikken.)

==

==

Niet je eigen werk

De gedachte waarmee ik wakker word, waar komt hij vandaan?

Denken is te danken aan iets wat buiten het denken om gaat, het bewustzijn waarmee elke dag de dag begint ontstaat uit het niets, de taal waar ik in denk geeft hier een luisterrijk woord: ontspringen; er is iets voor te zeggen dat een bewustzijn elke seconde van de dag uit hetzelfde nergens ontspringt om pas dan, opgeweld, zoiets als – meestal maar even – ‘denken’ te worden, gevolgtrekkingen makend, redenerend.

En hier ben ik verantwoordelijk voor!

Het besef niet mijn eigen werk te zijn, is me levenslang blijven dagen. Het maakt me, vreemd genoeg, trots, maar ook vernedert het me. Ik besef het nooit uitentreuren.

==

Dat zijn oude dag was aangebroken

bemerkte hij toen hij, ontwakende,

zich niet meer lijfelijk herinneren kon

wie hij gehoopt had eens te zullen zijn.

==

Waar was hij heen, de beraamde wijze

die, bij alle graflegging en krakkemik,

gedichten richtende, door geen opwarming

opgejaagd, nader tot u zou zijn gebleven?

==

Waar was de zelf die hem vooruit zou zijn gegaan?

Die had hem toch door menig dal gewenkt,

pientere gelatene, met zijn volgepeinsde brein?

—

Ik ben niet mijn eigen werk, weer moest hij eraan,

als een jongste dag brak zo de oude aan –

==

Laatst zei iemand het weer op de radio: Beethoven componeerde ondanks zijn doofheid.

Van Jorge Luis Borges is dat nooit gezegd – dat hij ondanks zijn blindheid poëzie schreef.