Marco Daane

Monsieur
le Coloriste

Jac. van Looy, dubbeltalent 1855–1930

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 MARCO DAANE en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2078 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Inleiding

De tijd, de cultuur en de levens van de Tachtigers zijn de laatste decennia uitvoerig beschreven. Aan Lodewijk van Deyssel, Frederik van Eeden, Frank van der Goes, Herman Gorter, Isaac Israels, Willem Kloos, Albert Verwey en Willem Witsen zijn biografieën en studies gewijd – soms meerdere, soms meerdelige. In 2017 zette de tentoonstelling Rumoer in de stad de beelden van en door deze kunstenaars, die de cultuur van hun tijd zo sterk hebben beïnvloed, opnieuw op het netvlies. Datzelfde jaar verscheen Bart Slijpers Hemelbestormers, een culturele gids door het wezen én randverschijnselen van de beweging van Tachtig. Tegenwoordig zijn de Tachtigers ook online. In het editieproject Brieven en correspondenten rond 1900 zijn duizenden van hun brieven gepubliceerd en voor iedereen in te zien.

De bovengenoemde figuren gelden in deze publicaties steevast als de ‘vliegwielen’ van de beweging. Anderen worden in dienst daarvan of langs zijpaadjes behandeld. Dat leidt soms tot vraagtekens of lacunes. In de biografie van Frederik van Eeden bijvoorbeeld geldt diens contact met Jac. van Looy in de vroege jaren tachtig als ‘veel belangrijker’ voor Van Eeden dan menige andere omgang.1 Vervolgens vernemen we dat Van Looy ‘beminnelijk’ was, maar niet veel meer. Waarom dat contact zo waardevol was, blijft open. Alsof de geschiedschrijving even een afslag neemt, zij het niet voor iets relevants.

Dat is onbevredigend, zeker bij de Tachtigers, die allemáál interessant waren. In hun eigen tijd gold iemand als Jac. van Looy ook niet als nevenfiguur. De geestelijk vader van ‘De dood van mijn poes’ werd tot buiten hun kringen geprezen. Na het uitdoven van de beweging bleef hij ook toonaangevend. De Vooys’ Historische schets van de Nederlandsche letterkunde uit 1908, die de Tachtigers voor het eerst als de ‘hoofdpersonen’ van hun tijd neerzet, plaatst Van Looy ‘onmiddellijk naast Van Deyssel vooraan onder de jongere prozaschrijvers’.2 En toen moest zijn grootste faam nog komen – in 1917, met het boek over het weesjongetje Jaapje. De Maatschappij voor Nederlandse Letterkunde bekroonde hem in 1921 daarvoor, als een vernieuwer van het geestesleven en de taal. Frans Coenen vond het toen ‘de gaafste uiting’ van de beweging van Tachtig.3 Ook Jan Greshoff en J. de Vries rekenden Van Looy in hun Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde (1925) tot ‘een der beste “schrijvers”’ van de voorgaande veertig jaar.

Velen hebben toen nog niet eens of niet meer beseft dat deze schrijver eigenlijk schilder was. In Jac. van Looys jeugd was zijn tekentalent aan het licht gekomen, en hij was opgeleid en zijn artistieke loopbaan begonnen als beeldend kunstenaar. Destijds was hij in die hoedanigheid echter uit beeld verdwenen. Dat is tegenwoordig wel anders. Van Looys schilderij De tuin (1893) geldt als pronkstuk van de laatnegentiende-eeuwse Nederlandse schilderkunst. En juist zijn schrijverschap is nu meer op de achtergrond geraakt.

Deze dosis gegevens roept meteen biografische vragen op. Wat hield Van Looys dubbeltalent in en hoe ontstond en ‘werkte’ het? Waarom was hij op dat moment niet meer bekend als schilder? Waarop stoelde zijn reputatie destijds? Hoe zat het met dat beminnelijke van Van Looy die zelfs een ‘goeiig en gemakkelijk man’ werd genoemd?4 Wat gebeurde er toen Jaapje verscheen en erna?

==

Aan interessante ingrediënten ontbreekt het in Jac. van Looys leven en loopbaan überhaupt niet. Om te beginnen groeide hij op in een Haarlems weeshuis. Dankzij zijn talent en weldoeners kon hij een kunstopleiding volgen, waarna hij prompt de Prix de Rome won. De ‘Grand Tour’ die hij vervolgens door Italië, Spanje en Marokko maakte was een explosief mengsel van een spannende, veeleisende reis met gevaarlijke vriendschappen per brief. Zijn collega’s in de kunst thuis in Nederland bleken anders gezind. Net als gebeurtenissen uit zijn weeshuisjeugd zouden deze confrontaties hem blijvend beïnvloeden. Ondertussen ontpopte hij zich in deze maalstroom van gebeurtenissen tot een begenadigd brievenschrijver. Daarvandaan was het nog maar één stap naar het schrijven van proza. Die stap zette hij. Met dank aan het tijdschrift van zijn generatie, De Nieuwe Gids, bouwde hij een in omvang bescheiden, maar in diversiteit bijzonder en uiteindelijk hooggewaardeerd oeuvre op. Later werd hij ook nog Shakespeare-vertaler voor de toneelpionier Eduard Verkade.

Het min of meer bekende beeld van deze kunstenaar en de persoon Van Looy is dat van iemand die lichtgeraakt kon zijn als het om zijn kunst ging, met alle gevolgen van dien. Volgens een biografische schets (1982) en een oeuvrecatalogus (1998) raakte Van Looy in 1901 ontgoocheld door de wijze waarop critici over zijn kunst en kunstenaarschap oordeelden na zijn (enige) overzichtstentoonstelling. Hij besloot niet meer te exposeren en trok zich als beeldend kunstenaar terug uit de openbaarheid, hoewel hij altijd bleef tekenen en schilderen.

Het is een intrigerend gegeven dat een persoonlijk element toevoegt aan Van Looys artistieke leven. Daarom verdient het nadere studie. Hoe zat dit in elkaar? Verliep het inderdaad zo? Hoe oordeelden de critici over Van Looy en Van Looy over hen?

==

Eerder onderzoek naar dit leven en Van Looys werk mondde uit in de genoemde biografische schets en oeuvrecatalogus, alsmede in deelstudies over zijn reizen en zijn dubbeltalent, naast een vroegere studie van zijn schrijverschap en een schrijversprentenboek. Deze biografie brengt die onderzoeken en publicaties samen, maar geeft vooral de ruimte aan Van Looys brieven en aantekeningen en aan de pers en tentoonstellingscatalogi. Het boek volgt de kunstenaar aan de hand van die bronnen op de voet gedurende zijn wording, ontwikkeling, strooptochten, werk en relaties. Dat is de benodigde methode om deze complexe levensloop te ontrafelen en beslissende gebeurtenissen en ontwikkelingen vast te stellen.

Die loopbaan had ook het nodige te maken met Van Looys positie tussen zijn tijdgenoten. De belangrijksten onder hen waren zijn grootste vrienden: Witsen, Jan Veth, Kloos, Van Eeden, Verwey en Van Deyssel. Hij groeide ook uit tot een gewaardeerd vertegenwoordiger van de beweging van Tachtig. Maar hoe reageerde hij op de tegenstellingen tussen hun literaire ego’s en uitingen? Wat deed de ‘beminnelijke’ Van Looy in hun soms tumultueuze conflicten? En vooral: hoe verhield hij zich tot ‘hun’ begrippen en concepten als ‘kunst is passie’, stemmingskunst, kunst om de kunst en het zuivere schoonheidsbeginsel?

Als schilder verkeerde Van Looy nabij belangrijke generatiegenoten, die vooral de stad en de mens op een nieuwe manier vastlegden – Breitner, Isaac Israels, Veth en Witsen. Zijn latere grote bloemenschilderijen als De tuin worden dan weer in één adem genoemd met die van Monet en Van Gogh. De bronnen leggen juist een eigen weg bloot. Zijn koers en aanpak stonden zelfs haaks op die van sommige tijdgenoten.

De schrijver Van Looy ging de roestige, onpersoonlijke Nederlandse letteren te lijf met taalvernieuwing en temperament. Zoals Lodewijk van Deyssel dat deed in proza van langere adem, deed Van Looy het in verhalen en novellen. Zij paarden zinnelijke aan artistieke taal, realisme aan passie. Maar Van Looy gaf ook blijk van een rijke fantasie, zelfs in surrealistische beelden, en soms van bizarre duistere fascinaties. Zijn onbekend gebleven spotlust en temperament uitte hij in satirische verzen op en polemieken met collega’s.

Jac. van Looy wist met deze twee kunstvormen vooral ook zijn tijd en omgeving gestalte te geven, zoals zal blijken. Dit boek beoogt hetzelfde te doen met zijn persoonlijkheid en talenten. Doel van het onderzoek was de inzichten in Van Looys ambities, de reacties erop en de gevolgen daarvan te vergroten. Het beeld van zijn roerige loopbaan is daardoor aanzienlijk verscherpt en genuanceerd. Alleen al de tot nu toe onbekende wending aan het slot ervan is daarvan het sprekende bewijs.

Nota bene over namen

Literatuur, catalogi en naslagwerken vermelden Jac. van Looy ook met de voornaam Jacobus. Het was zijn doopnaam, maar hij heeft die als kunstenaar nooit gebruikt. Van Looy signeerde zijn beeldend werk met ‘Jac. v[an]. Looy’ (ook met ‘JvL’) en liet zijn publicaties onder die auteursnaam verschijnen. Omdat dit een biografie van de kunstenaar is, heet hij in dit boek eveneens ‘Jac.’, tenzij in citaten of verwijzingen naar vermeldingen. Voor familie was hij overigens ‘Ko’, ‘Koo’ of ‘Kobus’. Intimi spraken hem later eveneens aan als ‘Kobus’, soms geschreven met een C, en zelf duidde hij zich ook zo aan.

Zijn achternaam werd in officiële papieren en vermeldingen lange tijd als ‘Looij’ gespeld, en aanvankelijk ook onder zijn werken. De puntjes op de i en j zijn echter geleidelijk verdwenen. In dit boek wordt ‘Looij’ alleen gebruikt in citaten en verwijzingen.

==

Een daadwerkelijke naamskwestie is de aanwezigheid geweest van een andere J. van Looy. Hij was een tijdgenoot en zat eveneens in de kunsten: de architect Jan van Looy (1852-1911). Jan van Looy was de bouwmeester van onder meer de boekhandels Scheltema en Allard de Lange en van theater Frascati. Jac. en hij waren neven van elkaar.

Hun gelijkluidende namen hebben vooral bij de Amsterdamse kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiae tot verwarring geleid. Beiden waren daar lid van. Een J. van Looy is van 1890 tot en met 1892 secretaris van Arti geweest. Op verschillende plaatsen wordt deze secretaris geïdentificeerd als Jac. van Looy.1 Dat is hij nooit geweest.

Arti et Amicitiae kent diverse soorten leden, gewone, kunstlievende en buitenleden (wonend buiten Amsterdam). Het bestuur wordt gekozen uit en door stemhebbende gewone leden. Jac. van Looy is in 1883 toegetreden als kunstlievend lid.2 Hij werd toen voorgedragen door August Allebé, directeur van de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten. Ook in 1890 was hij nog altijd kunstlievend lid. Het jaarverslag en de ledenlijst over 1890 vermelden daarnaast J. van Looy, architect, als gewoon lid. Hij was op 15 januari 1884 op voorspraak van ene J. de Groot ook stemhebbend lid geworden.3 Deze J. van Looy is in 1890 dan ook tot secretaris van Arti gekozen.

==

De kwestie van de dubbelganger-in-naam blijkt ook een implicatie te hebben gehad voor het beeldend werk van Jac. van Looy; meer bepaald diens signatuur. In de eerste jaren van zijn loopbaan signeerde hij zijn beeldend werk met ‘JvL’. Omdat neef Jan ‘last van verwarring zei te hebben door J. v. L.’,4 en ouder was, verzocht hij de schilder op zeker moment dat te veranderen in ‘Jac. van Looy’. En zo geschiedde.

==

==

==

==

==

==

==

==

1
In ’t hart van ’t ouderlooze kind

Weeshuisjeugd 1855-1877

De Nederlandse literatuur is rijk aan geliefde jongetjes. Na Woutertje Pieterse en de kleine Johannes in de negentiende eeuw boeiden en vertederden Boefje, Pietje, Kees, Kruimeltje, Merijntje, Bartje en Ciske talloze lezers in de twintigste eeuw. Tussen hen verscheen in 1917 ook een weesjongen. Jac. van Looys Jaapje veroverde net als de andere jongetjes veel harten. Hij deed dat eerder door zijn kind-zijn an sich dan door zijn weeskind-zijn. Dat was ook de intentie van de schrijver, die met het boek een ode aan het kind schreef.

Toch droeg de levendig en fijnzinnig getekende achtergrond, het weeshuis, bij aan de populariteit van deze verhalen. Het boek biedt een inkijkje in die omgeving en in de cultuur daar. Daarvoor putte de auteur uit eigen ervaringen. Aan Jaapje lag Van Looys jeugd in zo’n weeshuis ten grondslag.

De interactie en rangordes zijn er anders dan in de ‘buitenwereld’ en bepalend voor het opgroeien. Jac. van Looy heeft ze uitvoerig en langdurig meegekregen. Hij bracht het grootste deel van zijn jeugd, maar ook zijn gehele adolescentie en zelfs de eerste jaren van zijn jongvolwassenheid in een weeshuis door. Slechts zijn peutertijd heeft hij in een gezin beleefd.

==

Het eerste spoor dat Jac. van Looy op de wereld achterliet is als het ware ook verweesd geraakt: zijn geboortedatum. De aangifte van zijn geboorte bij de gemeente Haarlem op 14 september 1855 vermeldt ‘den Dertienden dezer’, evenals de geboorteakte en het bevolkingsregister. Publieke bronnen vermelden hem daarentegen als geboren op 12 september. Op de website van het Instituut voor Kunstgeschiedenis RKD staat die foutieve datum bijvoorbeeld. Bij de viering van Van Looys zestigste en zeventigste verjaardag voerde de pers zo goed als alleen 12 september op. Wikipedia vermeldt in het aan Van Looy gewijde lemma zelfs beide data. Hij was zelf medeplichtig aan dit rookgordijn. Na zijn verhuizing naar de gemeente Nieuwer-Amstel liet hij zich bijvoorbeeld met geboortedatum 12 september 1855 inschrijven. (En later in Soest weer met de 13e.)

Het dwaalspoor schijnt door zijn familie te zijn geschapen. ‘Volgens mijn geboortebrief ben ik eigenlijk morgen pas jarig,’ bekende Van Looy in 1929 aan een vriend na diens verjaardagsbezoek. ‘Ik ben echter altijd, bij mijn weten, de 12de September jarig geweest. Ziedaar een der geheimenissen waarin zich mijn jeugd verhuld [sic].’1 Mogelijk is dit een stil eerbetoon aan zijn moeder geweest. Zij overleed namelijk op de 12e september, in 1859.

Zijn geboortehuis is daadwerkelijk uitgewist. Jac. van Looy kwam op de wereld aan de Zoetestraat, een typisch Haarlemse, smalle binnenstadstraat tussen de Zijlstraat en de Krocht. In het centrum van Haarlem was toen al sinds lang niets meer over van de ooit legendarische economische activiteit uit de zeventiende eeuw. Voorzichtig was wel een eerste wederopleving begonnen, dankzij Belgische textielindustriëlen die na de onafhankelijkheid van hun land in 1830 waren uitgeweken. Ze waren gevolgd door de metaalfabriekjes van Figee en Beynes en door de opening van de eerste spoorlijn van Nederland in 1839. Beynes begon in Van Looys geboortejaar ook spoorrijtuigen te fabriceren. Dat gebeurde allemaal buiten de binnenstad. Die bleef het domein van woningen en winkels. De Zoetestraat was een doorsnee zijstraat, met vooral huizen en huisjes. Daartussen stonden onder meer een paardenstalling, het atelier van de zwaardveger (wapensmid) van het plaatselijke garnizoen en een enkele andere nering.

Ook was daar het gebouw van de Vincentius Vereniging, een katholieke organisatie voor maatschappelijke hulp en liefdadigheid. Die zit er nog steeds, maar huisde destijds direct naast het meest dominante gebouw van de straat: de Groenmarktkerk. De Zoetestraat leek wel een katholiek domein, want tot 1581 had er al het Sint Catharinaklooster gestaan. En die roomse aanwezigheid zou uiteindelijk het lot van Jac. van Looys geboortehuis bezegelen. Dat grensde ook aan het kerkcomplex, maar dan aan de pastorie, aan de andere kant. Die pastorie werd vanaf december 1905 uitgebreid en herbouwd, en daar viel het buurpand toen aan ten prooi.

==

==

1. Het geboortehuis van Jac. van Looy aan de Haarlemse Zoetestraat.

==

Het was het derde huis aan de linkerzijde vanaf de Krocht, met nummer 570.2 ‘[...] ik zou met vrij grote zekerheid en zonder van horen zeggen, de kamer en het voorhuis nog kunnen beschrijven,’ blikte Van Looy in 1927 terug.3 Hij was daarin ter wereld gekomen als het tiende en laatste kind van Johannes Jacobus van Looy, timmerman en soms zelfstandig aannemer, en Cornelia (Kee) van der Vegt, huisvrouw. Drie van deze kinderen waren echter al jong overleden: de vierjarige Jansje Henriëtte in 1849, de driejarige Maria in 1851 en Pieter nog als baby in 1852. Kindersterfte kwam algemeen voor in de negentiende eeuw, vooral in de lagere sociale klassen. Aan de Zoetestraat 570 was de beproeving ook nog lang niet ten einde. Op de eerste en laatste dagen van mei 1858 stierven de zeventienjarige Simon, boekbinder van beroep, en de tweede Maria, die slechts vier jaar werd. Het was de opmaat tot een periode van nog grotere tragiek voor het gezin gedurende drie opeenvolgende jaren. Dat bestond bij Jacobus’ geboorte verder uit zijn broer Jan (1839) en de zusters Leen (Helena, 1836), Kee (Cornelia, 1843) en een tweede Jansje Henriëtte (1850).

De drang tot het scheppen van een omvangrijk gezin was groot bij Johannes en Kee van Looy, en ook dat was destijds tamelijk gewoon. Iedere overleden zoon of dochter kreeg binnen een paar jaar een opvolger. Na de sterfgevallen van 1858 volgde echter geen gezinsuitbreiding meer. Toen Jac. werd geboren verkeerde het gezin al in deplorabele omstandigheden. Johannes was geleidelijk blind aan het worden en zou zonder werk komen te zitten. Jac. van Looy heeft zich niet veel over zijn prilste jeugd uitgelaten, naar eigen zeggen omdat hij er niets meer van wist of het hem te veel aangreep. In september 1885 schreef hij uit Florence dat daar ‘verschrikkelijk veel blinden’ waren, en bij een ervan ‘met een fijn aristocratisch gezicht, die de tering door de leden sluipt, [...] zoo bescheiden met zijn pet in zijn handen, dan denk ik, zoo moet mijn vader er hebben uitgezien.’4 Hij schreef er pas veel later over, in versvorm – twee gedichten waarin hij zowel zijn vader opvoerde als zichzelf, het kind dat ‘Voor hem moest kijken bij het duistre gaan’.5

==

Gebeurd verhaal, verhaal van jaren hèr,

Wat zuster deed het mij? Hoe ik als kind,

Jongste van arm gezin, soms, vader blind

Geleidde door het stadje, her en dèr.

==

Hoe ’k op zijn schouders zat dan, hoog en vèr

Uitkeek, voor hem; voor gracht en stoep gezwind

Waarschuwen moest; en hoe zich vasthield ’t kind

Lach-vreezende uit zijn oogjes als gestèr.6

==

De herinnering aan zijn vader was in 1918 opvallend geladen. Het beeld van hem moet niet meer dan vaag zijn geweest, maar wat hem was overkomen raakte verbonden met een besef:

==

Hoe meer ik kijk, hoe dichter ik hém nader,

Die diep in mij, achter zijn oogen ziet.

==

Kijken en zien zouden in Van Looys kunstleven een bijna magische betekenis krijgen. De gedichten over zijn blinde vader zijn ook te lezen als een lofdicht op het gezichtszintuig, waarvan het wegvallen voor hem een catastrofe zou zijn geweest.

De armlastige en ongezonde toestand van het gezin Van Looy ging van kwaad tot erger. Moeder Kee overleed in 1859 een dag voor Jac.’s vierde verjaardag, 45 jaar oud. Een goed halfjaar later, op 25 maart 1860, werd niettemin het vijftigjarig huwelijk van grootvader Simon en grootmoeder Leen van Looy-Wieggreffe gevierd. De feestelijke liedteksten bevatten slechts een enkele vage toespeling op de ruwe werkelijkheid, zoals dat ze ‘Moedig kampten bij bezwaar’.7 Moed hadden ze inderdaad hard nodig. Weer een halfjaar later werd vader Johannes ziek en op 27 november stierf hij, nauwelijks 50 geworden. In tweeënhalf jaar tijd was het gezin een zoon, een dochter, de moeder en de vader verloren. De overgeblevenen waren 23 (Leen), 21 (Jan), 17 (Kee), 10 (Jansje) en 5 (Jac.) jaar oud toen ze wees werden.

Destijds was in eerste instantie een voogd verantwoordelijk voor wezen. In de praktijk was dat een familielid of anders een niet-verwant die een vergoeding kreeg uit de armenzorg. De kinderen Van Looy vielen toe aan de zorgen van Johannes’ beide ouders. Hun grootouders van moeders kant leefden niet meer. Grootvader en grootmoeder Van Looy waren echter op een leeftijd waarop ze niet meer voor kinderen konden zorgen: Simon werd twee dagen later 73, Leen was 71. Een andere optie moet (zeker op korte termijn) onvindbaar zijn geweest, want uiteindelijk waren ze aangewezen op een weeshuis. Die ontwikkeling moet voor Simon een zeer hard gelag zijn geweest: hij had zelf van zijn 8ste tot zijn 21ste in het Burgerweeshuis gewoond. Precies naar dat instituut gingen nu drie van zijn kleinkinderen. Jan en Leen waren er te oud voor en moesten op zichzelf verder.

In 1859 groeiden zo’n 10.000 van de ongeveer 30.000 Nederlandse wezen op in 232 weeshuizen; in principe ouderloze kinderen van 2 tot 4 jaar oud. Particuliere weeshuizen hadden echter hun eigen toelatingscriteria. Dat was ook in Haarlem het geval. Daar waren sinds een eerste tehuis in 1425 evenveel weeshuizen ontstaan als er ‘zuilen’ waren: een katholiek, een luthers, een doopsgezind en het Gereformeerd of Burgerweeshuis – een aanduiding die destijds nog steeds werd gebruikt voor de geloofsrichting die al sinds 1816 officieel ‘hervormd’ heette. Johannes Jacobus van Looy was net als zijn directe voorvaderen van hervormde signatuur geweest. Jac. was op 30 november 1855 ook als zodanig gedoopt in de Grote Kerk, de vermaarde Sint-Bavo. Voor het vervolg van zijn gedeukte jonge leven was hij met zijn zussen Kee en Jansje eveneens aangewezen op een hervormd instituut, het Burgerweeshuis aan het Groot Heiligland. Grootmoeder Leen heeft de drie er begin december naartoe gebracht.

==

*

==

Het valt alleen te proberen een voorstelling te maken van de gevoelens van een kind dat op zijn vijfde beide ouders was verloren en in een weeshuis belandde. De geest van een kind, nog lang niet ontwikkeld, wordt bij zo’n belevenis vooral overmand door de indrukken en verrassingen van het grote gebouw, de omstandigheden daar en onbekende mensen. Veel eerder dan besef zal er waarschijnlijk onbegrip en verwarring, mogelijk onrust zijn. Op latere leeftijd heeft de jonge Jac. van Looy gepoogd de gebeurtenis te verbeelden in wat mogelijk zijn allereerste schilderij is geweest, De hut in het weeshuis.8 ‘Hut’ was de bijnaam van de afdeling voor de jongste kinderen. Een oudere vrouw met een kleine jongen aan de hand heeft zich gemeld bij een dame, de zogenaamde weeshuismoeder of (waarschijnlijker) een verzorgster. De jongen kijkt vanachter haar naar rechts, waar een groep kinderen op banken nieuwsgierig zijn blikken beantwoordt. Uit het schilderij spreekt ook hoe ingrijpend deze gebeurtenis moet zijn geweest: links nog het oude bestaan waar de jongen uit valt, rechts de wereld die in het vervolg de zijne is. Jac. van Looy is zelf met zijn grootmoeder ooit zo binnengekomen. Terwijl hij nog in het weeshuis zat, keek hij dus al terug op het begin van zijn tijd daar. Het weeshuis en het weeshuisleven waren in hem gekropen.

==

==

2. Jac. van Looy als weesjongen, zes jaar oud.

==

De vijfjarige Jac. was klein van stuk, wat hij zou blijven, had rood haar, bruine ogen en de voor roodharigen bekende blanke huid. Met zijn rossige aanblik zal hij ongetwijfeld, en mogelijk niet in positieve zin, zijn opgevallen tussen de vele andere weeskinderen. Dat waren er op dat moment ongeveer 120; iets meer meisjes dan jongens. Ze stonden onder de dagelijkse leiding van een binnenvader en binnenmoeder die in de praktijk kortweg ‘de vader’ en ‘de moeder’ heetten, geassisteerd door een kindermoeder, naaimoeder, kleermaker, keukenmeid en een bakker. Boven hen stond een bestuur, gevormd door vijf zogenoemde regenten en drie regentessen, afkomstig uit de welgestelde bevolkingsgroepen. In het Burgerweeshuis vertegenwoordigden zij de Hervormde Kerk. De binnenouders brachten verslag uit aan de regenten en minstens eenmaal per week bezocht een regentes het weeshuis. Binnenouders waren niet per definitie een echtpaar en veranderden soms ook van werkkring. Al na een halfjaar, op 28 mei 1861, raakte Van Looy ‘zijn’ vader en moeder kwijt en traden nieuwe aan. En in maart 1865 begonnen weer een nieuwe binnenvader en -moeder, Johan Aukes en zijn echtgenote.

==

==

3. De kinderkamer in het Haarlemse Burgerweeshuis, getekend door Pieter van Looy jr.

==

De jongste meisjes en jongens woonden gemengd samen in ‘de hut’ op de begane grond, met een eigen slaapzaal en speelkamer. Op hun veertiende verhuisden ze naar aparte jongens- en meisjesafdelingen. Van dan af leefden ze, buiten de gezamenlijke maaltijden om, strikt gescheiden van elkaar, in eigen vleugels van het complex. Die lagen om het hoofdgebouw heen, dat een grote eetzaal, drie keukens en personeelsverblijven bevatte. Het weeshuis bezat voorts een eigen school. De jongere kinderen bezochten die tot ze tien à twaalf jaar oud waren, waarna ze vaak al begonnen te werken of ergens in de leer gingen.

In de jaren vóór Jac. van Looy intrad was het weeshuiscomplex nog flink verbouwd en uitgebreid. Sommige ruimtes waren te donker en vochtig geweest. Hygiëne en (on)gezondheid bleven echter heikele kwesties op deze plek, waar veel schepsels relatief weinig ruimte deelden. De dood leefde met hen mee. Gemiddeld stierven er tien kinderen per jaar, vooral aan tbc. In mei 1862 ontmoette de nog altijd maar zes jaar oude Jac. opnieuw de dood toen zijn achtjarige ‘hut’-genote Maria Hofstee overleed na bloedspuwingen. Voorafgaand aan de begrafenis liet de binnenvader de kinderen bij ‘het lijkje’ komen en sprak daarbij met hen ‘overeenkomstig de jaren toepasselijk’.9 Om de kinderen af te leiden maakte de ziekenmoeder vervolgens een wandeling met hen.

Kindersterfte kwam dus ook in het weeshuis veel voor, maar per saldo hadden de wezen verschillende voorzieningen en levensomstandigheden op andere behoeftige kinderen vóór. Het gaat te ver om te zeggen dat het hun aan niets ontbrak, maar ze hadden er voldoende te eten en drinken. De voorraadkelders en -kasten bevatten gort, meel, boekweitproducten, peulvruchten, rijst (die op zaterdag werd gegeten), stroopsoorten, koffie, thee en broodsuiker. Ook aardappelen en stokvis stonden op het menu. In warme zomerperiodes werden er vaten bier aangeschaft om de kinderen ‘een frischen dronk’10 te kunnen verschaffen. Het weeshuis had een eigen graanzolder en beschikte in 1863 nog over een eigen slachthuis, dat toen moest plaatsmaken voor een nieuwe wasruimte; maar de eigen varkens en biggen bleven. Vlees was niettemin beperkt beschikbaar. Het menu was sowieso eenzijdig en karig. Toen Van Looy jaren later eens op dieet moest, schreef hij ‘een honger als een weesjongen’ te hebben.11

==

Godvruchtig opgroeien

In de gebouwen van het Haarlemse Burgerweeshuis is tegenwoordig het Frans Hals Museum gevestigd. Het bestond destijds uit een hoofdgebouw met de verschillende woonvleugels eromheen. De huidige gebouwen zijn nog altijd gedrapeerd rond een vierkante binnenplaats, waar een koepelvormige dakruiter boven uitrijst met een windwijzer in de vorm van twee weeskinderen. Het meisje van de twee wijst voor zich uit, gestuurd door de wind. Zij lijkt zo ook een richting aan te geven, maar dat is lege symboliek. Een kind stond maar beperkt centraal in een negentiende-eeuws weeshuis. De instelling bepaalde er de koers en mores.

Een weeshuis had als doel weeskinderen te verzorgen, op te voeden en op te leiden, tot ze op eigen benen konden staan. Doorgaans was dat op 21-jarige leeftijd. De nadruk lag hierbij duidelijk op verzorging – voeding, kleding en onderwijs. Opvoeding in de zin van dat woord (begeleiding) was nauwelijks mogelijk door de omvang van de bevolking. Een weeshuis vereiste daardoor veeleer een strakke organisatie waarbinnen voor het individuele kind maar beperkt aandacht was. Het leven voltrok zich er volgens een vast patroon van opstaan (half zes, ’s winters later), wassen, de gang naar kerk of school, maaltijden (avondeten om negen uur) en naar bed gaan (half elf), met de nodige regels voor bijvoorbeeld binnen zijn (jongens om tien uur, meisjes om negen) en gedrag in de eetzaal (geen gesprekken voeren). Die orde en regelmaat moesten de wezen klaarstomen voor een deugdzaam en gedisciplineerd leven. Daar hoorden ook diensten en verantwoordelijkheden bij als kamerwacht, water dragen of naaihulp en aardappelschillen door de meisjes, naar verluidt ‘op de maat van een vroolijk lied’.12

==

==

4. Weeskinderen op de binnenplaats van het Burgerweeshuis;
de knielende jongen vooraan in het midden is Jac. van Looy.

==

Voor de jongere kinderen vormde het onderwijs de voornaamste dagvulling. Die kwamen daardoor ook het minst buiten de deur. Ze kregen vanaf ’s ochtends vroeg les in lezen, schrijven en rekenen, en in latere klassen geschiedenis en aardrijkskunde. Daarnaast gaf de binnenvader op woensdag godsdienstles. Het Burgerweeshuis was niet voor niets een ‘gereformeerd’ instituut. Een van de belangrijkste opdrachten voor de binnenvader en binnenmoeder was om de kinderen te behouden voor en op te voeden conform het geloof. In hun instructie luidde dat: ‘Zij zullen de Weezen in eenen Christelijken wandel voorgaan, hen opvoeden in de vreeze des Heeren, in onderdanigheid aan allen die boven hen zijn gesteld.’13 Ook de ‘gewone’ leerkrachten hadden daarin verantwoordelijkheid. Jac. van Looy was amper een halfjaar ter plekke toen er een nieuwe onderwijzer aantrad. Een van de zes (!) feestliederen ter gelegenheid van zijn ontvangst was een ‘Zegenbede’: ‘Kweek staag in ons hart ook de Godsdienstzin aan, / Om nooit op den weg des verderfs te gaan!’14 Volgens de leer van de erfzonde was ongeoorloofd gedrag niet onwaarschijnlijk en dus moest de kinderen een christelijke mentaliteit worden bijgebracht.

De vrijdag was daarom gereserveerd voor catechismus en op zondag, na de vrije zaterdag, stond een van de belangrijkste zaken uit het weeshuisbestaan op het programma: het kerkbezoek. Dat omvatte twee kerkgangen, de eerste ’s ochtends vroeg. De jonge wezen gingen dan naar de kleine Bakenesserkerk, op het ‘schiereiland’ tussen de Bakenessergracht en het Spaarne. Het was een nogal spartaans instituut, sober, functioneel, met eenvormige niet gedecoreerde ramen en destijds behoorlijk koud, al lag er een houten vloer en geen stenen. Ook minder bedeelden die door de diaconie werden gesteund moesten hun kinderen verplicht naar deze in 1779 ingevoerde ‘kinderkerk’ sturen.

==

==

5. Kinderdienst in de Bakenesserkerk. Schilderij door A.J. Ehnle, 1848.

==

In Jac. van Looys tijd was deze in verval geraakt. De tweede dienst vond plaats na het middageten en veel kinderen gingen eerst ook nog naar de zondagsschool, waardoor ze naar verluidt vermoeid en duf binnenkwamen. Er was ‘iets onuitsprekelijk mats en slaperigs’ over de diensten gekomen, aldus de hervormde predikant Andries Willem Bronsveld, die er in 1868 bij betrokken raakte.15 Van Looy herinnerde zich later ‘slaperig mooie middagen’, met lome kinderen en een dommelende weeshuisvader.16 Op initiatief van Bronsveld werd de dienst vanaf 1870 vervroegd en verlevendigd, maar dat heeft Jac. van Looy niet meer meegemaakt. Vanaf hun veertiende gingen weeskinderen namelijk naar de Nieuwe Kerk. Wellicht hebben de jonge kinderen minder last van die beruchte dienst gehad dan werd verondersteld. Zij weten samen vaak een uitweg uit zoiets te vinden. Zo vermaakten ze zich, aldus Van Looy, door de dominees bijnamen te geven als ‘Dominé Psalm 84, of Dominé Geliefde Broeders en Zusters’. De urenlange bijeenkomsten waren ook een gelegenheid voor ‘steelschwijze opzoeken van het Hooglied’ in de dikke bijbels, en zelfs om stiekem te tekenen. De jonge Van Looy leefde er zijn talenten toen al uit: ‘Ik moet nog een portretje hebben der weesvader, in de kerk geteekend, met zijn zwarte bakkebaarden [...].’ Dat het vaste kerkbezoek zich niettemin in hen vastpinde bleek in 1917, toen Van Looy tijdens een huwelijk in Delft ‘tot verbazing van zijn buurvrouw geheel uit ’t hoofd – een oud bekend psalm van de weeshuistijd’ krachtig meezong.17 Voor hun vertrek naar de kerk al zongen de wezen steevast gezamenlijk een psalm.

De kerkdiensten vormden het hart van het interne religieuze beleid in het weeshuis. Andere onderdelen waren speciale gebeden voor de kinderen: zeven ochtendgebeden, evenzovele voor het eten, idem na het eten en ook zeven avondgebeden. Een der ochtendgebeden vertelde alles over hun opdracht: ‘Geef Heer! dat wij gehoorzaam en ijverig mogen zijn, en dat wij met elkander in vriendschap en liefde mogen leven.’18 En dan waren er nog uitdrukkelijke leefregels waarnaar ieder zich had te richten wegens het toezicht van ‘boven’:

==

Alles wat gij denkt, God weet het.

Alles wat gij spreekt, God hoort het.

Alles wat gij doet, God ziet het.

Hebt God lief, boven alles, en uwen naasten als u zelven.

Gelijk wilt, dat u de menschen doen doet gij hen desgelijks.

Al de bewoners van het weeshuis vormen een huisgezin.

Vrede bouwt op en twist breekt af.

Niemand zal onregt ondervinden, nog onregt doen.

Reinheid verhoogt het genot des levens.

Die niet arbeidt zal ook niet eten en na gedanen arbeid, is het goed rusten.

Orde regeert de wereld en wie zich aan tucht onderwerpt, dien heeft God lief.19

==

Plicht en straf

Nauw verbonden met deze orde en volgzaamheid was het regime van plichten en straffen tout court in het weeshuis. Dat ging veel verder dan alleen christelijke en kerkelijke integriteit. In de eerste plaats waren de kinderen eenvoudigweg ‘verpligt zich gehoorzaam, naarstig, zedelijk, stil en godsdienstig te gedragen’.20 Laakbaar waren simpele gedragskwesties als eten weigeren, ongehoorzaamheid, plichtverzuim en brutaliteit, en overtredingen als te laat binnenkomen of ongeoorloofd naar buiten gaan. Als daadwerkelijk wangedrag golden liegen, vechten, schelden, vloeken, baldadigheden, kwaadspreken en uiteraard misdrijven, evenals misbruik van sterkedrank en onzindelijkheid – bedplassen. Kinderen jonger dan 14 mochten niet roken en pruimen was voor iedereen verboden. Bij de bespreking van een geval van berispelijk gedrag in 1868 werd voorts expliciet vermeld dat ‘in ’t weeshuis geen openbaar verzet kan geduld worden’.21

Na oprichting van de Vereeniging in het belang der Weezenverpleging in 1869 kwam de wezenopvoeding in een ander licht te staan. De vereniging kritiseerde de toestanden in weeshuizen en pleitte voor opname in pleeggezinnen, waar het individu meer centraal kon staan. In veel weeshuizen veranderde daarop het regime, met meer aandacht voor gevoel en daadwerkelijke begeleiding. Dat is in het Haarlemse Burgerweeshuis maar tot op zekere hoogte het geval geweest. Hoewel de protestants-christelijke identiteit openingen bood naar mildheid, leren en liefde, hield de leiding evengoed vast aan de calvinistische moraal. Ook na 1869 bediende zij zich van straf en dwang. Het ging erom de deugdzaamheid van de kinderen te bewerkstelligen en soms moest dat dan maar met harde hand.

Meestal bestond straf uit huisarrest of onthouding van geneugten. Lijfstraffen kwamen door de veranderde pedagogische opvattingen niet meer voor, maar wel fysieke straffen als ‘op water en brood’ zetten of eenzame opsluiting (tot drie nachten) in speciale strafhokken, onder meer wegens misbruik van sterkedrank. Bij recidive wachtten zelfs acht nachten om en om op water en brood. Tegen een kastelein die jenever had verkocht aan wezen werd aangifte gedaan en de betrokken wezen moesten voor de rechter getuigen. Ook die zouden zich voortaan wel twee keer bedenken, was de achterliggende gedachte. De zwaarste straf was uitzetting of zelfs overdracht aan politie of gerecht, waarmee ook wel werd gedreigd om berouw af te dwingen. De jonge kinderen uit de ‘hut’ kregen overigens kortere en lichtere straffen, omdat die zich nog minder bewust waren van het onderscheid tussen goed en kwaad.

Ondanks alles was ongehoorzaamheid juist hier natuurlijk niet de kop in te drukken. Vooral de oudere kinderen werden steeds slimmer en bewuster. Jac. van Looy diste later op hoe weeshuisjongens zich af en toe stiekem uit een feestelijke bijeenkomst terugtrokken en dan ‘uit hun kastjes een glaasje jenever uit een apothekertje snoepten’.22 Ook gevallen van gestructureerde opstandigheid kwamen voor, zoals gezamenlijk onbetamelijk gedrag aan tafel van oudere jongens. En op Pasen 1870 huurden vier jongens een rijtuig waarmee ze buiten de stad gingen toeren. Het zou tegenwoordig onschuldig vermaak worden genoemd, maar gold toen als een ‘buitensporigheid’ die niet door de beugel kon.

==

Altijd in gemeenschap

Met straffen beoogde de leiding verantwoordelijkheid, en specifiek met het oog op de weeshuissituatie, zin voor gezamenlijkheid en gemeenschappelijkheid te kweken. Daarvoor konden natuurlijk ook positieve instrumenten dienen, zoals gezelligheid en samenzijn. Vooral op feestdagen kwam het huis op een bijzondere manier tot leven. Op Kerstmis gingen de kinderen ’s ochtends naar de kerk, maar waren ze ’s middags vrij. Kerst werd ook gevierd met een cadeau voor ieder kind en een feestavond met chocolade, koekjes en beschuit of een tombola. Daarbij gaven de regenten en regentessen acte de présence, die hielpen met het oprichten van een kerstboom en soms iets extra’s meebrachten. Oudejaarsavond werd per traditie gevierd met koffie en broodjes met kaas voor de oudsten, nadat die eerst de avonddienst in de Sint Bavo hadden bijgewoond. Met Pasen kregen ze een of meer eieren, destijds geen vanzelfsprekendheid, en in het Pinksterweekend bezochten ze traditioneel familie buiten de stad.

Soms organiseerde een regent of regentes iets bijzonders, zoals een uitstapje met lekkernijen of een avond met zang en dans. Dankzij een genereuze gift van regentes mevrouw Van der Vlugt bij haar zilveren huwelijksfeest, reisden de kinderen in 1876 per trein naar Amsterdam voor een bezoek aan Artis. Ook de installatie van een nieuwe regentes was altijd goed voor een intreefeest met lekkers en een avondmaal met extra’s. Bij een van die gelegenheden zorgde de jonge Jac. van Looy voor een feestelijk ‘Hulde aan’-bord.23

Min of meer legendarisch moeten de verkleedfeesten zijn geweest. De meisjes gingen aan de slag met geknutselde rokken en kroontjes, terwijl de jongens hun kleding met de voering, ‘gevangenisachtig wit en grof’, naar buiten droegen en hun gezicht met gebrande kurk insmeerden.24 Ook bij die gelegenheden wisten ze de strenge regels te ontduiken: ‘Ik kan aan die feestelijkheden niet denken of ik ruik weêr de klandestine jeneverlucht.’

Een jaarlijkse hoogtijdag was de Vastenavondvergadering, een moment van enig persoonlijk contact tussen regenten en wezen. Het wekelijks bezoek aan het weeshuis van een van hen was slechts een vorm van inspectie. Tijdens de Vastenavondvergadering ontvingen de verzamelde regenten de wezen na het middagmaal, en hoorden hun wederwaardigheden en wensen aan. Traditioneel kwamen eerst de jongens langs, daarna de meisjes. Doorgaans richtte een regent zich ook tot een aantal van hen individueel, zeker als de prijsjes werden uitgereikt aan de ‘buitengemeen uitmuntende kinderen’.25 Een oproep tot gehoorzaamheid en plichtsbetrachting ontbrak nooit, gevolgd door een ‘hartelijk’ woord. De kinderen uit de hut kregen kruidnootjes of iets anders en het personeel nuttigde die dag de maaltijd apart.

==

Ook de schaarse vrije tijd van de kinderen stond in het teken van de gemeenschap en de opvoeding. ‘[...] een mensch is niet voor z’n plezier in de wereld,’ herinnerde Van Looy zich te hebben meegekregen.26 ‘Ledigheid’ werd niet geduld, aldus de huisorde, en de kinderen behoorden zich dan over te geven aan tekenen, lezen, schrijven of rekenen. Ook gaf de binnenvader les in matten en manden vlechten, stoelen repareren, timmeren en figuurzagen. Van Looy zal het nodige aan handigheid hebben opgestoken. Het weeshuis beschikte ook over een eigen bibliotheek. Die kende wel zo zijn beperkingen. In oktober 1875 had dominee Bronsveld de regenten getipt dat op de meisjesafdeling ‘ongeschikte romans’ werden gelezen, en dat de meisjesmoeder daar zelfs van wist.27 Het ging met name om het al sinds 1865 controversiële Klaasje Zevenster van Jacob van Lennep, over een vondeling die aan lager wal raakt, in een bordeel terechtkomt, aan dat bestaan weet te ontsnappen maar uiteindelijk gesloopt door alle verwikkelingen aan de tering sterft. Vooral wegens het bordeel als decor, inclusief vrij onversneden beschrijving, was het boek ‘schandelijk’ genoemd. Hoewel Van Lennep ermee wilde waarschuwen voor het verval en misbruik van vrouwen, vond het in protestants-christelijke kringen geen genade. De meisjesmoeder en binnenvader werd opgedragen voortaan ‘zooveel mogelijk te voorkomen dat boeken, die eenen verkeerden indruk zouden kunnen maken, in ’t weeshuis gelezen worden’ en alternatieven aan te dragen.

Activiteiten buitenshuis waren zeer schaars. Het was niet de bedoeling dat de kinderen zich aan het gezichtsveld van de weeshuisouders onttrokken. Op zondag mochten ze na de middagkerkdienst naar familie en vrienden, maar ze moesten aan de binnenvader laten weten waar ze heengingen. Door de week mochten ze niet uitgaan, tenzij ze toestemming kregen voor bijzondere gevallen of boodschappendienst hadden. Tijdens de kermisweek was deze regel echter onmogelijk te handhaven. De kermis was befaamd in Haarlem en leidde ook onder de wezen tot grote opwinding. In een poging tot regulering maakten de binnenvader en -moeder een ‘kermiswandeling’ met de jonge wezen en mochten de ouderen tot ’s avonds laat uitgaan. De leiding was dan extra alert op misbruik daarvan, maar dronkenschap, luidruchtig gedrag en te laat komen bleken niet te voorkomen. Het gevolg was huisarrest, ook op de rest van de kermisdagen.

Andere uitstapjes waren collectief en onder geleide, zoals groepswandelingen, bezoeken aan tentoonstellingen of deelname aan het Heilig Avondmaal. Een activiteit buitenshuis met een kans op educatie had altijd een pre. In november 1871 nam de binnenvader een aantal oudere jongens mee naar ‘eene publieke vergadering van het afschaffingsgenootschap’.28 Afschaffing van sterkedrank, welteverstaan.

==

Kinderarbeid avant la lettre

Individualiteit en privacy waren in deze context zo goed als onbestaand. In de kinderkamer of het jongensverblijf waren de weeskinderen altijd met een grote groep bijeen. Hetzelfde gold voor de slaapzalen. Zelfs hun slaapplek moesten de kinderen delen: nog tot ver in de negentiende eeuw waren in Haarlem de zogenoemde ‘kribben’ van twee kinderen aaneengeschoven.

Hun enige ‘eigen’ bezit was het spaarkistje. In de praktijk kon een weeskind niet veel beginnen met het geld daarin. Spaarzaamheid was natuurlijk een van de deugden die hun diende te worden bijgebracht. Het werd dus ‘aangeraden’ te sparen; losgaan op de snoepwinkel was geen optie. Soms werd de inhoud op een spaarbankboekje gezet, dat bij de binnenvader berustte. Jac. van Looys kistje zal lange tijd sowieso geheel leeg zijn geweest. De boedel van zijn leeggekomen ouderlijk huis was verkocht, waarvan na aftrek van de begrafenis- en andere onkosten ƒ 49 was overgebleven. Dat bedrag was over de vijf kinderen Van Looy verdeeld. De ƒ 29,42 van de drie in het weeshuis opgenomen kinderen ging naar de regenten, als tegemoetkoming in de onkosten.

Het weeshuis zelf kon van zulke bijdragen uiteraard niet bestaan. Dat dreef grotendeels op externe financiering. Juist in 1861, toen Jac. van Looy net binnen was, besloot de gemeente Haarlem haar jaarlijkse bijdrage in te trekken. Dat was de nasleep van een armenwet uit 1854, die de scheiding tussen kerk en overheid aanscherpte. Ondertussen was de bevolking in enkele jaren toegenomen van zo’n 50 naar 120 wezen. Verdere modernisering van het gebouw bleef bovendien noodzakelijk. Een nieuwe regent vreesde door tekorten de ‘geheelen ondergang’ van het huis.29 De hulp van een illustere Haarlemmer werd ingeroepen. Nicolaas Beets schreef en schonk op verzoek een speciaal gedicht, dat op vier pagina’s werd gedrukt en dat de regentessen tijdens de Nijverheidsfeesten in juli 1861 op een bazaar verkochten. De ‘Bede voor de burgerweezen te Haarlem’ riep de stedelingen op naar hun wezen om te zien:

==

Och! gaat ons Weeshuis niet voorbij!

Gedenkt den armen! Brengt uw God

De rente van uw feestgenot!

==

Geen grooter feest voor ’t edel hart

Dan ’t liefdrijk lenigen van smart.

Geen grooter smart dan die gij vindt

In ’t hart van ’t ouderlooze kind [...]30

==

Dit benefietgedicht was een nieuw hoofdstuk in de financiering van het Burgerweeshuis, dat voortaan aangewezen was op kerkelijke middelen, particuliere giften en legaten. Over mogelijke financiële tekorten is verder overigens weinig bekend. Vooral legaten konden af en toe aanzienlijk zijn. In elk geval leefden de kinderen er niet in armoede.

De ouderen onder hen droegen zelf ook bij aan de financiering. Waren ze tien à twaalf jaar oud, dan werden ze uit werken gestuurd. Kinderarbeid was destijds gewoon. Het ‘kinderwetje’ van Samuel van Houten, dat in 1874 fabrieksarbeid door kinderen jonger dan 12 verbood, kwam voor Jac. van Looy in elk geval te laat. Het weeshuis had een netwerk van bedrijven dat kinderen in dienst nam. Van hun loon moesten ze de helft aan de binnenvader afdragen om de kosten van huisvesting en verzorging te dekken.

De rest mochten ze alleen in hun spaarpot stoppen en bewaren. Daarvan dienden ze bijvoorbeeld gereedschap dat ze bij hun werk nodig hadden aan te schaffen. Ook een geval van ontvreemding of beschadiging werd er uit gecompenseerd. Verder ‘mochten’ de kinderen er hoofddeksels, een horloge en kleding van aanschaffen. Na zijn binnenkomst in het weeshuis had Jac. van Looy slechts een basisuitzet gekregen bestaande uit twee paar kousen, twee slaapmutsen en twee hemden. Bovenkleding voor de wezen werd binnenshuis vervaardigd en had traditioneel één rode en één blauwe mouw. Dat ‘uniform’ was bedoeld om hen te kunnen onderscheiden, weglopers op te sporen en het verkoopverbod van alcohol te bewaken. Een controlemiddel kortom.

De kinderen werd echter ook op het hart gedrukt zich niet voor deze weeshuiskleding te schamen. Natuurlijk kon die stigmatiserend werken; buitenstaanders reageerden op het zien ervan. Familie van Van Looy heeft later geopperd dat een bestaan in het weeshuis onder hen zelfs gold als een ‘straf van God’ voor zondaars en hun kinderen.31 In de praktijk zijn er van zulke reacties geen bewijzen te vinden. Een Goddelijke straf voor wezen zou overigens ook strijdig zijn met de Bijbelse leer. Niet uit te sluiten valt dat destijds psalm 10 in de kinderkerk werd gezongen, waarvan vers 9 benadrukt dat God de wens van ‘de zachtmoedigen’ heeft gehoord ‘om de wees en de verdrukte recht te doen’.32 De verantwoordelijken voor het weeshuis zullen die teksten ongetwijfeld goed hebben gekend. Uit hun werk en gedrag spreekt ook geen dedain of stigmatisering omdat een wees een wees was.

Juist de toenmalige buitenwereld zelf gaf ook blijk van een positieve attitude jegens weeskinderen. De bazaar in 1861 (met de verkoop van Beets’ gedicht) bracht ruim ƒ 20.000 op. Dat duidt in elk geval niet op weerzin van zondaarskinderen.

==

Familie nadoen

De vroegste jaren van Jac. van Looy in het Burgerweeshuis hebben louter in het teken gestaan van het weeshuis zelf, de school, de kerkgang en de schaarse familieleden in zijn nabijheid. Min of meer centraal in de familie stonden zijn grootouders. Toen zijn grootvader Simon begin 1863 overleed, is zijn grootmoeder verhuisd naar het Frans Loenenhofje voor oudere vrouwen, niet ver van Jac.’s geboortehuis. Zijn oudere broer Jan heeft daar een jaar of twee bij haar gewoond, tot hij in 1865 ging trouwen. Na een trektocht langs diverse huisjes vertrok ze in 1869 uit het Frans Loenenhofje wegens de beperkingen van deze hofjeswoningen.

Grootmoeder Van Looy werd belangrijk voor Jac. Zijn familiebezoek na de zondagse kerkgang speelde zich af bij haar op het hofje. De band tussen de oudste en de jongste van de familie Van Looy werd in die jaren steeds hechter. Ze had zijn ouders in 1860 niet kunnen vervangen, maar was in zijn jeugdige leven wel de verpersoonlijking geworden van liefde en zorgzaamheid – waaraan het in het weeshuis noodgedwongen ontbrak. Net als aan zijn vader wijdde Jac. van Looy later een gedicht aan de vrouw met haar ‘eerwaarde hoofd’ en ‘zachtblauwe oogen’, aan wiens voeten hij speelde terwijl ze vredig zat te breien:

==

En breeder werpt de zon haar stralenkleed...

Van uit haar oogen licht een wondre vreugd

Die langzaam dooft in stille mijmering

==

Zoo zie ’k de oude die mijn droeve jeugd

Vergeten leerde wat ik zwijgend leed,

In ’t bonte waas van mijn herinnering.33

==

In Haarlem woonden verder nog een tante Jans en oom Pieter, jongere zus en broer van Jac.’s vader. Oom Pieter was tekenaar en lithograaf. Zijn jongste zoon Jan zou later architect worden en zijn oudere zoon Pieter zou in zijn voetsporen treden. Pieter jr. werd een niet geheel onbekend lithograaf en tekenaar van onder meer interieurs, die tegen het eind van de eeuw ook het Burgerweeshuis vastlegde. Oom Pieter was sympathiek en diens echtgenote Elizabeth bekommerde zich om Jac. Een derde broer van Jac.’s vader, oom Simon, woonde en werkte in een sigarenwinkel in Utrecht. In de Kromme Elleboogsteeg woonde nog een ‘oome Daan’, die een barbierszaak aan de Zijlstraat uitbaatte en in onbekende familierelatie stond. Jac. kwam hem weleens tegen op straat.34

==

==

6. Jac. van Looy met zijn twee oudere zusters Kee en Jans,
die ook in het weeshuis verbleven.

==

Aan moeders kant was er nog een oudere zuster, tante Johanna. Zijn grootmoeder had voorts een Franse stiefbroer, Jean Jacques la Trois. Deze oudoom van Jac. was onderwijzer in het Noord-Hollandse Abbekerk. Een halfzuster van hem woonde in Amsterdam, net als een halfbroer van grootmoeder, Jean Pierre Martial la Trois. Die familieleden heeft Jac. tijdens zijn weeshuisjaren sporadisch ontmoet.

In 1865 werd Jac.’s naaste familie kleiner. Zijn zuster Kee verliet toen als 21-jarige het weeshuis. Dat liet sporen bij haar na – positieve welteverstaan. In 1870 trouwde ze met Wout Nederkoorn, die ze in het weeshuis had leren kennen. Zoiets kon daar dus ook gebeuren. Kee verdween in 1865 dan wel uit Jac.’s directe blikveld, zijn band met haar en de familieband met de Nederkoorns zou voor altijd een intense zijn. Vijf jaar na Kee vertrok ook zijn andere zus Jansje uit het weeshuis. Zij was toen nog geen 21, maar er was een betrekking als ‘kamenier’ voor haar gevonden in Utrecht. Een jaar later trad ze definitief uit en ging ze als meid werken in Alkmaar. In 1878 zou ze daar ook trouwen.

==

Vanaf 1870 bestond Jac.’s ‘familie’ in de dagelijkse praktijk dus alleen nog uit de andere weeskinderen en de weeshuisouders. Die had voor hem evenwel maar een beperkte betekenis. Binnen de muren ervoer hij in elk geval meer licht en gevoel van de regentessen, van wie sommigen zich geëngageerd en liefdevol bezighielden met deze kinderen. Mevrouw C.W. (Geertruida) Thöne, een zuster van Nicolaas Beets, was een ‘statige dame’ tegen wie hij vooral opzag.35 Maar de in 1862 aangetreden mevrouw J.H.M. van der Vlugt-Hinlopen was bijzonder voor hem.36 Zij was getrouwd met een makelaar en effectenhandelaar, woonde aan het Spaarne en had zelf opgroeiende kinderen. Daar had ze kennelijk niet genoeg aan, afgaande op een herinnering van Van Looy aan een van haar bezoeken:

==

Ik zag U weêr zitten op een van de houten banken in de kinderslaapkamer van het weeshuis (de speelkamer was er toen nog niet) voor de kribben-rij met hun groenen dekens. U tusschen al die ouderlooze kabouters, als een mooie moeder, meedeelend van uw overvloed van moederweelde. Ik zag U weêr zitten met een versjesboekje van uw zoon, en dat was voor ons, en ’t zeggen [...]. En ’k zie mij zelve staan, er bij, met mijn rood haar toen en ook waarschijnlijk met een open mond, zonder te weten hoe onvergetelijk dat alles bezig was te zetten in mijn geheugen.37

==

Aan haar echtgenoot schreef Van Looy later over haar als ‘mijne pleegmoeder’.38 De eigenlijke binnenmoeder kon dat niet voor hem zijn, want zij was veel meer een organisatrice, begeleidster en toezichthoudster. Mevrouw Van der Vlugt deed op dat moment in de ‘hut’ iets wat de binnenmoeder nooit deed: iets geven en delen zoals een moeder in een gewoon gezin. ‘Wie weet de weldaad van wat liefde gegeven om niet,’ voegde Van Looy toe aan zijn ‘teêre herinnering’ aan haar.

==

Aan de slag en naar school

Het opgroeimodel in het Burgerweeshuis vertoonde naar huidige maatstaven bizarre wendingen. Amper het kleuterstadium ontgroeid moesten weeshuiskinderen al hele dagen uit werken gaan. Individualiteit was ook in die context ver te zoeken. De meeste kinderen werden grootgebracht om hetzelfde te worden als vele anderen. Jongens kwamen terecht in een of ander ambacht: timmerman, meubelmaker, smid, tuinman of letterzetter; een enkeling werd zeeman, koetsier, winkel- of kantoorbediende of loopjongen. Meisjes waren vooral aangewezen op naaiwerk of een betrekking als dienstmeisje. Slechts zelden kreeg een wees de kans een hogere opleiding te volgen, als hij of zij over bijzondere talenten beschikte.

In de tweede helft van de eeuw ontworstelde Haarlem zich verder aan twee eeuwen economische neergang. De rijtuig- en spoorwagenfabriek Beynes, scheepswerf Conrad en drukkerij Joh. Enschedé groeiden. Deze ontwikkeling is indirect ook bepalend geweest voor Jac. van Looys eerste werkkring. Kort voor zijn elfde verjaardag begon hij als leerling-letterzetter bij de ‘Boek en Plaat-drukkerij’ van de firma Gebroeders van Asperen van der Velde, waar ook een uitgeverij bij hoorde.39 Cornelis van Asperen van der Velde was een van de regenten van het weeshuis. Hij kwam aanzienlijk minder vaak op bezoek in het weeshuis dan de andere regenten en regentessen – maar toevallig wel op 21 augustus 1866. Kort daarna is Jac. van Looy in elk geval in zijn bedrijf begonnen als leerling. Hij maakte de weeshuisschool, waar wezen tot hun twaalfde naartoe konden gaan, dus niet af. Van dan af begaf hij zich elke ochtend samen met enkele andere wezen naar de letterzetterij op de nabije linkeroever van het Spaarne.

Het moet opnieuw een flinke ingreep in zijn jonge bestaan zijn geweest. Bij een dergelijk bedrijf heersten andere mores. Het laat zich raden dat elfjarige weeskinderen die nog van niets wisten als het ware wegvielen bij de gepokte en gemazelde bazen en knechten in hun werkkring. Voor bedrijven waren zij goedkope arbeidskrachten, maar ook beginnelingen. In het beste geval werkten er goede mannen en knullen die hen bij de hand namen, en beviel het werk zelf ook. Hadden ze minder geluk, dan werden ze gekoeioneerd. Dat kon zelfs in geweld tegen hen uitmonden. In november 1868 beklaagde de wees Willem Verkerk zich bij de binnenvader ‘door zijn baas geslagen te zijn en dien daarom te hebben verlaten’.40 In zo’n geval volgde uiteraard onderzoek, waarbij het de beweringen van de wees tegen die van de baas waren. Maar bazen konden ook gebruikmaken van hun wekelijks contact met leerkrachten van de weeshuisschool, die de lonen van de werkende kinderen ophaalden. Ze bespraken dan meteen inzet, prestaties, opkomst en gedrag van de leerlingen, waarover ze naar eigen believen konden rapporteren. In dit geval heette het dat Willem Verkerk ‘zich daar niet zeer dankbaar heeft gedragen en door weerstrevigheid en onbescheidenheid zijn baas driftig had gemaakt’. Willems eigen klacht had vervolgens geen enkele waarde. Zijn gedrag billijkte blijkbaar ook het fysieke optreden van de baas, dat verder niet ter sprake kwam. Willem moest terug en diende voortaan ‘betamelijk gedrag’ te vertonen.

Jac. van Looy had niet het geluk van een passende werkkring. Op 4 september 1868, na twee jaar, meldde zijn baas zich opnieuw bij het weeshuis: ‘De heer van Asperen van de[r] Velde beklaagt zich tegen den binnenvader over Jacobus van Looi en Karel van gen Hassend, als gedragende zich op den winkel onverschillig en traag en weinig lust voor het vak betoonende. Hij raadt den binnenvader aan voor die jongens naar een ander handwerk om te zien.’41 Volgens zijn grootmoeder was Van Looy ‘een koppige jongen’ en dat liet hij toen kennelijk blijken.42 In dit geval pakte de kwestie wel goed uit. Vijf dagen later bepaalden de regenten dat de twee wegens hun ‘doorgaanden tegenzin’ met dat vak zouden stoppen.43 Jac. van Looy werd overgeplaatst naar het bedrijf van huis- en rijtuigschilder J.M. van Veldhuijzen aan de Kerkstraat. Ook hij nam geregeld wezen in dienst als leerling. Van Veldhuijzen was bovendien de schoonvader van Van Looys broer Jan; die was drie jaar eerder getrouwd met diens dochter Jansje. Jac.’s vroegst bekende verdienste was er ƒ 0,30 per week, en dat liep elk jaar op. Uiteindelijk verdiende hij ongeveer ƒ 3 per week, met fluctueringen die erop duiden dat hij niet altijd evenveel uren had gewerkt.

==

Het zou de laatste keer van zijn leven zijn dat Jac. van Looy bij een baas in dienst trad. In dit geval pakte de ‘match’ wel goed uit, en werd zelfs heilzaam voor talenten die toen nog latent in hem sluimerden. Hij moet bij de letterzetterij zijn ‘mislukt’ doordat het louter handwerk omvatte dat voor hem vermoedelijk geestdodend was. Later heeft hij nog iets aan deze ervaring gehad als hij drukproeven onder ogen kreeg, maar verder had bij Jac. van Looy de geest al vroeg de overhand over de handen. Niet voor niets zal hij zich in 1867, na een jaar werken, ook hebben ingeschreven aan de Burgeravondschool in het Proveniershuis.

Daarmee kreeg de opgroeiende tiener een druk bestaan – maar hij (en mogelijk ook zijn omgeving) voelde kennelijk dat hij nog te leren had. Het onderwijs aan de Burgeravondschool omvatte cijferen, algebra, meetkunde, natuur- en scheikunde, werktuigkunde, Nederlandse taal, geschiedenis, aardrijkskunde, staathuishoudkunde en tekenen. Er was veel belangstelling voor. In 1867 schreven zich 49 eerstejaarsleerlingen in. Veel lokalen waren zelfs te klein. Anderzijds verlieten veel leerlingen de school tussentijds, omdat ze meenden genoeg aan hun werk te hebben, een betrekking hadden gevonden of niet verder wilden leren. In het schooljaar 1872-’73 gaf een ouderpaar te kennen ‘dat hun zoon niet zoo geleerd behoefde te zijn’.44 De leraren gingen soms vergeefs bij deze leerlingen en hun ouders of werkgevers aandringen.

Voor Jac. van Looy was dat geen kwestie. Hij zou het volledige ‘curriculum’ van vier leerjaren volgen. Aan zijn cijferlijsten van de eerste twee jaren af te lezen was hij een redelijke tot modale leerling (meest 2 tot 2¾ op een maximale score van 4), met wie het ook gewoon kon misgaan. Het derde jaar moest hij overdoen. Wellicht heeft dat te maken gehad met een verandering die hij tegelijkertijd meemaakte binnen het weeshuis. Omdat hij in september 1869, aan het begin van dat derde schooljaar, veertien was geworden, was hij verhuisd van de ‘hut’ naar de jongensafdeling. Hij maakte er kennis met de bijbehorende vrijheden voor oudere jongens, maar kreeg ook te maken met een puur masculiene omgeving en andere omgangsvormen. Anderzijds werd in 1870 van de derde klas slechts één leerling bevorderd. Voor velen was het lastig om de avondschool naast lange werkdagen vol te houden. Van de zestien leerlingen met wie Van Looy nogmaals het derde leerjaar deed waren er in januari 1871 ook maar elf over en gingen er uiteindelijk slechts zes over – onder wie Jac. zelf ‘met lof’. Hij deed het dus steeds beter. In maart 1872 legde hij uiteindelijk met succes het eindexamen af, bestaande uit een opstel, een mondeling examen en een beoordeling van de tekenvaardigheid. Op 28 maart ontving hij zijn getuigschrift.

Dat was niet het enige. Aan de Burgeravondschool werden jaarlijks prijzen uitgereikt aan de ijverigste en best presterende leerlingen in de diverse vakken. Het ging doorgaans om een geldbedrag van een gulden of daaromtrent of een boek. En Jac. van Looy behoorde bijna jaarlijks tot de laureaten. In zijn eerste jaar scoorde hij meteen prijzen voor handtekenen en lithografie en eervolle vermeldingen voor Nederlandse taal en geschiedenis. Hij haalde er voor het eerst de krant mee: de Opregte Haarlemsche Courant van 18 juli 1868 vermeldde zijn bevordering en prijzen in een groot overzicht van schoolprestaties die in de Waalse Kerk waren gevierd. Ook in 1870, 1871 en het examenjaar 1872 won hij de prijs voor handtekenen, met in 1871 die voor natuurkunde, taal en geschiedenis. Bij het examen won hij het een jaar eerder verschenen Aesthetika of Leer van den kunstsmaak van kunsthistoricus Johannes van Vloten – een familienaam die zijn leven veelvuldig zou kruisen.

Jac. van Looy kon zich met dat boek gaan verdiepen in de kunst. Die prikkel had hij nauwelijks nodig. Zijn zus Kee herinnerde zich later dat de weeshuisvader eens tegen haar zei ‘dat Kobus steelsgeweis [sic] zat te teekenen en [hij] dit ongemerkt toeliet’.45 Omdat hij gesteld op hem was, maar ook om iets anders: ‘[...] hij voorspelden [sic] dat er bepaald iets goeds in de jongen zat wanneer of ik dat kind zie altijd zit hij met potlood en papier of boeken [...].’

Kee’s getuigenis moet van uiterlijk 1865 zijn, want toen verliet zij het weeshuis. Jac. van Looy beschikte dus als bijna tienjarige al over iets waarmee hij zich later aan de Burgeravondschool aanwijsbaar onderscheidde: tekentalent. Dat bleef ook bij de regenten van het weeshuis niet onopgemerkt. Tijdens de Vastenavondvergadering van 1 maart 1870 kregen zij tekeningen van hem en vier anderen te zien, waarna zij hen aanspoorden zo voort te gaan. Bij Jac. van Looy nam dat steeds serieuzere vormen aan, zeker na zijn herhaalde prijswinst. De regenten stemden er in juni 1871 in toe dat hij ‘schildermaterialen’ aanschafte, op voorstel van de binnenvader.46 Tijdens de eerstvolgende Vastenavondvergadering, op 13 februari 1872, bewonderden de regenten ‘de fraaije teekeningen van Ko van Looij’.47 Later dat jaar, na zijn examen aan de Burgeravondschool, volgde de kers op de taart. De met zijn vorderingen zeer ingenomen regentessen stelden voor de tekening waarmee hij de prijs voor handtekenen had gewonnen van hem te kopen. Ze droegen de binnenvader op er een lijst voor te laten maken en de tekening daarna op te hangen in de eetzaal. Jac. kreeg er het voor hem kapitale bedrag van ƒ 5 voor. Zijn investering in materiaal had hij er in elk geval uit. En voor het eerst was een werk van hem verkocht en ook min of meer tentoongesteld.

De gang van zaken werpt een ander licht op de heersende idee dat het lang heeft geduurd voordat zijn artistieke aanleg de regenten overtuigde. In een weeshuis vormde de bevolking een eenvormige brij die door de leidinggevenden als zodanig in stand werd gehouden. Maar wie opviel omdat hij ergens goed in was, kon wel degelijk lof en stimulans krijgen. Jac. van Looy ondervond die zowel van de binnenvader als van de regenten. Ook zijn medebewoner Jacobus van der Werff werd in februari 1869 geadviseerd verder te oefenen met het schilderen op hout. Daar staat tegenover dat hij zelf zijn materiaal moest bekostigen van zijn spaarcenten. De binnenvader moest daar ook apart toestemming voor vragen. Maar die kwam er wel en kreeg ook een vervolg.

Jac. van Looy had de smaak te pakken, of anders hadden zijn begeleiders die wel. In elk geval werd hij kort hierna ingeschreven voor tekenlessen aan de Burgeravondschool. Die had naast het reguliere middelbaar onderwijs een aparte tekenklas. De lessen werden verzorgd door een schilder en tekenaar van wie Van Looy in de hoogste klassen al tekenles had gehad, ‘meester’ Dirk Jan Hendrik Joosten.48 Hij kreeg er ook gezelschap van een medeleerling aan de Burgeravondschool met wie hij goed bevriend was geraakt, de smid Cornelis van der Stad. Kees van der Stad had in 1872 bij het eindexamen ook een prijs voor handtekenen behaald. Na twee jaar tekenklas haakte hij echter af en niet als enige. Van de dertien ingeschrevenen zouden er zeven of acht overblijven, onder wie Jac. van Looy.

Zo lang had meester Joosten niet nodig gehad om vast te stellen wie van hen er werkelijk toe deed. Na twee maanden tekenlessen meldde Joosten zich al bij de president van het regentencollege, mr. J.J. Enschedé. Hij verzocht hem Van Looy ’s zondags ‘gratis privaat les te mogen geven in het teekenen en schilderen’, want die had ‘veel aanleg’.49 De regenten vernamen het ‘met genoegen’ en verleenden direct toestemming.

Joosten was zelf tekenaar en schilder van bloemen, stillevens en stadsgezichten, werken die tegenwoordig nog altijd in trek zijn op veilingen. Zijn ware passie leek echter lesgeven te zijn en wat tegenwoordig ‘scouting’ en ‘coaching’ heet. Hij woonde op de oostzijde van het Spaarne en had daar ook een atelier, waar hij zich op zondag omringde met talenten en leergierigen. Voor die privélessen had hij overigens toestemming nodig, en gekregen, van de Commissie van Toezicht van de Burgeravondschool. Hij zou Jac. van Looy definitief op het spoor van de beeldende kunst zetten.

Joosten ‘had veel vriendschap voor zijn jongens’, noteerde Van Looy later.50 Hij nam ze letterlijk bij de hand bij het verder ontwikkelen en oefenen van basisvaardigheden die op de Burgeravondschool aan bod kwamen. Daar maakten ze kopieën en gingen ze later en groupe naar buiten, om studies te maken van appelbomen. Van de Laocoön-kopie bij Paviljoen Welgelegen (het huidige Provinciehuis) maakte Van Looy ‘de grootste pleisterstudie’ uit zijn jeugd.51 Bij Joosten aan huis kopieerden ze ook, maar soms al van een compleet kunstwerk, en verdiepten ze zich daarnaast in compositie en stofuitdrukking. Van Looy had dat nodig. De hindernissen waar hij bij zijn prille scheppingen tegenaan liep waren soms nog groter dan zijn passie: ‘Ik herinner me, dat ik, bijna nog kind, stond te huilen voor een bord met letters, en geloofde nooit zulke letters te zullen kunnen schilderen.’52

De meester zag in hem echter iemand die daar uiteindelijk overheen zou komen. In september 1873, toen Van Looy 18 werd, was hij oud genoeg voor een introductie bij het tekengenootschap Kunst Zij Ons Doel en Joosten regelde die meteen. En in juni 1874 diende hij zich opnieuw aan bij president J.J. Enschedé van de regentenraad. Joosten toonde zich ‘zéér te vreden’ over zijn leerling, zozeer dat hij hem liever voor het middageten zag komen wegens de ongunstige lichtinval ’s middags. Kon hij niet naar de vroege preek gaan in plaats van naar de ochtenddienst in de kerk, en het middagmaal later gebruiken? Er volgde een compromis. Dat latere middagmaal was niet mogelijk wegens de organisatie in het weeshuis, maar Jac. mocht wel naar de vroege preek en daarna, en eventueel ook na het eten, naar Joosten.

De regenten en regentessen hoefden ook niet meer overtuigd te worden van Van Looys talenten. Tijdens de Vastenavondvergaderingen van 1873 en 1874 maakten zijn tekeningen steeds indruk op hen. In augustus 1874 sleepte hij bovendien twee getuigschriften in de wacht bij de Wedstrijd Hand- en Rechtlijnig Teekenen voor leerlingen van voortgezet onderwijs in Rotterdam. De inzendingen daarvoor werden eerder ook tentoongesteld bij een vergadering van een lerarenvereniging – zijn eerste publieke optreden.53

==

Graffiti tussen de rijtuigen

Joosten had het in de peiling: Jac. van Looy was af en toe vol van beelden en scheppingen. Zelfs, of misschien juíst onder werktijd botvierde hij die gevoelens. Hij herinnerde zich later een uitspraak van zijn toenmalige baas Van Veldhuijzen: ‘het werk moet zijn eisch hebben’.54 Je moest de noodzaak, de drang erachter voelen. Dat was bij diens schildersbedrijf een flinke stap vooruit vergeleken met het louter plaatsen van letters in een zetsel. Ook bij een bedrijf als Van Veldhuijzen, de ‘garage’ van de negentiende eeuw, werd behoorlijk fysiek werk aan de rijtuigen verricht. De knechten moesten een ‘gloeiende band slaan om de wielen’, en daarna ‘het wiel bij de spaken grijpen en dompelen in de put’.55 Van Looy deed dat soort werk of het inzetten van ramen ook wel, maar was er vooral schilderleerling – en precies dat paste hem zo goed. Soms moest hij ook onder de carrosserie werken, op zijn rug gelegen. Maar hij herinnerde zich later vooral dat hij ‘streepjes op wielen stond te trekken’ en verguldsel aanbracht op rijtuigen en arrensleeën.56 Het was handwerk, ambachtswerk, dat nauwkeurig en mooi moest gebeuren. Dat sloot aan bij de aandacht voor kleur en detail die hij op school en bij meester Joosten meekreeg. Zo inspirerend was het, dat hij losging op de muren van de werkplaats. Daar tekende hij prenten op na die hij bij boekhandels in de etalage had zien hangen. Hij herinnerde zich later reproducties van Édouard Detaille en Alphonse de Neuville, die faam hadden verworven met realistische militaire figuren en taferelen. Zo toonde hij zich steeds meer aan de buitenwereld als tekenaar. Ook binnen zijn familie kreeg hij die reputatie en hing zijn werk ingelijst aan de muur.

==

==

7. Portrettekening door Van Looy van zijn tekenleraar D.J.H. Joosten.

==

De omstandigheden legden een kunstziel in hem bloot, en niet alleen voor tekeningen. De prijzen voor taal die hij in 1869 en 1871 aan de Burgeravondschool had gewonnen waren geen toeval. ‘[...] verzen-maken, daar was ik in ’t Weeshuis dé jongen voor,’ wist hij veel later nog.57 Dat waren dan gelegenheidsgedichten voor het kerstfeest of verjaardagen. Op hogere leeftijd ontstonden er ‘echte’ verzen. Net als zijn beeldende werk hoorden die bij de drang naar scheppen en schoonheid, terwijl verzen ook nog een andere functie hadden: ‘Als jongen wou ik àl wat mooi was maken; ik was zoo vurig; ’k droomde me de gróótschte schilderijen, enorm, plafond-beschilderingen, heele werelden; en daartusschen zouden dan de verzen wel vanzelf komen. Want schilderen en verzenmaken, dat hoorde eenmaal altijd samen. Van al m’n stemmingen, teleurstelling, verdriet, me snaaksche buien, daar maakte ik maar verzen van.’

Dat zoeken en tasten had begeleiding nodig en weerklank. Van Looy vond die bij meester Joosten, in het juiste mengsel van professionele sturing en menselijkheid. Hij schreef altijd ‘gezien’ onder het werk van zijn pupillen, ‘en dan met een krul onder zijn naam. O de “aroma” van die krul’, herinnerde hij zich later met zintuiglijke weemoed.58 In de warme band die tussen hen ontstond heeft ‘die goeie, langzame mijnheer Joosten’ misschien wel iets van een vaderfiguur voor Jac. van Looy gekregen.59 Joosten schonk hem op zeker moment een boek dat hij altijd heeft bewaard, Het 25 jarig bestaan der Maatschappij Arti et Amicitiae te Amsterdam, en moet Van Looy geregeld hebben gevraagd zijn levensverhaal op te tekenen. Hij heeft hem wel een, misschien twee keer geportretteerd.60

==

Joosten was in die jaren ook voorzitter van Kunst Zij Ons Doel, waar hij Van Looy in september 1873 lid van had gemaakt. KZOD bestaat nog altijd en is een van de oudste Nederlandse kunstenaarsverenigingen, opgericht in 1821 en van oudsher nauw verbonden met de Teylers Stichting. Tegenwoordig is het een moderne beroepsvereniging die zelf vrolijk stelt dat het vroeger een bolwerk was van ‘bebaarde sigaren rokende heren’.61 Twee keer per week tekenden zij gezamenlijk naar model, gekleed en naakt, in de zaal op de eerste verdieping van het Waaggebouw naast Teylers Museum. Ze zaten op een fascinerende halvemaanvormige ‘tribune’ rond een podium waar het model op zat.

Kandidaat-leden moesten eerst ‘voorhangen’: hun werk werd een week lang opgehangen in de tekenkamer waar werkende leden het konden bekijken en eventueel becommentariëren. Op de eerste tekenavond daarna volgde dan de feitelijke ballotage. Jac. van Looy werd zo op 24 september 1873 als werkend lid aangenomen. Bij KZOD kwam hij voor het eerst in contact met anderen buiten de school en het weeshuis die net als hij de kunst toegedaan waren. Hij zal er ook zijn tekenende oom Pieter en diens gelijknamige zoon zijn tegengekomen, beiden toen al lid. Daarnaast maakte hij er kennis met de kunstschilder Hendrik Jacobus Scholten, tevens conservator van Teylers Museum.

Behalve tekenbijeenkomsten organiseerde KZOD tentoonstellingen, lezingen en kunstbeschouwingen. Daar kwam Van Looy op ‘andere’ manieren met beeldende kunst in aanraking: georganiseerd, verdiepend en met gelegenheid tot gedachtewisseling. De kunstbeschouwingen kregen tijdens zijn lidmaatschap een serieuzer karakter. Van een soort theekransje rond kunstwerken die op tafel werden uitgespreid werd het een aandachtig te beleven expositie. In maart 1874 konden de leden zo bijvoorbeeld kennismaken met de collectie van een verzamelaar die tekeningen bezat van onder meer Laurens Alma Tadema, Jozef Israels en Anton Mauve. Vooral die laatste twee pasten bij de toenmalige ontwikkeling in de kunst. Hoewel ze bij KZOD vooral ‘binnen’ zaten, interesseerden de leden zich zeer voor het schilderen en plein air van de school van Barbizon en de Nederlandse pendanten in Oosterbeek en Den Haag. Anton Mauve, vooraanstaand vertegenwoordiger van de Haagse School, was in 1855 lid geworden van KZOD, evenals Paul Gabriël. Ten tijde van Van Looys toetreding waren ze geen lid meer, maar hun invloed was nog voelbaar.

==

==

8. Slapende man op een bank in de Haarlemmerstraat (potloodtekening), ca. 1870-1874.

==

==

9. Een schelpenkar in Zandvoort (potloodtekening), 1871.

==

KZOD kanaliseerde zo ook Jac. van Looys ontwikkeling. Dat is af te lezen aan de genres en de onderwerpen van zijn vroege werken. Tot hij in de tekenklas van de Burgeravondschool en op zondag bij meester Joosten terechtkwam, tekende hij vooral Haarlemse taferelen en figuren als schutters, blekersvrouwen en kermisartiesten. Joosten liet hem daarnaast oefenen en studeren met stillevens en detailstudies: kruiken, kommen en andere huishoudelijke objecten in diverse soorten en maten, teneinde vormen, posities en schaduwen onder de knie te krijgen. Na een paar jaar liet Joosten hem ook in olieverf werken en kant en klare stillevens schilderen.62 Zelf is Van Looy toen vermoedelijk aan de gang gegaan met het eerder gememoreerde De hut in het weeshuis. Een van deze stukken is zijn vroegste olieverfschilderij geweest. Een bloemschilderij, waar Joosten zelf om bekend stond, is uit die jaren niet bekend, maar wel liet hij Van Looy een eikenboom kopiëren naar een schilderij van Barend Koekkoek – grillig en wild alle kanten uit schietend.

Daarnaast maakte Van Looy zelf keuzes, die op de heersende voorkeuren bij Kunst Zij Ons Doel wijzen. Hij moet zich erdoor gestimuleerd hebben gevoeld om en plein air onderwerpen voor tekeningen te zoeken. Eerder had hij al eens een wandelaar naar Vijfhuizen te midden van het landschap geschetst en een uitgewerkte tekening van bomen in de Haarlemmerhout gemaakt.63 Nu trok hij naar Zandvoort, waar hij met krijt vissersschuiten, -huizen en -hutten en een schelpenkar tekende. Daarmee leunde hij enigszins tegen de Haagse School met zijn strand- en visserstaferelen aan. Veel gelegenheid had hij hiervoor overigens niet. Overdag werkte hij, het was te ver om er ’s avonds heen te gaan en de zondag ging geheel op aan kerk en tekenles. Bij Joosten maakte hij voorts een zwartkrijttekening van een boerenwoning en een liggende koe.64 Joosten, op de hoogte van wat er leefde bij KZOD, liet hem dus zijn gang gaan, wellicht zelfs variëren met agrarische motieven.

Andere tripjes brachten hem noordwaarts, naar Velsen, waar al sinds 1865 werd gegraven voor het Noordzeekanaal. In oktober 1866 en juni 1867 had hij met de binnenvader en de andere jongens van de hut wandelend en per trein uitstapjes gemaakt naar deze ‘doorgraving van het land op zijn smalst’.65 Het was hem bijgebleven en als tekenleerling keerde hij met zijn schilderstoeltje terug. Hij maakte er meerdere tekeningen van bouwputten en zandafgravingen met wriemelende figuurtjes erin. De constante beweging en de veranderingen in het landschap waren fascinerend materiaal voor wie zijn ogen de kost wilde geven. Hij legde er ook contact met de arbeiders die daar rondliepen en in Zandvoort met een vissersvrouw. Door zijn eigen volkse komaf ging hij gemakkelijk met hen om, net als met de collega’s bij Van Veldhuijzen. Die waren ruig, maar kleurrijk: ‘Sinistere kerels, vol rare grappen, en die strooiden ze maar kwistig om zich heen. Vooral, als daar dan ’s middags om twee uur die anderen bij kwamen in de werkplaats, die zadelmaker, en die grutter, en de ouwe en de jonge baas, en al die knullen stonden maar tegen malkander op te snijden. Dan hóórde je zoowat!’66 Hij sloeg deze figuren op in zijn geheugen, waar sommigen veel later via zijn verhalen weer zouden uitkomen. Zijn leven lang bleef hij gefascineerd door werklui, volksvrouwen en andere ‘eenvoudige’ typen.

==

==

10. De aanleg van het Noordzeekanaal (houtskooltekening), 1870-1876.

==

Langzaam leidde dit ertoe dat hij zich ook waagde aan dat oeroude, veelbesproken beeldende genre, het portret. Hij zette meester Joosten op papier en op 29 december 1875 bij KZOD een gewonde soldaat naar een model. Van Looys studie belichtte diens bovenlichaam en hoofd, met een bijna oriëntaals doek eromheen gewikkeld. Uit deze periode stammen ook een bijna fotografische houtskooltekening Portret van een oudere vrouw, een Portret van een heer in inkt en een Italiaanse vrouw, in 1876 gekopieerd naar de Franse schilder Julien.67 Hij probeerde toen dus ook diverse materialen.

==

Een labiele rebel

Het was toen nog twee jaar voor hij het weeshuis ging verlaten. In september 1875 zou Jac. van Looy twintig worden. Hij kreeg ook te maken met de ‘gewone’ religieuze en burgerlijke verplichtingen die de volwassenheid aankondigden. Op 11 maart 1875 deed hij zijn belijdenis bij dominee Bronsveld thuis, waarna hij drie dagen later in de Grote Kerk in het bijzijn van de binnenvader, binnenmoeder en meisjesmoeder werd ‘bevestigd’ als lid van de Nederlands Hervormde Kerk. Van de militaire dienstplicht bleef hij verschoond, omdat zijn oudere broer Jan die had vervuld. Hij werd wel in het militieregister opgenomen, waarbij zijn gestalte tussen die van zijn leeftijdgenoten zal zijn opgevallen. Van Looy was slechts 1.60 meter lang en behalve kort van stuk ook mollig geworden, enigszins gezet zelfs.68 De broederdienst bespaarde hem een diensttijd die destijds vijf jaar duurde, van het 18de tot en met het 22ste levensjaar. In plaats daarvan bleef hij gewoon in het weeshuis – waar hij zich steeds minder thuis voelde.

==

==

11. Jac. van Looy, ca. 1875.

==

Al langere tijd vertoonde hij er opstandige of eigenzinnige gedragingen. Hij onderscheidde zich met zijn tekenprestaties, maar het jonge genie bleek ook gewoon een opgroeiende jongen met zijn wensen en behoeften. Soms zal hij zich begrijpelijkerwijs hebben afgevraagd wat daarmee loos was. In maart 1874 sloot hij zich aan bij een groep jongens en meisjes die weigerde het opgediende vlees te eten ‘bewerende dat het bedorven was en stonk’.69 Als straf kregen zij vier weken lang helemaal géén vlees meer. Enkele maanden later maakte hij deel uit van een kleine groep die zich aan tafel ‘luidruchtig en onbetamelijk’ had gedragen.70 Ze werden van de avondlijke Bijbellezing weggehouden en de binnenvader sprak hen ernstig toe. Jac. van Looy was toen bijna 19, maar de omgang met de oudere ‘kinderen’ hield geen gelijke tred met hun ontwikkeling. Die uitte zich op steeds creatievere wijze. Op 5 juli 1875 werd de Haarlemse kermis afgesloten en mochten de kinderen ’s avonds uitgaan, maar Van Looy en drie anderen bleken een heel andere bestemming te hebben gekozen: Amsterdam. Met een van hen had hij Artis bezocht. Alleen het enige meisje van het viertal kreeg een ernstige berisping van de regenten. De jongens zullen weer duchtig zijn toegesproken door de binnenvader, maar omdat ze netjes thuis waren gekomen volgde geen straf.

De binnenouders moeten ook van zijn wandelingen naar Zandvoort en Velsen op de hoogte zijn geweest. Kennelijk werden die toegelaten omdat ze zijn tekenlessen dienden. Logischerwijs had de bijna-twintiger Jac. van Looy met zijn groeiende kennis behoefte aan een wijdere horizon. Een uitstapje naar de dierentuin, traditionele lafenis voor ieders nieuwsgierigheid en verbeelding, vervulde die behoefte, maar was niet gewenst.

De bijna twintigjarige Jac. ging die dag dus niet naar de kermis, zoals alle andere weesjongens. Daarmee onttrok hij zich aan de groepsmores. Dat deed hij toen vaker, ook bij de feesten in het weeshuis: ‘Ik was toen zeker wel een afzonderingsnatuur altijd, dat ik bijna nooit meedeed, alleen in de huiszaal bleef bij de morsige groote kachel, één gaspit maar op, omdat er niemand was, altijd wat wachtend, noodzakelijk moest lezen, gewichtig was [...].’71 Dat werd hem door de andere jongens ingepeperd die met de weesmeisjes gingen dansen en hem uitscholden ‘voor broekesch...’.

Ze zagen het verkeerd, maar voelden wel terecht aan dat hij een ‘aparte’ was geworden. Dat was niet omdat hij een artistiekeling was die zich anders voelde. Van Looy was gevoelig voor stemmingen van teleurstelling en verdriet die hij doormaakte. Meer nog: hij leed al veel langer aan een geestelijke aandoening die zich moeilijk laat identificeren. Naar eigen zeggen waren het ‘plotselinge bevliegingen [...] álles blijft dan bij me liggen, ik vergeet mij-zelve’.72 Het waren in elk geval buien van zwaarmoedigheid. Juist in zijn latere weeshuisjaren was hij er gevoeliger voor. ‘[...] mijn weemoedigste tijd was van mijn 19e tot 22 zowat,’ keek hij in 1899 terug.73 ‘Plezier of verdriet, ik ben er zeer ontvankelijk voor gebleven daarna en kreeg er genoeg van, ook van dat laatste [...].’ Uit brieven aan onder meer Kee blijkt dat dit hem later inderdaad ook parten heeft gespeeld.74

Het is in verband gebracht met het feit dát hij in een weeshuis opgroeide. Dat dit op den duur geestelijke moeilijkheden kan veroorzaken klinkt natuurlijk niet vreemd. Aan een dergelijke jeugd schort nogal wat. Er is echter opvallend weinig bekend over het wedervaren van kinderen die wees zijn geworden. Onderzoek naar hun psyche, tijdens en na hun weeshuistijd, lijkt schaars. Een probleem bij hedendaags onderzoek is dat de omstandigheden destijds volkomen anders waren. Hoe dan ook, onderzoeken uit 1986 en 1999 wijzen uit dat de sociale omstandigheden na het verlies van ouders cruciaal zijn bij het opgroeien.75 De omgeving is bepalender voor latere stoornissen dan het verlies van de ouders zelf, zeker als die omgeving leemten bevat of tekortschiet. In het Burgerweeshuis was de opvoeding in elk geval eenzijdig en statisch. Onderzoek uit 2003 wijst er voorts op dat negatieve gebeurtenissen volgend op het overlijden van ouders het zelfvertrouwen in theorie kunnen ondermijnen. Er dienen zich dan simpelweg te weinig ervaringen aan die dat zelfvertrouwen kunnen schragen, zoals positieve interactie of activiteiten die erkenning opleveren.76

Jac. van Looy had een bijzonder talent dat hij kon ontwikkelen. Regenten, binnenouders en familie erkenden het, maar hoe vaak heeft hij er werkelijk weerklank van ondervonden, en vooral: van wie? In een weeshuis is een opgroeiend kind toch vooral een van velen. Bij meester Joosten vond hij die weerklank, maar het is de vraag of dat kon opwegen tegen de dagelijkse omstandigheden. Uit zijn schaarse terugblikken op de oude kwaal lijkt ook op te maken te zijn dat hij die al veel vroeger ontwikkelde. De heersende opvatting binnen de familie was later dat ‘hij in het weeshuis heeft moeten vechten voor zijn kunstenaarsloopbaan. Ze hebben eerst geprobeerd dat de kop in te drukken.’77 Uit het slot van zijn weeshuisjeugd blijkt dat die notie onhoudbaar is; en de aandacht vermoedelijk afleidt van een eerder ontstane karakterologische kwestie.

==

Uit het weeshuis

Op 22 februari 1876 raakte Jac. van Looy een van de grootste bronnen van vreugde en liefde uit zijn leven kwijt. Zijn grootmoeder Leen van Looy-Wieggreffe overleed, volgens de rouwadvertentie ‘na een langdurig lijden’.78 Jac. van Looy moet zich als twintigjarige veel bewuster zijn geweest van wat zich afspeelde dan toen zijn ouders stierven. Bovendien had hij met zijn grootmoeder veel langer samengeleefd en was ze met de zondagse samenkomsten een ankerpunt in zijn leven geworden. De klap zal groot zijn geweest. Hij had nu bovendien geen enkele grootouder meer en was wat familie betreft op zijn oudere zussen en broer aangewezen. Ondertussen kwam het moment steeds dichterbij waarop hij het weeshuis zou verlaten.

Met het oog daarop begaf meester Joosten zich rond die tijd opnieuw naar president Enschedé van het regentencollege. Hij wees hem nogmaals op Van Looys talent: dat had zich dermate ontwikkeld dat hij eigenlijk naar de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam behoorde te gaan. Daar zou hij ook binnen drie jaren kunnen afstuderen als tekenleraar voor het middelbaar onderwijs, waarmee hij in zijn levensonderhoud zou kunnen voorzien. Enschedé gaf Joosten te kennen dat hier grote financiële haken en ogen aan zaten. Hij becijferde dat er jaarlijks ƒ 350 à 400 aan studie-, reis- en onderhoudsgeld voor een dergelijk bestaan vereist was, terwijl de jongen op dat moment ƒ 3,80 per week verdiende. De regentenvergadering was het op 8 maart volmondig met hem eens en besloot ‘deze zaak te houden in advies’.79

In de praktijk betekende dit dat er niets gebeurde. Jac. van Looy zou op 13 september 21 jaar oud worden, precies het tijdstip waarop een nieuw studiejaar aan de Rijksacademie begon. Maar voor afscheid van het weeshuis bestond een vaste jaarlijkse datum: 1 mei. De regenten vonden het duidelijk nog niet opportuun vijftien maanden voor Van Looys vertrek daar al over te beslissen. Toch is Joostens actie niet zonder waarde geweest. Hij zal die vertrekdatum hebben gekend en begon zo in elk geval ruim van tevoren met ‘masseren’. Een mogelijke ‘stille’ vorm van voorbereiding is geweest dat zijn pupil Franse les kreeg. De twaalfjarige zoon van Joostens hospita ging naar de hbs en was al in staat Van Looy ’s avonds in de taal in te wijden. Ondertussen ging Joosten zelf verder met zijn coaching en nam Van Looy op 26 maart mee naar een schilderijententoonstelling in Amsterdam.80

Het daaropvolgende jaar kreeg hij onbetaalbare steun voor zijn plan: uit het college van regenten en regentessen zelf. Tijdens de jaarlijkse Vastenavondvergadering op 13 februari 1877, Van Looys laatste, maakten zijn tekeningen én schilderijen weer indruk. ‘Ko’ van Looy had duidelijk stappen gezet. Op 16 maart werd hij een ‘bespreekgeval’ in de regentenvergadering: de regentesse mevrouw Van der Vlugt had aan de regent Kist duidelijk gemaakt dat Van Looy naar de Rijksacademie zou moeten gaan. Daar had ze het niet bij gelaten: ze was op de hoogte van de kostenkwestie en was daarom met de pet rondgegaan, en niet bij de minsten. De Teylers Stichting kwam met ƒ 100, de directeuren ervan droegen persoonlijk hetzelfde bedrag bij, de directeur van het Fonds Abraham de Haas eveneens en voor de nog benodigd geachte ƒ 200 hoopte ze een beroep op het weeshuis, de regenten zelf en mogelijke particulieren te kunnen doen. De regenten verzochten Enschedé daarop er met Van Looy en diens broer over te gaan praten. Toch wezen ze er nog steeds op ‘dat hij steeds als rijtuigschilder goede verdiensten heeft, en het onzeker is, of die verandering in alle opzichten goed voor hem zal zijn’.81

Joostens actie stond opnieuw op de rails, en heel wat steviger omdat hij een medestandster had binnen het weeshuis. Zij toog aan het werk, terwijl Jac. van Looy zich langzaam opmaakte voor zijn uittreding uit het weeshuis.

Die vond plaats op 29 april, een zondag en dus een kerkdag. ’s Ochtends ging Van Looy nog een keer met de andere weeshuiskinderen ter kerke. Na terugkomst kwam dominee Bronsveld persoonlijk afscheid nemen van de uittredende wezen, ‘’t geen blijkbaar op hen, zoowel als op allen, een diepen indruk maakt’.82 Het formele afscheid vond evenwel daags erna plaats in een gecombineerde vergadering van regenten en regentessen. Voorzitter Enschedé had ‘een hartelijk woord’ klaar, maande hen het weeshuis niet te vergeten ‘en hunne dankbaarheid te toonen door een goed gedrag’. Daarna ontvingen ze allemaal een Bijbel; Van Looys exemplaar bevindt zich nog altijd in diens nalatenschap. Namens de afscheidnemende wezen sprak de oudste een dankwoord uit; misschien is dat Van Looy geweest, die immers al in september 21 was geworden.

Behalve die Bijbel kregen afscheidnemende wezen een soort uitzet mee – met bijvoorbeeld werktuigen die ze in hun werkzaam leven zouden kunnen gebruiken – en hun spaarbankboekje. Het was ook gebruik dat ze tijdens de laatste Vastenavondvergadering vroegen hun laatste drie maanden loon te mogen houden zonder afdracht aan het weeshuis, en dat dit werd toegestaan. Op Jac. van Looys spaarbankboekje stond die dag ƒ 60.83

Met die attributen zijn ze de regentenkamer en de poort van het Burgerweeshuis daarna voor het laatst uitgelopen.

==

Jac. van Looy moest voortaan buiten die poort wonen en leven. Hoe precies, daarover verkeerde hij nog in het ongewisse. Hij kon bij Van Veldhuijzen blijven werken, maar misschien ook naar de Rijksacademie. Daarvoor was de financiële hulp van de weldoeners om hem heen vereist. Zodoende was hij nog niet echt los van het weeshuis. Dat hield zich ook verantwoordelijk voor een dergelijke nasleep van een weeshuisjeugd. Kort hierna vond het toegezegde gesprek van president Enschedé met Jac. en zijn broer Jan plaats. Beiden, zoals de rest van de familie, toonden zich daarbij ‘zéér ingenomen’ met het door mevrouw Van der Vlugt gelanceerde plan, rapporteerde de president op 18 mei aan de regenten.84 Hij stelde toen meteen voor jaarlijks ƒ 100 te fourneren voor Van Looys studie. Daarmee kwam het totaal aan verzamelde middelen op ƒ 400, en iedereen ter vergadering wist al dat daar nog meer bij zou komen. Diverse regenten en regentessen hadden namelijk zelf al een bedrag toegezegd.

Tijdens hun vergadering van 15 juni leek tout Haarlem wel aan Van Looys mogelijke carrière te willen bijdragen. Illustere stedelingen waren over de brug gekomen, onder wie A.J. Enschedé, eigenaar van het befaamde drukkersbedrijf en stadsarchivaris, en H.A. Crommelin, telg uit een voornaam koopmansgeslacht. Crommelin was ook lid van de schoolcommissie, van wie dr. T.J. Halbertsma eveneens bijdroeg. En de Enschedés en de Crommelins waren daarnaast bestuurders van de Teylers Stichting, waaruit ook A.C. Kruseman, C. de Koning en E. van der Ven contribueerden.85 Verschillende van hen waren regent of regentes van het weeshuis, evenals mejuffrouw B.G. Crommelin, die ƒ 25 inlegde. En tussen hen stond de naam van Teylers Museum-conservator H.J. Scholten, die bij KZOD met Van Looy verkeerde en met zijn persoonlijke bijdrage het ‘artistieke’ vertrouwen in diens talent uitdrukte.

Veertien particulieren brachten zo ƒ 230 bijeen, waarmee het streefbedrag ruim was overschreden. Jac. van Looy kon zich opmaken voor de Rijksacademie, mits hij voor het toelatingsexamen zou slagen. Voorzitter J.J. Enschedé zou het totale fonds voor Van Looy gedurende diens studie beheren. Hij zou vooral op de hoogte worden gehouden door Scholten. De regenten stelden verder als voorwaarde dat Van Looy binnen drie jaar de MO-akte Handtekenen zou behalen. Een bestaan als kunstenaar, dat was immers maar onzeker...

Toen alle bedragen binnen waren, werd in overleg met Joosten en Scholten besloten dat Van Looy per 1 augustus uit dienst zou treden bij Van Veldhuijzen. In plaats daarvan zou hij uit het ingezamelde bedrag kostgeld ontvangen om tot het begin van het studiejaar verder te kunnen oefenen in tekenen en schilderen. Daartoe kreeg hij extra lessen van Scholten.

==

Jac. van Looy werd kunstenaar in opleiding. Hij verruilde het beschilderen voor het schilderen. Daarin zette hij dat jaar ook een nieuwe stap. Hij is nog eens naar Zandvoort getrokken, waarna hij voor het eerst een schilderij naar impressies en plein air maakte. Buurtje in Zandvoort vervaardigde hij in marouflé, een techniek met olieverf op papier dat op hout, board of metaal wordt geplakt. Het staat te boek als zijn eerste ‘stadsgezicht’.

Ergens in deze woelige overgangsjaren, waarin hij het weeshuis ontgroeide, de kunst verkende en uiteindelijk een nieuwe identiteit kreeg, portretteerde hij voor het eerst ook zichzelf. Met potlood, pen en penseel in de aanslag liet hij zijn ovale gezicht recht ‘de lens in’ kijken. Daarbij deed hij de lippen iets van elkaar en fronste hij zijn wenkbrauwen enigszins, alsof hij ingespannen ergens naar tuurde, en trok hij dunne rimpeltjes in zijn voorhoofd.86 Zo zette hij zichzelf op papier; en het is goed voorstelbaar dat hij dit juist rond deze tijd heeft gedaan – de vragende, benieuwde en misschien ook wel onzekere jonge kunstenaar.

==

==

==

==

Intermezzo
De biografie van Jaapje

Verhalen van een jeugd

Een jeugd als deze laat sporen na. Het verwondert niet dat Jac. van Looy, toen hij eenmaal een volwassen kunstenaar was, ernaar teruggreep. In het najaar van 1887 exposeerde hij zijn schilderij Elsje, een weesmeisje, een intens beeld van een meisje dat duidelijk ‘anders’ is. Kindergeluk is afwezig en Elsjes blik getuigt daar op doordringende wijze van. Het moet Van Looy hebben geraakt toen pers en publiek het schilderij afwezen. Alleen enkele naasten voelden aan wat hier ‘in’ zat.

Nog geen jaar later gebruikte hij het onderwerp opnieuw, in een van zijn vermaardste verhalen: ‘De nachtcactus’. De hoofdfiguur ziet in dromen en terugblikken zijn eigen weeshuisverleden voor zich. Zo volgt hij daarin vanaf de binnenplaats van zijn weeshuis een overvliegende ooievaar, maar verliest die uit het oog.

==

Toen, hij voelde het weer opnieuw, was hij voorover in het zand gaan liggen huilen, kwaad dat hij niet uit mocht en geen ooievaar was die vliegen kon. Eerst hadden de jongens gevraagd wat hem scheelde en vervolgens hadden ze hem uitgejouwd, omdat hij niet had weten te zeggen waarom of hij gegriend had. Een van hen was gaan klikken, en de moeder was gekomen, en die had ook niets uit hem kunnen krijgen. Toen had hij tot straf in den hoek moeten staan, omdat hij zoo koppig geweest was.1

==

Het fragment bevat typische weeshuisingrediënten: de opgeslotenheid, de straf. Andere elementen weerspiegelen meer specifiek Van Looys eigen weeshuisjeugd – zijn scheve verhouding tot de andere jongens, het onbenoembare verdriet dat de voorbode van zijn melancholie is.

Een kwart eeuw later ging Van Looy opnieuw met dat verleden aan de gang, en toen doorgedreven. Gedurende drieënhalf jaar, met tussenpozen, schreef en publiceerde hij negentien schetsen over een weesjongetje die uiteindelijk in 1917 gebundeld verschenen.2 Jaapje werd Van Looys bekendste en geliefdste boek, een instant klassieker.

De levensloop en lotgevallen van de hoofdfiguur van Jaapje en de twee vervolgen Jaap (1923) en Jakob (1930)3 komen overeen met die van zijn schepper. Jaapje groeit op in de hut, brengt de zondagen bij zijn grootmoeder door, ziet zijn zus uit het weeshuis vertrekken, maakt kerkdiensten mee. Als Jaap bezoekt hij de avondschool, blijft zitten in de derde klas, gaat voor het eerst uit werken, draagt de helft van zijn loon af, behaalt prijzen voor tekenen. En Jakob tekent op de muren van zijn werkplaats, neemt teken- en schilderlessen bij ‘meester Juulsen’, krijgt Franse les, doet belijdenis, maakt de aankoop van zijn tekening mee, wordt lid van Kunst Zij Ons Doel, heeft zijn eerste ervaringen met tekenen en plein air en wordt ten slotte onderdeel van het plan voor de Rijksacademie.

In de Jaapje-trilogie komen ook andere voorvallen en verschijnselen voor die terug te vinden zijn in de weeshuisbronnen: de overlijdensgevallen aan tbc (‘“Bram spoog al zijn bloed uit,” bromde Jaapje’4); de kermis en het beschonken thuiskomen; de feesten met broodjes, koek en koffie; en de excursie naar het graafwerk voor het Noordzeekanaal (‘Ze hadden over den bodem rijdend in de zandwagentjes achter de locomotief, tusschen de afgegraven duinen door, tot aan het verre werk gereden en waren bij de pieren gaan kijken’5). Tekeningen en schilderijen uit Jakob heeft Van Looy daadwerkelijk bij meester Joosten of Kunst Zij Ons Doel gemaakt: de ‘copie’ naar een boomstudie van Barend Koekkoek, stillevens en de tekening van de gewonde soldaat ‘met een witte zakdoek om zijn voorhoofd; door een denkbeeldige sabelhouw veroorzaakt’.6

Ook de familie buiten de stad van Jaap(je) weerspiegelt Van Looys eigen bloedverwanten. Grootmoeders ‘halve broer die bovenmeester was, hoog-boven in Noord-Holland’7 heeft echt bestaan, al was het om volledig te zijn een halve stiefbroer. De naam van deze Franse ‘oome’, La Trois, heeft Van Looy veranderd in De la Porte.8 Met zijn zus bezoekt Jaapje hem per trein en trekschuit tijdens de Pinkstervakantie. Het jaar daarop brengen ze die door bij ‘oome’s halve zuster’ in Amsterdam.9 ‘Oome Daan’, de barbier uit de Kromme Elleboogsteeg, figureert zelfs onder zijn eigen naam in Jaap, waarin hij verantwoordelijk is voor de haardracht van de weeskinderen.10 Bij zijn oom in Utrecht gaat de hoofdpersoon in Jakob met Pinksteren logeren. Hij is net als in werkelijkheid sigarenhandelaar, maar krijgt geen naam toebedeeld. Zijn zoon, neef Simon jr., heet in het boek Meinardus.

Dit is min of meer de ‘buitenkant’ van iemands verleden; het zijn vrij algemene gebeurtenissen. Van Looy lijkt in Jaapje echter ook met grote overtuigingskracht details uit zijn jeugd te presenteren, zoals de uiterlijkheden van de kinderslaapzaal: ‘In de dubbele kribben-rij lagen de bobbels van de kinderen te ademen, tot heelemaal in het donker. De kribben waren tegen elkaâr aangeschoven; twee aan twee, met poortjes tusschen-beide, om in en uit je bed te gaan [...].’11 En het gaslicht daar: ‘Hij keerde terug op zijn linkerzij en luisterde toen naar het gas, dat op de einden brandde van een dwarsen stok, die aan een staanden stok te midden hing van de zolder. Bij iedere vlam een kraantje was, dat Vrijdags werd gepoetst; de moeder maakte daarmee het licht hooger of op een pitje en was het hoog, dan zag je eerst een blauw hartje.’ Dit zijn nuchter vertelde details waar iemand langdurig mee heeft geleefd. Hij was ook een sterk visueel ingestelde kunstenaar geworden wiens ‘visueel herinneringsvermogen’ naar verluidt als ‘zevende zintuig’ fungeerde.12

==

Voor biografische beschrijvingen van Van Looys jeugd is de Jaapje-trilogie vaak als bron opgevoerd. Fragmenten eruit fungeren als illustratie of voorbeeld. Dat is begrijpelijk, omdat veel in deze boeken parallel loopt met de jeugd van de schrijver, te herleiden is of levensecht overkomt. Anderzijds kunnen zulke gegevens in de herinnering (of bij het schrijven van fictie) ook van gedaante veranderen. Dat blijkt uit een brief van een protagonist uit Van Looys jeugd. Dominee A.W. Bronsveld, bij wie Van Looy destijds kerkdiensten volgde en belijdenis deed, las Jaapje in 1918. Hij vond zichzelf terug in het boek, maar in een hem ‘vreemde’ werkelijkheid: ‘Meer dan eens begeleidde ik een gestorvene naar ’t kerkhof, maar ik herinner mij niet, dat ik dan in een rijtuig zat.’13 Zelfs zijn eigen verschijning herkende hij niet: ‘Gij spreekt van een dominé met gele haren. Eilieve, ik bid U: aan wien hebt gij gedacht? Hiermeê kan ik toch niet bedoeld zijn?’

Bronsveld wees daarmee impliciet op de beperkingen van het geheugen bij het schrijven van zulke verhalen. Van Looy zelf heeft dat expliciet gedaan. Hij schreef destijds een (alleen in de uitgeversaanbieding gepubliceerde) ‘blurb’ voor Jaapje. Voor dat boek, verklaarde hij daarin, had hij ‘zijn jeugd gebruikt doch ook niet meer dan gebruikt, het spreekt wel van zelf dat in dit geval niet van strikte nabootsing eener werkelijkheid, zoo ooit, kan worden gesproken’.14

Dat was in 1917, na 36 jaar, maar in 1888 al kon Van Looy die werkelijkheid onmogelijk nog volledig oproepen. In het verhaal ‘De nachtcactus’ schreef hij toen dat hij ‘zijn gekerkerde en gebonden jeugd [...] broksgewijs en door elkaâr [...] vol zwarte gaten, vergeten en half uitgewischte tijden’ voor zich zag.15 Vooral beelden, vaagheden en hoogte- of dieptepunten resteren dan, en zijn meestal (op enkele zaken na) niet meer in te vullen of en détail voor de geest te halen. Dat is nu eenmaal de werking van het menselijk geheugen. In veel gevallen blijkt dat zich bovendien te vergissen.

Jac. van Looy heeft bij het schrijven van de Jaapje-reeks zulke vagere herinneringen gebruikt, naast latere gedachten, gevoelens, vermoedens en ook fantasie; hij heeft de verhalen gefictionaliseerd. Daarbij heeft hij ook de context moedwillig gecreëerd of bewerkt. Jaapje heeft bijvoorbeeld maar één zus in het weeshuis en een broer ontbreekt helemaal in de trilogie. De volgorde van levensfeiten uit zijn jeugd heeft Van Looy dooreen gehusseld. En Jaapje kijkt aan het einde van het boek de dood in de ogen door een ernstige ziekte.

Is dat nog te verifiëren, de Jaapje-trilogie bevat ook waarnemingen, reacties en emoties waarvan het werkelijkheidsgehalte moeilijker of helemaal niet is in te schatten. Dat geldt zeker voor passages met herinneringen aan Jaapjes vader en moeder,16 en voor bepaalde handelingen van de hoofdfiguur. Jaapje en de twee vervolgen bevinden zich kortom op het snijvlak van werkelijkheid en verdichting. Zulke gefictionaliseerde ‘bronnen’ roepen vragen en onzekerheden op over hun biografische waarde. Om die reden zijn ze niet als bronnen gebruikt voor de hieraan voorafgaande beschrijving van Jac. van Looys jeugdjaren.17

==

Niettemin zijn Jaapje, Jaap en Jakob inspirerend. Ook – juist – dergelijk boeken kunnen met een omtrekkende beweging relevant zijn voor Van Looys biografie. Sommige elementen eruit zijn van nature moeilijk te controleren, maar komen overtuigend over. In Jaapje spelen bijvoorbeeld eten, snoep en lekkernijen een voorname rol. De jongens loeren er voortdurend op, de honger ernaar is groot en alom aanwezig. In het eerste hoofdstuk al mag Jaapje een Sinterklaascentje spenderen aan snoepgoed en puilen zijn ogen uit in de winkel bij het zien ervan. Het is treffend en het is voorstelbaar. Meer nog geldt dat voor de herkenbare kleding waar weeskinderen op worden aangekeken. Jaap krijgt daardoor van een vreemde te horen: ‘Waar vraag jij naar? ’t Is hier toch je plaats niet, wel?’18 Het is bekend dat deze verschijnselen bestonden, maar de geschiedschrijving erover is vooral gebaseerd op oral history en overlevering. Hoe en vooral in welke mate ze voorkwamen is lastig te definiëren. Maar Van Looy gewaagt er niet voor niets van dat Jakob het ‘meer dan vervelend’ vond als hij op zijn weeshuistenue werd aangekeken.19

Zulke gebeurtenissen zou iemand zonder weeshuiservaring ook niet hebben kunnen bedenken. Zo wordt Jaapje door de binnenmoeder teruggefloten als zij hem plotseling op de bovenverdieping aantreft: ‘“Wat doen jou hier!” vroeg moeder Juut gestreng; “wat voere jou hier uut?” [...] “Ik wou van de wereld wat zien,” verweerde hij zich.’20 Jaapjes antwoord vertolkt iets van de groeiende weerspannigheid in Jac. van Looys eigen weesjongensgeest.

==

Het derde deel is relevant voor het leven van de kunstenaar in wording Jakob. Hij doet daarin zijn eerste impressies van schilderkunst op ‘door de glazen middendeur’ van het ‘Paviljoen waarin het Museum was van schilderijen’.21 Bedoeld is Paviljoen Welgelegen. Door die deur ‘kon je in alle stilte “de slag van Waterloo” zien door Pieneman geschilderd en “de Barmhartige Samaritaan” en bloemstukken van Van Os als meester Juulsen maakte en landschappen van Koekoek [sic] en van Schelfhout’, aldus Jakob. Het is plausibel dat de jonge Van Looy zelf zo heeft staan kijken; vóór het paviljoen heeft hij immers de Laocoön-groep nagetekend. Met zijn ‘kameraad’ Arnoud bezoekt Jakob daarna voor het eerst het toenmalige Frans Hals Museum.22 Ook dat lijkt uit de werkelijkheid afgeleid, mede gezien Arnouds achternaam: Terstede. Hij staat ongetwijfeld voor Van Looys vriend van destijds, Kees van der Stad.

Van Looy heeft vooral de wording van de jonge kunstenaar ruim plaats gegeven in de Jaapje-trilogie. In de schilderswerkplaats benadrukt Jaap dat hij al heel goed weet hoe het moet, een rijtuig opkalefateren, en geeft hij blijk van een ontwikkeld kleurgevoel. Ook het harden van de verf en het onderscheiden, aanbrengen en behandelen van bladgoud beheerst hij. Een en ander is gelardeerd met indrukwekkende termen en details.23 Met verf die hij uit de werkplaats mag meenemen ‘op de rand van een stuk glasruit’ schildert Jaap thuis voorts bloemblaadjes tot in detail na. Ook zijn eerste ervaringen met werken en plein air, net als die van Van Looy zelf in Zandvoort en langs het Spaarne, komen uitvoerig aan bod. En de tekening van de zogenaamde gewonde soldaat bij Kunst Zij Ons Doel valt samen met een specifiek moment in Jakobs prille loopbaan: ‘Jakob had het jammer genoeg niet af kunnen krijgen, maar had toch zijn eerste loftuiting daar gekregen, dat er veel “sentiment” uit sprak.’24 Zoiets zal Van Looy zelf ook ooit hebben ervaren. Jakob is zelfs een pril dubbeltalent, net als Van Looy later. In Utrecht helpt hij neef Meinardus, tegen wie hij opkijkt en die naar de hbs gaat, uit de brand met een schoolopstel dat hem ‘een goed cijfer’ oplevert.25

Een bijzondere rol in Jaaps ontwikkeling speelt zijn rebellie bij de letterzetterij. Jaap gaat er met steeds meer tegenzin naartoe. Hij wil er weg. Uiteindelijk kiest hij voor actie om dat te forceren. Als de ‘Baas’ op zeker moment komt voorbijgelopen, met een ‘zetsel op zijn vlakke hand, tegen zijn hooge schouder’, is het moment daarvoor gekomen. Jaap draait zich plotseling om en geeft ‘onder de hand die de pagina ophield een klap naar boven’.26 Het zetsel valt in gruzelementen op de vloer. De rapen zijn uiteraard gaar en Jaap moet het fysiek ontgelden: ‘Maar een geweldige slag van de meesterknecht deed hem toen van zijn bankje tuimelen en Jaap viel om, terwijl de voeten van mijnheer de Harde hem trappen gingen waar hij lag. [...] Een nieuwe opflikker smeet hem wêer onder de bok. Zich latend trappen en schoppen bleef Jaap daar liggen huilen in het zand, met dikke waterblazen onder aan zijn neus.’27 De actie leidt inderdaad tot het einde van zijn werk bij de letterzetterij. Jaap gaat daarna als leerling-rijtuigschilder aan de slag.

De geschiedenis van de klap onder het zetsel komt ook in veel levensbeschrijvingen van Jac. van Looy zelf voor, die als bijna dertienjarige vertrok bij de letterzetterij van Van Asperen van de Velde. Herman Robbers, vanaf 1905 een van Van Looys intimi, noemde het gegeven na diens dood in een levensbericht ‘authentiek’.28 Heeft de schrijver hem dat verteld in een gesprek over Jaap? Of diens echtgenote Titia? Dat vertelt Robbers er niet bij. Hij heeft voor zijn levensbericht van Van Looy zwaar geleund op informatie van Titia, wier geheugen aantoonbaar onbetrouwbaar kon zijn. Er bestaat in elk geval een scherpe discrepantie tussen het fragment in Jaap en de gegevens over Jac. van Looys vertrek in het journaal van de binnenvader. Daarin komt letterzetter Van Asperen van der Velde zich op 4 september 1868 bij de binnenvader beklagen over de onverschillige houding en de traagheid van Jac. van Looy en Karel van gen Hassend. Hij raadt aan ander werk voor hen te zoeken.

Het is nagenoeg onvoorstelbaar dat Van Asperen het hierbij zou hebben gelaten als Van Looy had gedaan wat Jaap in het boek doet. Uit het geval van de wees Willem Verkerk in de weeshuisverslagen blijkt ook dat de handen van de bazen jegens hun leerlingen los konden zitten. De jonge Jac. van Looy kan daar zelf ervaring mee hebben gehad.29 Maar uit 1868 zijn er geen aanwijzingen dat hij klappen en schoppen heeft gekregen; en Van Asperen heeft evenmin gemeld dat Van Looy hem een zetsel uit handen had geslagen.

Deze gebeurtenis heeft in het boek wel een relevante functie. Hij legt Jaaps sluimerende ambitie bloot. Jaap roept op zeker moment uit wat hij wil zijn in plaats van letterzetter: ‘Ik wou teekenen.’30 Het is zeer te betwijfelen dat een jongen van dertien destijds tekenen als ‘werk’ kon definiëren. En ambitie? De onwillige Van Looy zelf zat in 1868 nog maar een jaar op de Burgeravondschool en had net zijn eerste prijsje voor handtekenen veroverd. Het duurde nog drie jaar voor zijn talent meer erkenning kreeg. Maar in een fictiewerk kan dit natuurlijk prima. Van Looy introduceert en benadrukt zo de passie van zijn alter ego. De reeks van gebeurtenissen blijkt daarmee als een vorm van projectie te fungeren. Bij het ‘ontcijferen’ daarvan helpen ook andere hoofdpersonen in de trilogie en de manier waarop Van Looy hun een rol heeft toebedeeld.

Jaap(je)s grootmoeder komt in het boek echt tot leven. Vooral een scène waarin Jaapje naast haar aan tafel komt zitten en zij zijn hand vat, is fantastisch. Zonder woorden zitten ze daar te ‘schemeren’.31 Ze groeit uit tot een anker voor Jaapje, zoals Van Looys eigen grootmoeder dat voor hem is geweest, getuige zijn gedicht over haar. De grootmoeder in het boek is een herschepping waarmee Van Looy een ode brengt aan haar aanwezigheid en affectie.

Een vergelijkbare verschijning is een regentes die in een schitterende scène in de hut langskomt. Zij maakt een diepe indruk op Jaapje: ‘Hij zag dat zij tegen hem lachte; hij hoorde de koestering weggaan van haar stem en dan terug weêr komen met haar groote oogen.’32 Ook aan haar kan Jaapje zich optrekken: ‘Hij was nu dapper genoeg, ginder zat de dame en keek met ronde oogen naar hem toe.’33

In Jakob ten slotte is er ‘de vriendschap met meester Juulsen’, Jakobs teken- en schilderleraar. Jakob helpt hem bijvoorbeeld door zijn atelier schoon te houden.34 Meester Juulsen geeft uiting aan hun vriendschap door Jakob na diens eindexamen aan de Burgeravondschool een foto van hemzelf te schenken met de opdracht ‘aan mijn zeer geliefden leerling Jakob van Genderen’.35 Na Jakobs belijdenis komt hij ook met een boekgeschenk, ‘“Help u zelven” [...] een zeer beroemd boekje, uit het Engelsch vertaald’.36 Het moet welhaast gaan om het toen populaire werk met die titel van de Schotse schrijver Samuel Smiles, over geslaagde mannen die zich door hard werken aan hun afkomst hadden ontworsteld.

Van Looy kijkt hier als schrijver met liefde en dankbaarheid terug op de rol die zijn grootmoeder, de regentes mevrouw Van der Vlugt-Hinlopen en meester Joosten in zijn leven hebben gespeeld. Hij stond hier misschien niet ver af van idealisering (wie weet bewust), maar dat is relevant: deze mensen zijn voor hem van bijzonder belang geweest. Van Looy heeft dat in de trilogie systematisch uitgewerkt. Juist deze drie mensen kiezen de zijde van zijn alter ego bij de opkomst van diens prille kunstenaarschap.

De rol van meester Juulsen daarin is evident: hij is Jakobs artistieke leermeester. Maar hij staat als zodanig aan het einde van een lijn die Van Looy al in Jaapje is gaan trekken. Die begint bij de regentes die de kinderen van de hut over een prentenboek onderhoudt. Daarbij komt het tot veelzeggende interactie tussen haar en Jaapje: ‘“hou je van prenten, Jaapje?” Jaapje knikte heftig naar de verre verte, mee in het koor van “ja mevrouw!” “Dat is goed,” zei de Regentes, “bráve kinderen houden allen van prenten.”’37 De scène is een herschepping van het bezoek van regentes mevrouw Van der Vlugt-Hinlopen aan de hut, waar Van Looy in zijn brief aan haar uit 1892 aan refereerde. Ze had toen een liedboek van haar zoon meegenomen. Van een prentenboek is in die brief echter geen sprake. Een toevallig detail? Nee, want Van Looy gaat in Jaapje een stap verder. Na een fout bij het zingen van een der liedjes beseft Jaapje dat hij strafverzen zal moeten opzeggen. Hij voert de regentes dan op als een soort beschermster die hem te hulp zou komen, en hoe: zij ‘zou zeggen dat hij geen verzen hoefde te leeren en dat hij een kleurdoos kreeg, met kleuren als op die plaatjes’.38 De wens is de vader van de gedachte, precies als in Jaaps latere ‘Ik wou teekenen’-adagium.

Grootmoeder stelt zich daadwerkelijk achter die wens van hem op. In Jaap begint het langzaam te dagen dat de hoofdpersoon geen letterzetter wil worden. Als hij vertelt over een eerste draai om de oren die hij van de meesterknecht heeft gekregen, kiest zij meteen partij. Ze bekommert zich daarbij niet zozeer om de klappen die haar kleinzoon heeft geïncasseerd: ‘[...] het ware toch god-geklaagd wanneer de jongen iets moest worden waar hij geen zin in heeft.’39 En nadat Jaap de gewraakte klap onder het zetsel heeft gegeven, neemt ze het niet alleen voor hem op, maar denkt ze weer aan zijn toekomst: ‘“De jongen heeft zijn eigen lot ter hand genomen, als ik niet beter wist,” had groomoe los gelaten, “’k ben hartelijk blij dat hij onder de kerel vandaan is; dat hebben we gewonnen [...].”’40

Van Looy heeft dit zorgvuldig geconstrueerd. De regentes die de belofte van een kleurdoos belichaamt, de grootmoeder aan Jaaps zijde en de leermeester die hem op de weg naar de kunst zet: Van Looy heeft met hen een brug geslagen tussen zijn fictie en zíjn eigen werkelijkheid. Hij blijkt iets anders te hebben gewild, bedoeld en gedaan dan een autobiografisch boek schrijven. De Jaapje-trilogie is een gewilde autobiografie.

==

==

==

2
Tempels van de kunst

Academiejaren 1877-1885

Opvattingen over het eigen leven zijn ook (auto)biografisch. Het is in elk geval raadzaam na te lezen hoe Van Looy later dacht over de vervulling van zijn tijd gedurende zijn weeshuisjeugd. In ‘De nachtcactus’ rept hij van ‘elf lange jaren van verspilde frischheid’.1 Hij moet het gevoel hebben gehad dat hij aan de ketting lag, zijn energie niet kwijt kon en vooral zijn talenten moest opsparen.

In die zin begon het leven voor Jac. van Looy pas echt, en vrij abrupt, in september 1877. Het was meteen een soort krachtproef. Hij moest als weesjongen bewijzen dat hij het vermogen had om zich te ontworstelen aan het milieu en de beperkingen van zijn jeugd, om zijn eigen weg te vinden en ook nog eens om kunstenaar te worden. Van Looy was weliswaar een jongvolwassene in 1877, maar misschien ook nog wel een kind dat net een ‘gebrekkige’ voorbereiding op een zelfstandig leven achter de rug had.2 Hij kon daarvoor alleen op zijn familie leunen. Ook in praktische zin, want hij heeft ergens moeten wonen vanaf 30 april. Bij broer Jan en zuster Kee zal dat lastig zijn geweest, want die hadden beiden groeiende gezinnen. Het meest in aanmerking kwamen zijn oudste zuster Leen, van wie niet bekend is waar zij toen woonde, en zijn oom Piet en tante Betje.3 Zij waren zeer op hem gesteld en zorgzaam. Hij was vaak bij hen te vinden. Maar misschien heeft hij ook een kamer voor zichzelf gezocht.

Op den duur zal de meeste aandacht zijn uitgegaan naar de aankomende nieuwe fase in zijn leven: de studie. Van Looys grote geluk was dat hij daar door de zorgen van Joosten en Scholten op was voorbereid. Hij had er vertrouwen in: zijn lidmaatschap van KZOD zegde hij al voor zijn toelatingsexamen aan de Rijksacademie op.

Dat Van Looy dat kon gaan afleggen, dankte hij vooral aan meester Joosten. Hij had hem het voorgaande jaar voorgesteld aan een hoogleraar van de academie, August Allebé,4 die iets in hem zag. Allebé moet toen of eerder stillevens van Van Looy hebben gezien waar hij ‘traditie’ in vond.5 Op 25 september kon hij derhalve met dertien anderen opdraven in het gebouw aan de Stadhouderskade. Daar moesten ze ten overstaan van directeur De Poorter, de voorzitter van de Commissie van Toezicht en drie hoogleraren van negen tot vier tekenen naar gipsen hoofden. Bij de beoordelingen de volgende dag kregen Jac. van Looy en tien andere kandidaten een voldoende en daarmee onmiddellijke toelating tot de academie.

==

Koppen en modellen

De Rijksacademie was een relatief jonge instelling. Nog maar twee jaar eerder was deze neergestreken in een eenvormig neoklassiek complex aan de Stadhouderskade, twee panden verder dan de Heinekenbrouwerij. Kunstminnaars moesten bij een bezoek eraan wat wegslikken door ‘de armelijke kaalheid’ van deze quasi-tempel.6 ‘Van binnen is alles er even grauw als aan den voorgevel en in den breeden tuin valt geen straal zonlicht,’ aldus oud-leerlinge Etha Fles.7 Het instituut zelf was in 1870 opgericht, na een discussie over het kunstonderwijs in Nederland. Een gedachte daarin was dat er een nieuwe Nederlandse schildersschool zou moeten komen, vergelijkbaar met die van de zeventiende eeuw, en daartoe een opleiding op universitair niveau. De ‘schone kunsten’ werden daarom gescheiden van de kunstnijverheid. Er kwamen vijf hoogleraren, van wie één tevens directeur werd.

Binnen dat kunstonderwijs woedde destijds een strijd tussen twee opvattingen: die van de geboren kunstenaar, verder te kneden en vormen in het atelier, versus die van de puur academische scholing. Aan de academie vond men dat kunst in de eerste plaats techniek veronderstelde en een stevige beheersing van vormen, lijnen, kleuren en structuur. Onder directeur Bastiaan de Poorter was die academisch-classicistische opvatting het uitgangspunt voor het onderwijs. Het curriculum omvatte, naast de praktische disciplines (schilderen en beeldhouwen), tekenen als verplicht vak voor iedere leerling; dat was de grondslag van kunst en kunstonderwijs. Daarnaast golden de theoretische vakken esthetica en kunstgeschiedenis als belangrijk – een echte kunstenaar in wording moest kennis en ballast aangereikt krijgen.

==

==

12. Het gebouw van de Rijksacademie aan de Stadhouderskade in de negentiende eeuw.

==

Met die benadering zou de academie altijd wat achterlopen op de actualiteit. De hoogleraren hielden vooral vast aan algemeen geaccepteerde denkbeelden en keken naar het verleden, waarin die waren opgebouwd. Nieuwe ontwikkelingen, niet het minst het impressionisme en het realisme, kwamen niet door de academiepoort. De Poorter c.s. vonden dat het in die moderne fratsen ontbrak aan stijl, vorm en inhoud, en daarmee aan artistieke geest. Individualiteit en oorspronkelijkheid kregen geleidelijk wel meer ruimte, maar het onderwijs bleef hameren op de ‘basis’.

De opleiding bestond uit een tweejarige voorbereidingsfase en daarna de vakopleiding tot schilder of beeldhouwer. Het tekenonderwijs, als gezegd een must voor allen, omvatte theoretische onderdelen als proportieleer, anatomie, perspectief en stijlkennis, en daarnaast tekenen in de praktijk. Dat begon met ‘het teekenen naar de antiken’, oftewel natekenen van gipskoppen.8 Pas in de eerste helft van 1879 zou Van Looy ook gaan tekenen naar ‘levend menschbeeld’.9 Dat gold aan de academie als essentieel in de kunst. Sowieso legde het onderwijs veel nadruk op studies en kopieën maken, waaronder ook tekenen naar dieren (in Artis) en boetseren naar levende modellen. De schilderlessen vingen aan met theorie over licht en donker, perspectief, kleurenleer, anatomie en kunstgeschiedenis. In de loop der jaren kwamen daar lessen bij over compositie, karakteristiek, uitdrukking en schoonheidsleer en schilderen naar modellen.10

Van Looys medeleerlinge Wally Moes, die al een jaar aan de academie studeerde toen hij binnenkwam, kon niet echt warmlopen voor dit programma. Ze sprak van ‘dorheid’ door het sombere academiegebouw, de vele theoretische lessen en het eindeloze studeren naar gipsen koppen.11 Een schilder in de dop wil vooral aan de slag met ‘het handwerk’ en dat viel nogal tegen aan de academie. Ook dat echte schilderen was aanvankelijk eentonig: weken aaneen steeds weer naar hetzelfde model. Tegen het eind van haar (onderbroken) studie moet het voor Moes een opluchting zijn geweest ‘Amsterdamse beroepsmodellen’ achter haar schildersezel te zien: ‘Savoyarden jongens met marmotten, straatkinderen, pseudo-zigeuner-, vis- en boerenvrouwen’ en zelfs ‘een zuster van de dichter Perk’.

Jac. van Looy heeft zich niet al te zeer gestoord aan deze beperkingen. Hij was hier om te leren, net als eerder bij Joosten en Scholten. In het najaar van 1877 stortte hij zich er direct met grote overgave op. Het studentenregister vermeldt dat hij in de loop van de jaren ‘van goede dispositie, steeds ijverig en met den besten wil bezield’ was, dat zijn aanleg en ijver ‘uitmuntend’ waren en dat hij nooit verzuimd had.12 Egyptische en Assyrische stijlen, ornamentstekenen, anatomie, esthetiek, kunstgeschiedenis of het boetseerklasje: gulzig dronk hij het allemaal in. Hij bleek ook daadwerkelijk over meer dan alleen motivatie en inzet te beschikken. Met Johan Braakensiek en Piet Meiners werd hij al snel tot ‘de beste’ in de tekenklas gerekend.13 In de latere jaren zou dat patroon niet veranderen, met de hoogste cijfers voor ijver en hoge voor aanleg. Hij behoorde overal tot de trouwste leerlingen, of het nu overdag, tijdens avondlessen of op zaterdagochtend was.

Sommige ochtendlessen begonnen al om zeven uur. Mede daarom zal Van Looy op den duur zijn verhuisd uit Haarlem. Volgens het vestigingsregister was hij pas met ingang van 15 november Amsterdammer, maar Van Looy is weleens nalatig geweest met officiële inschrijvingen. Hij kwam te wonen in een monumentaal pand aan de Oudezijds Voorburgwal 136 – in hartje hoofdstad. Het droeg en draagt boven de ingang een indrukwekkende gevelsteen met een houtsnijwerk van admiraal Cornelis Tromp in heldenpose. De bron ervoor was ooit een gravure naar een schilderij van Ferdinand Bol – een passende omgeving voor een kunstschilder in opleiding.

==

Meester Allebé

Van zijn leermeesters op de academie vonden diverse maar moeilijk aansluiting bij de jonge leerlingen. Hoogleraar perspectiefleer en bouw- en ornamentstijlen J.W. Kaiser gold als onbegrijpelijk en directeur De Poorter was een ‘dikachtige, oudachtige man’.14 Anderen waren kleurrijker. De ook al wat oudere maar vriendelijke professor Barend Wijnveld, die tekenlessen naar levend model gaf, was geliefd. Bepalend waren vooral de eind 1876 aangetreden hoogleraar schoonheidsleer en kunstgeschiedenis J.A. Alberdingk Thijm en diens collega in tekenen en anatomie- en proportieleer August Allebé. Dat de eerste in publicaties vooral met zijn initialen wordt aangeduid en de tweede met zijn voornaam, zegt iets over hun beider persoonlijkheid, zeker tegenover hun leerlingen.

Alberdingk Thijms lesprogramma was een encyclopedisch overzicht vanaf de Griekse en Romeinse klassieken, gericht op feitelijkheden. Zelf koesterde hij klassieke voorkeuren en een grote voorliefde voor de zeventiende-eeuwers. Hals en Rembrandt hadden volgens hem de ‘warmen polsslag van het alledaagsche’ aangevoeld.15 Van hem mocht het echte leven ook in de academie voelbaar zijn, maar dat bleef vooral zijn privéopvatting. In zijn lessen liep hij netjes in de pas met de officiële onderwijsrichting. Met De Poorter wilde hij ook geen opening bieden naar de ‘wilde’ kunstenaars van de Haagse School met hun spontanere en minder precieze schildertrant. Die was uit den boze in de ambachtelijke academische opvatting. Voor de leerlingen, die daar juist steeds meer belangstelling voor kregen, werd Thijm daardoor nooit een inspirator of leermeester. Hij klaagde dat ze weinig animo hadden om aantekeningen te maken tijdens zijn lessen.

August Allebé was van een volkomen ander allooi. Hij was in de eerste plaats zelf uitvoerend kunstenaar, waardoor hij zijn leerlingen al meer aanvoelde. Zijn uitgangspunt was verder niet eens zoveel anders dan dat van De Poorter en Thijm: het ging hem om de grondbeginselen der techniek, en met de moderne kunst had hij niet veel op. Maar zijn persoonlijkheid en presentatie dwongen juist wel respect en resultaat af; zeker bij Van Looy.

Allebé was een kleine man met een altijd rood hoofd, gelardeerd met grijs haar, borstelige wenkbrauwen, bril, een korte maar ruige snor en een karakteristieke sik. Hij liep rond in deftig zwart en een lange opengeslagen pandjesjas. In weerwil van zijn gestalte realiseerde hij volstrekte orde in zijn lessen. De latere kunstcriticus Willem Steenhoff herinnerde zich ‘dat er een tocht kwam door de klas als Allebé in de deur verscheen’.16 Verpozing tijdens zijn les was ondenkbaar: ‘[...] hij stond soms plotseling achter u, terwijl ge hem zooeven schijnbaar rustig het werk van een aan den anderen kant der klas zag zitten te corrigeeren.’ Alle leerlingen herinnerden zich hoe hij hen kon aankijken, ‘als in je diepste zelf je doorziend’, en altijd raak en soms vlijmscherp redeneerde.17 Een compliment van hem was onvergelijkbaar, maar zijn commentaar al evenzeer: ‘“Met het oog op dien leeuw,” zeide hij op een anderen keer bij de beoordeeling der composities tegen een der leerlingen, “met het oog op dien leeuw, mag ik u vragen, hebt u bij geval veel in een mallemolen gezeten?”’

Leerlingen die te weinig keken wees hij keer op keer terecht: ‘Hoe dikwijls heb ik u niet gezegd, dat u te veel uit het hoofd teekent en dan nog wát voor een hoofd!’ Hun aandacht moest onvoorwaardelijk naar de stof uitgaan. Tekenen, de basis van alles, betekende ‘correct’ tekenen, met nauwkeurige uitdrukking. Dat moest de leerling in zich hebben. ‘Tot teekenen is een zelfdwang tot inspanning noodig, des te beter zonder dwang,’ noteerde hij nog in 1906.18 Allebé was dan ook een groot aanhanger van het atelier als absolute leerschool, met herhaalde en langdurige oefening, theoretische onderbouwing en geregelde toetsingsmomenten. Zijn lessen draaiden om vakmanschap. Hij wist zijn leerlingen ook veel te leren over verf, het mengen van kleuren, doek en vernissen. Zelf had hij samen met Van Looys eerdere mentor H.J. Scholten les gekregen van Petrus Greive, die de Hollandse meesters en hun schilderprincipes had gepropageerd. Daarna had hij in Parijs gestudeerd, waar hij vernieuwende Franse schilders als Ingres, Delacroix en Decamps leerde kennen en waarderen.

Deze cocktail sloeg aan bij de leerlingen, mede door Allebés aanpak en persoon. Hij maakte het hun niet makkelijk en was kritisch, maar zijn met ‘zwier’ aangebrachte correcties en aanwijzingen konden ook een openbaring en stimulerend zijn.19 Daarbij nam hij hen met overgave bij de hand. Met passende voorbeelden wist hij hen ook te interesseren voor literatuur over en onderzoek naar kunst.

Veel leerlingen beschouwden de Haagse School toen als vernieuwend en een inspiratiebron, maar Allebé zag er een keerzijde aan van losjes schilderen met nonchalant realisme. Als doorkneed technicus veroordeelde hij het zelfs als ‘bedorven doek en verf’.20 In het werken in de open lucht of landschappen schilderen zag hij niets, tenzij het ging om studies van ruiters in een kazerne of van de dieren in Artis. Zo’n benadering kan alleen ‘landen’ als de lading ervan positief is. Allebé toonde zich persoonlijk toegewijd aan zijn leerlingen en leerde hun hoe ‘met zichzelf te kampen’.21 Hij wist de jonge hemelbestormers respect bij te brengen voor het genie en de allure van oudere voorgangers.

Allebé heeft door deze conservatieve voorkeur wel als reactionair te boek gestaan. Volgens een andere opvatting was hij met zijn voorkeur voor nuchtere objectiviteit in de kunst juist ‘meer Hollander dan de Haagscheschool-menschen’.22 Zo wees Allebé op Jozef Israels’ ‘onreële’ afbeelding van vissersvrouwen. Hij liet de jonge leerlingen daarmee anders naar de Haagse School kijken. Zij bewonderden die immers juist wegens het streven naar realisme. Bij Allebé leerden ze veel over waarneming, strakheid en vastheid in het afbeelden en het gebruik van kleur, en dat beantwoordde aan diezelfde belangstelling. Zo konden zij als gretige jonge schilders van diverse standpunten profiteren.

Allebé toonde zich daarbij ook ruimhartig en begripvol tegenover zijn leerlingen, die hij liet zoeken en interpreteren. Juist inzake compositie waren zijn lessen bijvoorbeeld ‘zeer elementair’.23 Die gingen ze op andere manieren verkennen. Sommigen lieten zijn ideeën later nog veel verder achter zich, op zoek naar een eigen kunst en aanpak. Anderen bleven hun leven lang schatplichtig aan hem. Van Looy wees Allebé er decennia later op dat ‘U het zijt wiens vinger mij de weg wees’.24 Hij werd Van Looys bepalende leermeester. Voor alle leerlingen was Allebé een mentor die volgens sommigen een soort vaderrol vervulde. Hij hielp hen ook met introducties en adviezen. Toen Van Looys medeleerling Johan Braakensiek de ƒ 100 lesgeld niet kon betalen, leurde Allebé met diens schetsen tot hij een koper voor dat bedrag vond. Net als bij meester Joosten kan die toewijding aan zijn leerlingen tot de ‘klik’ tussen hem en de weesjongen Jac. van Looy hebben geleid.

==

De generatie leerlingen tijdens Van Looys studiejaren had niet alleen een eigen artistieke belangstelling, maar toonde zich in het algemeen zelfbewust en veeleisend. Daar stonden een ouderwets, heterogeen korps van hoogleraren tegenover, stoffige lesprogramma’s en een rommelige organisatie. In het voorjaar van 1878, toen Van Looy amper een halfjaar binnen was, leidde dat tot een heuse opstand. Het jaarverslag over 1877 had de teruggelopen belangstelling voor sommige lessen toegeschreven aan een ‘minder gepasten geest’ onder de leerlingen.25 Toen die formulering zelfs in de krant kwam te staan, beklaagde een groep leerlingen zich per brief bij de Commissie van Toezicht over de faciliteiten en het matige onderwijs – vooral van Thijm. Te midden van het tumult sloten de revolterende leerlingen directeur De Poorter zelfs kortstondig in zijn kamer op. De leerlingen dolven uiteindelijk het onderspit, maar kritische commentaren op de affaire van onder meer het Algemeen Handelsblad zetten de directie te kijk. Thijm bleek bovendien hardleers en verspeelde nog meer krediet, ook bij collega’s. Allebé kwam met vernieuwingsvoorstellen voor een soepeler onderwijsgang, bepalende overgangsmomenten in de praktijkvakken en meer afwisseling. Uiteindelijk kostte dit De Poorter de kop. Na een terugtreden dat het midden hield tussen ontslag en lang ziekteverlof werd hij in januari 1880 opgevolgd door Allebé.

Het leidde tot een belangrijke verbetering van de sfeer en de organisatie. Allebé maakte werk van uitbreiding van de studiecollectie (met onder andere kopieën van bekende kunstwerken) en van een compositieklas waarin de hoogleraren schetsen van de leerlingen beoordeelden. In juni 1880 voerde hij bovendien zogenoemde loges in – privé-atelierkamers voor gevorderde studenten onder leiding van een hoogleraar.

==

Om den brode

Jac. van Looy, toen nog een groentje op de academie, heeft zich niet met de opstand bemoeid. Hij zal de kwaliteit van de lessen ook nog onvoldoende hebben kunnen inschatten en was blij dat hij überhaupt op de academie zat.

Mogelijk omdat hij er zo goed presteerde kreeg hij na het eerste jaar een extraatje aangeboden. De echtgenoot van regentes mevrouw Van der Vlugt zorgde er met een geldbedrag voor dat hij die zomer een korte studiereis naar Antwerpen en Brussel kon maken.26 In Antwerpen bezocht hij het Plantijnmuseum en maakte daar en in de stad enkele schetsen. Voor het eerst was hij in het buitenland; ‘mijn intreê in de wijde wereld; ik kende ook nog geen fransch,’ herinnerde hij zich daar later van.27 Zijn lessen in Haarlem hadden dus nog niet veel zoden aan de dijk gezet. Daarvandaan bleef overigens praktische steun komen, met lessen Middelnederlandse letterkunde en geschiedenis van de hbs-leraar J.H. Gallée en later lessen Frans bekostigd door een bewonderaar. Van Looy heeft dat nodig gehad om diverse kunsthistorische boeken te lezen die alleen in het Frans bestonden.28

Hij had ook verplichtingen jegens zijn weldoeners en sponsors na te komen, zoals het behalen van de MO-tekenakte. Daar maakte hij serieus werk van. Hij werd geacht er binnen drie jaar voor te slagen, maar bespoedigde dat zonder het in Haarlem te laten weten. Naast het onderwijs aan de academie werkte hij ’s avonds en ’s nachts door ter voorbereiding op het examen. Omdat er nog geen aparte tekenschool was in Amsterdam woonde hij extra vaak relevante lessen aan de academie bij, zoals doorzichtkunde van professor Kaiser. Ook van zijn aanmelding voor het staatsexamen stelde hij niemand in Haarlem in kennis, uit vrees dat men ontstemd zou zijn over zijn haast. Van 13 tot 20 oktober 1879 legde hij het examen af aan de Polytechnische School in Delft. Lang zou hij zijn geslaagde proef uiteindelijk niet geheim hebben kunnen houden, want die stond de volgende dagen overal in de kranten.29 Zo ver kwam het niet eens. Tot beider verrassing liep hij in Delft mr. Scholten tegen het lijf, die daar een kunstbeschouwing kwam verzorgen. Scholten reageerde aanvankelijk gepikeerd op Van Looys geheimzinnigheidje, tot hij de examinatoren ‘goeie noten’ hoorde kraken over de kandidaat.30 Bij een tweede ontmoeting was hij vervolgens een stuk milder gestemd. In Haarlem reageerde men zelfs opgetogen toen Van Looy er het goede nieuws kwam brengen. Mr. Enschedé schonk hem spontaan zijn eigen zilveren vestzakhorloge.

Het moet voor Van Looy een grote stap vooruit zijn geweest. Hij had voldaan aan de voorwaarde die men in Haarlem had gesteld, alwaar men onverminderd content was met zijn ontwikkeling en leerprestaties. En zelf had hij zijn handen voortaan vrij om zich aan zijn academische scholing te wijden. Zijn akte bood mogelijkheden voor bijverdienste met privélessen, maar daartoe diende zich al snel ook een andere mogelijkheid aan. Het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap wilde afbeeldingen laten maken en reproduceren van oude Amsterdamse gevelstenen. Jac. van Looy werd aangezocht om er twaalf ‘op metaphysieke wijze’ te tekenen tegen een honorarium van ƒ 25.31 Mogelijk heeft hij kruiwagens bij het genootschap gehad in de personen van de oprichters Kaiser, Alberdingk Thijm en vooral Scholten, terwijl ook Allebé lid en in elk geval op de hoogte was. Dat jaar al leverde hij zes tekeningen af. Het KOG was enthousiast, vooral over een gevelsteen aan het Bagijnhof, maar de voorgenomen publicatie van de tekeningen heeft lang op zich laten wachten.32

Voor Van Looy waren dit de eerste stappen op het pad van een professionele loopbaan als kunstenaar. Naar eigen zeggen kreeg hij ook meteen te maken met de kunstkritiek: er kwam ‘een kritiek uit Parijs van de volgende inhoud onder andere: “De kunstenaar begint er blijkbaar de hand mee te lichten.” [...] Ik heb toen naar aanleiding van dat briefje, met V.d. Valk in een schuitje op den Amstel, een hoogst deftig gesprek gevoerd, over het grote nut van gezonde kritiek.’33

==

Jonge honden

Deze Maurits van der Valk was een van Van Looys beste vrienden. Aan de Rijksacademie had hij na het weeshuis een nieuwe ‘leefgroep’ gevonden: die van zijn medeleerlingen. Ze waren allemaal jonger dan hij en hadden een andere achtergrond. Van der Valk en hij waren van hen de minst geschoolde. Dat is nooit een punt geweest; Van Looy meende later zelfs dat hij juist door zijn ‘groen’-heid ‘al spoedig vrienden maakte’.34 Ze deelden vooral iets, een grote passie voor de kunst en behoefte aan serieus onderwijs daarin. Voor Van Looy telde het gezelschap om hem heen zwaar. Zijn naasten zouden altijd grote invloed op hem uitoefenen. ‘Als een vriend tegen me zegt: “je kan ’t”, dan doe ’k het ook.’35 De keerzijde daarvan zou hij evenzeer ondervinden.

Sommigen van zijn medeleerlingen stonden al aan de academie ingeschreven of hadden avondlessen gevolgd toen Van Looy zich er meldde, zoals Jan Voerman uit Zwolle, Piet Meiners uit Oosterbeek en de Amsterdammer Willem Witsen. Maar Maurits van der Valk kwam er pas na hem bij; hij deed in december 1878 toelatingsexamen. Op Van Looys tekening De teekenklas der Rijksacademie, van een groep leerlingen op halvemaanvormig opgestelde banken, draagt er één een bolhoed – en dat zou Maurits van der Valk kunnen zijn.36 ‘Onder de beste dingen in mijn leven is zeker mijn vriendschap met “Looy” geweest,’ herinnerde Van der Valk zich later.37 Ze hadden hun prille schildersverleden en de aard daarvan gemeen. ‘Valk’ had tekenles gekregen van zijn vader, een huisschilder die zelf af en toe een schilderij maakte. Net als Van Looy had hij zich meer naar de kunstzinnige kant van het vak gericht. Hij was ook kort van stuk en in alle opzichten bescheiden, ‘zonder eerzucht’.38 Geknipt dus om in een bootje deze prille ervaringen in de kunst mee te delen. Hij was een buitenmens; het beeld van hem met Van Looy op het water is typerend. Zijn vrienden kenden hem als ‘een groot wandelaar bij dag en bij nacht’ die dan graag over kunst boomde.39 Daarna schrok hij er niet voor terug om een frisse ochtendduik in de Schinkel of de Amstel te maken.

==

==

13. Tekening De teekenklas der Rijksacademie (datering onbekend).

==

Nog jonger (vijf jaar) dan Van Looy was Willem Witsen, die snel zijn beste vriend was geworden. Witsen had veel te bieden, niet het minst een voor Van Looy compleet nieuwe wereld. Hij was een telg van een oude Amsterdamse patriciërsfamilie. Zijn vader was een welgestelde koopman en hun gezin bewoonde een hoekhuis op het Westeinde, tussen de Amsteloever en de Rijksacademie. Willem Witsen was volgens Van Looy ‘een stroeve, knappe kerel’ met een wat aristocratisch voorkomen en tegelijk een gulle en open inborst.40 Hij besefte dat zijn gegoede afkomst en levenswijze verschilden van die van zijn academievrienden, maar vond dat het er niet toe deed. In plaats daarvan liet hij ze erin meedelen. Zo kwam de muziek als brug tussen Van Looy en hem te fungeren. Witsens vader was een groot muziekliefhebber, die Verhulst, Röntgen en zelfs Johannes Brahms ontving en al zijn kinderen muziek- of zangles liet nemen. Willem speelde cello en wist Van Looy daar zeer mee te raken. Het duurde niet lang of hij nam zijn muzikale vriend mee naar huis. Daar maakte Van Looy kennis met Witsens zusters Anna en Cobi en met Coba Muller, de hartsvriendin van de laatste, die bij de familie woonde. Hij zat aan bij muziekavonden van dit gecultiveerde gezelschap en Witsen nam hem ook mee naar concerten in Felix Meritis en elders. Bij de eerste gelegenheid raakte Van Looy tijdens een uitvoering van Beethoven letterlijk tot tranen geroerd. Hij moet zich opgetild hebben gevoeld door wat hij dankzij de Witsens ondervond. Het gebeurde daarna meer: Coba Muller herinnerde zich hem later ‘op Felix, boven achteraan, met je zakdoek over je hoofd en als ’t dan héél mooi was geweest kwam je er onder uit met vochtige, glinsterende oogen, alsof je van ver weg kwam’.41 Dat kwam hij ook letterlijk, sinds zijn vertrek uit het weeshuis.

Voor Witsen en zijn vrienden moet Coba Muller een bijzondere verschijning zijn geweest. Coba had al op jonge leeftijd haar moeder verloren en was later praktisch lid van de familie Witsen geworden. Ze was twaalf jaar ouder dan Van Looy en zeventien jaar ouder dan Willem Witsen. Voor Willem was Coba een soort oudere derde zus, die door haar persoonlijkheid quasi zijn in 1873 overleden moeder benaderde. Toen eind 1882 ook haar vader stierf, was ze wees – net als Van Looy, die zich eveneens in het gezin-Witsen opgenomen voelde. Coba gaf hem wat hulp bij zijn voortdurende pogingen vreemde talen te leren en las met hem de sprookjes van Hans Christian Andersen. Zelf werd hij voor haar een soort hartsvriend. Volgens Willem Witsen voelde Van Looy ‘de intensiteit van Coba’s carakter’ aan.42

==

Witsen en Van Looy werden elkaars grootste vertrouwelingen. In 1880 kwamen ze ook dichter bij elkaar te wonen. Van Looy bevond zich aan de Oudezijds Voorburgwal toch nog altijd een halfuur lopen van de academie en van Witsens huis. Bovendien gingen steeds meer vrienden in de ‘Nieuwe Buurt’ wonen, oftewel De Pijp – de in 1873 gestarte stadsuitbreiding direct achter de Stadhouderskade. In juni betrok ook hij daar een kamer aan de Daniel Stalpertstraat 55, en een maand later een aan de Gerard Doustraat 44, om de hoek.

De bebouwing van dit voorheen maagdelijke polder- en weidegebied was noodzakelijk geworden door de snelle groei van de Amsterdamse economie en bevolking. Een feestelijk karakter kreeg de nieuwe wijk niet. Er kwamen vooral snel aangelegde, goedkope en eenvoudige huizen. Het stratenpatroon was rechtlijnig, grauw en boomloos. Uit de nabije in 1868 geopende Heinekenbrouwerij, die ineens in een woonwijk was komen te staan, zag de student Frederik van Eeden ‘aan alle zijden damp en rook opstijgen’.43 Niet alleen de aanblik was troosteloos: vooral bij oostenwind verspreidde het bedrijf een ‘walgelijke moutgeur’. Bij westenwind was er dan weer ‘een alles doordringende, onontloopbare vetstank’ van een waskaarsenfabriek aan de Boerenwetering, de huidige Ruysdaelkade. De gevoelige Van Eeden hekelde het ‘gemis aan alle schilderachtigheid’ in deze buurt en de ‘brede, eenzame hobbelige straten, waar de wind het stof opjaagt’. Uitgerekend deze waren vernoemd naar Frans Hals, Ferdinand Bol en Pieter Saenredam.

Ondanks dit morsige karakter waren de huren in De Pijp hoog. Daardoor was er al snel een stelsel van huur, onderhuur en gedeelde woningen ontstaan. Vooral studenten, kunstenaars en handarbeiders vestigden zich er, maar ook winkels en uitgaansgelegenheden inclusief prostitutie. Orgels en venters gingen er rond en de Amstel met de befaamde herberg de Beerebijt was nabij. Levendig was het kortom zeker. In weerwil daarvan kon er een curieuze anonimiteit voorkomen, zoals Willem Kloos die later in een brief beschreef: ‘Men loopt er ’s nachts met kannen petroleum over de straat en overdag met een lange pijp en altijd op pantoffels. Niemand ziet naar je om, of vindt dat het niet te pas komt.’44

Hier, aan de Frans Halsstraat, kwamen in het najaar van 1880 ook enkele nieuwe academieleerlingen wonen. De sfeer op de Rijksacademie was toen van dien aard dat zij evengoed snel vriendschap konden sluiten met anciens. Zo groeide een ‘wonderlichting’ die zijn sporen in de cultuur uitdrukkelijk zou nalaten.

Een van deze novices, Jan Toorop, maakte direct indruk met zijn tekenwerk, ‘minder braaf’ en ‘fleuriger en zwieriger’ dan dat van de anderen.45 De in Nederlands-Indië geboren en in Delft opgeleide, wat dromerige en in zichzelf gekeerde Toorop schopte het ook sneller dan de anderen tot de schilderklas. Met hem kwam er bovendien een muzikale kracht bij, want hij speelde meeslepend piano. Daarvan getuigde een andere nieuweling die in hetzelfde huis woonde, Jan Piet (kortweg ‘Jan’) Veth uit Dordrecht. Naar verluidt schaamde Veth zich tegenover de wereldwijze Amsterdammers wat voor die provinciale afkomst. Hij was terughoudend en bescheiden, maar raakte snel nauw bevriend met Van Looy, van wie hij geen dedain te vrezen had. Integendeel: Van Looy keek tegen hém op. Hij herinnerde Veth later aan ‘het kittelende dat iemand uit een lagere omgeving ondervindt, zich in omgang enz. gelijk te voelen met menschen, die opvoeding genoten hebben’.46 Dan was het een kwestie van overeenkomst en sympathie vinden. Van Looy en Veth vonden die bij elkaar: ze deelden al snel hun grote liefde voor taal en poëzie.

==

==

14. August Allebé, ca. 1883.

==

==

15. Willem Witsen, zelfportret 1892.

==

==

16. Jan Veth, 1885.

==

==

17. Coba Muller, geportretteerd door Willem Witsen.

==

Een derde nieuwe waarde in dit bruisende geheel was Antoon Derkinderen, een afgestudeerd onderwijzer uit ’s-Hertogenbosch. Daar had hij al aan de School voor Beeldende Kunsten gestudeerd en die voorsprong betaalde zich uit. In november mocht hij al overstappen van de pleisterklas naar de tekenklas met Van Looy, Witsen, Van der Valk en Meiners. Hij werd in het voorjaar 1881 zelfs al een eigen loge waardig gekeurd.

==

Een vereniging voor de kunst

Derkinderen sloot zich ook bij dit gezelschap aan, en toen ze kort daarna samen een kunstenaarsvereniging oprichtten toonde hij zich direct actief en initiatiefrijk. Op 30 november 1880 kwamen onder meer Braakensiek, Derkinderen, Van Looy, Van der Valk en Witsen daartoe samen bij de gastheren Piet Meiners en Frederik Nachtweh. Gezeten op hun vloer ‘die alle andere vloeren niets in hardheid toegaf’47 bliezen ze hun vereniging leven in. Op suggestie van Witsen werd die ‘Sint Lucas’ gedoopt, naar de patroonheilige der schilders.

In beschouwingen over de jonge kunstenaars van die tijd wordt dit initiatief wel toegeschreven aan een wens eigen keuzes te kunnen maken ten opzichte van gevestigde verenigingen zoals het Amsterdamse genootschap Arti et Amicitiae.48 De werkelijkheid was prozaïscher. Als jongeren konden ze bij die verenigingen gewoon nog niet terecht. Werkende leden van Arti moesten bijvoorbeeld ouder dan 25 zijn. Dat waren op dat moment alleen Van Looy en Dirk Ezerman. Ze hadden kortom geen voorzieningen of mogelijkheden. Volgens een historiek van het (nog altijd bestaande) Sint Lucas hebben ze de eigen vereniging zelfs op advies van de hoogleraren opgericht.49

Witsen werd vicevoorzitter, met Ezerman als voorzitter en Derkinderen als secretaris. De laatste onderstreepte nog eens krachtig dat er tot dat moment ‘niets tot stand werd gebracht’ voor hen. Daarom was het zaak voortaan gezellig samen te komen rond onderwerpen uit kunst en literatuur. Ze zouden serieuzere kunstbeschouwingen houden met beeldmateriaal als foto’s, gravures, prenten en lithografieën en discussie na afloop. Ook muziekavonden door Witsen en poëzielezingen kwamen op het programma. En om de ‘vriendschappelijke omgang te bevorderen’ was het noodzakelijk dat zo veel mogelijk academieleerlingen lid werden, ter meerdere eer en glorie van ‘het eenig ware, goede en schoone’, zijnde de kunst. Die leden kwamen er ook, zoals Eduard Karsen en Jan Toorop in december en Jan Veth en August Le Gras in maart 1881.

Uit de onderwerpen van de kunstbeschouwingen blijkt wat de leden zoal bezighield. Opvallend is hun grote belangstelling voor klassieken als Michelangelo en Rafaël en voor de zeventiende-eeuwse Nederlandse kunst. Contemporaine namen waren vooral die van de Franse naturalisten Jean-François Millet en Jean-Baptiste Corot, met wie Allebé hen had laten kennismaken. Dat gold ook voor de oriëntalist Alexandre-Gabriel Decamps, die door Van Looy werd behandeld.50 Ze liepen niet weg voor nog modernere zaken: toen Corot in een inleiding ‘tegelijk een Griek en de vader van het impressionisme’ werd genoemd, vond noch Van der Valk noch Van Looy dit onnatuurlijk of verwonderlijk. Kunst moest vooruitgaan en kon zich ontworstelen aan oude voorgangers. Anderzijds wees Van Looy instemmend op de traditionele technische voorbereiding die de academie bood. Hij hield een pleidooi voor ‘de noodzakelijke verhouding van de onderdedeelen [sic] tot het geheel in een goede rede, zooals Prof. Thijm ons ook geleerd had’.

Vooral de zeventiende-eeuwers hadden voortdurend hun aandacht. Op 15 juli 1881, de 274ste geboortedag van de schilder, droeg Sint Lucas bij aan de overdracht en feestelijke onthulling van een Rembrandt-borstbeeld in de academietuin. De buste kwam uit het bezit van het Atheneum, een wetenschappelijke instelling die vond dat hij naar een artistieke omgeving moest. En met het oog op de eerste verjaardag van de vereniging opperde voorzitter Ezerman een huldebetoon te brengen aan Bartholomeus van der Helst, met wiens sterfdag hun jaarfeest ongeveer samenviel. Dat mondde uit in een besluit om de verjaardag van Sint Lucas voortaan te vieren met de herdenking van een grote Nederlandse kunstenaar. Die ging dan gepaard met een tentoonstelling van gravures en foto’s uit de eigen collecties en werd gevolgd door een gezellig verlengstuk tot in de kleine uurtjes.

Een jaar later werd Frans Hals zo geëerd. De bestuursleden gingen op 18 oktober in Haarlem diens werk bekijken en legden een lauwerkrans bij een van Hals’ schilderijen in het stadhuis. Haarlemmer Van Looy, inmiddels gekozen tot archivaris van Sint Lucas, hield ’s avonds een lezing en men nuttigde een diner ‘in den geest der oude gildemaaltijden’.51 In de gehoorzaal van de academie was weer een tentoonstelling ingericht, maar ditmaal van kopieën naar schilderijen van Hals. Van Looy zelf had er al verschillende vervaardigd. In 1878 maakte hij een studie van drie handen met een glas naar Hals’ Feestmaal van officieren van de Cluveniersschutterij, waarbij hij de rechterhand verving door een eigen creatie. Ook kopieerde hij toen een fragment van een grote naaktvoorstelling.52

Het heeft er veel van weg dat Van Looy de hand heeft gehad in deze herdenkingen. Meer dan de anderen dweepte hij met Hals en Rembrandt. In een kunstbeschouwing over de Italiaanse en de Hollandse school propageerde hij Rafaël en Rembrandt als hun voornaamste vertegenwoordigers. Rembrandt stak voor hem ver boven de andere zeventiende-eeuwers uit. In diens kunst viel niet te bevatten ‘waar de werkelijkheid begint en de fantasie eindigt’.53 Net als Leonardo was hij ‘schilder, dichter en denker’. En bij een voorlezing veegde hij de invloedrijke Franse kunstcriticus Eugène Fromentin de mantel uit, die beweerde dat Rembrandt de minst Hollandse schilder was. Dat was hij volgens Van Looy juist ‘in merg en been’. Deze visie droeg hij later ook in een examenopstel uit. Hij signaleerde daarin dat de kunst van de zeventiende-eeuwers ‘uit het zich snel ontwikkelende leven zelf, ontsprong’.54 Zij ook zagen hun figuren ‘als menschen en niet om de rol die zij speelden’. Het is een vroege blijk van zijn artistieke preferenties, met de zeventiende-eeuwers als voorbeeld. Etha Fles, die in 1881 aan de academie was gekomen, herinnerde zich hem zo ook ten tijde van de Rembrandthulde:

==

Jac. van Looy had gauw zijn dierbare pijp weggemoffeld, toen de feestredenaar zijn speech begon. Hoe open keken uit zijn blozenden kop de heldere oogen de wereld in! Men kon het hem aanzien, dat hij van jongsaf gewend was den kwast met groote vrijmoedigheid te hanteeren. Als hij op een hooge ladder stond om een karwei aan de kroonlijst van een huis te verrichten, keek hij van die verheven standplaats verder de wereld in dan zijn kornuiten. Hij was ook ontegenzeglijk de eenige van heel die schildersbent, in wien nog een nazaat van onze zeventiende-eeuwers stak, het vlotte omgaan met verf en kwast zat hem in het bloed.55

==

Van Looy was het ook die in november 1881, toen hij als vicevoorzitter een vergadering moest leiden, het nieuws had gebracht van een actie om werken van Hals te behoeden voor vertrek naar het buitenland. Het hofje van Beresteyn in Haarlem bezat er vier en de regenten wilden die aan buitenlandse kunstliefhebbers verkopen. Theoloog en kunsthistoricus Johannes van Vloten had het publiek in de Haarlemsche Courant opgeroepen om geld te doneren teneinde de schilderijen voor Nederland te behouden. De leden van Sint Lucas organiseerden daarop een eigen inzamelingsactie. Eind 1882 werd de verkoop van een van de werken, het portret van regentes Emerentia van Beresteyn, echter alsnog bezegeld. Bitter-sarcastisch stelde Van Vloten vast dat zijn actie door ‘de vaderlandslievende ijver’ van het Nederlandse volk ‘naar waarde beloond’ was.56

Sint Lucas besloot de opbrengst van de inzameling toch aan Van Vloten te overhandigen. Van Looy werd daarmee belast tijdens een van zijn bezoeken aan zijn geboortestad. Daarbij kwam het Haarlemse standenverschil nog eens subtiel aan het licht. Gewapend met de ƒ 341 meldde hij zich in de villa van Van Vloten aan het Florapark.

==

Daar kwam in een voorhal en legde er mijn hoedje op een houten bank, meen ik; [...] om kort te gaan ik werd in de huiskamer ontvangen. Daar zaten de professor, moeder van Vloten en de jongste dochter des huizes, stralende onder de lampeschijn. Me dunkt, ik zie het nog. Ik dronk er thee, kreeg er gul koekjes, lekkere koekjes, praatte en was betooverd. Dat ik slechts weinig een heerige indruk achterliet, bleek me bij het heengaan, doen Dr van Vloten me beeldenderwijze vroeg: ‘zoek je naar je pét?’57

==

In 1872 had hij Van Vlotens boek als tekenprijs ontvangen, en nu kwam Van Looy met hem persoonlijk in contact. Die jongste dochter was de toen veertien- of vijftienjarige Kitty. Net als haar oudere zus Betsy en in iets mindere mate de oudste Martha zou ze Van Looys pad nog vaak kruisen. Diens niet ‘heerige’ indruk zouden de modern opgevoede zussen toen voor lief nemen.

==

Sint Lucas was vooral van richtinggevende betekenis. Voor de leden was het een vaste gelegenheid om onderwerpen en ideeën te delen en te bespreken. Dat had nog niet al te veel om het lijf. De debatten werden te hooi en te gras genotuleerd, bijvoorbeeld met de vermelding dat vragen ‘door het bestuur bij monde van verschillende leden op de meest verpletterende wijze werden beantwoord’. In die fase van hun loopbaan was de vereniging echter een anker voor de leden. De gezamenlijkheid en contributies boden hun ook wat meer mogelijkheden, zoals uitnodigingen voor tentoonstellingen en de aankoop van een ‘hectograaf’, een primair kopieerapparaat met behulp van speciale inkt en gelatine.

Er bestond nog een ander gezelschap in de hoofdstad, MAB (Michel Angelo Buonarotti), maar dat was duidelijk van een andere orde. Van Looy is er slechts een keer op bezoek geweest en Willem Witsen vond het er kennelijk te ‘gezapig’.58 Bij Sint Lucas sprongen de leden bij gelegenheid ook uit de band, daarbij geholpen door de horecalocaties waar ze hun bijeenkomsten hielden.59 Witsen trok na de zomer van 1881 met Piet Meiners naar Antwerpen om er te studeren, maar keerde in het najaar terug en meldde zich toen direct weer bij Sint Lucas. Het was een vaste waarde geworden. In december werd hij zelfs opnieuw vicevoorzitter na een verkiezing waarbij Van Looys hoed als stembus diende.

==

Tussen Parijs en polder