Maxim Osipov

Kilometer 101

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2022 MAXIM OSIPOV

© Copyright 2021 Vertaling: YOLANDA BLOEMEN en SEIJO EPEMA

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2080 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Een asterisk (*) in de tekst verwijst naar de aantekeningen.

Sventa

In plaats van een voorwoord

Ter nagedachtenis aan mijn ouders

==

Vnoekovo is het kleinschaligste en het plezierigste vliegveld van Moskou en als je er aankomt, en al helemaal als dat op zaterdagavond om elf uur is, hoef je niet al te veel drukte te vrezen. Stempels in je paspoort, je koffer, alles gaat snel: ‘Waar komt u vandaan?’

‘Uit Vilnius.’

‘Wat heeft u bij zich?’

Niets bijzonders: boeken, kaas. Je hebt de invoerregels niet overtreden: loopt u maar door. Maar bij de uitgang wacht je dan een verrassing: een menigte mannen, dicht opeen. Zo’n massa mensen zou je misschien verwachten als er een vlucht uit Tbilisi aankomt, maar nee, ze zien er niet uit als Georgiërs. Ze dringen zich ook niet op – ‘Taxi! Taxi naar de stad, niet duur!’ Er heerst een wonderlijke stilte, ondanks het grote aantal mensen. Je wringt je door de menigte heen, maar die wordt niet minder dicht, de mensen gaan niet opzij, maar maken je het passeren ook niet onmogelijk – ze staan daar gewoon. Stevige mannen van middelbare leeftijd, baardloos, in donkere jassen en jacks, het is alsof ze je niet zien. Geen onvertogen woord, ze reageren niet als je met de wielen van je rolkoffer over hun voeten rijdt. Als je ze zou knijpen of prikken, zouden ze dan wel bewegen? Ze vormen een onbegrijpelijke, duistere kracht, als in een droom: wie zijn ze, waar gaan ze naartoe – op bedevaart, op hadj? Even navraag doen: waar is hier de bewaking, politie?

Als je aankomt bij de glazen deur blijkt die afgesloten te zijn – daar, op straat, staat ook een menigte, maar een andersoortige, bonter, en van beiderlei kunne. De deur wordt door een politieagent bewaakt, in zijn hand heeft hij een glazen bakje – wat ben je toch traag van begrip! – dat is een altaarlamp: het is Stille Zaterdag, die mensen staan hier zo stil omdat ze in afwachting zijn, weldra zal het heilige vuur arriveren.

‘We wachten op een speciale vlucht uit Tel Aviv.’

‘Rak ze chaser lanoe.’ Dat is al het Hebreeuws dat je kent: ‘Dat ontbrak er nog aan.’

Eén of twee uur later zal de speciale vlucht landen, de autoriteiten zullen voor de televisiecamera’s het vuur aan de mannen overdragen om het in hun lampen door Moskou en de gebieden rond Moskou mee te voeren. Pas daarna zullen alle andere mensen binnen worden gelaten. Daar kan je een mooie reportage over maken, de mensen komen van overal naar Vnoekovo: ‘We komen hier al voor het zesde jaar’; ‘We geloven in het volk en in het land.’

Oké, oké, geen paniek. De politieman gebaart: ‘Door de derde deur kunt u naar buiten.’

Opnieuw je door de menigte heen worstelen, de koffer sleep je achter je aan. Zo eindigt de reis naar Litouwen.

==

‘Welke emoties roept deze plaats bij u op?’ vraagt een journaliste van een krant uit Zarasai in het Engels. Zij is de enige van degenen die naar de bijeenkomst met vertaler Tomas, de uitgever en jou gekomen zijn die geen Russisch kent.

‘Voor mij is Zarasai eigenlijk geen plaats maar een periode. Misschien kan ik ’t het beste zo zeggen: Paradise lost.’

Het meisje kijkt gealarmeerd: ‘U verlangt terug naar de tijd van het communisme en de Sovjet-Unie?’

‘Welnee! Alleen naar de tijd dat mijn ouders nog leefden!’

‘Bent u dan nu voor het eerst in het vrije Litouwen?’

In het vrije Litouwen voor het eerst, inderdaad. Het is prettig om niet het gevoel te hebben dat je een bezetter bent. Je hebt snel even door Vilnius gelopen, dat beviel prima allemaal, maar waar je echt zin in had, dat was hierheen gaan. Je kijkt rond: een nieuwe bibliotheek bij het meer (de hele stad ligt aan de oever), het café met zuilen uit het begin van de jaren zeventig, dat niet in bedrijf is (je kon daar een dagmenu krijgen), de katholieke kerk. Het monument voor het partizanenmeisje (Melnikaitė) is spoorloos verdwenen. En zoals gewoonlijk in dit soort stadjes is de natuur aantrekkelijker dan wat de mensen er gebouwd hebben.

‘Waarom bent u niet eerder gekomen?’

Daar is geen antwoord op te geven, ik haal mijn schouders op. Mijn vader schreef hiervandaan, inmiddels al bijna veertig jaar geleden: ‘Het is rustig hier, conflicten zijn er niet. Zowel thuis als in de stad, waar nu weinig mensen zijn en waar je zelfs op het postkantoor, waarschijnlijk om die reden, beleefd behandeld wordt. Nu en dan voel je je niet die sjofele Moskoviet met een overbelast geweten en zie je de wereld anders – je ervaart de intensiteit ervan.’

En dan is er je eigen dagboekaantekening van vijftien jaar geleden: ‘Ik wil naar Zarasai, waar ik zoveel tijd heb doorgebracht – iedere zomer, jarenlang. Je reist naar allerlei bestemmingen, de plekken waar iedereen naartoe gaat en waarvan je dus ook vindt dat je erheen móét, maar niet naar Zarasai. Dat betekent dat je geen eigen leven leidt.’

Het is hier winderig, puur: het is zandgrond en de mensen hier doen hun best die puurheid in stand te houden. Woest is het hier.

‘Weids,’ glimlacht de jonge journaliste.

Ja. Tijd om afscheid te nemen.

‘Komt u in de zomer weer, en kom dan niet alleen.’

Dat zou niet verkeerd zijn. Maar van degenen met wie je naar Zarasai reisde, zit er een in San Francisco, een ander in Amsterdam, met weer een ander heb je heibel gekregen en een paar mensen, inclusief je ouders en je zus, leven niet meer. Je gaat nu op weg naar het schiereiland, twee kilometer verderop, aan de zuidkant van het meer, de weg weet je nog wel – navigatie of iemand die je de weg wijst heb je niet nodig.

==

‘Hier stond het huis...’* Een stenen huis, met één verdieping. Er is niets van over, het is afgebroken. Na de dood van de eigenaren (daar had je over gehoord) deelden de kinderen de erfenis en verkochten het huis, maar de kopers waren niet tevreden. Het huis werd afgebroken, met alle bijgebouwen, ze maakten het met de grond gelijk. Het was hun plan om zelf iets te bouwen, maar kennelijk was het geld op. Dat is wat de buren vertellen, en ze weten zich zelfs nog iets te herinneren van jullie familie.

Vreemd, het was toch een solide huis. Met een reusachtig balkon, waar indertijd de eettafel naartoe werd gesleept.

‘Nu snap ik wat voor type dat is...’ zei je moeder onbewogen, ‘die gast van jullie, de buurman die op Sergej Rachmaninov lijkt en ook uit Moskou komt, hij vertelde bij de thee dat hij op zijn instituut de partijfunctionaris is.’

Je moeder zei nooit zoveel, zeker niet vergeleken met je vader, maar dit soort ongemakkelijke zaken kon ze er nogal onverhoeds uitflappen. Zij kwam hier alleen in juli en augustus, maar je vader was er op verschillende momenten in het jaar. ’s Zomers woonde hij boven, en ’s winters zo ongeveer hier, waar jij nu staat.

‘Kijk nu, een vogel fladdert naar buiten / door het niets waar ooit een raam gezeten heeft...’

Nee, je hoofd staat nu niet naar gedichten: dat het huis er niet meer is brengt je toch enigszins van je stuk, ook stenen zijn dus vergankelijk. Dat is droevig, hoewel er natuurlijk ergere dingen zijn, en je bent geen Nabokov of Proust. Je loopt wat over het zachte mos tussen de dennenbomen en dan naar het water. Zowel de hoge oude dennenbomen als de dunne boompjes aan de oever en de lage rietkraag – kijk, het is er allemaal nog.

Je herinnert je: het was in het jaar 1978, augustus – bijna vijftien was je toen dus. Met Charitosja, je klasgenoot, je vriend voor het leven, liet je de zeilboot de Dolfijn te water, een al vele malen opgelapte boot van DDR-makelij (toen was dingen repareren nog heel gewoon), met twee zwaarden, voor het voorkomen van afdrijven en een stabiele koers. Jullie voeren af voor een tocht over het Zarasaitismeer – jij aan de fok, Charitosja aan het grootzeil en het roer. Het gaat hoog aan de wind – dat wordt op de rand zitten voor tegenwicht!

‘Vaarwel, mijn moedertje! Mijn liefje, vaarwel! / Ik word matroos van de Baltische vloot!’

Maar een van de zwaarden brak af en jullie kwamen met geen mogelijkheid met de boot de baai uit, de golven dreven jullie naar de oever terug. Om de beurt deden jullie een lusteloze poging om te roeien. Je vader sloeg alles vanaf de vlonder gade: hij was al een paar keer het koude water in gestapt om jullie weg te duwen uit het riet.

Stop. Charitosja heeft een idee: ‘Wat we nodig hebben, dat is een tubetje epoxy. Dan maken we dat zwaard weer vast, dat stomme ding...’

‘Wat nou, epoxy!’ Tot aan zijn middel in het water staand vertelt je vader jullie eens flink de waarheid. ‘Stelletje mafkezen!’ is nog wel de vriendelijkste kreet die er uit zijn mond komt.

‘Een tubetje epoxy’ was in de familie sindsdien de spottende term voor misplaatste ideeën, en de boot zal je als je aan de slag gaat met het archief nog wel tegenkomen bij het filmmateriaal. Begin jaren zestig: de motor die aan de Dolfijn werd bevestigd, de mast die werd verwijderd. Je vader op de achtersteven, moeder aan het waterskiën op de Oka.

Na de dood van je vader was je ongedurig en impulsief, nu is dan de tijd gekomen dit soort verplichtingen op je te nemen: foto’s inlijsten, het archief op orde brengen.

Nu je weet wat er met het huis is gebeurd, ga je er al van uit dat het badhuisje er ook niet meer is – het was een gammel geval van hout. Zaterdag was altijd baddag en op vrijdag haalden jullie water uit het meer en legden het brandhout klaar.

‘Klaar is kees,’ zei jij als tienjarig jongetje tegen Jozas, de grote, magere eigenaar van het huis, met zijn grote, sterke handen die zwart waren van het werk, je wilde graag dat hij je aardig vond.

‘Ja, dat doen ze ons niet na!’ antwoordde hij dromerig.

Jozas rookte sigaretten zonder filter: de geur van een brandende lucifer, al die dingen – je zou ook allerlei belevenissen in het badhuis kunnen ophalen, maar nee, dit zijn reisherinneringen, dit is niet Amarcord.

En dus, geen huis, geen badhuisje, en zelfs de steiger hebben ze door iets smakeloos en stevigs vervangen. Geen plek om te blijven, dit schiereiland, haal Tomas op en ga op weg naar Sventa – maar eerst nog even naar het bos.

==

De medewerkster in de bibliotheek had het uitgetekend: de grote weg richting Degučiai, afslaan naar Dusetos, en daar, na de tweede bushalte, is het aangegeven:

OP DEZE PLAATS KWAMEN ACHTDUIZEND JODEN OM, DIE OP 26 AUGUSTUS 1941 DOOR DUITSE FASCISTEN WERDEN GEFUSILLEERD

==

Het woord ‘Joden’ op de obelisk leek van een ongekende moed te getuigen, in de tijden van je jeugd werd dat woord alleen in bijzondere gevallen gebruikt – Sovjetburgers konden deze mensen niet genoemd worden. Aan de linker- en rechterkant een greppel begroeid met gras, tweehonderdduizend Litouwse Joden liggen in dergelijke graven.

De desovjetisering is ook aan dit monument niet voorbijgegaan: het Russische opschrift is weggehaald. Is dat terecht? Het is niet aan jou om dat uit te maken, maar zelf zou je het hebben laten staan. Nu zijn er twee opschriften, in het Jiddisch en het Litouws:

==

OP DEZE PLAATS HEBBEN NAZISTISCHE MOORDENAARS EN HUN HANDLANGERS OP BEESTACHTIGE WIJZE ACHTDUIZEND JODEN GEDOOD – KINDEREN, VROUWEN EN MANNEN. TER HEILIGE GEDACHTENIS AAN DE ONSCHULDIGE SLACHTOFFERS

==

... in het Jiddisch. In de Litouwse variant staat bij de handlangers een precisering: ‘lokale’.

Onder hen waren er ook die mensen hebben gered. Of die eerst mensen hebben neergeschoten en daarna gered, of zelfs omgekeerd – het is moeilijk te geloven, maar het is wel zo.

Hier heerst een voorbeeldige orde: een hekwerk, een ordelijke stenen rand, op de obelisk een davidsster, op de voet kaarsen, Israëlische vlaggen, kiezelsteentjes, iemand heeft er een klein zelfgemaakt kruis neergezet. Dat was er vroeger niet.

‘Lijden en bewenen,’ zegt Tomas, ‘dat is het lot van de Litouwers.’

Iedereen kent hier de grap dat je laatste echtgenote beslist een Litouwse moet zijn: dan is er iemand die zich om je graf zal bekommeren. Nee, ze zijn niet zoals Mandelstams ‘vrouwen als de klamme aarde’,* veeleer doen zij hun best op een praktische manier het hoofd te bieden aan iedere verschrikkelijke situatie in het leven.

Onderweg naar het hotel: de herinnering aan een van die ‘lokalen’ – een oude man, klein, somber, een jaar of zestig, met een door het drinken donker geworden gezicht, bankwerker was hij, of elektricien. Hij reed op een motor met zijspan en had een paar jaar gezeten. ‘Zet ze tegen de muur, die Polen. Zet ze tegen de muur, die Russen. En de Joden...’ Hij wierp even een blik op je vader. ‘... En de Joden om en om.’

Nu zou men zoiets niet meer hebben gepikt, maar toen kwam hij ermee weg: ja, het waren de bezetters. Žydai – een ander woord voor Joden is er in het Litouws niet. Die oude man zag zichzelf als slachtoffer, op alle mogelijke manieren. Radio Free Europe gaf aan hen, de ‘woudbroeders’,* tot midden jaren vijftig troostrijke boodschappen door: volhouden, mannen, nog even, binnenkort komt er weer een wereldoorlog.

==

Een uitstapje naar Sventa duurde vroeger een hele dag – plaids mee, en eten, boeken, mokken voor de bosbessen, mandjes voor paddenstoelen, een volleybal –, in de auto kon je door de gaten in de bodem het asfalt zien en de versnellingsbak was natuurlijk mechanisch. Wat hebben jullie later je moeder uitgelachen, toen de vrijheid was aangebroken en zij na terugkeer uit Amerika beweerde dat auto’s geen koppelingspedaal meer hadden – dat is onmogelijk! – en zij vervolgens toegaf: jullie zullen het wel beter weten. En wat zou je met je vader nu graag die simpele vreugde delen – die van de perfectie van een auto, ook al is het een gehuurde.

De weg hoef je niet te vragen, daar heb je de navigatie voor. Die komt met de optie Sventameer, Sventes ezers – dat moet je hebben. Alles is nu in het Litouws, op het omslag van je boek ben je niet Maxim, maar Maksimas.

Wat is dit nu, een grens? Ligt Sventa dan in Letland? Natuurlijk, je ging immers naar Daugavpils als je voor iets naar een echte stad moest. Daar stond ooit Lenin naast het station met een bontmuts met oorflappen op, hoe warm het ook was, en er was daar een grote gevangenis. Je had hier de Lit-SSR en de Let-SSR, de grens daartussen stelde niet veel voor. Ja, deze weg ken je, deze grindweg, hier heb je leren autorijden. En dit kwijnende, slecht onderhouden bos. Allemaal bekend terrein: de weg en het bos.

Toeristen komen hier zo te zien weinig, en tot aan het water rijden is niet verboden. Druk is het hier in Sventa nooit geweest – een van de redenen om van deze plek te houden –, maar vroeger was dit een natuurreservaat: kampvuren en auto’s verboden. Verder is alles nog bij het oude: hier het zand, daar een schuit met een zwarte, glanzende, met vette pek ingesmeerde bodem, en daar heb je ook de vermolmde steiger, wat wilde je die graag weer zien. Je probeert eroverheen te lopen en staat ineens tot aan je enkels in het water. Je droogt je voeten af – en kijkt dan om je heen.

‘Wat speel je toch steeds op je trompet, jongeman? / Beter lag je nu al in je graf, jongeman.’* Was het niet hier dat je, verborgen achter die bomen, klanken uit je trompet perste? ‘Le poème de l’extase’, ‘Götterdämmerung’ – jij dacht dat dat getrompetter muziek was. ‘Niet ritmisch, maar wel lekker vals.’ Je vriend de pianist, degene die nu in Amsterdam woont, overreedde je de trompet op te geven en over te stappen op de fluit, een zacht, gevoelig instrument – maar het sprak je niet aan. Een gevoel van geluk associeer je toch met de trompet.

Over de mysteries van het geluk. De laatste brief die je vader schreef eindigt zo: ‘We zitten bij elkaar – we praten of we zwijgen, en het gaat er al niet meer om of ons leven geslaagd is of niet. Soms denk ik: misschien zijn we wel gewoon gelukkig?’ Je probeert Tomas over je ouders te vertellen, maar hoe breng je iets over van het mysterie van een persoonlijkheid? Dat is nog moeilijker dan het vertalen van poëzie.

‘Wie weet wat voor schokkende zaken ons allemaal te wachten staan. Dat geldt voor iedereen, maar voor ons in het bijzonder. We moeten zo leven dat we zo min mogelijk angst voelen.’ Je vader herinnerde zich bijvoorbeeld heel goed hoe hij op een gegeven moment (door de artsenzaak* en dingen daaromheen) zelfs niet aan het allersimpelste werk kon komen en hij eigenlijk bijna op deportatie naar het Verre Oosten hoopte: als ze maar met z’n allen gingen, als zijn dierbaren maar bij hem waren. Zijn brieven droegen een bijna stichtelijk karakter, hij deed altijd zijn best iets belangrijks aan je mee te delen, en voor je moeder was het een manier om haar gebruikelijke zwijgen voort te zetten. ‘Ik heb de dag doorgebracht zoals je dat in de trein doet: wakker worden, in slaap vallen en nietsdoen... Ik klets maar een beetje, in een brief kan je niet zwijgen.’

Nog even bij het water staan, een sigaretje roken, denken aan iets wat heel privé is, een mandarijntje eten. Doodstil is het hier, een rust als op een kerkhof.

En pas wanneer je weer terug bent in het hotel en je op de gewone kaart kijkt, een papieren, begrijp je dat je je vergist hebt. Sventes, Švjantas, Svjatoji, het Svjatojemeer en de Svjatajarivier: die namen kom je aan beide zijden van de grens met Letland tegen. Het Švjantasmeer is het meer dat jullie Sventa noemden en waar je heen wilde. Hoe kan je je nou toch zo vergist hebben? Het verschil zit hem in die haček: voor het Šventas ežeras moet je naar het zuiden rijden, naar Turmantas, en echt niet naar Letland.

En Tomas gaat natuurlijk zeggen: ‘En je herkende het allemaal, Maxim: de weg en het meer.’

Ja, inderdaad.

==

Onderweg naar Vilnius vergelijken jullie je indrukken. Wat op Tomas de meeste indruk heeft gemaakt tijdens de reis was het geraas van de vrachtwagens over de kasseien bij de kerk, de wind en de hagel, terwijl jij daar geen aandacht aan hebt besteed. Dat is vreemd met herinneringen: soms maak je een heel concert mee en het enige wat je je achteraf nog kunt herinneren is dat de dirigent rode sokken aanhad.

Ooievaars en heuvels, veel water, de lucht doet denken aan Hollandse luchten, maar het landschap is expressiever – door de heuvels. Hoe zou je het vinden om hier te leven? Het is de provincie, ja, maar het is hier niet provinciaal, niet erg in ieder geval. Het is gewoon een mooi land dat in Oost-Europa ligt. Langzaamaan zal hier alles goed komen, als er tenminste niet van buitenaf wordt ingegrepen.

‘Toen ik nog een steunpilaar was van de samenleving...’, zo begint een niet zo jonge vrouwelijke kennis van je graag haar betoog. En misschien is ze dat ook wel echt geweest. Ook in Litouwen zijn er mensen die graag de tijd in herinnering roepen dat het Grootvorstendom zich uitstrekte tot aan de Zwarte Zee (hoofdzakelijk dankzij geslaagde huwelijksverbintenissen), maar hier trekken ze uit de grootheid van weleer geen praktische conclusies.

‘U weet niet wat er allemaal speelt,’ hoorde ik zowel in Parijs als in Rome van anti-Europees gezinde Russen. Altijd maar dat gepraat: de mensen hier, die mogen ons niet, en daarginder ook niet. Luister eens, vrienden, als er één plek is waar ze ons niet mogen, dan is het thuis, in Moskou.

‘We moeten zo leven dat we zo min mogelijk angst voelen...’ Toen was je nog geen twintig, nu ben je over de vijftig. Tegen Tomas zeg je: ‘Verbazingwekkend hoe het verleden is teruggekeerd. De zorgen die ik zo’n dertig jaar geleden had, waren dezelfde als die ik nu heb: 1) geen vuile handen maken, geen morele concessies doen, 2) de gevangenis ontlopen, en 3) niet het moment voorbij laten schieten waarop je voorgoed je biezen moet pakken. En er is diezelfde illusoire hoop: dat we op een dag wakker worden en deze hele duisternis ten einde is.’

De omstandigheden nopen ons echter wakker te blijven, steeds om ons heen te kijken, de kop erbij te houden. Je scherpzinnige vriend zal zeggen: vorst Andrej Koerbski* dacht er precies zo over. Voor Koerbski resulteerde alles in zijn overlopen naar Litouwen.

==

‘Ook even bij de vuilnisbelt gaan kijken,’ appt Bóris, je vriend Boretsjka, een groot musicus, violist, hij is onlangs uit Londen hierheen verhuisd. Hij bindt moedig de strijd aan met de Litouwse suffixen – žmogus, žmonija, žmogiūkštis, žmogiškumas (mens, mensheid enz.) – hoewel je in Litouwen, naar men zegt, ook uitstekend uit de voeten kunt met Engels en Russisch. Die tekentjes boven de letters, de hačeks, zijn trouwens een uitvinding van Jan Hus.

Boretsjka wil dat de stad bij je in de smaak valt, hij rijdt je overal naartoe, verontschuldigt zich als iets niet mooi is, zoals die vuilnisbelt bijvoorbeeld – ja, wat wil je! Het leven is niet rijk, maar ook niet te armoedig, en er zijn minder verbodsbepalingen, beperkingen, slagbomen en andere ergernissen dan je de laatste jaren in Moskou gewend bent. Vilnius is mooi: schoon maar niet gelikt. De wijk waar jij bent gehuisvest houdt het midden tussen Serpoechov en Parijs, en de oude stad is heel bijzonder, met een volstrekt eigen karakter.

‘Problemen, die heb je natuurlijk overal,’ zegt de baas van het kunstenaarscafé met een glimlach.

Hij is een man met ervaring, heeft een tijdje in Israël gewoond, in Amerika en ik geloof zelfs ook in Jordanië, en hij weet waar hij het over heeft. Houdt hij er eigenlijk rekening mee dat de geheime dienst (Joost mag weten hoe die hier heet) hem zijn café afneemt en dat hij dan blij mag zijn als hij niet in de gevangenis belandt? Op Amnesty International hoef je in zo’n geval niet te rekenen. Hij is oprecht verbaasd: Nee, zoiets is hier echt niet aan de orde, wat een geluk trouwens dat de Sovjet-Unie uiteengevallen is! Zelf heb je ook van zoiets gedroomd, lang voor Litouwen, toen je een jochie van acht was en Dickens las, The Pickwick Club. Je wist dat er zo’n stad bestond, Londen, in boeken, op kaarten, maar dat je die ooit zou zien – nee jongen, zet dat maar uit je hoofd.

‘Je kan zien dat de auteur niet erg bekend is met de prozatheorie van Viktor Sjklovski,’* zegt een van de toehoorders, niet luid maar wel duidelijk. Een forse Litouwer, hij werkt in het observatorium van Vilnius. Het is moeilijk niet hooghartig te zijn als je in een observatorium werkt.

Gesprekken en lezingen zijn in het Russisch. Voor wie, vraag je je af, moest je boek dan eigenlijk vertaald worden? Het antwoord laat zich raden: voor de schrijver. Dus wie betaalt de hapjes en de drankjes? Dat heb je eerder te horen gekregen, op een andere plek maar om een soortgelijke reden.

Užupis, de wijk van de vrije kunstenaars, met een ludieke eigen constitutie en regering (Tomas bekleedt daarin een belangrijke post): hier ga je je verhaal ‘Objects in mirror’ voorlezen.

‘Houston...’ zegt Ada peinzend. ‘Wij hebben in Vilnius een flatje op de kop getikt, Andrej.’ – Vilnius, redeneren ze, is niet in alle opzichten safe. Maar met een Israëlisch paspoort... ‘Nee maar, ze hebben een Israëlisch paspoort?’

De luisteraars glimlachen en na afloop komt er een Moskoviet naar je toe gelopen, iemand van ongeveer jouw leeftijd, een doctor in de wis- en natuurkunde. Het blijkt dat het flatje waarin je bent ondergebracht van hem is, hij gaat niet zover dat hij je zijn laissez-passer, zijn Israëlische paspoort, onder de neus houdt, maar hij heeft er wel een. Aha, kijk aan, het klopt dus allemaal, je verkoopt geen onzin.

‘Komt u toch vaker hierheen, of blijf hier gewoon. Geloof me, het leven heeft hier veel te bieden.’

Met vrienden praten, nachtenlang, met wijn erbij – graag nog een glas. ‘U weet niet wat er allemaal speelt’, zoiets heb je hier van niemand te horen gekregen. Op je laatste dag in Vilnius begin je bekenden tegen te komen op straat. Vilnius zorgt voor afleiding en vermaak, in de juiste dosering. ‘Hoezo zou ik niet blij zijn als het jou goed gaat?’ Het delen van een gevoel van blijdschap – dat gaat het beste met je ouders. Klaar, ga op je plaats zitten en ga de reis aan, stoel recht, riemen vast.

Een voor een komt er eind aan je dromen – aan sommige omdat ze zijn uitgekomen, maar aan de meeste omdat ze geen nut hadden. Je vader wilde graag dat je doctor in de geneeskunde zou worden – waarom? Of: je wilde naar een mooie begraafplaats gaan kijken aan de Oka, op de andere oever, en je had al van alles afgesproken met de vrouw die daar het beheer voert, maar ineens ging je er anders over denken: ook hier vlakbij, op je eigen oever, was een stille, lieflijke begraafplaats.

Daarginds is veel om van te houden, dat is zeker zo. Maar hier ook, reken maar! Alleen moet je je een weg banen tussen die donker geklede mannen met hun harde blikken die de weg naar buiten versperren – en zo je vrijheid zien te hervinden. Over die lui is alles al gezegd. Koester de herinnering aan degenen van wie je houdt, bijvoorbeeld de priester die al je familieleden begraven heeft.

‘Aristocratie en eenvoud, dat zijn de beste eigenschappen van de Russen.’ Hou dat maar in gedachten, kijk naar het water en denk terug aan Litouwen.

Je zal pas ver na middernacht thuiskomen. Om dan online te gaan en samen met je dierbaren een deel uit het eerste hoofdstuk van Johannes te lezen, van het begin tot vers zeventien – in het Oudkerkslavisch, Engels, Duits en Russisch. Zo zal jouw Pasen dit jaar zijn.

==

Taroesa, april 2017

==

Luxemburg

==

Matthew Ivanov

Engelse opening

Ze zijn op gevorderde leeftijd, maar écht oud zijn ze nog niet: zeventig of vijfenzeventig, en ze vinden het leven nog best de moeite waard. Veel van de deelnemers aan dit toernooi hebben nog een jaar of vijftien, misschien wel twintig vóór zich, maar jonkies zijn ze natuurlijk niet meer – alles ligt vast en is bepaald. Ze hebben het getroffen: ze zijn niet hulpbehoevend, kennen geen geldzorgen, hun leven is gerieflijk en zonder risico. Op een dag zal het met ze zijn gedaan, ieder leven eindigt nu eenmaal in een nederlaag, of simpel gezegd, het eindigt, dat is onontkoombaar, noodzakelijk zelfs, zo is het toch? In ieder geval hoort het er gewoon bij. Over de dood wordt in hun kringen niet gesproken.

Maar for the time being: waarom zouden ze niet bij elkaar komen en een potje schaak spelen? Er wordt overlegd, er wordt wat afgesproken, er wordt geld bij elkaar gelegd voor het toernooi, en zo gaat het ieder jaar. In 1996 in Philadelphia, in 1997 in Providence en vorig jaar, 1998, in het kleine Williamstown in het noordwesten van Massachusetts. Nee, het waren niet de minste plaatsen van hun grootse land – ‘the land of the free and the home of the brave’ zoals het in het volkslied heet – waar de bejaarde schaakliefhebbers zich verzamelden.

Dit jaar was San Francisco aan de beurt, een van de deelnemers had alles geregeld: een pension, een speelzaal. Op de vrije dag zijn ze samen naar de Symphony Hall gegaan en was er een tochtje in de omgeving.

Het schaaktoernooi werd gehouden in de Marineclub, scheidsrechters waren er niet – ze waren zelf zowel toeschouwer, scheidsrechter als organisator. Soms kwamen er mensen een kijkje nemen, veteranen van de Tweede Wereldoorlog, de Koreaanse Oorlog, de oorlog in Vietnam: toen de vorige eeuw ten einde liep werd door Amerika flink oorlog gevoerd: tja, een grootmacht, hè. Twee rijen tafeltjes, zestien deelnemers, alle spelers komen één keer tegen elkaar uit, drie rondes, één rustdag. Het aantal schakers liep in andere jaren wel tegen de twintig, iemand laat verstek gaan, er komen nieuwe mensen bij – betaal de bijdrage en je bent welkom bij de club, zoals dat heet.

Het tikken van de schaakstukken, getemperd licht, nu en dan wordt op fluistertoon even iets gezegd – achter het bord praten is niet de bedoeling. De geur van koffie en geboende vloeren. Roken is natuurlijk verboden en sowieso doet niemand dat: men is zuinig op zijn gezondheid. ’s Avonds worden gezamenlijk de uitslagen ingevuld, wordt bepaald welke partij de mooiste was en deze wordt vervolgens geanalyseerd. De aangename, verfijnde wereld van het schaken.

==

Maar aan alles komt een einde, zo ook aan dit toernooi, en de deelnemers vliegen terug naar huis: naar het noorden, naar Seattle, naar het zuiden, naar San Diego, naar de oostkust. Het afscheid was hartelijk, hoewel het toernooi dit jaar een bijzonder verloop heeft gehad, laten we het zo maar noemen.

Twee van hen reizen naar New York, de vlucht is met enige vertraging vertrokken. De economyclass zit voor zeventig procent vol, in de businessclass zitten maar twee passagiers, die elkaar kennen van het toernooi: Albert A. Alexander, de gewezen ambassadeur in Noorwegen – de titel ambassadeur mag je je hele leven blijven voeren – en Donald, een captain of industry, kortweg: Don.

Albert is gekleed in een lichte broek, een roze overhemd en een blauw single-breasted colbert. Het voorkomen van een diplomaat, de reputatie van een vredestichter. De ambassadeur is een elegante man, knap zelfs. Hij wordt bewonderd, mensen mogen hem graag, als schaker is hij echter middelmatig.

Don heeft zijn hele leven, althans de eerste vijfenzeventig en een half jaar ervan, zoals hij grapt, heel anders doorgebracht: hij handelde in kogellagers. Wij Angelsaksen houden van understatement: Don was een absolute topper, de schrik van zijn concurrenten, met fabrieken in Maleisië, Zuid-Amerika en andere verre oorden. Andere gepensioneerden zoals hij struinen in lange shorts en met een achterstevoren gedragen honkbalpet langs de citadellen van de Europese beschaving – clowns die de spotlust wekken van de mensen om hen heen. Zo niet de stevig gebouwde Don, een van de sterkste spelers van het toernooi, en de vaste penningmeester. Ondanks zijn niet geringe lichaamsgewicht gaat hij iedere ochtend joggen.

Waar praten de twee heren over? Het is zonder meer duidelijk dat ze over veel onderwerpen – bidden op school, het homohuwelijk, verkoop van wapens, wat hebben we nog meer? – verbod op abortus, de doodstraf, de hervorming van het zorgstelsel – dat ze op al die punten heel verschillend denken. Democratie is de slechtste regeringsvorm, maar iets beters is nooit bedacht – deze paradox hangen beiden met overtuiging aan, vooral de diplomaat. Maar wat vooropstaat: Albert én Don hebben hard gewerkt, zowel voor hun gezin als voor Amerika.

Dit net afgelopen toernooi is niet alleen voor Don en de diplomaat, maar voor iedereen een nogal deprimerende ervaring geweest. Dat kwam door twee nieuwigheden: de ene met ‘a’ en de ander met ‘aj’: de I van Ivanov. Waar zullen we eens mee beginnen? Met de ‘a’ maar: alzheimer. Die arme Jeremy Levine, een geweldige kerel, de hoeder van tradities, was duidelijk niet meer de oude. Godzijdank was hij nog niet vergeten hoe de stukken zich over het bord bewegen: de openingen speelde hij overtuigend, op de automatische piloot, maar daarna liep het helemaal mis. Zijn tegenstanders wendden hun blik af en haastten zich remise voor te stellen. Na tien, twaalf zetten, was het: ‘Remise, Jeremy?’

Hij is altijd een vriendelijke man geweest en nu speelt er voortdurend een vaag, wat verlegen lachje om zijn lippen. Eerlijk gezegd is de omgang met hem tamelijk ongemakkelijk: een grijs kind, nu en dan herkent hij nog iemand, maar iedereen begrijpt: dat is binnenkort ook afgelopen – alleen is nog niet duidelijk wanneer, de ziekte van Alzheimer ontwikkelt zich onvoorspelbaar.

‘Mij herkende hij nog,’ verzekert de ambassadeur.

Don heeft geen gevoel voor dit soort zaken: ‘Het zal wel.’

Waar hij zich over opwindt, dat is niet Jeremy – zo’n ziekte, daar doe je niks aan – maar Caroline, Jeremy’s vrouw: een schaakclub is geen liefdadigheidsinstelling. En zij, die Caroline, was wel érg aanwezig: ‘liefje’, ‘schat van me’. Zo noemt ze Jeremy. Caroline week geen moment van zijn zijde: of het nu bij het schaken was of voor het verschonen van een luier.

‘Zij heeft altijd al de touwtjes in handen gehad. Maar met een computer omgaan, dat heeft ze nooit geleerd. Moet je je voorstellen, Al, ik moest haar gewoon per post een brief sturen.’

Caroline gelooft dat de aanwezigheid van haar echtgenoot in schaakkringen het proces van het dementeren vertraagt. Ze beweert dat Jeremy vrijwel terug is op het niveau van een jaar eerder.

‘Dat hebben wij dan toch maar mooi voor elkaar gebokst,’ zegt Don grinnikend. ‘Dan was deze verre reis niet voor niets.’

Ze krijgen een maaltijd. Het gesprek kabbelt voort.

‘Als je geen benen hebt moet je niet gaan skiën,’ verklaart Don. ‘Al die Olympische Spelen voor invaliden, dat vind ik echt niks.’

‘Tegen mij mag je zoiets zeggen, Don, maar ik zou het voor een breder publiek maar niet herhalen.’

Hoe het ook zij, een oude makker uitsluiten van het toernooi, dat is onmenselijk. En überhaupt – de ambassadeur zet zijn woorden met een gebaar kracht bij – het proces is interessanter dan het resultaat. Ja, verbaast me niks, denkt Don, met dat niveau dat jij de laatste jaren laat zien...

‘Don, heb jij ook remise gespeeld tegen Jeremy?’

Ja, inderdaad. In strijd met zijn eigen opvattingen.

==

Vliegen kent een eigen logica wat betreft het afbreken en hervatten van een gesprek. Na de maaltijd worden de heren op leeftijd een beetje slaperig.

Is het oké, vraagt Don, als hij even een dutje doet? En daarna moeten ze het over de ‘I’ hebben, Ivy, de Rus Ivanov – lastige kwestie, er moet een beslissing genomen worden. Don doet zijn ogen dicht, trekt het gordijntje naar beneden, even rust in de kop. Daar, voor zijn geestesoog, bewegen schaakstukken over een bord, ze verslinden elkaar, de klok tikt: iemand wint, een ander verliest – alles is rechtvaardig in de wereld waarin Don zou willen leven.

De ambassadeur is ook een beetje aan het dommelen. Onder het vliegtuig ligt Amerika, het land van de onbegrensde mogelijkheden, de toonaangevende leider van de westerse beschaving. Weldra, zo weet de ambassadeur, zullen andere landen zich aansluiten, en hoewel de hem zo dierbare Europese charme natuurlijk bezig is te verdwijnen, wordt het leven op aarde steeds humaner en beter. Hun toernooi is een goed voorbeeld van hoe mensen zelf op een verstandige manier zaken kunnen organiseren. Zulke initiatieven – belangeloos, eerlijk, zonder conflicten – zijn een zeldzaamheid in de huidige wereld. Beter dan welke politieke partij of maatschappelijke beweging ook. De ambassadeur heeft in zijn leven veel zware en onaangename zaken en veel politiek gezien, door schade en schande is hij wijs geworden.

De service in de first class is eigenlijk een beetje overdone. Of de heren een dessert willen? Chocolademousse? Don wil niet. Mousse, wat is dat? Iets als gelei of zo? Don houdt niet van gelei, hij houdt niet van dingen die trillen.

‘Daarom had ik ook problemen met vrouwen.’ Don lacht er zelf het hardst om.

Ja hoor, grappig. Hij, de ambassadeur, heeft zijn hele leven van één vrouw gehouden, zijn echtgenote – Don ook natuurlijk. Maar ooit, toen ze nog op de universiteit zaten... Ach ja, op de universiteit was iedereen polygaam.

Het vliegtuig schokt, slapen lukt niet. De riemen moeten weer vast. Beneden is een grote rivier.

‘Zou dat niet de Missouri zijn?’ probeert de ambassadeur.

‘Natuurlijk is dat de Missouri,’ bromt Don, hij heeft jaren in de Midwest gewoond.

De ambassadeur maakt – elegant, zoals alles wat hij doet – een handgebaar: O ja, dom van me. De Midwest is het domein van Don, hij, de ambassadeur, woonde uitsluitend in het oosten, Washington, New York.

==

Het wordt tijd om het eens over die Rus te hebben, over Matthew Ivanov, Ivy dus. Zo noemde Caroline hem, de vrouw van de arme Jeremy: ‘Poison Ivy’ – een giftige plant, een klimopsoort die heel sterke allergische reacties oproept.

‘Heb jij Poison Ivy al gehad?’ informeert ze bij iedere speler.

Ja hoor, hij heeft tegen iedereen gespeeld – en hoe! Matthew Ivanov, de nieuwkomer, heeft het toernooi gewonnen. Vijftien partijen, veertien keer winst en één keer remise. Wat sommigen dwarszat was niet het prijzengeld – de winnaar kreeg alles – maar de houding van de Rus tegenover het schaakspel en tegenover de andere spelers.

Er is niemand die een gesprek met Matthew heeft gevoerd. Voor de partij een handdruk, ‘Hi’, en aan het eind ‘Proficiat’. Dan knikte Matthew, hij gaf een hand en weg was hij. Aan de avondlijke analyses deed hij niet mee, laat staan aan de excursies. Gisteravond bij het diner nam hij zijn cheque en het ingelijste certificaat in ontvangst – Bedankt iedereen! – en hij vertrok. Wat zou hij met dat certificaat hebben gedaan? Grote kans dat hij het heeft weggegooid.

‘Al, wat denk jij, houdt hij eigenlijk wel van schaken?’

‘Het schaakspel houdt in ieder geval wel van hem. Meer dan van ons, Don. Heb je mijn partij tegen hem gezien?’

Nee, die heeft Don niet gezien.

Albert zucht: als je met iemand speelt die sterker is dan jij, trek je je daar vaak aan op. Maar in het duel met Ivy was het na de negende zet eigenlijk al met hem gedaan. Als je stelling slecht is, heeft geen enkele zet nog nut.

‘Waar is die Rus ineens vandaan gekomen?’ Dat zou Don wel eens willen weten.

De ambassadeur haalt zijn schouders op: ‘Hij is een emigrant. Die mensen hebben het hier bij ons naar hun zin.’

‘Jazeker. Op onze kosten.’ Don vindt het maar niks. ‘Amerika is het meest vrije land ter wereld. Té vrij.’

‘In Europa heb je ook landen die vrij zijn,’ zegt de ambassadeur met zijn aardigste glimlach verzoenend. ‘Voor hun eigen mensen en voor hun bondgenoten.’

Don is nooit in Europa geweest. Dat vindt de ambassadeur maar vreemd.

‘Zou je me het aanraden? Hoezo dan?’

Hoe moet je dat nou uitleggen? Je hebt er van die bijzondere plaatsen.

‘En jij, Don? Hoe lang heb jij het uitgehouden tegen Ivy?’

Ten eerste, het was zijn eerste partij op het toernooi. Ten tweede, Ivy speelde met wit. Ten derde, voor zijn eerste zet dacht hij twintig minuten na.

‘De klok loopt, tegenover me zit een onbekende jongeman. Hij zit na te denken. Zijn hoofd voorovergebogen, zijn ogen kan ik niet zien. Wat is dat – wil hij mij belachelijk maken?’

‘Nee, ik denk: een serieuze benadering van het spel. Hij zat erover na te denken of hij in de stemming was om aanvallend te spelen of om jou met positioneel spel te verslaan. Ivy is een echte meester.’

Uiteindelijk zette de jongeman C4. Engelse opening. Don antwoordde met E5.

‘De omgekeerde draak?’ oppert de ambassadeur tevreden.

Don knikt. Alles liep volgens het boekje.

Hij noemt in rap tempo de verschillende zetten.

‘Ken je die opening?’

‘Jazeker, natuurlijk.’ Die kent de ambassadeur wel.

Don gelooft er niets van. Als directeur van een onderneming heeft hij heel wat problemen kunnen voorkomen omdat hij aanvoelde wanneer iemand loog. Hij begint steeds geagiteerder te raken: ‘Ik ben bereid stukken te offeren, maar dan wil ik wel wat terug hebben voor die offers! Maar nee, hij voert de druk steeds meer op, hij speelt als een automaat! Ik ben vijfenzeventig, ik kan niet calculeren zoals hij! Een echte meester, zeg jij! Jij ziet hem wel zitten, dus.’

‘Tsja, hij...’ De ambassadeur doet alsof hij zoekt naar het juiste woord, dat hij natuurlijk allang paraat heeft. ‘Hij heeft een soort...’

Schwung, wil hij zeggen, maar Don onderbreekt hem: ‘Zeg maar gewoon: hij is een avonturier. Ik heb het nagegaan: er bestaat geen schaker met de naam Matthew Ivanov.’

‘Don, zij hebben een ander alfabet. Weet je het nog, op die T-shirts: CCCP?’

‘Nee, die CCCP van jou aast op ons geld, dat is het!’

‘Ons geld? Waarvoor?’

‘Wat is dat nou voor vraag, Al.’

Wordt hij ook een beetje warrig? denkt Don. Net als Jeremy?

Als ze op ons geld uit zijn, denkt de ambassadeur, waarom hebben ze tijdens de perestrojka hun belangen dan zo verkwanseld?

‘De Russen hebben in deze eeuw veel geleden,’ zegt de ambassadeur peinzend.

‘Hij ook, denk je?’

De ambassadeur gaat verder: ‘Ik moet deze informatie misschien niet met je delen, maar een aantal jaren geleden hebben de Russen hun buitenlandse belangen voor een bedrag van één miljoen, ja echt, voor een bedrag van een miljoen keer minder verkocht dan wij bereid waren hun te geven.’

Beiden zwijgen ze, enigszins van hun stuk gebracht. Don vanwege de omvang van het bedrag – tjonge zeg, een miljoen keer minder! – een één met zes nullen, wat een mogelijkheden! En de diplomaat omdat hij Don dit allemaal heeft verteld.

‘Ik begrijp,’ verbreekt de ambassadeur de stilte, ‘dat ons toernooi beschermd moet worden. Zouden we het prijzengeld moeten afschaffen?’

‘We zijn geen liefdadigheidsinstelling, Albert. We hebben niets tegen sterke spelers, echt niet. Maar die moeten zich wel een beetje netjes gedragen.’

‘Dus,’ zucht de ambassadeur, ‘er zou een reglement moeten komen, regels en voorschriften. Niet zoals het nu is: de winnaar krijgt alles, maar’ – hij geeft met een handgebaar verschillende niveaus aan – ‘achtduizend, vijfduizend, drieduizend dollar. Eerste, tweede, derde plaats.’

‘Ja, dat moet zeker,’ knikt Don. ‘Geloof me, de volgende keer komen er drie van dat soort lieden als die... die Ivanov. Uit die fijne CCCP van jou.’

Don heeft gelijk: natuurlijk, hun kindje, hun onderneming, het toernooi, loopt gevaar. Als er ergens regels voor moeten worden opgesteld... Tegenwoordig is dat overal het geval, zelfs in het gezinsleven. Don en hij delen het leven met hun bejaarde echtgenotes zonder allerlei huwelijkscontracten. Ze moesten maar eens een ontmoeting met zijn vieren regelen in New York, en dan samen naar de Carnegie Hall gaan of naar de Yankees... En hen daarna thuis ontvangen, dan kan hij ook zijn collectie laten zien. De ambassadeur verzamelt uilen – van porselein en van aardewerk. Hij heeft ook een paar geweldige opgezette exemplaren. De uil is het symbool van de wijsheid.

‘De Don is de meest geliefde rivier van de Russen. Misschien kan dat je enigszins met ze verzoenen. De stille Don,’* zegt hij vergenoegd, ‘voor die roman kreeg de schrijver de Nobelprijs. Maar jij bent helemaal niet stil, Don.’ De ambassadeur knijpt zijn ogen half dicht en tuurt door het raampje; wat hoopt hij daar te zien?

==

En dan gebeurt er iets. Achter hen, op de plek waar zich in de eerste klas het toilet bevindt, klinkt rumoer. Een jongeman loopt er snel door het gangpad naartoe en doet de deur dicht. Een stewardess kijkt schuldbewust naar de passagiers en haalt haar schouders op: Ja, die dingen gebeuren. De andere toiletten zijn kennelijk bezet, er is iemand die nodig moet en hup, hij struint zo door naar de eerste klas.

Even daarna, te snel eigenlijk, klinkt het geluid van water, de jongeman komt het toilet uit, en Don en Albert zien dat het Matthew Ivanov is. Bij het zien van zijn recente tegenstanders glimlacht hij – hij heeft heel witte tanden, maar zijn glimlach is toch enigszins nerveus en meelijwekkend.

Zowel Don als de ambassadeur gebaren wat en Ivanov gaat op een stoel aan het gangpad op de tweede rij zitten, schuin naast hen, hoewel hij aanvankelijk even leek terug te deinzen – het is duidelijk dat hij geen zin had in een ontmoeting met die oude heren maar vond dat zomaar weglopen ook niet kon. De enige die in staat was tot een uitnodigend gebaar was de ambassadeur, Don niet, en de stewardess natuurlijk ook niet. Die deed een poging de ongenode gast terug te jagen, naar de staart van het vliegtuig, maar toen ze merkte dat hij kennelijk een bekende was van haar protegés zag ze daarvan af. Als de jongeman zich al agressief gedragen had, dan was dat alleen jegens haar.

Waarom kan hij eigenlijk niet in zo’n comfortabele brede stoel zitten? Dat is het eerste dat hij vraagt.

Omdat hij een ticket heeft voor de economyclass, antwoordt de stewardess.

Wat dan nog? Hij stoort toch niemand? Hij doet toch geen afbreuk aan het comfort van anderen?

Nee, zegt de stewardess, dat zou onrechtvaardig zijn, onjuist. Niet rechtvaardig ten opzichte van anderen die in de economyclass zitten, en vooral ten opzichte van degenen die een ticket voor de businessclass hebben gekocht. Niet rechtvaardig en immoreel.

‘Immoreel!’ Waarom zegt de jongeman dat met zoveel genoegen?

‘Meneer Alexander,’ – hij wendt zich tot de ambassadeur – ‘wat vindt u er nou van?’

De oud-ambassadeur haalt zijn schouders op. Dat gebaar is op verschillende manieren uit te leggen.

‘Het is duidelijk dat het niet de bedoeling is, maar immoréél?’ De jongeman is geagiteerd. ‘Herinnert u zich dat van de knechten in de wijngaard: “Is uw oog boos omdat ik goed ben?” Ambassadeur, kent u die tekst?’

Don, die zich tot nu toe niet in het gesprek heeft gemengd, slaat met een flinke klap op het tafeltje: ‘Mevrouw heeft gelijk. Het is niet eerlijk, het is onjuist.’ Hij is rood aangelopen, opgefokt, zoals in de tijd dat hij kogellagers verkocht.

De jongeman staat op. De ambassadeur voegt hem droogjes toe: ‘We hebben respect voor uw schaaktalent, Matthew, en we zouden het op prijs stellen de kennismaking voort te zetten. Alleen is dit niet het geëigende moment.’ Hij doet zijn best een glimlach te produceren: ‘Ik zou wel willen dat mijn Russisch zo goed was als uw Engels! U hebt uitstekende docenten gehad.’

‘Buitengewoon, ja,’ antwoordt de jongeman. ‘En ook buitengewoon goede lesboeken. Ik herinner me zoiets als: “Wat hoor ik voor geluid in de kamer hiernaast? Dat is opa die zit te eten.”’

Albert is een ervaren diplomaat en hij weet hoe je een slag moet pareren. Hij zoekt naar het juiste antwoord. Maar antwoorden hoeft niet meer, de jongeman is al weggelopen.

==

Na het vertrek van hun gast proberen de oude heren de draad van het gesprek weer op te pakken.

Don vraagt: ‘Wat was dat voor tekst, over die wijngaard?’

‘Het is een gelijkenis. Uit Mattheüs, geloof ik. Mattheüs – Matthew! Verdomd!’

Ze zijn toch flink van de kaart door het voorval. Ze zijn nu eenmaal niet meer de jongsten.

‘Hoe kom jij aan die kennis van de Schrift, Albert?’

‘Of je het nu wil of niet,’ antwoordt de oud-ambassadeur, ‘wanneer je als diplomaat werkt heb je dat soort kennis nodig om je goed te kunnen presenteren.’ Geleidelijk aan wordt hij weer zijn charmante oude zelf.

Het vliegtuig begint te dalen en zet de landing in. Even later is de machtige vrouw met boek en fakkel, het Vrijheidsbeeld, door het vliegtuigraampje te zien. De ruggen van de stoelen staan weer recht.

‘God mag weten wie er allemaal op onze kosten leven,’ zegt Don nog eens, terwijl hij over de schouder van zijn buurman naar het standbeeld kijkt.

De ambassadeur kijkt ook naar het reusachtige beeld van de vrouw: zij heeft niemand nodig, angst kent ze niet.

Don vraagt: ‘En jij, Albert, welke religie hang jij aan?’

Ineens met iets van treurigheid antwoordt de diplomaat: ‘Ik geloof niet in God.’ ‘Sir,’ voegt hij er om een onduidelijke reden aan toe.

==

==

Eén-één

==

‘Anatoli Vladimirovitsj!’ Ik begreep niet meteen wie me opbelde, want met deze voornaam en vadersnaam werd ik voor de laatste keer een jaar of twintig geleden aangesproken, en toen was het voornamelijk door de politie.

‘Met Matvej,’ hoor ik. Een beetje warrig legt hij uit hoe hij aan mijn nummer komt.

‘Ah, je bent de zoon van...’

Ja, inderdaad, de zoon van.

De jongeman is behoorlijk van slag: op de een of andere manier hebben wij nu al niet aan zijn verwachtingen voldaan. Als je emigreert, verlies je niet je vaderland, maar het buitenland zoals je je het had voorgesteld – dat is althans zoals ik het ervaren heb.

Ik vraag Matvej hoe het met zijn vader gaat.

‘Gaat wel,’ zegt hij, ‘hij leeft nog.’

Ik nodig hem uit – en hij komt.

==

We zitten in het appartementje dat ik huur in Stanyan Street, bij het park. Tegen de wand staan dozen. Heel mobiel zijn wij hier. Amerikanen zijn een mobiel volk.

Kort geleden is er een boekje van me verschenen, De kunst van het leven, de visie van een psycholoog. Ik heb het op eigen kosten laten drukken. Het is zelfs gerecenseerd, ik werd uitgenodigd op de universiteit, er werd me een vaste aanstelling beloofd. Het is, op zijn zachtst gezegd, niet de meest bekende universiteit en ik ben niet echt gek op het werken met studenten, maar je moet de kansen grijpen die je geboden worden.

Matvej moet ook niet weglopen voor de realiteit.

Hij knikt lusteloos. Zijn vader had dat niet, dat lusteloze. Heeft hij dat van zijn moeder? Op de een of andere manier ben ik wel geïnteresseerd in deze Matvej. De laatste tijd ga ik maar met weinig mensen om.

Hij heeft een diploma van het Maurice Thorez, het instituut voor vreemde talen – ach jee, met die vreemde talen zal je hier weinig indruk maken, met Engels al helemaal niet. Maar hij heeft een sympathieke glimlach, dat wil wel eens helpen. Ik herinner me niet dat zijn vader een bijzondere glimlach had. En zijn moeder herinner ik me helemaal niet.

Leuk, zo’n glimlach, maar het is niet voldoende.

‘Zou je niet willen leren programmeren, Matvej?’

‘Het zal wel moeten, denk ik,’ zegt hij.

‘Ik zal een paar mensen voor je bellen.’

Hij knikt. ‘O ja, en mijn achternaam is Ivanov. Hier zeggen ze “Ajvanov”.’

De achternaam van zijn moeder? Hij schudt van nee, dat niet nee. Aha, interessant. Dus hij heeft zijn naam veranderd. En waar woont hij? ‘Hier in de stad,’ zegt hij.

‘En waar precies?’

‘25th Avenue, daar...’ Hij aarzelt.

‘25th Avenue is lang. Zit je soms in de wijk Sea Cliff?’

Ja, ik begrijp het al. Bij Márgo-Margó zeker? Goed geraden?

==

Niet Margarita of Rita, maar Márgo, Margó, Margosja, één variant van de naam was niet genoeg. Zelf vindt ze Márgo het mooist, met de klemtoon op de eerste lettergreep. Een glamourvrouw: perfecte huid, geen rimpeltje te zien, haar haar zit altijd zoals ze wil en ze kleedt zich fantastisch, niemand hier die er zo bij loopt als zij. Ze zal wel over de veertig zijn, als ze niet al vijftig is.

Toen ze hier nog maar net was, zij met haar man, waren er boze tongen, vooral van vrouwen, die beweerden: gewoon zo’n verwend Leningrads vrouwtje, meer is het niet. Maar nee, Margo is niet zomaar een vrouwtje, ze is een fenomeen. Ze heeft veel mensen hier geholpen en gesteund, maar nooit op een claimende manier, dankbaarheid verwachtte ze niet, ze kon goed loslaten, dat is ook een kunst in het leven. Zelf had ik ook wel eens nader met haar willen kennismaken, maar het is er nooit van gekomen.

En op welke manier kent Matvej haar? Zijn ze heel close, zogezegd? Nee hoor, grapje.

Hij reageert er niet op. Hij zegt: ‘Via gemeenschappelijke kennissen, van mijn moeder.’

Ja, een belangrijke precisering. En natuurlijk, je moet toch ergens wonen, de eerste tijd. Margo is niet de slechtste optie, verre van dat.

Hij heeft iets vaags, je voelt een gebrek aan focus. In dit land kom je daar niet mee weg. Je moet hier beslist deel uitmaken van de samenleving. Een mening hebben, en voor die mening staan. Democratie is vreselijk, maar iets beters is nog niet uitgevonden. Neem bijvoorbeeld de hervorming van het zorgstelsel. Wat vindt Matvej daarvan?

Hij haalt zijn schouders op. ‘Ik mankeer niks. Met artsen heb ik nooit te maken gehad.’

Maar stel nu eens dat een van de rechters van het Hooggerechtshof vervangen wordt. Wat is zijn mening? Gelijkgeslachtelijke huwelijken: toestaan of niet? Experimenten met embryocellen? Laat er geen onduidelijkheid over bestaan: Amerika is het meest vrije land ter wereld. Het nieuwe Rome. Hier wordt de geschiedenis gesmeed.

Hoe is hij hier terechtgekomen, feitelijk?

‘Met het vliegtuig.’

Ja, nogal wiedes, hij is niet komen zwemmen. Wat ik bedoel: ging het via de Joodse lijn of anders? Zijn vader was zeker geen Jood.

Hij zegt: Nee, ik heb in een loterij een green card gewonnen. Ik leg hem uit: dat is helemaal geen loterij, ze pikken er jonge mensen uit, hoogopgeleid, de Amerikanen zijn niet gek. Soms nemen ze natuurlijk een keer een oude vrouw, om de schijn van een loterij hoog te houden. Je moet begrijpen hoe die dingen gaan.

Hoe dan ook, de eerste en zeer belangrijke stap is gezet, hij is hier. Nu komt het erop aan meer stappen te zetten, actief te zijn.

‘Lees kranten, verschillende. Onze beschaving is in de eerste plaats een financieel en juridisch project. Verdiep je erin welke problemen hier spelen, anders leef je, zeg maar, afgeschermd in je eigen cocon.’

Dat doet hij al, bij Margo.

Onzeker zegt hij: ‘Ze hebben daar wel een krant.’

Ja, vast wel. Nee, even serieus.

‘Je wilt toch geen outsider zijn, leven in de marge met Margo. Sorry voor het woordgrapje.’

Hij wuift het weg: het maakt hem niet uit wat hij is. Als hij maar kan zijn.

‘Nu besta ik eigenlijk niet.’

Domme romantiek. We bestaan allemaal.

Hoe denkt Matvej zijn geld te gaan verdienen? Hij haalt zijn schouders op, alweer. Iemand die het op zijn achttiende niet weet, die gaat medicijnen studeren, of rechten. Maar hoe oud is Matvej nu? Zesentwintig.

Houdt hij trouwens een dagboek bij? Dat is nuttig om te doen. Maar dan niet om over gevoelens te schrijven, gevoelens zijn niet interessant, die zijn bij iedereen hetzelfde. Dat zeg ik als psycholoog. Maar misschien wil hij journalist worden, of schrijver?

Ook op dit onderwerp wil Matvej niet ingaan.

Een vreemde jongeman. Logisch ook wel, met zo’n vader kan je geen normale zoon verwachten.

==

De eerste keer dat ik in Leningrad bij hen thuiskwam, in 1977, was eigenlijk toevallig: een meisje, een in alle opzichten lichtzinnig persoontje, had een beoordeling of een judicium nodig. De termijn was al verstreken en zelf dat soort administratieve zaken regelen kon ze niet.

Waarom moest dat bij zijn vader thuis?

Die werkte thuis.

De heer des huizes – laten we trachten zijn naam ongenoemd te laten – liet me plaatsnemen in een fauteuil en ging zelf ook zitten. Een oude man was hij nog niet, maar hij gedroeg zich wel alsof hij al een gedistingeerde leeftijd had bereikt.

‘Geef maar.’ Hij stak zijn hand, met niet beringde, lange vingers uit.

Ik gaf hem de papieren en hij begon te lezen. Zijn ene been zat geslingerd om het andere, als een schroef. Dat heb ik nooit gekund.

Veel oude spullen, echt een woning van Petersburgse intellectuelen. Het donkerrode verzameld werk van Romain Rolland, de bruine Boenin, de groene Tsjechov, de grijze Dostojevski. Hun dubbelgangers reizen in dozen met mij mee – na de tweede of derde keer inpakken heb ik ze er niet meer uit gehaald.

Hij is uitgelezen en zucht: ‘Nee, daar kan ik mijn handtekening niet onder zetten.’

‘Waarom niet?’ vraag ik.

Uiteindelijk is het niet mijn werk.

‘Dat durf ik niet.’

‘Waar bent u bang voor?’

Hij zuigt op de poot van zijn bril.

‘Wat zal ik zeggen? Voor alles.’

Dat voorval heeft me in ieder geval van één ding overtuigd: een professionele KGB-informant was hij niet. Die geruchten deden wel de ronde.

==

Koffie, misschien? Verder heb ik eigenlijk niets in huis. Maar Matvej heeft geen trek. Ik vertel over de eerste ontmoeting met zijn vader. Bepaalde details laat ik weg.

‘Dat lukt hem niet meer.’ Over die benen.

Dat begrijp ik, hij is niet meer de jongste.

Ik begin over een delicaat onderwerp. Alles draaide toen om de geheime dienst en de dissidenten. Op dat vlak is heel wat gepasseerd. Alle geheime documenten vrijgeven, het openen van de archieven is een hachelijke zaak, die heel wat biografieën nodeloos bederft. Die KGB maakte er een potje van, daar wilden ze vooral aan het Plan voldoen. Je werd er bijvoorbeeld ontboden en dan was het: Bent u een Sovjetburger?

‘Bent u daar ook ontboden?’ vraagt Matvej.

Of ze je ontboden of niet, wat maakt het uit? Maar ze hebben me ontboden, ja. En dan antwoordde je: Zeker, ik ben een Sovjetburger. Ze stelden je voor dat je zou meewerken. Dat sloeg je handig af: Neem me niet kwalijk, ik zou dat graag doen, maar ik drink, en ik klets te veel. Je wist hoe je dat moest doen. Gezucht aan hun kant.

Maar als u iets hoort over ondermijnende activiteiten?

Ja natuurlijk, dan zal ik dat vertellen.

En zij noteerden: bereid tot medewerking. Zonder dat jij tekende.

Matvej fronst zijn wenkbrauwen, als een kleine jongen. ‘Waarom vertelt u me dat?’

‘Zomaar.’

Psychologie is een experimentele wetenschap. Het is interessant om authentieke reacties bij mensen op te roepen.

==

Dat met die papieren, dat interesseerde me verder niet zoveel. Zijn handtekening zetten deed hij dus niet, ook goed. De relatie met dat meisje werd sowieso al minder. Een paar jaar later begon ik zonder dat er een meisje in het spel was bij hem over de vloer te komen. Nee, niet: de wereld is klein, haha, maar dat wereldje van de intelligentsia is klein – dat was ons grapje in die tijd.

Het is moeilijk te zeggen waar hij zich nu eigenlijk mee bezighield. De mensen zeiden: iemand met een encyclopedische kennis. Maar wat deed hij? Hij schreef een geslaagd voorwoord. Voor de uitgave van de brieven van iemand. Verder mocht je niet zoveel van onze tante Sof-Jetje. Zeker niet als je een geesteswetenschapper was.

Hij zat aan tafel en met enige pathos verklaarde hij: ‘Ik als academisch wetenschapper...’

Ja, academicus, maar in welke wetenschap? Geen idee, en niemand die het durfde te vragen.

Op tafel stonden likeurtjes: zelfbereid, en ze waren zo slecht nog niet. Wodkalikeurtjes, ten tijde van de strijd tegen alcoholisme waren ze voor velen van ons de redding. Soms riep hij ineens uit: ‘Faux pas!’ Dan had zijn vrouw niet het juiste glaasje neergezet. Maar hij kende veel gedichten en kon ze mooi voordragen.

Nerveuze, muzikale handen, brede onderkaak: prima afkomst, zoveel was duidelijk. Hij had ook een bijnaam, ‘de Duke’, vanwege de adellijke familie waaruit hij stamde. Ik stel me hem voor terwijl hij in de lucht aan onzichtbare teugels trekt, ‘de afgod op het bronzen paard’* – versregels, versregels. Nolens volens ga je over op een verheven stijl, als je over de Duke vertelt.

‘Aan jouw vader is werkelijk een kunstenaar verloren gegaan, Matvej.’

Opnieuw glimlacht hij nerveus. ‘Nou, niet echt.’

Niet echt een kunstenaar of niet echt verloren gegaan? Beide, denk ik. Deze Duke was bij ons in ‘Pieter’* een bekende figuur. Hij hield van alles wat oud was, niet alleen van verzen, maar ook van kleine beeldjes en borden, hij noemde ze ‘de transsubstantiatie van de geest’. Hij vertelde met trots over zijn oom, die zich tijdens de oorlog niet had laten evacueren, hij was bang dat als hij terugkwam zijn woning zou zijn leeggeroofd. ‘Ik ben geen liefhebber van die koffergrammofooncultuur’ – hij ging dus dood van de honger, die oom, maar hij had gezorgd dat de familiebezittingen bewaard bleven.

Hij was monarchist, natuurlijk, en hij leed aan jodenfobie, maar op zijn eigen, excentrieke manier. Ach nee, de oude heer overdreef, dat was gewoon een beetje interessantdoenerij. Hij was toch zelf met een Joodse vrouw getrouwd.

‘Nina Arkadjevna was gewoon Joods? Nee, Nina Arkadjevna is niet Joods.’

Aan die Nina Arkadjevna, zijn derde en kennelijk ook laatste vrouw, heb ik niet meer dan een vage herinnering. Een bescheiden iemand, op de achtergrond. Wij hielden indertijd – alles om ons heen was zo saai! – van markante persoonlijkheden, van mensen met een onstuimig, extravert karakter, wie we het niet te zeer kwalijk namen als ze eens een moreel steekje lieten vallen. Het huwelijk van de Duke met haar – de schuchtere promovenda – was, zo werd gefluisterd, een moetje. Zelf heeft hij me een keer toevertrouwd dat de Heer hem in elke periode van zijn leven een levensgezellin had gezonden die bij uitstek bij die periode paste. Toe maar, zeg: de Heer. Dat was al eind jaren tachtig. Daarvóór hadden we de Duke nooit over het Opperwezen gehoord. En de religie die hij voor zichzelf koos was ook van een aparte soort. Ik ben niet zo thuis in die zaken: hij was katholiek volgens de oosterse rite, geloof ik, of andersom.

En daarna kwam die oude geschiedenis aan het licht.

==