Andrea Bajani

Het boek van de huizen

Vertaald door Manon Smits

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Originele titel: Il libro della case, Giangiacomo Feltrinelli Editore, Milano, 2021

==

© Copyright 2021 ANDREA BAJANI; published by arrangement with The Italian Literary Agency

© Copyright 2022 Vertaling: MANON SMITS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2079 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

In memoriam

A.A.F.

Xaver antwoordde dat linnenkast noch vogel een thuis betekende, maar wel de aanwezigheid van iemand van wie je houdt. Daarna zei hij dat hij nergens een thuis had, of juister: dat zijn voetstappen, zijn wandelingen en zijn reizen zijn thuis betekenden. Dat zijn thuis daar was waar onbekende horizonnen zich aankondigden. Dat hij alleen maar kon leven door van de ene naar de andere droom te gaan, van het ene landschap naar het andere.

==

Milan Kundera, Het leven is elders

1

Huis onder de Grond, 1976

Het eerste huis heeft drie slaapkamers, een woonkamer, een keuken en een badkamer. De slaapkamer van de baby, die we voor het gemak zullen aanduiden met Ik, is eigenlijk een berghok met een ledikant. Het is er wat vochtig, net als in het hele huis trouwens. Het kamertje heeft geen ramen, maar het is knus en dicht bij de keuken. Het gerammel van de vaat, het regelmatige getik van het mes op de snijplank, het water dat langdurig in de gootsteen stroomt – die dingen maken waarschijnlijk deel uit van Iks eerste herinneringen, ook al herinnert hij ze zich niet. Net zomin als hij zich de gedempte plof herinnert waarmee de koelkastdeur dichtgaat, of de schoksgewijze weerstand als die wordt geopend. Dat is de kleine polyfonie van de keuken: percussie van diverse metalen en contrapunten gevormd door aardewerk, waterstralen, koelkastgezoem, de waaier van de afzuigkap boven het fornuis.

Het huis bevindt zich onder het straatniveau. Om bij het appartement te komen moet je via een wenteltrap afdalen naar de eerste verdieping onder de grond, of je neemt de lift. De geur die in de hal van het gebouw hangt, waar een rode loper naar de trap begint, is heel anders dan die in het souterrain, waar de vochtigheid een kelderlucht veroorzaakt. De kelders zijn trouwens ook op dezelfde verdieping als het appartement van Ik, evenals twee massief houten deuren waarachter niet nader gespecificeerde gezinnen wonen.

==

Het Huis onder de Grond ligt echter niet volledig onder het straatniveau. De eetkamer, de keuken, de badkamer en de slaapkamers kijken namelijk uit op twee binnenplaatsen. Woonkamer, keuken en badkamer aan de ene kant, de slaapkamers aan de andere. De binnenplaatsen, of betonnen tuinen, zijn omsloten door een aantal appartementengebouwen van vijf of zes verdiepingen uit de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw.

Als je op de binnenplaats komt kijk je onwillekeurig omhoog. De oma van Ik – van nu af aan Oma – voert elke ochtend dezelfde procedure uit: ze gaat naar buiten, strekt haar hals en kijkt loodrecht omhoog naar de hemel om te kijken wat voor weer het is. Dan gaat ze weer naar binnen.

Binnen in het Huis onder de Grond krijg je het idee dat het altijd bewolkt is. De ramen die uitkijken op de twee betonnen tuinen volstaan niet om daglicht in de kamers te brengen. Daarom doen ze als ze het huis binnenkomen altijd een schemerlamp aan in de gang.

In die duisternis begint Ik zich voor het eerst te verplaatsen. De spullen en de meubels duwen hun schaduwen over de vloer, ze dringen het appartement binnen, overstromen het; ze klimmen op de tafels, op de vensterbanken, op de keramieken fruitmand die altijd op het midden van de tafel staat. Ik leert zich te verplaatsen tussen die schaduwen, ze te vertrappen, erdoor te worden omvergeduwd. Kruipend door het huis verdwijnt hij soms helemaal in een schaduw, of hij laat er alleen een handje buiten, of een voetje, dat dan achterblijft in het licht; Ik wordt in stukken gehakt door de duisternis, hij laat stukken van zichzelf achter op het tapijt.

In het Huis onder de Grond worden de lampen alleen uitgedaan om te gaan slapen of als ze weggaan: dan wordt de ruimte weer overgeleverd aan de duisternis, zijn natuurlijke element. De deur viermaal op slot gedraaid, kabaal op de trap en dan stilte. Op dat moment maken de schaduwen zich in hun geheel los van de spullen, ze gooien zich op de vloer, onderwerpen elke centimeter, veroveren het huis.

==

Op de binnenplaats waar de keuken, badkamer en eetkamer op uitkijken woont Schildpad. Hij leeft voornamelijk weggedoken achter de bloempotten of in zijn schild. Je ziet hem niet vaak uit zijn schuilplaats komen. Alleen als Oma buiten komt rent hij haar onhandig tegemoet over de binnenplaats; hij botst telkens met zijn schild tegen de grond, de immer identieke ritmiek van zijn blijdschap. Oma tilt hem op en praat tegen hem; hij spartelt met zijn vier rimpelige pootjes en ervaart zo een begeleide vlucht tussen die gebouwen die de hemel samenpersen tot een vierkant. Dan kruipt hij weer achter de bloempotten en sleept het slablaadje mee dat Oma hem heeft gebracht en waar hij zuinig van zal eten, het met zijn hoornen bek versnipperend tot het op is.

Schildpad is het eerste dier met wie Ik te maken heeft gekregen in het Huis onder de Grond. Ik is trouwens de enige mens – afgezien van Oma – aan wie Schildpad zich laat zien door zijn kopje uit zijn schild te steken.

Ik zoekt hem op de binnenplaats, hij weet waar hij hem kan vinden: hij kruipt eropaf, steekt met een vaartje de betonnen tuin over, met elke dag een stevigere cadans van zijn knieën. Hun ontmoeting vindt altijd achter de bloempotten plaats. Ik slaat met zijn handjes op het schild van Schildpad, als een opgewonden, feestelijk getrommel. Dat tribale getrommel – Ik zit op de grond, op de zachte troon van zijn luier – is waarschijnlijk het eerste ritueel dat Ik ooit heeft uitgevoerd. Ik slaat de maat op het schild en Schildpad steekt zijn kopje naar buiten.

Schildpad is ook het eerste levende wezen waar Ik een voorbeeld aan neemt: in tegenstelling tot vrijwel alle andere kinderen, die een hekel hebben aan welke groente dan ook, eist Ik op gebiedende toon sla. Ook de manier waarop hij zich verplaatst is totaal veranderd door de schildpad: lange momenten van roerloosheid op de meest verborgen plekken van het huis, gevolgd door onverwachte versnellingen door de gang.

Als de twee zich oog in oog boven de vloer bevinden, moet Ik altijd hard lachen. Dan duwt hij zijn blote voetje naar de snuit van de schildpad en kriebelt met zijn grote teen aan het kopje. De grote teen van Ik en het kopje van Schildpad hebben dezelfde vorm, en daarom is Ik ervan overtuigd dat zijn kopje aan zijn voet zit. Tijdens de eerste jaren van zijn leven heeft Ik dus het idee dat hij een tweekoppige schildpad is. Ik en Schildpad begroeten elkaar via de voetjes van de baby.

Het Huis onder de Grond bevindt zich op een van de zeven heuvels van de stad Rome.

Op de top van de heuvel halen twee soldaten van het Italiaanse leger elke dag een kanon tevoorschijn uit het bastion. Om klokslag twaalf uur schiet het met losse flodders op Rome. De aanwezigen klappen voor dit toneelstukje, het Italiaanse leger dat op zijn eigen hoofdstad schiet. Door de knal barsten kinderen vaak in huilen uit, terwijl hun ouders vergeefs proberen uit te leggen dat het een symbolische betekenis heeft, en wat het verschil is tussen dit en de werkelijkheid. De knal is tot kilometers in de omtrek te horen en beukt zijn schokgolf over het panorama, hetzelfde panorama dat de aanwezigen met hun fotocamera’s onder vuur nemen.

==

In het Huis onder de Grond wonen Vader, Moeder, Zus, Oma. En Ik.

==

==

2

Huis van de Radiator, 1998

De eerstesteenlegging was de aanschaf van de televisie, die nu op een vloer van nepterracotta tegels staat. Het is een huishoudelijk apparaat van beperkte afmetingen – veertien inch, staat op de doos – maar met de macht om mensen neer te halen: Ik gaat op zijn zij op de grond liggen, als een Etrusk op een sarcofaag, en kijkt naar het lichtgevende scherm.

Hij kocht het puur op instinct, miljoenen jaren evolutie van de soort, verworven kennis in combinatie met genen. Aangezien hij nog niet erg thuis was in Turijn ging hij naar de enige zaak in huishoudapparaten die hij kende omdat hij er tien maanden lang elke dag langs kwam met de tram; die ligt in een buitenwijk, dicht bij de oprit van de ringweg, en verkoopt tv’s, mixers, wasmachines en nog veel meer, allemaal in de etalage uitgestald als een landschap van efficiency.

De busreis naar zijn eerste huis als afgestudeerde jongeman werd dus een soort verheffingsritueel. Ik stapte in bus 55 met die Panasonic-doos, terwijl hij zich bij alle reizigers verontschuldigde voor de overlast en de schuld gaf aan de verpakking. Zodra er een plek vrijkwam zette hij de doos daar neer en bleef ernaast staan om hem te bewaken. Bij de twaalfde halte, geteld via het gepuf van de deuren, stapte hij uit, liep driehonderd meter met die vracht in zijn armen en vervolgens vier etages omhoog via de trap.

De blik van zijn huisgenoot – de eigenaar van de woning, een man van tegen de zestig, het toonbeeld van een persoonlijke ondergang – was er een van verholen vreugde en duidelijke afkeuring: hij wil geen kijkgeld betalen, hij wil geen gezeik, maar gaat er wel plezier van hebben. Vanuit de deuropening keek hij toe hoe Ik de televisie uit het piepschuim haalde, op de grond zette en de knop indrukte. Toen de eerste zender werd opgevangen was een goedgeklede omroepster de enige vrouw die ooit in die kamer was geweest.

==

Dat het een tijdelijk huis is blijkt duidelijk uit de afwezigheid van een kast in Iks kamer, ook al is het al anderhalve maand geleden dat hij er binnenkwam. De geopende koffer naast het bed is de ladekast waar hij zijn kleren in legt. Er bestaat trouwens geen echte afspraak of officieel contract tussen hem en zijn huisgenoot. De geldoverdracht gebeurt contant aan het einde van de maand, en verder is de enige voorwaarde dat Ik op dinsdagmiddag tot het avondeten wegblijft want dan heeft de eigenaar zijn wekelijkse sodomie.

Wat de seksuele escapades van Ik zelf betreft – dit is de onuitgesproken kant van de overeenkomst – heeft hij het hele weekend tot zijn beschikking, wanneer zijn huisgenoot de stad uit gaat.

Het zal niet van lange duur zijn, dat is hun beiden duidelijk, net zoals ze allebei beseffen dat het leuker zal zijn om er later aan terug te denken, aan dit samenwonen, dan het is om er elke dag middenin te zitten. Er is dan ook geen ander contact tussen hen dan de verdeling van de schappen in de koelkast en een door discretie gesteriliseerde beleefdheid. Het leven dat geleid wordt is vooral het leven in de slaapkamers. De rest van het huis bestaat niet: het is een blinde keuken – al is er wel een rooster dat uitkijkt op het trappenhuis –, zonder bewegingsruimte en met een tafel waar sowieso maar één persoon tegelijk aan kan eten. En een hal die vrijwel volledig in beslag wordt genomen door een olieradiator, de enige warmtebron. De badkamer is daar recht naast en is de warmste kamer van het huis.

Die radiator is de reden waarom het leven in de slaapkamers met geopende deuren plaatsvindt. Het alternatief is een privacy bij omgevingstemperatuur; maar het is januari, buiten valt de eerste sneeuw, die eerst vergeefs met Kerstmis was beloofd en daarna met Oudejaarsavond. De daken van Turijn zijn wit, ook het station twee blokken verderop is wit geworden, waardoor de fluitsignalen van de treinen die aankomen en vertrekken gedempt worden. Om kort te gaan is privacy klappertanden en twee truien.

==

Daarom heeft Ik de vingertoppen van zijn handschoenen afgeknipt. In de ijskoude kamer verwarmt hij zijn vingers door te tikken op het toetsenbord van de computer die hij van een vriend heeft gekregen, op het nippertje gered uit de afvalcontainer. Het is een oude 286, van een uitgestorven soort die niet meer gemaakt wordt, het scherm is artritisch, krachteloos, het geeft heel weinig weer en ook heel langzaam. Maar het is zijn eerste computer, en dus is er geen kou die de impact kan inperken van wat Ik aanduidt als de Revolutie, de staatsgreep die het doodsvonnis betekende, met schandpaal op de vloer, voor de televisie.

Dat is wat er elke avond te zien is – en later ook ’s nachts – door de ramen aan de overkant van de straat: een jongen bedolven onder de truien, soms met een capuchon over zijn oren getrokken, die koortsachtig op de toetsen van de computer zit te tikken, op een spaanplaatplank die steunt op twee schragen die te hoog zijn voor zijn stoel. Dat alles te midden van de neerdwarrelende sneeuw die het zicht erop vanuit de verte vertroebelt; ervan uitgaand dat er inderdaad iemand zit te kijken.

Wat onmogelijk te zien is, in elk geval, is de kloof tussen Iks gedrevenheid en het achter hem aan strompelen van de techniek; tussen de razendsnelle woorden die hij tikt en de traagheid van het scherm dat langdurig wit blijft, verbouwereerd en afgemat, om ze vervolgens allemaal tegelijk prijs te geven in niet-rechtstreekse uitzending, terwijl Ik de zin allang achter zich heeft gelaten, de handen stil hangend in een peinzende pauze. Met zijn vingers opgeheven boven de toetsen ziet hij de woorden in colonne tevoorschijn komen op het wit, en keurig in rechte lijn voortmarcheren, om zich vervolgens op een nieuwe regel te storten en pas te stoppen als een punt dat zegt. Waarna Ik leest – nu zelf verbouwereerd, en vertederd – wat ze hem allemaal samen, daar voor hem in de houding, in de vrieskou zijn komen vertellen.

==

==

3

Huis van Gezin, 2009

Het Huis van Gezin bestaat uit drie kamers plus keuken. De hal is een halfdonkere ruimte. Een tafeltje rechts van de deur voor het routinematig neerleggen van de sleutels. Op de vloer tegels in een warrig ontworpen geel met grijs granito, die aan het eind uitwaaieren naar de keuken.

De twee kamers die aan de hal grenzen zijn de eetkamer en de slaapkamer van Ik en Echtgenote, allebei met parket. In de woonkamer staat een sobere slaapbank met zandkleurige bekleding. Het is zo’n veelvoorkomend, algemeen model dat je hem meteen vergeet als je hem hebt gezien, alsof hij er niet is. Daartegenover de televisie. Er is verder weinig te vertellen over de woonkamer: er staat een tafel, blad van kersenfineer, vier stoelen keurig gerangschikt aan twee zijden, uit te breiden tot maximaal zes eters.

Achter in de kamer biedt een raam uitzicht op een dakterras aan de overkant van de straat waarop ’s zomers een bejaard echtpaar verschijnt voor zowel de lunch als het avondeten, en dat ’s winters opslagplaats wordt. Achter het dakterras de Alpenboog. Zodra het warm weer wordt doet Ik het raam open, hij brengt er veel tijd door met zijn ellebogen op de vensterbank. Af en toe komt het hoofd van Kind erbij. Soms maar voor even, andere keren blijft ze naast hem staan. Zodra er iemand op het dakterras verschijnt zwaait Kind zonder iets te zeggen; een eveneens zwijgende maar hartelijke hand zwaait terug. Het is een gewoonte die al een hele tijd geleden heeft postgevat, die nooit is getransformeerd tot contact en nooit is uitgemond in een mondelinge groet, maar die nooit minder vriendelijk is geworden. Het is een kwestie die volledig binnen het domein van de handen is gebleven.

Rondom palazzi uit het begin van de twintigste eeuw, hogere middenklasse verdeeld over de straten, banketzaken, zondagse gebakjes, restaurants met gezinnen die smaakvol maar niet te opzichtig gekleed zijn. Op tweehonderd meter het hoofdstation van Turijn.

==

De slaapkamer van Ik en Echtgenote is het grootste vertrek van het huis – zo’n dertig vierkante meter – en is verdeeld in een nacht- en een dagzone. Een tweepersoonsbed met licht houten ombouw beslaat de achterste muur van de kamer naast de balkondeur. Aan weerszijden van het bed staan twee houten kubussen, het ontwerp is dat van fruitkistjes, maar dan gerestyled voor een bemiddelde postagrarische clientèle. Het nachtkastje van Ik is te herkennen aan de slordig opgestapelde boeken die een wankele toren vormen. Een paar exemplaren liggen opengeslagen met het binnenwerk op de grond, als wachtende libellen. Andere libellen liggen verspreid door het huis, op de armleuningen van de bank, op de keukentafel.

De zogenoemde dagzone van de slaapkamer wordt in feite gevormd door het bureau van Echtgenote: voorzien van gekleurde markeerstiften, een mandje met scharen en paperclips, notitieboekjes, laptop en printer. Op het werkblad roze en gele post-its.

De laatste kamer is van Kind.

De matglazen deur is altijd dicht. Door de ruit is weinig te zien, ook niet als iemand dichterbij zou komen, alleen vier stukjes plakband op de hoeken van een vel papier dat vrijwel het hele oppervlak bedekt. Het is een poster waar Kind vanuit haar bed naar kan kijken; van buiten de kamer is alleen de achterkant te zien. Haar kamer is alleen bedoeld als een binnen: het buiten is binnenstebuiten gekeerd, dat is het deel van de wereld waar de naden zitten.

Als ze naar school gaat, blijft de kamer open. Echtgenote gaat er naar binnen om op te ruimen, Ik komt meestal niet verder dan de deuropening maar kan het meestal niet laten om er naar binnen te kijken. Op de vloer datzelfde geel-grijze granito. Het bed staat tegen de muur. Ertegenover een witte kleerkast met twee deuren die helemaal bedekt zijn met stickers, als een laag mos, en een paar foto’s. Een met twee vriendinnetjes, een met Vader van Kind. Op een schap ernaast opgestapelde schoolboeken en een foto van haar samen met Ik, gearmd, die naar alle waarschijnlijkheid is genomen door Echtgenote. Al met al is het intussen een echte slaapkamer, geen babykamer meer.

Ertegenover de keuken, met maar een paar meter granito. Tegen de muur drie kerskleurige modules, boven en onder, duidelijk aangepast aan die ruimte. Het werkblad is gewoon afgezaagd, het snijvlak toont de spaanplaat. In het midden het fornuis, daaronder de heteluchtoven. Ertegenover een kleine tafel met drie stoelen, tegen de muur. Aan de wand hangt een bordje met de week van Kind, verdeeld in de kolommen van de dagen en de regels van de uren.

Buiten een uitzicht op de garages en galerijwoningen van de andere gebouwen. Daarachter de heuvels. Eén keukenmodule is door plaatsgebrek verbannen naar het balkon en wordt als opslag gebruikt.

==

Meer in het algemeen is aan de inrichting duidelijk af te lezen dat het Huis van Gezin in feite bestaat uit twee inboedels die aan elkaar zijn geplakt om een derde te vormen die nog niet bestond. De meubelstukken zijn gemakkelijk te herkennen – welke aan Ik toebehoren, welke aan Echtgenote met Kind –, het is gemakkelijk om met terugwerkende kracht de twee oorspronkelijke appartementen te reconstrueren, de twee levens die aan elkaar zijn gelijmd tot een nieuw experiment.

Daarom brengt Ik veel tijd door in de woonkamer, waar hij aan de tafel zit of op de bank. Dat doet hij vooral als hij chagrijnig is of als ze ruzie hebben gehad, wat overigens niet vaak voorkomt: zijn oude meubilair is zijn ambassade, daar trekt hij zich terug. Op de bank duikt hij vervolgens helemaal in elkaar, hij trekt zijn benen op, zodat zelfs zijn voeten de vloer niet hoeven te raken. Daar blijft hij tot hij zich beter voelt, dan stapt hij ervan af en beweegt zich weer door het huis. Heel vaak echter is het Echtgenote die naar hem toe komt om het goed te maken, en dan doet Ik de deur naar de ambassade open. Hij schuift op, staat haar toe om ook op de bank te komen zitten, heet haar welkom met zijn blik. Als zij opstaat, nadat de vrede is gesloten, zet Ik zijn voeten weer op de grond.

De aanblik van Kind die op de bank ligt te slapen, bijna elke middag, met een wis- of scheikundeboek als kussen en haar potlood op de grond gerold, is een decor waar zijn ogen nog niet aan gewend zijn.

==

==

4

Huis onder de Grond, 1978

Een van de eerste dingen die Ik zich herinnert is Vader die zich dagenlang in zijn kamer opsluit; misschien wel weken.

Het is het begin van de lente, in de twee betonnen tuinen omheind door gebouwen laat de zon zich eindelijk zien. Het is niet veel en van korte duur. Een verschijnsel dat zich twee keer voordoet gedurende de dag. De eerste keer als de zon loodrecht staat, in deze periode rond 12.40 uur: dan stort het zonlicht zich over de tuin, maar het is niet veel meer dan een volle emmer.

De tweede keer komt hij aan het begin van de avond vanuit het oosten, tegen 18.30 uur. Het is maar een dunne straal die zich tussen twee gebouwen door perst. Maar na die opening verbreedt hij zich terwijl hij lager zakt; hij bezet anderhalve meter grond met zijn licht. Op dat moment klinkt er een ritmische percussie: Schildpad maakt zijn opwachting, en komt vanachter de bloempot aanrennen terwijl hij met zijn schild tegen de grond tikt. Hij onderschept de straal vanuit de lucht, als een tennisser. Dan blijft hij stil in de schijnwerpers zitten, met zijn kopje naar buiten.

Als hij geluk heeft kan hij zo de hele tijd blijven zitten zolang er zon is, totdat de straal opraakt en Schildpad langzaam terugloopt. Als hij pech heeft komt Ik eraan hollen – meestal met een kreet – en transformeert Schildpad tot een trommel.

==

Vader blijft de hele tijd in zijn kamer opgesloten zitten; hij komt er alleen uit om naar de wc te gaan, en sluit zich dan weer op. Hij eet niet vaak, en al helemaal zelden met Ik, Zus, Moeder en Oma.

Als Vader er niet is, is de stem die het meest klinkt die van Oma. Onder het eten praat de televisie, die juist zwijgt als Vader er is. Hij praat over een ontvoerde politicus, opgesloten in een appartement en ter dood veroordeeld. Er wordt een foto van de man getoond terwijl hij een krant vasthoudt; dat is om te bewijzen dat de man – op diezelfde dag – nog in leven is.

Aan de foto is niet te zien waar hij is. Achter hem alleen een vlag.

Niemand kijkt of luistert echt naar de televisie. Maar de televisie werpt zijn licht op hen, het is een bundel die zich vanuit de rechthoek van het toestel over de tafel uitspreidt. Alleen Ik blijft er af en toe buiten; hij holt door het huis, soms valt hij, maar zonder te huilen. Hij stopt altijd voor de dichte kamerdeur van Vader.

Dan dribbelt hij weer terug, en als hij in de eetkamer komt ziet hij Moeder, Oma en Zus in het licht van het televisietoestel; daarna gaat hij er ook in, net als Schildpad doet in de late zon. De televisie stort nog steeds de man met de krant over hun hoofden uit.

Het scherm is de ingang van een tunnel die het Huis onder de Grond verbindt met het appartement waar de man gevangenzit. Ik zou erin kunnen passen, maar alleen op handen en knieën.

Zus is er te groot voor.

Moeder en Oma, dat zou geen gezicht zijn.

Ik zou gemakkelijk door de rechthoek van licht passen; hij zou alleen een stuk hoeven kruipen – hoever is onduidelijk – en er dan aan de andere kant uit komen, waar Gevangene met de krant zit.

Maar noch Ik noch de anderen overwegen die optie echt: ze blijven stilzitten en het televisietoestel giet alles wat het bevat over hun hoofden uit. Trouwens, sinds hij de verticale houding heeft getest en vervolgens vast aangenomen, wil Ik niet meer op handen en knieën. Dat doet hij alleen voor Schildpad, maar dat is nog iets van vroeger.

==

Na het middageten gaat Moeder met een bord de kamer in waar Vader zit. Ik loopt achter haar aan, maar blijft op de gang; zij wijst hem iets aan en daarna is de deur dicht.

Even later komt Moeder weer tevoorschijn en praat met Oma terwijl ze de afwas doet.

Het komt ook voor dat Moeder de deur van hun kamer op een kier laat, als Ik haar niet achternaloopt; zo komt het dat Ik een keer zijn gezicht door de kier duwt en ziet dat ze allebei op de bank zitten, Vader met zijn hoofd tussen zijn handen en Moeder naast hem, een eindje van hem af, met de knieën tegen elkaar aan, zonder iets te zeggen.

Aan de telefoon zegt Oma dat haar zoon – Vader – doodsbang is.

‘Hij durft de deur niet uit omdat hij bang is dat ze hem kwaad zullen doen.’

‘Hij heeft iemand geslagen die hij beter niet had kunnen slaan.’

Ze zegt dat je eerst zeker van je zaak moet zijn voordat je stoer gaat doen.

==

De telefoon hangt in de keuken, met een stoel en een tafeltje ernaast. Daarop een schrijfbordje waarop Oma noteert wat ze niet wil vergeten.

Als Oma in de hoorn over Vader praat doet ze de deur bijna dicht, maar Ik duwt hem open omdat je daarlangs moet om Schildpad te gaan opzoeken in de betonnen tuin.

De woorden van Oma vallen op zijn hoofd als hij langsloopt; ze blijven in zijn haren hangen totdat Moeder die – onder luid geschreeuw en protest van hem – gaat wassen.

==

==

##

==

5

Huis van de Woorden, 2010

Het is op minder dan een kilometer van het Huis van Gezin, aan de andere kant van het hoofdstation van Turijn.

Elke ochtend gaat Ik de deur uit, loopt door de stationshal en treedt naar binnen in het Huis van de Woorden.

Het is zeven minuten lopen; acht als hij blijft staan om naar de borden met de vertrektijden te kijken. Op sommige dagen kijkt hij niet omhoog. Op andere wel, en dan laat hij zijn ogen over de bestemmingen glijden. Hij stelt zich voor dat hij in bepaalde steden is die daar staan vermeld. Dan loopt hij verder, dwars door de stroom mensen heen; hij komt in dit andere deel van de stad weer buiten.

Vroeger werd hier geschoten en bleven de mensen in huis opgesloten zitten. Om te slapen werkten alleen oordopjes of een kussen op het hoofd. Of overwegen weg te gaan, met die gedachten in slaap weten te vallen, om er vervolgens te blijven.

Nu wordt er niet meer geschoten. Het dealen is beperkt tot twee straathoeken, in de richting van het viaduct. De rest zijn cafés waar wordt gedronken, de jongelui lachen de hele nacht. Bij elk glas gaat het volume van hun stem omhoog. Om te slapen, oordopjes en kussen op het hoofd. Of het raam opendoen en vergeefs roepen. Of overwegen weg te gaan, wakker liggen piekerend over die gedachte, om vervolgens toch te blijven.

==

Het Huis van de Woorden is op de eerste verdieping van een gebouw uit de jaren dertig van de twintigste eeuw.

Op de begane grond is de etalage van een oude kruidenier; de winkelier heeft pinnen op de vensterbank geplaatst zodat er niemand gaat zitten drinken. Ik bevindt zich precies boven zijn zaak: de koeling van de winkel doet zijn voeten trillen, vooral op zondag, als alles stil is. De rest van de week valt het hem niet op; dan hoort hij vooral het dingdong van elke klant die de zaak binnenkomt.

Elke dag arriveert Ik er kort na de dageraad, en als de zon ondergaat vertrekt hij weer. ’s Winters eerder, ’s zomers tegen etenstijd, volgens het ritme van de zon. Ik wil niet zien hoe het licht ineenzakt en vervolgens sterft.

Tussen de middag gaat hij de deur uit om te lunchen; even een broodje bij een bar of een bord pasta in een restaurantje. Hij praat met niemand; als er een televisie aanstaat des te beter, hij vindt het fijn om in die rechthoek van licht te turen.

Het Huis van de Woorden is een kamer van twee bij vier meter. Er is een raam dat uitkijkt op de straat, en een deur die rechtstreeks op het trappenhuis uitkomt. Iks naam staat niet bij de bel of bij de intercom. Niemand belt aan, want niemand weet dat hij er is. Als ze aanbellen is het omdat ze iemand anders moeten hebben, en Ik doet dan ook nooit de voordeur open.

In het Huis van de Woorden staan een tafel, een stoel en een fauteuil.

Achter het bureau een bordje dat Ik van Echtgenote heeft gekregen: ze heeft er met een krijtje ‘Voor je woorden’ op geschreven. De woorden van Echtgenote, haar heldere, vriendelijke handschrift, geven hem rugdekking.

De muren zijn wit, er is niets aan opgehangen; je ziet oude spijkergaten en de kaders van afwezigheid van wat er vroeger hing. Dat gaat terug naar het vorige leven van het huis.

Ik heeft niets gedaan om die sporen uit te wissen. Vanuit de frames die het licht op de muur heeft gemaakt kijkt het verleden naar Ik, en kan Ik ernaar terugkijken.

De grootste gaten droegen waarschijnlijk een schap. Of twee, parallel opgehangen. Ik heeft geen schappen opgehangen, en ook geen boeken meegebracht. De weinige die hij heeft liggen op tafel opgestapeld, en ze wisselen voortdurend.

Maar hij heeft wel veel opschrijfboekjes; model zakagenda, klein formaat, circa tachtig pagina’s, met grote ruitjes of gelinieerd, dat maakt niet uit. Er liggen witte gumschilfers tussen de blaadjes en op de tafel, die zwart is. Het zijn kleine, lokale sneeuwbuien van geschrapte woorden.

==

Achter de tafel staat een draaibare bureaustoel.

Ik zit geregeld naar het raam gewend, met zijn blik op het gebouw aan de overkant van de straat. Als daar iemand voor het raam verschijnt en zijn kant op kijkt, draait Ik zich om en richt zijn ogen op de computer.

Als hij binnenkomt in het Huis van de Woorden doet hij zijn schoenen uit en zet ze naast elkaar bij de deur. Als het zomer is doet hij ook zijn sokken uit; hij vouwt ze op en stopt ze in de ruimte die in beslag werd genomen door zijn voeten.

Als hij zich uit zijn schoenen trekt en het computerscherm aanzet, verhuist Ik naar een plek waar Echtgenote niet bestaat.

Elke dag grijpt hij het uiteinde vast van het woordentouw dat hij op het scherm ziet, klampt zich eraan vast en daalt af terwijl hij zich met zijn blote voeten afzet tegen de witte muur van zijn monitor, totdat hij onderaan in het licht verdwijnt.

Van wat hij ziet wanneer het licht hem opneemt zegt Ik niets tegen Echtgenote of Kind; hij zou trouwens ook niet weten wat hij moest zeggen.

Hij weet alleen dat hij bij zonsondergang teruggaat: hij grijpt zich vast aan het woordentouw, zet zich weer met zijn voeten af tegen de muur en trekt zich meter na meter omhoog. Totdat hij aan de oppervlakte komt en weer uit de lichtgevende rechthoek van zijn computer in de werkkamer verschijnt.

==

Van wat Ik in die uren ziet, op zeven minuten afstand van het huis waar hij met Gezin woont, is hooguit nog een spoor te zien in zijn blik.

’s Avonds, als hij aan tafel gaat met Echtgenote en Kind, vraagt niemand hem wat er die dag is gebeurd. Echtgenote vraagt alleen hoe het ging en hij antwoordt alleen Goed; daarna hebben ze het over andere dingen.

Echtgenote zou wel meer willen weten, maar ze weet dat juist daarin het grootste gevaar schuilt. Ze weet dat ze niets anders kan doen dan wachten; want op een dag, als alles klaar is en Ik haar zal laten lezen, zal Echtgenote alles begrijpen en herverdelen, in haar herinnering, opgesplitst per avondmaaltijd.

Maar dag na dag kan ze niets anders dan proberen de blik waarmee Ik aan tafel komt te ontcijferen. Proberen te begrijpen of het onherroepelijke zich al heeft voltrokken, of er ergens nog een plekje is overgebleven voor haar. Of dat Ik al naar een andere plek is verhuisd en alleen nog thuiskomt om te slapen.

==

==

6

Huis onder aan de Berg, 1983

Hoewel het een fort is, zit het ingeklemd op de derde verdieping van een appartementencomplex van recente datum. Bij de intercom hangt de achternaam van Ik afgedrukt in hetzelfde lettertype als de andere achternamen op het bellenbord. Het is de derde aan de rechterkant, als je daar met je vinger op drukt ga je met een geluid het huis in: daarbinnen is een gezin dat door Vader wordt opgesloten en dat af en toe door het raam kijkt.

Ik is acht jaar, en als het kon zou hij altijd naar buiten kijken.

De plek is een dorp van duizend inwoners aan de voet van de Alpen. Het is bijna achthonderd kilometer van het Huis onder de Grond, de maximale afstand om nog binnen de landsgrenzen te blijven.

Het gebouw is onderdeel van een wooncomplex waarvan de bouw jarenlang is aangekondigd. Drie mosterdkleurige gebouwen die aan drie zijden om een plantsoen heen staan waarin drie bordjes zijn gestoken met de tekst ‘Streng verboden de perken te betreden’. De vierde zijde is een parkeerplaats van bescheiden afmetingen, te bereiken door een net van geplaveide paadjes die naar de voordeuren leiden.

Het Huis onder aan de Berg bestaat uit een keuken en twee kamers. De kamers liggen links en rechts aan een centrale gang. Achteraan, altijd dicht, de badkamerdeur met facetglas.

De keuken is de eerste kamer na binnenkomst, aan de rechterkant. Daarna opent zich aan dezelfde kant de eetkamer. Het meubilair van beide vertrekken is afkomstig uit een plaatselijke meubelzaak gespecialiseerd in alpiene inrichting. De keukentafel, het dressoir – evenals de bank –, de twee fauteuils en de kast zijn van massief hout met een bloemenpatroon erin gekerfd.

De keuken heeft een klein balkon. Het kijkt uit op een bewerkte akker. Achter de akker de weg, waarvan het asfalt niet te zien is. Rechts is een glimp op te vangen van de begraafplaats, omgeven door een lage, dikke muur, en de toegangslaan met aan weerszijden cipressen.

Aan de linkerkant blazen de schoorstenen van de papierfabriek wolken de lucht in. Hoewel de fabriek topografisch gezien marginaal lijkt, vormt ze wel de longen van het gebied, ze zorgt voor werkgelegenheid. Daarnaast voedt ze het testosteron van de pubers met de afgekeurde exemplaren van pornoblaadjes die naast de afvalcontainers rondslingeren. Op die plek zal Ik ooit zonder veel fantasie te hoeven gebruiken zijn eerste bewuste ejaculatie beleven, een uitbarsting, een schok in zijn onderbuik, zonder dat hij zichzelf ook maar aanraakt.

Maar zover is het nu nog niet, daar moet hij nog een paar jaar op wachten. Voorlopig is de papierfabriek alleen maar rook, knipoog, verbranding, en Ik is een kind dat die rook op de achtergrond ziet aanzwellen. En hij kijkt ook vaak naar de fietsende jongens op de rijksweg, die in groepjes van drie of vier, joelend en opgewonden staand op de trappers, de plaats van bestemming bereiken, met de belofte van foto’s van borsten en geslachtsorganen, vaak bevlekt door een mengeling van regen, modder en sperma. Hij ziet ze ook loom terugkeren – uren later –, terwijl ze de wielen laten zoeven, met stil hangende ketting.

==

De slaapkamer van Ik ligt tegenover de eetkamer. Het is een grote kamer met een goedkope kleerkast met drie deuren. Op het stapelbed, na binnenkomst links, prijkt duidelijk het ingekerfde bloemenpatroon.

Ik slaapt bovenin, beschermd door een massief houten leuning. Elke avond beklimt hij het laddertje en klautert eroverheen. Zus slaapt onderin.

De kamer heeft een balkon dat boven het gemeenschappelijke bloemperk hangt. Daarachter, niet ver weg, torent de berg.

De eetkamer is de kamer van Vader, net zoals de keuken onder de bevoegdheid van Moeder valt, wat duidt op een duidelijke sociale hiërarchie en specialisaties. Vader komt alleen in de keuken om te eten, Moeder alleen in de eetkamer om het bed op te maken.

Na het avondeten verandert die dan ook in een privékamer. De bank ontvouwt zijn tweepersoonsmatras. De fauteuils worden bij het raam geschoven en de televisie wordt aangezet, waar Vader en Moeder vanonder de dekens naar kijken. Wat je ziet als je er na het eten binnenkomt is een normale slaapkamer.

Zo wordt Ik zich bewust van het bestaan van de metamorfose; het universum kan elk moment op zijn kop worden gezet. Ik accepteert dat zijn wereld wordt omvergeworpen of weggevaagd, als Vader daartoe besluit. Hij accepteert het verdwijnen van dingen als een natuurlijk gegeven.

Daarvoor hoeft Ik zich alleen maar terug te trekken in het schild van zijn kamer, over de leuning heen te klauteren, en naar het plafond te gaan liggen staren zoals een schildpad van binnenuit naar zijn pantser kijkt.

==

In het Huis onder aan de Berg zijn geen telefoons omdat Vader rust nodig heeft. Daarom is het altijd stil in het huis, terwijl er in de appartementen boven en onder hen voortdurend telefoons rinkelen.

Eens in de week gaat Moeder met een handvol muntjes de deur uit naar de telefooncel, zo’n driehonderd meter verderop. Op de andere dagen legt ze de muntjes om te bellen apart, in een asbak naast de sleutelbossen. Als Moeder terugkomt van het telefoongesprek, zegt ze dat iedereen de groeten krijgt van Familie.

Het ontbreken van een telefoon is de barrière waar de oproepen van Oma en Familie op stuiten. Het is de plek waar Vader zijn gezin heeft ingemetseld.

Levend ingemetseld is het gezin veilig.

Vader kan rustig uitrusten wanneer hij wil.

Moeder legt het wisselgeld van de boodschappen opzij om te kunnen bellen.

==

==

7

Huis van Schildpad, 1968

Het is geen grote ruimte, maar toch voelt het huis niet krap. Het is ontworpen voor één bewoner, een soort eenkamerflat met het strikt noodzakelijke.

Er is maar één ingang, aan de voorkant.

Van daaruit kijkt Schildpad naar de wereld; en van daaruit trekt hij zich terug.

Aan de achterkant zijn twee raampjes die altijd openstaan, waardoor licht naar binnen komt en waardoor de pootjes naar buiten komen. Verder zijn er openingen aan de beide zijkanten, en achterin nog een kleinere, voor de staart.