Soma Morgenstern

Vlucht en einde van Joseph Roth

Vertaald door Els Snick,
met een nawoord en aantekeningen
van Georg B. Deutsch

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Originele titel: Soma Morgenstern: Joseph Roths Flucht und Ende. Erinnerungen

© zu Klampen Verlag, Springe 2006; this translation published by arrangement with zu Klampen Verlag, Federal Republic of Germany.

==

© Copyright 2022 Vertaling:

ELS SNICK en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright 2022 Aantekeningen en nawoord: GEORG B. DEUTSCH

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 2082 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022

Eerste ontmoetingen

Ik weet niet meer of het in 1909 of 1910 was dat ik naar Lemberg1 reisde, zoals het huidige Lwów, dat toen nog een Oostenrijkse stad was, heette. Ik was als afgevaardigde op een zionistische conferentie voor middelbare scholieren uit Galicië. De jongste van de vijf jeugdige gedelegeerden waartoe ik behoorde heette Roth. Leon Roth. En het is aan dit gegeven te danken dat ik Joseph Roth heb leren kennen. Na een van de vergaderingen kwam er een jongen naar ons groepje, die mij vroeg: ‘Heet jij Roth?’ Ik wees op mijn kleine vriend Leon, met wie ik al jaren een kamer deelde, die de vragensteller in al zijn vriendelijkheid meteen de hand reikte en zich voorstelde: ‘Ik heet Roth.’

De vreemde jongen sprak zo slecht Pools dat Leon hem voorstelde op Jiddisch over te gaan. Na een poosje vertelde de afgevaardigde, wiens voornaam Joseph was, dat hij in Brody op een gymnasium zat waar Duits de voertaal was en dat zijn Pools daarom zo slecht was. Op zijn vraag of iemand van ons Duits sprak, meldde ik mij, en hij zei zeer teleurgesteld te zijn dat Leon Roth geen familie van hem was.

Joseph Roth was op dat moment vijftien jaar oud. Hij had lichtblond haar, schalkse blauwe ogen, geprononceerde jukbeenderen, een klein neusje en nauwelijks een kin. Hij was klein, tenger gebouwd met smalle schouders en opvallend lichtvoetig. Ik mocht hem meteen. Toen ik de volgende dag bij de delegatie uit Brody naar hem informeerde om meer over dat gymnasium van hem te weten te komen, vertelde iemand me dat hij Joseph Roth weliswaar kende, maar dat de kleine Jossele helemaal geen afgevaardigde was en blijkbaar uit louter nieuwsgierigheid de conferentie was binnengeslopen. Kennelijk bezat hij dus toen al de typische eigenschappen van een verslaggever, nieuwsgierigheid en handigheid, terwijl ik nog geen flauw idee had wat een verslaggever was. Tijdens de vijf dagen die de conferentie duurde hebben we hem niet meer gezien.

==

In Wenen kwamen we Joseph Roth af en toe tegen in de aula van de universiteit.2 Ik studeerde rechten, hij germanistiek, en we zagen elkaar regelmatig, maar altijd slechts vluchtig. Vriendschap op het eerste gezicht was het niet. Het duurde even voor we nader kennismaakten.

In die periode ontstonden er op de universiteit wekenlang durende opstootjes tussen de voorlopers van de nazi’s, de antisemitische Duits-nationalen, en Joodse studenten. De Joden zouden een al te zwakke minderheid geweest zijn, maar ze kregen actieve steun van de Joegoslavische3 en Tsjechische studenten. De confrontaties ontaardden in urenlange knokpartijen, die zich voornamelijk afspeelden in de aula, waar de politie volgens de Oostenrijkse wet geen toegang toe had, maar ook buiten op het platform voor de ingang van het gebouw. Ik was in die tijd niet aangesloten bij een studentenvereniging, maar vond dat ik niet neutraal mocht blijven. Op de dagen dat er gevochten zou worden kwamen we meestal bijeen vlak bij de universiteit, in het Votivpark, om er vervolgens in groepjes op af te marcheren. Op een van die dagen ontmoette ik Joseph Roth. Hij ging toentertijd zeer elegant gekleed, nogal dandy-achtig. Zijn blonde haar had een scheiding in het midden en tot verbazing van ons groepje droeg hij een monocle. Hij had geen stok en voelde zich niet op zijn plek tussen ons. Terwijl we ons strijdplan bespraken kwam ook de andere Roth erbij staan, die eveneens geen stok had. Ze hadden elkaar na die eerste ontmoeting niet meer gezien, maar Joseph herkende Leon direct. ‘Aha,’ zei Joseph, ‘jij bent ook een neutrale. De Roths zijn geen vechtersbazen.’ ‘Ik ben niet neutraal,’ zei de nog kleinere en zwakkere Leon. ‘Als je niet neutraal bent, waar is dan je wapen? Zit er misschien een in je zak?’ ‘Ik heb geen wapen en ik weet dat ik geen vechtersbaas ben, maar hier worden Joden afgeranseld – ik wil ook een afranseling krijgen.’ Joseph lachte. ‘Je wil een martelaar zijn. Als je een martelaar wilt zijn, ga dan thuis zitten lijden. Hier loop je alleen maar in de weg.’ Wij dachten er net zo over en overreedden onze kleine vriend om naar huis te gaan. ‘Je hoeft je niet te schamen. Wij Roths zijn zwakkelingen en moeten ver van de oorlog vandaan blijven. Ik ga naar de bibliotheek. Daar wordt nog niet gevochten.’ ‘Ik ben een zwakkeling net als jij,’ zei Leon, ‘maar ik heet niet langer Roth. Ik heet Rosenzweig.’ Joseph moest daar vreselijk om lachen. ‘Hoezo,’ zei hij, ‘is je vader met je moeder getrouwd?’ ‘Ja,’ antwoordde Leon, ‘ik ben nu volgens de Oostenrijkse wet gelegaliseerd.’4 ‘Dat had je niet mogen laten gebeuren,’ zei Joseph, ‘geloof me, je kunt beter Roth heten dan Rosenzweig.’ ‘Zeker,’ zei Leon, ‘het is ook mooier een monocle te dragen dan een lorgnet.’ ‘Zeer goed,’ riep Joseph in vrolijke onschuld, ‘met een lorgnet ben je in de bibliotheek meer op je plaats dan hier. Kom mee!’ Ook wij raadden Leon aan naar huis te gaan, maar hij luisterde niet.

Joseph Roth heeft de universiteitsbibliotheek niet bereikt. Jaren later – ik weet niet meer wanneer – kwam ik hem weer tegen in een vergelijkbare situatie, want de knokpartijen in de aula werden gaandeweg een vaste waarde. Deze keer kwam hij snel naar ons toe gelopen, vrolijk opgewonden, met een krant in zijn hand. ‘Hebben jullie vandaag de Presse5 al gelezen?’ vroeg hij. Niemand van ons had deze krant gelezen, die dag niet en ook de dagen ervoor niet. Wat mijzelf betreft: ik las toen zelden een krant. In Wenen las iedereen gewoonlijk de krant in het koffiehuis, maar daar kwam ik in die jaren vrijwel nooit. Ik had er noch de tijd, noch het geld voor. Roth verbaasde zich over onze onverschilligheid. Hij gaf me de ochtendeditie van de Neue Freie Presse en liet me het artikel zien dat hem zo opgewonden had. Het was een vlammend betoog tegen de excessen aan de Weense universiteit, geschreven door ene dr. Emil von Hofmannsthal, als sensationeel nieuws gebracht. De naam van de auteur zei ons niets, maar de inhoud van zijn artikel was ook voor ons een sensatie. Roth verklaarde ons een en ander over de persoon van de auteur, een neef van de toen al zeer bekende Hugo von Hofmannsthal, en vertelde over deze beroemde dichter, die weliswaar van Joodse afkomst maar geen Jood was. Dat was niet overbodig, want wij, amper een jaar in Wenen, wisten nauwelijks iets over de dichter en al helemaal niets over diens familie. Joseph Roth woonde niet langer in Wenen dan wij, maar hij wist dat dr. Emil von Hofmannsthal, een hooggeplaatste advocaat, niet bepaald bekendstond als behartiger van Joodse belangen. ‘Als hij geen afvallige is, dan is dit zijn eerste bekentenis tot het jodendom – en wat voor een!’ Nadat we het artikel allemaal hadden doorgelezen, besloten we dat het vast snel gedaan zou zijn met de knokpartijen. Daarop trokken we ons terug van het strijdtoneel en zelfs de kleine Leon Roth, die gekomen was om daar waar Joden afgeranseld worden ook zijn portie slaag in ontvangst te nemen, besloot zich terug te trekken en naar huis te gaan.

Intussen was ik met Joseph Roth aan de praat geraakt en omdat we ons gesprek graag wilden voortzetten, zochten we het eerste het beste koffiehuis op. We hadden amper onze koffie besteld of hij begon weer over het artikel van advocaat Emil von Hofmannsthal. Hij las het nogmaals en samen bespraken we alinea voor alinea. De knokpartijen in de universiteitsaula, die hij ooit zo laconiek had opgevat, was hij alweer vergeten. Wat hem in dit artikel het meest imponeerde, was de openlijke bekentenis van een geassimileerde von Hofmannsthal tot het Jodendom. Of het feit dat een geassimileerde man deelnam aan de strijd van de Joodse studenten.

Als ik een geschiedschrijver was, zou ik nu zeggen dat Joseph Roth toen al de kenmerken vertoonde waardoor hij aangetrokken werd tot de journalistiek. Omdat ik echter geen ‘achteromkijkende profeet’ ben, geef ik graag toe dat mij dat toen niet opviel omdat de gedachte journalist te worden kennelijk zo ver van me af stond dat ik nauwelijks merkte dat Roth veel meer aandacht had voor de artikelen op zich dan voor de inhoud ervan. De Neue Freie Presse was toen als het ware nog een Oostenrijks symbool, en een dergelijk stuk in deze krant maakte van de knokpartijen op de Weense universiteit een nationale aangelegenheid.

Toen hij eindelijk klaar was met het artikel vroeg ik of hij lid was van een zionistische studentenvereniging. De stelligheid waarmee hij dat ontkende vond ik opmerkelijk, en hij stelde mij meteen dezelfde vraag. Toen ik zei dat dit niet het geval was, kwam hij dichter bij me zitten en vroeg waarom niet. Ik antwoordde ongeveer dit: ‘Ik kan me niet bij de Zionistische Partij aansluiten omdat ik nog maar een halve zionist ben.’ ‘Wat is een halve zionist?’ wilde hij weten. Ik legde hem uit waarom ik mezelf zo noemde: ‘Ik ben tot het inzicht gekomen dat de zionisten het zogenaamde Joodse vraagstuk met de stichting van een Joodse staat slechts voor de helft zullen oplossen. Want eigenlijk is er geen Joods vraagstuk. De vraag is vooral of het ooit zal lukken de katholieken en ook een deel van de antisemitische protestanten tot het christendom te bekeren. Zolang dat niet gebeurt, hebben de zionisten een goede reden om op te komen voor een Joodse staat en ben ik daar ook voor. Maar dat zal alleen de Joden helpen die naar Palestina emigreren. Voor de achterblijvers – en dat zal wellicht de meerderheid zijn en blijven – is het oude vraagstuk daarmee niet opgelost. Alleen de christenen kunnen het oplossen, omdat het een christelijk vraagstuk is, zoals ik al zei. Als halve zionist kan ik me niet bij deze partij aansluiten, en het past sowieso niet bij mij om lid te worden van welke partij ook.’

Roth was het met me eens en bekende dat ook hij geen enkele neiging had toe te treden tot een partij. Dat ik de Joodse kwestie als een christelijk vraagstuk beschouwde, vond hij zo opmerkelijk dat hij er bij elke volgende gelegenheid op terugkwam. Ik gaf hem mijn verklaring, waarvan ik toen dacht dat het de enig mogelijke was. Het was een literaire verklaring, wat hij zeer vermakelijk vond. Net als hij vond ook ik de zionistische leider Max Nordau de belangrijkste figuur van deze beweging, na de stichter Theodor Herzl. De naam Nordau kende ik als kind al. Mijn vader was een lezer van de Neue Freie Presse, maar dat was niets voor ons kinderen. Daaraan terugdenkend herinner ik me dat op een keer, tegen het eind van het jaar, vrienden en bekenden van mijn vader die Duits kenden speciaal naar ons toe kwamen om een artikel van Max Nordau te lezen. Het was het artikel waarin hij een overzicht gaf van de belangrijkste politieke gebeurtenissen van het jaar en wellicht ook zijn prognoses voor de toekomst gaf. Het eindejaarsnummer werd niet alleen gelezen, maar letterlijk stukgelezen. Dat is een herinnering uit mijn kindertijd. Later, op het gymnasium en na de dood van Theodor Herzl, was Nordau voor ons natuurlijk de belangrijkste naam binnen de zionistische beweging. Het enige boek van hem dat ik als gymnasiast heb gelezen was Die konventionellen Lügen. In 1912 las ik in Wenen zijn werk Die Entartung. Met dit boek kwam er aan de legende Nordau een abrupt einde. Tot mijn ontzetting moest ik vaststellen dat ik meer van literatuur afwist dan Max Nordau, en dat was geen prettige ervaring. Nordau had van de in die tijd beroemde psychiater Cesare Lombroso de theorie van de fobieën overgenomen, en met een maniakale verbetenheid wreef hij nagenoeg alle beroemde schrijvers van die tijd een of meerdere fobieën aan. Allemaal waren ze entartet, behalve Lombroso en Nordau. Als zeventienjarige had ik al alle delen van Georg Brandes’ Die Hauptströmungen in der Literatur gelezen. Bijna ontzet las ik nu de banale en pedante diagnoses van een arts die van kunst in feite niets bleek af te weten, hoewel hij als schrijver aanzien genoot. Roth had het boek ook gelezen, maar nam mijn bewering dat ik om die reden geen lid was geworden van een zionistische studentenvereniging niet echt serieus. Hij had ongetwijfeld gelijk, maar dat drong toen nog niet tot me door. Wat ik als reden gaf, was wellicht slechts een aanleiding. Maar dat zag ik pas veel later in. Hij leek wel iets te voelen voor assimilatie. Volgens hem was de zionistische gedachte vooral voor de Joodse jeugd verleidelijk, die was opgegroeid onder de druk van het antisemitisme, dus voor ons Oostjoden. Maar de verwezenlijking van die gedachte maakte geen enkele kans. Zelf was hij een realist en had hij die jeugdige idealen allang opgegeven. Ik was van mening dat de oplossing van het zogenaamde Jodenvraagstuk in het westen net zo actueel was als in het oosten. Dat er zonder de oprichting van een Joodse staat geen oplossing mogelijk was, maar dat een dergelijke staat niet alle problemen zou oplossen. De antisemitische excessen aan de universiteit waren voor mij het bewijs dat er wat dat betreft geen groot verschil was tussen oost en west. In feite waren we het met elkaar eens, en voor we het wisten was ons gesprek weer bij de literatuur aanbeland. Nog steeds met zijn blik op het artikel van Emil von Hofmannsthal, alsof hij bang was dat het uit de krant zou vallen, vroeg hij me of ik het werk van Hugo von Hofmannsthal kende. Dat ontkende ik ongegeneerd. De eerste tijd in Wenen bracht ik door in concertzalen en in de aula’s van de universiteit. Voor poëzie had ik weinig tijd. Roth vertelde me over de auteur, die hij vooral als dichter waardeerde. Wat hem aan Hofmannsthal het meest imponeerde was het feit dat hij als jonge gymnasiast al een poëziebundel had gepubliceerd, onder pseudoniem, uiteraard met toestemming van de schooldirectie. Want in Oostenrijk waren dat soort waagstukken voor gymnasiasten niet toegestaan. Ik vroeg hem of hijzelf zich nooit aan iets dergelijks bezondigde. Hij ontkende, maar minder stellig dan hij dat in latere jaren zou doen, toen hij al een bekende prozaschrijver was. Zelfs in zijn laatste levensjaar beweerde hij nog koppig: ‘Ik heb nooit gedichten geschreven. Flaubert schreef ook geen gedichten, en Tolstoj ook niet.’ Na zijn dood vond ik in een houten kist enkele vellen met gedichten in een keurig handschrift, ongeveer uit de periode van onze eerste ontmoeting in Wenen.

Toen we weer terugkeerden naar Max Nordau, verzon Roth fobieën die Nordau aan Hofmannsthal zou hebben toegeschreven, als deze grote diagnosticus hem in het vizier had gekregen. ‘Eigenlijk moesten we ons schamen dat we Max Nordau zo aanbeden hebben,’ zei hij. ‘Nee hoor,’ zei ik, ‘vergeleken met andere politieke leiders, zelfs met enkele beroemde Oostenrijkse partijkopstukken, was onze Max nog een bovenaardse verschijning.’ Daar kon Roth zich in vinden. Om hem helemaal te troosten en weer met de Joden te verzoenen, vertelde ik hem over Georg Brandes en zijn werk over de moderne Europese literatuur, dat Roth niet kende. Met het tomeloze enthousiasme dat ik toen nog over het omvangrijke werk van Brandes aan de dag legde, raadde ik hem dringend aan het te lezen. Toen ik hem een paar weken later weer tegenkwam, had hij de vele delen al uitvoerig bestudeerd. Dat leidde weliswaar tot een aantal nieuwe ontmoetingen, maar het volstond nog niet voor een nauwe vriendschapsband. Ik had in Wenen heel wat goede vrienden die ik nog uit mijn gymnasiumtijd kende.6 Voor Roth gold hetzelfde.

Hij was me heel dankbaar dat ik hem aangespoord had om het werk van Brandes te lezen en kwam daar dikwijls op terug. Ik herinner me nog twee opmerkingen die hij hierover maakte. ‘Toen ik voor het eerst in Wenen was,’ vertelde hij, ‘was ik zo overweldigd door deze grote stad dat ik me niet kon voorstellen hier ooit de weg te kunnen vinden. Na vele maanden kon ik me alleen nog maar in de binnenstad oriënteren. Op een dag deed een vriendin me een stadsplattegrond cadeau. Nadat ik die grondig bestudeerd had, voelde ik me behoorlijk zeker van mijn zaak en trots hielp ik mensen die naar een bepaalde straat vroegen. Toen ik Brandes had gelezen, had ik het gevoel dat hij voor mij de plattegrond van de Europese literatuur had getekend. Het is echt een verrijking om dit werk te hebben gelezen en ik ben er je eeuwig dankbaar voor.’ Hij had wel een bezwaar: Brandes heeft soms de neiging om als een echte literatuurprofessor een auteur te bekritiseren. Als hij bijvoorbeeld over Hans Christian Andersen praat en hem terecht de hemel in prijst, kan hij niet nalaten op te merken dat deze fantastische schrijver een wat bekrompen naïeveling is. Ik heb nooit gecontroleerd of dat klopt. Ik had dit werk, zoals gezegd, als zeventienjarige gelezen en zou het niet hebben gewaagd bij een auteur met zoveel literaire kennis een of ander bezwaar te maken.

Ik was altijd blij om Roth te zien, in het begin simpelweg omdat ik Duits met hem kon spreken. Met andere vrienden sprak ik gedurende de eerste semesters in Wenen nog Pools. Anders dan wij had Roth in Galicië een gymnasium bezocht waar de lessen in het Duits werden gegeven. In heel Galicië had je maar twee zulke scholen: in Lemberg voor de kinderen van daar gestationeerde officieren, en in Brody, vermoedelijk als restant van de haskala,7 die in deze stad zeer populair was. Roth sprak zeer gebrekkig Pools en nog gebrekkiger Oekraïens. Hij verstond beide talen maar sprak ze geen van beide graag, met een accent dat ik gruwelijk vond. Hij merkte dat en vermeed het deze talen in mijn aanwezigheid te mishandelen.

Op een dag stelde hij voor om samen naar het Prater te gaan. Nadat we alle attracties hadden bezocht, op een ritje in het reuzenrad na, rustten we uit op een schaduwrijke plek. Hij begon over onze ontmoeting in Lemberg en herinnerde zich dat ik toen rouwkleding had gedragen. Ik vertelde hem dat mijn vader dat jaar was overleden. Hij wilde weten of ik een goede band met mijn vader had gehad. Ik antwoordde: ‘Ik ben nog steeds niet over dit verlies heen en ik hoop dat ik er nooit overheen kom. Zo’n goeie band had ik met mijn vader.’ ‘Ik heb nooit een vader gehad, ik heb hem althans nooit gezien. Ik kan me hem niet herinneren. Hij heeft mijn moeder verlaten toen ik amper een jaar oud was. Naar verluidt leed hij aan godsdienstwaanzin en is hij in een stadje waar een wonderrabbijn zetelde gestorven.8 Jij zat al in de vijfde klas van het gymnasium toen je vader stierf. Jij weet niet hoe het is om zonder vader op te groeien.’ Het was de eerste keer dat ik meemaakte dat Roth verdriet had om een vader die hij nooit heeft gekend. Dat was de dag waarop we goede vrienden zijn geworden. We brachten ook de avond samen door, tot diep in de nacht. Deze keer maakten we een nieuwe afspraak en lieten het niet meer aankomen op een toevallige ontmoeting.

Tijdens een uitstapje in de omgeving van Wenen wandelden we urenlang door de velden van Lainz naar Rodaun.9 Het was een zachte, zonnige dag in de vroege herfst. Roth was toen nog goed ter been. Maar na een halfuur stelde hij voor om te gaan zitten. We bleven een poosje zwijgend in alle rust en stilte zitten. Vlakbij liet een vogel een hoge fluittoon horen... eenmaal, tweemaal, driemaal. Joseph Roth was verrukt en zei: ‘Ik ben totaal onmuzikaal, maar ik hoor graag vogels zingen.’ Ik kon niet geloven dat een zo gevoelig iemand totaal onmuzikaal kon zijn en dat zei ik hem ook. Naar mijn ervaring bestonden er maar heel weinig mensen zonder enig muzikaal gevoel. Meestal zijn het juist zeer muzikale mensen die zoiets zeggen, en is gebrek aan muzikale vorming de enige reden dat zij complexe werken uit de klassieke muziek niet begrijpen. Maar hij hield vol dat hij niets van muziek afwist en er ook geen belangstelling voor had. ‘Laten we dat even testen,’ zei ik. ‘Ik zing een paar simpele volksliedjes voor je en dan zullen we wel zien of je ze maar niets vindt.’ ‘Kun je zingen?’ vroeg hij. ‘Ik kan niet zingen, maar ik zing toch.’ En ik zong hem een paar volksliedjes voor. Joodse en Oekraïense. Een droevig Oekraïens en een nog droeviger Joods volkslied vond hij zo mooi dat ik ze nog een keer moest zingen, het Oekraïense zelfs een paar maal. Hij had de twee coupletten meteen onthouden en toen hij de woorden met een beetje hulp kon herhalen, moest ik het nog een keer zingen. Dit is het lied, letterlijk vertaald uit het Oekraïens:

==

Hyla, hyla, witte ganzen,

Hyla, hyla, op de Donau.

Wat je wenste

Heb je gekregen.

Blijf nu zitten en denk na.

==

Hyla, hyla, witte ganzen,

Hyla, hyla, op de rivier.

Wat je wenste

Heb je gekregen.

Blijf hier nu zitten voor altijd.10

==

Het Joodse onthield hij natuurlijk veel makkelijker. Het ging als volgt:

==

Er was eens een verhaal

Dat echt niet vrolijk is.

Dat verhaaltje begint

Met een Joodse koning.

==

Refrein

Lululu, mijn vogeltje.

Slaap nu, slaap mijn kind.

Voorbij is de grote liefde

Wat blijft is verdriet en pijn.

==

De koning had een koningin.

De koningin had een tuin.

De tuin die had een boompje.

Slaap nu, slaap mijn kind.

==

Refrein

Het boompje had een twijgje.

Het twijgje had een nestje.

Het nestje had een vogeltje.

Slaap nu, slaap mijn kind.

==

Refrein

De koning is gestorven.

De koningin te gronde gericht.

Het twijgje is afgebroken.

Het vogeltje weggevlogen.

==

Lululu, mijn vogeltje

Slaap nu, slaap mijn kind.

Voorbij is de grote liefde.

Wat blijft is verdriet en pijn.11

==

Ik geef hier de tekst omdat dit Joseph Roths lievelingsliederen zijn gebleven, zijn hele leven lang. Altijd als we elkaar ontmoetten, soms na vele jaren, moest ik op een gegeven moment die twee liedjes weer voor hem zingen.

Na dit divertimento was Roth weer opgebeurd en verkwikt en konden we nog anderhalf uur wandelen tot Rodaun. Maar voordat we de eenzaamheid van de velden achter ons lieten, vroeg hij me om het Joodse liedje nog een keer te zingen, en deze keer moest hij huilen om de voorbije liefde. Nadat hij zijn tranen met een zakdoek had gedroogd, haalde ik Rabbi Nachman van Breslov aan: ‘Kwade mensen houden van treurige liederen.’ ‘Nou!’ riep Roth jubelend uit, ‘dat gaat over mij. Ik ben een hele kwaaie!’ Dat refrein van zijn leven heb ik in de loop van onze vriendschap vaker van hem gehoord dan hij van mij zijn lievelingsliedjes. Een maand voor zijn dood maakte een illustrator die ons vaak kwam opzoeken in de bistro een tekening van Roth.12 Roth was er heel blij mee. De tekening bestaat nog steeds en is al vaak gepubliceerd. Eronder staat in Roths handschrift: ‘Dat ben ik werkelijk, kwaad, bezopen, maar slim.’

Een week later stuurde Roth me een uitnodiging om nog een keer samen naar het Prater te gaan. De aanhef viel me op: Beste heer Morgenstern.

Ik stond er verder niet bij stil. We hadden elkaar vele jaren geleden leren kennen op een leeftijd waarop gymnasiasten elkaar zonder uitzondering met ‘je en jij’ aanspreken en daar gingen we later in Wenen gewoon mee door. We ontmoetten elkaar op een zaterdag in het Prater, zagen dit keer af van het amusement van de attracties, die op Joseph Roth altijd een grote aantrekkingskracht uitoefenden, en gingen alleen maar wandelen. Toen we bij de vijver kwamen waar je roeibootjes kon huren, bleef hij een poosje staan. En toen we er alweer bijna voorbij waren, zei hij: ‘Het zou toch leuk zijn hier een klein boottochtje te maken. Kun jij roeien?’ ‘Dat is een simpel kunstje,’ zei ik, ‘natuurlijk kan ik roeien.’ ‘Voor jou is zingen ook een simpel kunstje,’ zei hij geërgerd. ‘Ik kan bijvoorbeeld niet roeien.’ ‘Je vergeet dat ik niet in de stad maar in een dorp ben opgegroeid,’ zei ik. ‘Op het landgoed waar mijn vader de laatste jaren van zijn leven in dienst was, hadden ze een vijver met een hoge rietkraag eromheen, half dichtgegroeid met groen zeegras en veel groter dan deze hier. We zeiden daar staw tegen, wat vijver betekent. Mijn broers en ik hadden een eigen bootje en we roeiden en visten en vingen zelfs de zeelten voor de sabbat. Als je niet te bang bent, kan ik je dat simpele kunstje leren.’ ‘Ik ben bang. Maar ik leer graag iets nieuws.’ We huurden een bootje voor een uur. Roth leek inderdaad bang, maar hij hielp met roeien tot hij me de blaren op zijn handen liet zien. Hij stopte ermee zonder dat hij tijdens die eerste les veel had geleerd. ‘Ik ben een zwakke stads-Jood. Mijn handen zijn te teer voor dat soort ruwe bezigheden.’

Op de terugweg liet hij er zich niet van afbrengen in een schiettent een paar schietoefeningen te gaan doen. Hij schoot raak en won alles wat er te winnen viel. ‘Jij zult natuurlijk ook wel beter kunnen schieten,’ zei hij. ‘Ik kan helemaal niet schieten,’ zei ik, ‘mijn vader was een zeer vroom man en zou niet hebben toegestaan dat we een geweer zelfs maar aanraakten.’

Daarna bezochten we een cafeetje waar geen muziek werd gespeeld. ‘Is je niets opgevallen aan de kaart die ik je heb gestuurd?’ vroeg hij. ‘Nee,’ zei ik. Ik was het namelijk alweer vergeten. ‘Ik begon met “Beste meneer Morgenstern”.’ ‘O ja,’ herinnerde ik me, ‘dat is me inderdaad opgevallen. Maar ik heb er niets achter gezocht. Je hebt je waarschijnlijk gewoon vergist.’ ‘Ik heb me niet vergist. Ik wilde je boos maken.’ ‘Waarom?’ vroeg ik. ‘Omdat jij me boos gemaakt hebt.’ ‘Waarom? Wat heb ik verkeerd gedaan?’ ‘Toen ik je vroeg of je kon zingen, zei je dat je dat niet kunt, maar toch doet. En vervolgens heb je zo mooi gezongen dat het mij aan het huilen maakte. Waarom had je dat gezegd? Ben je zo bescheiden?’ ‘Ik weet niet precies waarom ik dat gezegd heb. Maar zeker niet uit bescheidenheid. Jij begon erover dat je niet muzikaal bent. Misschien wilde ik je testen. Ik zal gedacht hebben: als hij niet merkt dat ik kan zingen, is hij inderdaad onmuzikaal. Maar als jou dat zo boos gemaakt heeft, waarom heb je dat dan niet meteen gezegd?’ ‘Ik heb besloten een pact met jou te sluiten. We zijn inmiddels goede vrienden geworden. Laten we het volgende afspreken: als een van ons boos over iets is, moet hij dat laten weten door een brief te schrijven met “Beste meneer”. Dat is dan het teken dat er iets uitgepraat moet worden. En dat moeten we altijd mondeling doen, niet schriftelijk. Als je dat soort dingen opschrijft, worden ze te serieus.’ Ik vergat het pact en maakte er jarenlang geen gebruik van. Vele jaren later, toen zijn eerste boek was verschenen, kreeg ik plotseling een brief met ‘Beste meneer Morgenstern’, hij was duidelijk boos omdat ik het nog niet had gerecenseerd. Toen ik daar niet op reageerde, ontving ik een exemplaar van het boek met daarin als opdracht: ‘Voor dhr. dr. Morgenstern, in het geval van een goed geplaatste, gunstige bespreking.’13 Omdat ik niet graag recensies schreef en dat vrijwel alleen deed voor de Frankfurter Zeitung, kreeg ik nog meer zulke exemplaren. Bij de Frankfurter Zeitung was men te goed op de hoogte van onze vriendschap om mij een recensie van een boek van Joseph Roth toe te vertrouwen. En zelf was ik niet geneigd het spelletje ‘als jij mij recenseert, dan recenseer ik jou’ mee te spelen.

==

Aan het begin van het wintersemester kwamen we elkaar tegen bij de colleges over Griekse filosofie van professor Heinrich Gomperz, de beroemde auteur van het werk Griechische Denker.14 Joseph Roths belangstelling voor filosofie had iets verkrampts en verdween spoedig helemaal. Hij ging in die tijd slechts zelden naar het theater en bezocht geen enkel concert. Ik kan me niet herinneren toen ooit met hem over politiek te hebben gepraat. We hadden het dus meestal over literatuur en wisselden herinneringen uit aan onze gymnasiumtijd. Aan het eind van de herfst werd ik per telegram opgeroepen voor een herkeuring. Het duurde een tijd voordat ik naar Wenen terugkeerde en we zagen elkaar pas weer in 1914 in Lemberg.

==

1. Tegenwoordig ligt de stad in Oekraïne en heet Lviv. Afgezien van de Duitse naam Lemberg gebruikt Morgenstern de tot de Tweede Wereldoorlog gangbare Poolse namen voor plaatsen in Oost-Galicië.

2. Morgenstern en Leon Roth gingen in 1912 in Wenen studeren, Joseph Roth in 1913.

3. ‘Joegoslaven’ bestonden in 1913 niet als zodanig. Morgenstern doelt hier op de inwoners van het latere Joegoslavië: Slovenen, Kroaten en Serven.

4. In Oost-Europese Joodse kringen trouwde men vaak alleen volgens de Joodse ritus, met als gevolg dat de Oostenrijkse overheid het huwelijk niet erkende. Kinderen kregen daarom officieel de achternaam van de moeder – tot eventueel later alsnog ook een door de overheid erkend burgerlijk huwelijk gesloten werd.

5. Die Presse, vroeger de Neue Freie Presse: gezaghebbend burgerlijk-liberaal Oostenrijks dagblad.

6. Daarbij hoorden de in dit werk vermelde Karol Rathaus en Leon Roth, alsmede de in Morgensterns boek over zijn jeugd (In einer anderen Zeit) genoemde Dawid Schmetterling en Moses Margulies. Margulies was in 1928 getuige bij Morgensterns huwelijk.

7. Duits-Joodse verlichtingsbeweging.

8. Volgens de beschikbare bronnen werd de vader van Joseph Roth, Nachum Roth, eind 1893 tijdens een zakenreis psychisch ziek. Hij kwam in een inrichting terecht en is nooit meer naar huis teruggekeerd. Dat gebeurde nog vóór Josephs geboorte. Vermoedelijk wist Nachum Roth niet eens dat hij een zoon had. Hij leed aan godsdienstwaanzin en overleed in 1910 in West-Galicië.

9. Lainz is een deel van de district Hietzing en ligt in het zuidwesten van Wenen. Rodaun, dat toen nog niet bij Wenen hoorde, ligt ongeveer acht kilometer ten zuiden van Lainz.

10. Het lied met de begintekst Hyla, hyla grijze ganzen is ook nu in Oekraïne nog bekend. Morgenstern schreef wellicht per vergissing ‘witte ganzen’.

11. Het lied met de begintekst A mol iz geven a mayse is ook vandaag de dag nog bekend en wordt o.a. door de beroemde zangeres Chava Alberstein gezongen. In het Jiddische origineel rijmt de tekst.

12. De illustrator was de Nederlandse Mies Blomsma. Ze bezocht Roth in Parijs met haar man, de uit Duitsland naar Nederland geëmigreerde journalist Gerth Schreiner. De tekening verscheen in november 1938 in Het Volk.

13. In de nalatenschap van Morgenstern bevindt zich een exemplaar van het boek Zipper und sein Vater, een van de vroege romans van Roth, met daarin de handgeschreven opdracht: Für Soma Morgenstern – im Fall einer gut placierten Besprechung mit herzlichen Grüßen. Joseph Roth.

14. In het typoscript staat ‘Leopold Gomperz’, maar Morgenstern moet Heinrich Gomperz bedoeld hebben, bij wie hij in het wintersemester 1912/13 een filosofische lezing gevolgd had. Het geciteerde boek Griechische Denker is geschreven door Heinrich Gomperz’ vader, Theodor Gomperz.

1914

We kwamen elkaar toevallig tegen op de Karl Ludwig-Straße.15 Ik was geslaagd voor het eerste staatsexamen rechten en wilde een paar dagen uitrusten in Lemberg voordat ik naar het platteland zou vertrekken om tijdens de vakantie het nodige geld te verdienen voor de volgende twee semesters. Toen kwam het nieuws van de moord op de Oostenrijkse troonopvolger in Sarajevo. Roth was ervan overtuigd dat een oorlog onvermijdelijk was en ik deelde zijn mening. Maar ook na al die jaren, wetend wat er daarna allemaal in de wereld gebeurd is, kan ik niet zeggen dat de zekerheid van een nakende oorlog ons die dag ook maar enige angst inboezemde. Voor ons betekende oorlog zoveel als: oorlog tegen Rusland. Dit vooruitzicht stemde ons tevreden en we keken uit naar de overwinning. Toen de Russen in 1905 hun smadelijke nederlaag leden, waren wij nog kinderen. We gunden hun de smaad van de nederlaag zoals we Japan de overwinning gunden. In de drie dagen die we samen doorbrachten, hadden we het bijna alleen maar over de ophanden zijnde oorlog. In die tijd pas zijn we fervente krantenlezers geworden.

Na een wandeling besloten we ’s middags samen een hapje te gaan eten. Roth, die Lemberg beter kende dan ik, nam me mee naar wat hij het beste Joodse restaurant noemde. We hebben er zo lekker gegeten dat ik me de naam nog altijd herinner: Zehngut.16 Roth vroeg me daar voor het eerst waarom ik rechten studeerde terwijl ik toch vooral geïnteresseerd was in filosofie, literatuur en muziek. Ik vertelde hem dat mijn vader mij na een lange ruzie alleen had toegestaan om een wereldlijke studie te volgen op voorwaarde dat ik rechten koos en geen advocaat maar rechter zou worden. ‘Maar volgens mij is je vader al vier jaar dood. Moet je je dan nog steeds aan je belofte houden?’ ‘Juist omdat hij dood is,’ zei ik, ‘zal ik mijn belofte houden. Als hij er nog zou zijn, kon ik hem misschien nog ompraten.’ Hij bleef daarna maar doorvragen over mijn vader. ‘Hield je veel van hem?’ wilde hij weten. ‘Ja,’ zei ik, en ik wilde nog meer vertellen, maar veranderde van onderwerp omdat ik me plotseling realiseerde dat praten over vaders die er niet meer waren hem een gevoel van smartelijk genot gaf. Dat maakte het verschil tussen een onbekende en een verloren vader voor hem waarschijnlijk nog pijnlijker.

Toen we daar een poosje hadden zitten te zwijgen, werd zijn aandacht getrokken door een man die net was binnengekomen. Het was een zeer deftige oude heer. Hij droeg een donkerblauw jasje, een duifgrijze broek en bruine schoenen met daarover sneeuwwitte beenkappen – zo wit als zijn sikje. Hij was duidelijk een stamgast. Een lichte glimlach in zijn edele gelaatstrekken verraadde dat hij zich al verheugde op de maaltijd. Roth, wiens bijzondere belangstelling voor oude, goed uitziende heren ik allang kende, vroeg mij plotseling: ‘Hoe stel jij je jezelf voor als oude man? Hoe denk je dat je eruit zou zien? Hoe zou je leven? Wat zou je doen?’ Ik antwoordde naar waarheid dat ik daar nog nooit over nagedacht had. Hij was heel verbaasd. Ik legde hem uit dat er in mijn familie aan vaderskant vrijwel geen enkele man oud was geworden. ‘Ik zal vast geen uitzondering zijn op die regel, dus maak ik me er geen zorgen over. ‘Ik wel,’ zei Roth. ‘Ik denk daar vaak over na. En altijd zie ik mezelf voor me als een oude, magere man. Ik draag een lang, zwart gewaad met lange mouwen die mijn handen bijna helemaal bedekken. Het is herfst, en ik wandel in een tuin en bedenk listige intriges tegen mijn vijanden. En ook tegen mijn vrienden. Listige intriges.’ Ik keek hem verwonderd aan. Hij nam het door hem geschilderde toekomstbeeld zeer serieus en vond het ook amusant. In de loop der jaren heeft hij die vraag, net als het antwoord dat hij er zelf op gaf, vaak herhaald, altijd met hetzelfde plezier, en altijd op exact dezelfde manier. Altijd met die lange mouwen, en altijd met de intriges. Listige intriges. Tegen vriend en vijand. Zijn hele leven koketteerde hij met zulke gedachten, die hij graag böse noemde, kwaadaardig. Ik neem aan dat ik niet de enige was aan wie hij deze vraag en zijn eigen reactie erop voorlegde, anders had hij mijn antwoord vast wel onthouden. De andere situaties waarin hij de vraag stelde staan me niet meer helder voor de geest, maar die eerste keer was ik erg onder de indruk van het beeld dat hij schetste van zichzelf als oude man. Wellicht is dat de reden dat ik me die dag en het middagmaal in Zehngut herinner als de dag van gisteren.

Bij het afscheid wisten we niet dat we elkaar pas als vluchtelingen in Wenen terug zouden zien. Onze verwachting dat de oorlog zou beginnen met de inval van het Oostenrijkse leger in Oekraïne is niet uitgekomen, want toen ik na mijn vlucht via Hongarije in Wenen aankwam, kon ik al in de Neue Freie Presse lezen: ‘Lemberg nog steeds in ons bezit!’ Dit krantenbericht werd een gevleugelde uitdrukking. Telkens als de Russen op het punt stonden een stad in te nemen, begroetten we elkaar met: ‘Lemberg is nog steeds in ons bezit!’ Desondanks was het enthousiasme voor de oorlog in Wenen even groot als dat van ons tijdens de eerste oorlogsdagen in Galicië.

We spraken dit keer af dat we in elk geval schriftelijk contact zouden houden. Als ik het me goed herinner gaf Roth me een adres in Moravië, waar hij de komende tijd zou verblijven. In welke stad hij daar familie had weet ik niet meer. Ik denk niet dat ik ooit van dat adres gebruik heb gemaakt, want al snel was ik een vluchteling. Niet veel later raakte ik voor het eerst in mijn leven alles kwijt: mijn boeken, mijn dagboeken, mijn jeugd, mijn thuis. Ik had niet meteen besloten om vluchteling te worden. Ik was er zo zeker van dat onze cavalerie met haar rode broeken Kiev zegevierend zou binnentrekken, dat ik voor drie maanden een betrekking had aanvaard als huisleraar op een landgoed even buiten de stad. Ik zou dit dorp nooit zien, want toen ik op een zaterdagmiddag met mijn moeder en mijn zus zat te eten, kondigde een zwaar artillerievuur de komst van de Russen en de aftocht van ons leger aan. Halsoverkop stonden we van tafel op en sloegen op de vlucht, aanvankelijk te voet. In de stroom van vluchtelingen verlieten we de stad en liepen in westelijke richting, naar het dorp waar mijn zwager woonde. Ik had nog de tegenwoordigheid van geest om een regenjas mee te nemen, en dat was het enige bezit waarmee ik zes weken later met de familie in Wenen aankwam.

Ik zag Roth pas terug in het auditorium van de universiteit. Wij hadden ons allebei ingeschreven, en net zoals we ons eerder niet hadden kunnen voorstellen dat we spoedig vluchtelingen zouden zijn, kwam het die eerste weken niet bij ons op dat we spoedig soldaten zouden worden. Hoewel ik slechts een paar maanden daarvoor definitief was afgekeurd, moest ik in november al opnieuw naar de medische keuring. Deze keer lukte het wel: ik werd geschikt verklaard voor militaire dienst. Roth benijdde me, want hij kwam pas later aan de beurt. Hij was behalve patriot ook optimist. Die laatste maanden van ons burgerleven brachten we veel tijd samen door. We lazen kranten in het café en spraken niet meer over literatuur, maar over de oorlog. Onze interesse gold uiteraard vooral het Oostfront. We somden bij elke ontmoeting de steden op die de Russen tijdens hun opmars hadden ingenomen. Omdat in Galicië de vesting Przemyśl zo lang standhield, bleven we hopen dat ons leger het vaderland met een krachtige aanval weer zou bevrijden. Ook toen de Russen al diep in Hongarije waren opgerukt, koesterden wij die hoop nog steeds.

==

Op een keer dachten we terug aan onze eerste ontmoeting in Lemberg, toen Roth mij een vreemde bekentenis deed. Hij vertelde dat hij op de conferentie van zionistische jongeren eigenlijk niets te zoeken had. Hij was toevallig op familiebezoek in Lemberg en kon de drang niet weerstaan om deel te nemen aan de bijeenkomst, aanvankelijk als toehoorder. Hij was zo gefascineerd dat hij in de verleiding kwam te doen alsof hij een afgevaardigde was. We vonden dat allebei heel vermakelijk, en Roth wilde weten of ik ook tot zoiets in staat zou zijn geweest, wat ik ten stelligste ontkende. Vele jaren later, in Parijs in 1938 – ik was deze bekentenis allang vergeten – vroeg Roth me of ik nog wist wanneer en waar we elkaar voor het eerst hadden gezien. Ik stelde voor dat we het allebei zouden opschrijven en dat we vervolgens onze aantekeningen zouden vergelijken om te zien wie het zich nog het best kon herinneren. Over onze eerste ontmoeting wist ik nog alles, maar dat hij me in 1914 had bekend dat hij geen afgevaardigde was geweest, was ik vergeten. Roth was trots, want in de loop der jaren had hij vastgesteld dat ik me onze gymnasiumtijd in Galicië veel beter herinnerde dan hij. Bij deze gelegenheid legde hij een nieuwe bekentenis af: ‘In september 1913 vond in Wenen een zionistisch congres plaats. Op dat moment was ik daar al student aan de universiteit.17 Hoewel ik niet meer zo’n ijverige zionist was, was ik zeer nieuwsgierig naar de gang van zaken op zo’n congres. Ik wilde de leiders horen spreken die we als jongeren zo bewonderden, ik wilde de congresredes horen die we zo gretig lazen in het tijdschrift Die Welt.18 Ik wilde er met andere woorden bij zijn. Toevallig had ik op dat moment geld genoeg om een kamer te reserveren in Hotel Imperial.19 Ik wist dat de meeste afgevaardigden in het Imperial zouden logeren en hoopte een gelegenheid te vinden om enkelen van hen te ontmoeten. Het hotel zat natuurlijk tjokvol. Een paar dagen voor de opening kwam de toen al wereldberoemde schrijver Sjolem Alejchem naar het Imperial en vroeg een kamer. De portier zei: “Het spijt me. Alle kamers zijn bezet. De meeste congresgangers logeren bij ons.” Sjolem Alejchem vroeg of hij de lijst mocht zien en trof een naam aan die hij niet kende, in een eenpersoonskamer. Hij vroeg de portier of dit ook een congresdeelnemer was, wat deze bevestigde. Sjolem Alejchem besloot deze man, die eenzaam en alleen in een eenpersoonskamer sliep, op te zoeken. Hij ging naar boven, klopte op mijn deur, kwam binnen en wees naar mij: “Ben jij de afgevaardigde?” Ik kende zijn gezicht van vele foto’s. Ik zei meteen dat ik het een grote eer zou vinden hem als gast in mijn kamer te hebben, ook al was ik geen afgevaardigde. We schoten allebei in de lach. Ik liet zijn koffer naar de kamer brengen en Sjolem Alejchem besliste onmiddellijk dat hij in het bed zou slapen en ik op de bank, en nam mij vervolgens mee wanneer ik maar wilde, zelfs naar de opening van het congres. Bij elke mogelijke gelegenheid stelde hij me met een ondeugende blik aan een of andere beroemdheid voor als afgevaardigde Joseph Roth.’

Ik herinner me niet welke andere avonturen die uit zijn niet aflatende nieuwsgierigheid voortvloeiden hij me in 1914 nog vertelde. Maar we vroegen ons allebei wel af wat er eigenlijk achter die nieuwsgierigheid van hem zat. Uiteindelijk zei ik tegen hem, natuurlijk bij wijze van grap: ‘Aan jou is een groot journalist verloren gegaan.’ ‘Waarom een journalist?’ vroeg hij. Ik antwoordde: ‘Je komt graag op plaatsen waar je niet thuishoort om vervolgens verslag uit te brengen van wat daar gebeurd is. Dat zijn kenmerken van een journalist: het verlangen om iets nieuws te ontdekken en de drang om erover te vertellen.’ Journalist worden was op dat moment wel het allerlaatste waar hij aan dacht. Hij voelde zich wel erg gevlijd dat ik dat in hem zag, ook al was het een grap. Hij herinnerde zich dit nog in 1938: ‘Zie je nou wel, jij bent degene die toen heeft gezegd dat er een journalist aan mij verloren was gegaan. Je grap heeft er wellicht niet toe bijgedragen dat ik de journalist in mezelf heb ontdekt, maar ik was je altijd wel heel dankbaar als ik daaraan terugdacht.’

Dat klopt. Joseph Roth vond het heerlijk om journalist te zijn. Je hebt altijd en overal schrijvers die zich schamen voor hun verleden in de journalistiek, maar Roth niet. Hij was er trots op. Dat ging zelfs zo ver dat hij tot op het laatst van zijn leven bleef herhalen dat hij onder journalisten vaak sympathiekere, fatsoenlijkere en zelfs achtenswaardigere mensen tegenkwam dan onder schrijvers. En steeds weer somde hij voor mij de namen op van journalisten met wie hij bevriend was. Daaronder waren zelfs communisten, wier opvattingen en koppigheid hij verafschuwde. Bovenaan deze lijst stond altijd Egon Erwin Kisch, terwijl juist hij voor mij een bewijs was van het tegendeel. Iedereen die Egon Erwin Kisch kende mocht hem graag, vooral ook kinderen. Onze gezamenlijke vriend dokter Löbel vertelde mij over de eerste keer dat Kisch bij hem op bezoek kwam. Dokter Löbel had twee zoontjes, zes en zeven jaar oud. De jongens waren zo dol op Kisch dat ze, zodra hij weer vertrokken was, enthousiast op hun vader afstormden en uitriepen: ‘Dát zou nog eens een leuke papa voor ons zijn!’

==

==

15. De Karl-Ludwig-Straße, die nu in het Oekraïens Prospekt Svobody (Vrijheidslaan) heet, was en is een centrale promenade- en ontmoetingsplaats in het centrum van Lemberg/Lviv.

16. Zehngut was het restaurant in Hotel Bristol op de Karl-Ludwig-Straße 21.

17. Zie noot bij pagina 8. Het elfde zionistische congres vond 2–9 september 1913 plaats in Wenen, Joseph Roth begon zijn studie aan de Weense universiteit formeel pas in het zomersemester van 1914. In het wintersemester 1913/14 was hij ingeschreven aan de universiteit van Lemberg, maar daar heeft hij waarschijnlijk weinig colleges gevolgd.

18. Het weekblad Die Welt was het door Theodor Herzl in 1897 in Wenen opgerichte tijdschrift van de zionistische beweging.

19. Hotel Imperial is een van de meest luxueuze hotels van Wenen. Het ligt aan de Kärntner Ring, direkt naast de Schwarzenbergplatz.

1916

Dat jaar had ik voor het eerst langer verlof. Ik kwam Roth toevallig tegen in het stadspark in Wenen. Omdat ik in gezelschap was, kon ik alleen maar een afspraak met hem maken. We hadden elkaar twee jaar niet gezien en er viel dan ook heel wat te vertellen in Café Museum.20 Hij was in die tijd erg vaderlandslievend en oorlogsgezind, terwijl ik toen al mijn twijfels had over de afloop. Ik was die zomer bevriend geraakt met enkele Tsjechische officieren, die er vast van overtuigd waren dat Duitsland en Oostenrijk de oorlog zouden verliezen. Hoewel ik vermoedde dat voor sommigen wellicht de wens de vader van de gedachte was, maakten hun inzichten en vooral hun argumenten indruk op mij. Een van hen beschikte namelijk over informatie waarvan wij in Oostenrijk en in Hongarije verstoken bleven. Van hem hoorde ik bijvoorbeeld voor het eerst dat het Duitse leger een beslissende nederlaag had geleden bij de Marne.21 Hij was ervan overtuigd dat de Duitsers er nooit in zouden slagen een beslissende doorbraak in het westen te bewerkstelligen en dat het Duitse leger een reus op lemen voeten was. Ik zorgde ervoor dat Roth niets merkte van mijn pessimisme. Niet dat het gevaarlijk zou zijn geweest dergelijke gedachten in Oostenrijk te uiten, want ook toen al werd de stemming in Wenen treffend beschreven met de beroemde zin: de toestand in Duitsland is ernstig maar niet hopeloos – in Oostenrijk is de toestand hopeloos maar niet ernstig. Ik had het echter heel naar gevonden Roths enthousiasme en optimisme aan het wankelen te brengen. Tot mijn grote verbazing gedroeg hij zich als een gewone infanterist, zelfs als een pas in dienst getreden infanterist, en hij nam alles wat ik zei ernstig en respectvol aan omdat ik ‘al’ de rang van vaandrig had.22 Hij zag er in zijn uniform – dat bepaald niet op maat was gemaakt – bijna te jong uit om soldaat te zijn, wat in die tijd niet ongewoon was. De helft van alle soldaten op straat zag er zo uit, want de keuringscommissies waren in 1916 niet meer zo kieskeurig en trokken alles wat nog net een beetje kon marcheren een uniform aan.

We spraken natuurlijk maar even over de oorlog. Roth wilde vooral weten hoe ik het kon vinden met de Hongaren en Roemenen, met wie ik nu te maken had. Het waren mijn eerste maanden in Hongarije, en wel in dat deel waar de steden een gemengde bevolking hadden, maar het omliggende gebied overwegend landelijk en Roemeens was. Ik was afgestudeerd aan de officiersschool in de stad Timisoara, en Roth wilde daar alles over horen. Als kersverse vaandrig was ik bevoegd om een zwarte, stijve officierspet te dragen. Omdat ik net uit het etappegebied kwam, had ik die nog niet kunnen aanschaffen. Ik stelde Roth voor mij bij de aankoop te assisteren. Hij reageerde enthousiast en vroeg wanneer ik ongeveer verwachtte de rang van luitenant te krijgen. Toen ik hem vertelde dat dit niet lang meer zou duren, zei hij dat het geen zin had nu nog een vaandrigspet te kopen. ‘Koop meteen een fatsoenlijke officierspet. Anders is het weggegooid geld.’ ‘Wat is het verschil?’ vroeg ik. ‘Weet je dat dan niet?’ vroeg hij verbaasd. ‘Een officierspet is een officierspet,’ zei ik, ‘een zwarte, stijve, hoge pet met een geel koordje.’ ‘Ja,’ zei hij, ‘met een geel koordje, dat klopt. Maar bij de pet van een vaandrig heeft het gele koord geen gouddraad. Alleen officieren vanaf de rang van luitenant hebben gouddraad in hun koordje. Wist je dat niet?’ ‘Nooit op gelet,’ zei ik. ‘Ik raad je aan om meteen een officierspet te kopen, als je binnenkort toch luitenant wordt.’ ‘Waarom?’ zei ik, ‘er is toch een verschil?’ ‘Maar wie ziet dat nou,’ zei hij, ‘het verschil is jou ook nooit opgevallen.’ ‘Omdat ik er nooit een heb gehad,’ zei ik, ‘wie bestudeert er nu officierspetten?’

We gingen naar de dichtstbijzijnde winkel waar uniformen werden verkocht en ik schafte een echte officierspet aan met gouddraad in het koordje. Voor alle zekerheid vroeg ik de verkoper of het geen overtreding was om als vaandrig een echte officierspet te dragen. ‘Welnee, dat doen tegenwoordig alle heren vaandrigs. Vooral de heren die van het front en uit het etappegebied komen. U kunt hem meteen opzetten.’ Dat deed ik, en Roth was in de wolken. Daarna wandelden we nog over de corso en over de Stubenring, en Roth liep met me mee tot aan de kade.

De volgende dag ging ik naar een concert. Ik had al een hele tijd geen goede muziek meer gehoord en keek er echt naar uit. Ik ontmoette mijn vriendin Renée in Café Imperial om een hapje te eten, en rond halfzeven besloten we nog een korte wandeling over de Ring te maken. Op de hoek van de Schwarzenbergplatz en de Ring kwam een sergeant op me af, hij salueerde en vroeg me hem te verontschuldigen en zei: ‘Mijnheer de vaandrig, ik meld u eerbiedig dat de kolonel u wil spreken,’ en wees met een hoofdbeweging in de richting waar een van de opgegraven mummies stond. Ik verontschuldigde me bij mijn geschrokken vriendin en liep naar de mummie. De sergeant naast mij fluisterde me geruststellend toe: ‘Het gaat alleen om dienstkleding die niet in overeenstemming is met de dienstregels.’ Ik stond in de houding voor de mummie en was tot order bereid. De mummie bewoog, gebaarde mij hem te volgen en trippelde met kleine pasjes naar de poort van het volgende huis. Daar keek hij naar mijn pet: ‘Vaandrig, uw pet is in strijd is met de voorschriften. Het is een officierspet, waar u nog geen recht op heeft.’ ‘Kolonel, tot uw orders, ik ben hier met verlof. Ik word binnenkort luitenant en verblijf maar tien dagen hier.’ ‘In het etappegebied,’ mompelde hij streng, voor zover hij het nog kon opbrengen, ‘in het etappegebied mag je misschien in incorrecte dienstkleding rondlopen, maar het Weense opperbevel duldt dit niet.’ ‘Kolonel,’ wilde ik nog reageren. ‘U meldt zich morgen om tien uur bij zijne excellentie de stadscommandant, voor het rapport. U zult niet de enige zijn.’ De sergeant schreef mijn gegevens over uit het dienstboekje dat ik moest laten zien, en fluisterde me nog eens ter geruststelling toe: ‘Ze zullen alleen maar uw verlof inkorten, vaandrig. Ik kan er ook niks aan doen.’

In 1916 had het keizerlijke en koninklijke leger geen andere zorgen dan de dienstvoorschriften in het etappengebied. Honderden reeds lang gepensioneerde mummies werden weer tot leven gewekt en hielden, begeleid door onderofficieren, de wacht op straat, vooral in de binnenstad, om de zondaars te onderscheppen.

De mummie had gelijk. Ik was niet de enige bij het rapport. Een rij van zo’n vijftig inbreukplegers tegen de kledingvoorschriften stond voor Zijne Excellentie de stadscommandant. We werden afgeroepen van hoge tot lage rang, van kapitein tot vaandrig. Je trad naar voren, meldde je tot de dienst bereid, zocht een of ander excuus, zonder uitzondering vruchteloos, kreeg inkorting van verlof en rukte in. Slechts één luitenant, die vóór mij werd opgeroepen, was merkbaar kwaad, nam zijn sjofele, nogal smerige pet af, geen officierspet maar een gewone soldatenpet, en meldde: ‘Excellentie, tot uw dienst, ik kom niet uit het etappengebied, uit het hinterland, maar van het front. Ik heb veertien dagen verlof en ga terug naar het front. Ik heb geen zin om voor die veertien dagen een nieuwe, schone pet te kopen.’ Zijne Excellentie, zichtbaar onthutst, trok een minzaam gezicht en zei, of was althans van plan te zeggen... Nauwelijks had hij de eerste twee woorden uitgesproken: ‘Uw verlof...’, toen de luitenant woedend uitriep: ‘Mijn verlof, Excellentie, is veertien dagen!’ Zijne Excellentie pauzeerde, keek de luitenant recht aan, en zei vaderlijk: ‘Luitenant, uw verlof wordt met één dag ingekort.’ De luitenant, die zijn mond al open had om boos weer iets dienstvaardigs te melden, liet zijn kin zakken, zette vervolgens zijn pet weer op en zei: ‘Eerbiedige dank.’ – Mijn verlof werd met vijf dagen ingekort.

Mijn commandant sprak ons nooit ‘vaderlijk’ toe, maar voor mij was hij echt als een vader. Ik schreef hem een brief waarin ik meldde wat mij in Wenen was overkomen. Hij antwoordde met een handgeschreven brief, zonder ondertekening: blijf zo lang als je volgens je ‘open bevel’ mag, maar zorg dat je niet gepakt wordt. Als je gepakt wordt kan ik niets voor je doen.

Ik heb de officierspet niet meer opgezet. Ik heb hem niet verruild voor een andere zonder gouddraad. Ik droeg mijn oude veldgroene pet tot het einde van mijn verlof en werd niet gepakt. Roth had er vreselijk spijt van toen ik hem opzocht om hem goedendag te zeggen. Ik spon mijn verhaal lang uit, maar niet zo lang als ik had gepland, want hij was er te kapot van. Het antwoord van mijn commandant liet ik hem pas op het allerlaatst zien, voordat we afscheid namen. Het was de eerste keer dat ik een slim advies opvolgde van mijn vriend Joseph Roth. Deze keer liep het nog redelijk goed af.

Toen ik op het rapport verscheen om mijn terugkeer te melden, zei mijn commandant: ’Weet je wat er gebeurd zou zijn als je gepakt was? Ze hadden je per omgaande teruggestuurd, en ik zou van de stadscommandant van Wenen een schriftelijk bevel hebben gekregen om jou streng te straffen en de voltrekking van die straf onmiddellijk te melden. En weet je wat ik gedaan zou hebben? Ik zou de voltrekking hebben gerapporteerd. Hoe zag hij eruit, de kolonel die een sergeant in dienst heeft speciaal om op petten te jagen?’ Eerbiedig beschreef ik de mummie. Mijn commandant vond het heel vermakelijk.

==

20. Dit café, dat nog steeds bestaat, ligt in het centrum van Wenen en was een geliefde ontmoetingsplek voor tal van kunstenaars. Het was het favoriete café van Morgenstern.

21. De voor Duitsland catastrofale Slag bij de Marne werd al in september 1914 uitgevochten.

22. Roth had zich vrijwillig voor de militaire dienst gemeld en ging eind september 1916 in dienst voor een eenjarige opleiding.

Assimilitis (1920)

In die jaren leed Roth nog af en toe aan een ziekte waarvoor hij zelf de naam had bedacht: assimilitis. Ik zeg dat hij leed, maar dat doet de situatie geen recht. Ik herhaal alleen zijn eigen woorden. Zelf zou ik eerder zeggen dat hij zich soms afvroeg of assimilatie geen goede oplossing zou zijn, zo niet voor het zogenaamde Joodse vraagstuk, dan toch voor het individu. Over dat soort zaken wisselde hij graag met mij van gedachten. Waarschijnlijk omdat hij er terecht van uitging dat ik begrip had voor dat soort overwegingen, en omdat hij wist dat ik hem zou helpen deze oplossing te verwerpen. Ik herinner me de laatste keer dat we hier samen over discussieerden. Het was in 1920.23 Dat het de laatste keer was is me bijgebleven omdat hij die middag na een zeer lange en vurige discussie afsloot met een conclusie die ik verderop in dit hoofdstuk zal weergeven.

Ik had toen al ondervonden dat Joodse intellectuelen die worstelen met het assimilatieprobleem een afkeer hebben van iedere vorm van Joodse apologetiek, maar altijd diep onder de indruk zijn als je hen confronteert met enthousiaste of zelfs maar positieve uitlatingen van belangrijke christenen over Joden en het Jodendom. Datzelfde jaar kreeg ik een cadeau dat tot de weinige dingen behoort die ik altijd heb weten te redden van welke ramp ook. Het betreft een boekwerk, een geschenk van mijn vriendin Renée, dat ik nog steeds bezit. Het was geen eenvoudige redding, want het omvangrijke werk bestaat uit vijf boekdelen. Het is de geschiedenis van Israël door Ernest Renan, in Duitse vertaling, in 1894 door Siegfried Crombach uitgegeven in Berlijn. Ik ging ervan uit dat in dit boek van een niet-Jood vooral de gedeelten over de profeten, die op mij een onuitwisbare indruk maakten, ook Roth niet koud zouden laten.

Deze keer nodigde ik hem uit om naar mij toe te komen, wat niet gebruikelijk was onder studenten in Wenen. We ontmoetten elkaar meestal in koffiehuizen. Ik woonde in het achtste district in de Skodagasse 3. Roth woonde ook in het achtste district – een ongelukkig toeval dat we jarenlang betreurden, Roth nog meer dan ik, om redenen die ik nog uit de doeken zal doen. Ik had toen een mooie kamer in de buurt van het Hamerling Park, die Roth zo goed beviel dat hij me nadien vaker kwam bezoeken. Ik besloot hem eerst enkele citaten voor te lezen uit de voorwoorden die Renan aan elk van de vijf delen had toegevoegd: Griekse filosofen toonden zich toegeeflijk tegenover de slechtheid van deze wereld, ook al droomden zij van de onsterfelijkheid van de ziel, Griekse godsdiensten bleven aantrekkelijke kinderspelletjes, tot nut en vroomheid van verschillende stedelijke gemeenschappen, maar de gedachte aan een algemene godsdienst bleef Griekenland vreemd. De hartstochtelijke genius van het kleine volkje dat in een uithoek van Syrië woonde, leek gemaakt om in deze leemte van de Griekse geest te voorzien. Israël kon zich nooit neerleggen bij het feit dat de wereld bezwaarlijk kon worden bestuurd door een God die geacht werd rechtvaardig te zijn. Israëls wijze mannen werden woedend bij het zien van de misstanden die hier heersten. Een slecht mens die rustig en rijk mocht sterven op zijn oude dag vervulde hun harten met verontwaardiging. De profeten van de negende eeuw vóór de geboorte van Christus hadden dit idee reeds tot dogma verheven. Deze Israëlitische profeten waren vurige publicisten van het soort dat wij vandaag socialisten en anarchisten zouden noemen. Fanatiek voorstander als ze waren van sociale rechtvaardigheid, verklaarden zij luidkeels dat een onrechtvaardige wereld die niet in staat was tot verbetering maar beter kon worden vernietigd.

Roth was toen niet meer de blonde jongeman met fonkelende blauwe ogen en een middenscheiding in zijn haar die af en toe flirtte met de Duits-nationalistische studenten die zich in knokploegen verenigden, met een trotse grijns op hun brutale gezichten. Zo zag hij er namelijk uit toen we in 1913 voor het eerst over de bekoringen van de assimilatie discussieerden. De oorlog had hem volwassen, serieus en droevig gemaakt. Hij was geen germanistiekstudent meer. Hoewel hij niet zo arm was als hij later aan Stefan Zweig en diens vrouw Friderike vertelde, leende hij in de centrale keuken waar wij elkaar vaak ontmoetten regelmatig geld, van mij of van onze gezamenlijke vriend Karol Rathaus, voor een karige maaltijd. Zijn sociale geweten was ontwaakt, en als hij stemgerechtigd was geweest – wat wij in die tijd geen van beiden waren – zou hij, net als ik, op de sociaal-democratische partij hebben gestemd, ook al was die in Wenen op dat moment aan de macht.

In een andere passage vermeldt Renan dat hem eens werd gevraagd waarom hij, zo’n groot kenner en liefhebber van de Griekse cultuur, zijn hele leven had gewijd aan de geschiedenis van de Joden en het Jodendom. Hierop antwoordde hij aan het eind van zijn leven: ‘Als ik twee levens tot mijn beschikking had gehad, zou ik het ene hebben gewijd aan de studie van de Joden en het Judaïsme, en het andere aan de studie van de Grieken. Maar omdat ik maar één leven had, heb ik dat aan deze studie gewijd, omdat de geschiedenis van de Joden voor de geschiedenis van de wereld nog belangrijker is.24 Daar heb ik nooit spijt van gehad.’

Uit het voorwoord van het derde deel, ‘De geschiedenis van het oude Jodendom’ komt het voorbeeld waaraan je de tegenstelling van politieke en sociale kwesties het best kunt herkennen. De Israëlitische denkers waren de eersten die zich verzetten tegen de onrechtvaardigheid in de wereld en die de discriminatie, misbruiken en voorrechten waarop elk leger en elke sterke samenleving stoelden niet langer wilden tolereren. Zij brachten het bestaan van hun kleine land in gevaar, maar stichtten tegelijkertijd het religieuze bouwwerk dat bekend staat onder de namen Jodendom, christendom en islam dat de mensheid tot de dag van vandaag onderdak heeft verschaft. Daarin schuilt een les waar onze moderne volkeren nooit genoeg bij stil kunnen staan. Naties die zich bezighouden met de sociale vraagstukken gaan ten onder; maar als deze vraagstukken de toekomst bepalen, is het verheffend te sterven voor de ooit lonende zaak. Zo’n 500 jaar voor Christus waren alle redelijke burgers van Jeruzalem boos op de profeten die elke militaire of diplomatieke actie onmogelijk maakten. Toch zou het jammer zijn geweest als deze sublieme dwazen in hun doen en laten zouden zijn gehinderd! Jeruzalem was dan nog iets langer de hoofdstad van een onbeduidende staat gebleven, maar nooit de religieuze hoofdstad van de mensheid geworden.

Mijn vriend Roth bezat ook toen, als 25-jarige, geen vurig temperament, maar deze keer griste hij het boek uit mijn handen en las het citaat opnieuw voor zichzelf, met prevelende lippen als volkse vrouwen die bidden. Toen las hij het me nog eens hardop voor en hij zei: ‘Ik denk dat ik het volledige werk zal moeten lezen, hoewel ik nog nooit vijf boekdelen heb gelezen. Wil je ze mij lenen?’ ‘Ja,’ zei ik, ‘maar niet allemaal tegelijk.’ ‘Je hebt gelijk,’ zei hij, ‘als je het goed vindt, kom ik naar je toe om in kleine porties te lezen. Maar deze zin: dat de naties die zich wijden aan de sociale kwestie ten onder zullen gaan, ontneemt je toch iedere hoop. Nu begrijp ik waarom we allemaal zo geïnteresseerd zijn in wat er in Rusland gebeurt.’ ‘Is het je opgevallen dat hij het over álle naties heeft? Maar in al die vijf delen krijgt hij er nooit genoeg van te herhalen dat Israël de enige staat was die het sociale vraagstuk wilde oplossen. Dus hij heeft maar één bewijs.’ Waarop Roth antwoordde: ‘Als het experiment in Rusland mislukt, zal dat een tweede voorbeeld zijn en zal het nog 3000 jaar duren voordat een andere dwaze staat het probeert.’

Joseph Roth heeft niet alle vijf delen gelezen. Maar hij kwam die winter vaak bij me langs, zocht de passages uit die hem het meest boeiden, en altijd kwamen we terug op onze gesprekken over assimilatie. Op een dag kwam hij tot de volgende conclusie: ‘Ik heb me met de Duitsers willen assimileren! Alsof ik de natuurlijke zoon was van een aristocraat en een kokkin en op een dag de kant van mijn moeder heb gekozen in plaats van die van mijn nobele vader. Foei!’

==