Fumiko Miura

Polderjapanner

Een Japanse in Nederland

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 FUMIKO MIURA, ROTTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3001 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

1

Toerist in eigen land

==

##

Toudai moto kurashi

Aan de voet van de vuurtoren is het het donkerst

==

##

De wasserette

==

Het was 5 mei 1994. De laatste dag van de Gouden Week, een reeks nationale vrije dagen vanaf eind april. Mei is meestal de aangenaamste maand van het jaar. Het is nog niet te heet. En we kunnen nog van mooie droge dagen genieten voordat het regenseizoen begint. Ik ging naar een wasserette in de buurt, tegenover Yamashita Onsen, een klein openbaar badhuis. Mensen kunnen er hun was doen terwijl ze baden. Wat efficiënt! Maar ik had een bad en een wasmachine in mijn studentenhuis en ging er nauwelijks heen. Heel af en toe had ik een grote wasdroger nodig om mijn beddengoed te drogen. Dan ging ik naar de wasserette.

Ik trok de glazen deur open, binnen zaten al twee mensen: een Japanse vrouw van mijn moeders leeftijd en een buitenlandse man. Die man gebruikte alle vier de wasmachines en een grote wasdroger. Gelukkig hoefde ik alleen maar te drogen, dus ik deed mijn was in een van de andere grote droogtrommels en ging naast de vrouw zitten. Zoals het hoort in onze buurt, begroette ik de medewassers. Ik wisselde een paar woorden met de vrouw. De buitenlandse man zat geconcentreerd te lezen. Ik twijfelde of ik hem zou negeren of aanspreken, ik wist niet zeker of hij Japans verstond, maar ik besloot toch wat tegen hem te zeggen.

‘Wat heb je veel was.’

Hij vertelde dat hij in het weekend alle was deed omdat hij doordeweeks werkte. Alles in het Japans. Dat was ons allereerste gesprek. We kletsten verder, de vrouw haakte af. In de droger zag ik zijn zwembroek met bonte fluorescente kleuren draaien. Toen de was klaar was, stelde hij voor om samen te gaan lunchen bij de tonkatsu, een Japans schnitzelrestaurant in de buurt.

Hij vertelde me dat hij Hans heette, uit Nederland kwam en een half jaar geleden een baan had gekregen in Kobe. Hij sprak al redelijk Japans omdat hij Japans gestudeerd had en een jaar in Nagasaki had gewoond. In de wijk waar wij woonden lopen nauwelijks Europeanen rond, maar ik had hem nog nooit eerder gezien. Kobe staat bekend als een internationale havenstad, maar de meeste Europeanen wonen er in een chique wijk en zeker niet waar ik woonde.

Toen we klaar waren met eten, stonden we voor de kassa en betaalden ieder onze eigen rekening. Omdat hij mij had uitgenodigd, had ik stiekem verwacht dat hij voor ons beiden zou betalen. Als hij een Japanse man was geweest, had hij dat waarschijnlijk ook gedaan. Of hij zou hebben gedaan alsof hij graag mijn rekening zou betalen, ook als hij dat niet echt wilde. Maar Hans was een Nederlander en ik wist wat Dutch account betekende. Dus ik betaalde voor mijn eigen eten. Veel later vroeg ik aan hem waarom hij toen niet voor mij had betaald en hij zei: ‘Waarom zou ik betalen voor iemand die ik nog niet goed ken?’

==

Ik moet toegeven dat ik zijn eerlijkheid en directheid wel prettig vond. De gewoonte dat mannen voor vrouwen betalen is de andere kant van de medaille van de Japanse paternalistische cultuur. Het kan puur uit gastvrijheid en ruimhartigheid voortkomen, maar de keerzijde is dat de man meer controle krijgt over vrouwen. Hans deed het niet uit gierigheid, maar om de gelijkheid. Wat ik als Japanner normaal vond was niet altijd normaal voor hem. Dat verschil vond ik verrassend en interessant. Om zijn eer te verdedigen wil ik hieraan toevoegen dat hij mij later op veel etentjes getrakteerd heeft.

Wat ik ook prettig vond was dat hij zijn eigen was deed. Dat bewijs had ik al van de wasserette. En hij kon ook nog koken. Bovendien vond hij het normaal dat hij dat zelf deed. Ik herinner me nog de lekkerste lasagne, die Hans had gemaakt op onze allereerste dag samen. Op die dag gingen we samen wandelen in de bergen en we kwamen in het donker terug omdat we een beetje verdwaald waren geraakt. Na de lange wandeling heeft hij nog in de keuken gestaan en een uitgebreide maaltijd gekookt. Ik raakte enorm onder de indruk. Dit was niet vanzelfsprekend voor Japanse mannen. Ze kunnen wel koken als ze echt moeten, maar ze doen het niet graag, en zeker niet in zulke situaties. Met een Japanse partner was ik waarschijnlijk degene die in de keuken had moeten staan.

==

‘Waar hebben jullie elkaar ontmoet?’ Ik kreeg deze vraag vaak van Japanse vrouwen. Puur uit nieuwsgierigheid, omdat er vroeger niet veel Japanse vrouwen waren die getrouwd waren met een buitenlander. Ik vertel mijn verhaal en in ruil stel ik dezelfde vraag terug. Dan zeggen ze vaak, als ze getrouwd zijn met een Japanse man: ‘Nee, er is niets speciaals te vertellen. Het is niet zo interessant als jouw geval.’ Maar er komen soms best interessante verhalen uit. Tegen single vrouwen die op zoek zijn naar een partner, zeg ik altijd: ‘Ga eens naar de wasserette. Misschien vind jij daar ook iemand!’ Maar helaas, tot nu toe heb ik van niemand een bedankje gekregen voor mijn tip.

==

==

Geisha

==

Hans was net afgestudeerd aan de Universiteit Leiden in de Japanologie toen hij een baan kreeg in Kobe. Ik zat nog op de universiteit, maar ik was niet per se een voorbeeldige student. Na twee jaar had ik nog twijfels over mijn studiekeuze. Ik had bijbaantjes omdat ik naar Europa wilde. Mijn ogen waren meer gericht op westerse culturen dan op de eigen.

Hans had het vaak over Japanse literaire klassiekers zoals Tanizaki, Kawabata en Mishima. Maar ik moest eerlijk toegeven dat ik totaal niet geïnteresseerd was in Japanse literatuur. Vooral van de wereld van Tanizaki en Kawabata, hoewel ze schitterende boeken hebben geschreven, walgde ik. Het type vrouwen dat gehoorzaam en bescheiden lijkt dankzij een nette verschijning, maar dat besluiteloos, dubbelzinnig en onderling genadeloos gemeen kan zijn. Een concentraat geperst uit de afgrijselijke Japanse vrouwelijke wereld en opgedist door oer-Japanse mannen. De wereld waar ik zo ver mogelijk van weg wilde blijven. Alleen Het gouden paviljoen van Mishima sprak me aan, vanwege het contrast tussen schoonheid en krankzinnigheid. Niet alleen sprak hij veel over de literatuur maar Hans had het ook vaak over de oude Japanse cultuur zoals ukiyoe, Netsuke-miniatuursleutelhangers van ivoor uit de Edo-periode en uitgestorven Japanse woorden uit de jaren twintig van de vorige eeuw waarvan ik in de praktijk nog nooit gehoord had. Het soort dingen dat ik kende uit boeken en waarvan ik wist dat ze bestonden. Waarom weet deze jonge Hollander zo veel over het Japan uit mijn oma’s tijd? Ik vroeg me serieus af wat ze leerden op de studie Japans. Had de tijd daar stilgestaan of zo?

==

Een paar weken nadat we elkaar ontmoet hadden stelde hij voor om samen Kioto te bezoeken. Ik was ooit naar Kioto op schoolreis geweest toen ik nog op de basisschool zat. Op de schoolreis vlogen we, een groep snotneuzen van het platteland, langs een aantal bekende toeristische plekken in de stad. Dat ging gehaast, net zoals doorsnee-Japanse groepsreizen, en ik herinnerde me er weinig van. Het Gouden Paviljoen, het Nijou-kasteel, de Kiyomizu-tempel, en tot slot de Uzumasa-filmstudio. We hadden onze buik vol van oude tempels en schrijnen. Dat was geen leuke plek voor kinderen. Sindsdien was ik niet meer naar Kioto geweest, hoewel het vanuit Kobe slechts anderhalf uur met de trein was. Toen had ik geen enkele interesse in de stoffige oude stad. Mijn leven speelde zich vooral af in Kobe, een leuke, moderne, internationale stad.

Toen we in Kioto aankwamen, vroeg hij me: ‘Ben je weleens naar de wijk Gion geweest?’ Natuurlijk niet. Mijn jonge ik had daar niets te zoeken. De theehuizen van Gion kom je niet zomaar binnen. Ze zijn exclusief voor mensen met geld en de juiste connecties. Geisha’s kende ik alleen uit de media; een echte maiko (een jonge geisha in opleiding) of geisha had ik nog nooit in levenden lijve gezien.

Vanwege mijn naam had ik ambivalente gevoelens over geisha’s. Mijn vader heeft mij namelijk naar een bekende geisha vernoemd. Zij was in de jaren zeventig het uithangbord van een landelijke televisiereclame voor sake. Onze familienaam was toevallig dezelfde als die van de geisha, en toen ik geboren werd heeft mijn vader mij dezelfde roepnaam gegeven. Mijn moeder hoorde dit pas achteraf en was er niet blij mee. Mijn vader had alleen het eerste Kanji-karakter van mijn naam veranderd, waardoor je de naam anders schrijft, maar hij hetzelfde klinkt. Vroeger werd ik vaak aangesproken door mannen van de leeftijd van mijn vader zodra ze mijn naam hoorden.

‘Ik heb jouw naam ergens gehoord...’

Daar had ik een enorme hekel aan. Ik vervloekte mijn vader voor zijn ondoordachte daad. Het is net alsof je je dochter Beyonce noemt, zonder accent aigu op de laatste ‘e’, terwijl ze in niets op de echte Beyoncé lijkt. Mijn vader had geen idee hoe vaak ik in gênante situaties terecht zou komen door die naam. Inmiddels komt de geisha niet meer op televisie. De meeste mannen van mijn vaders generatie die irritante opmerkingen maakten zijn inmiddels ook oud of al overleden. Eindelijk ben ik bevrijd van de vloek van de geisha-naam.

==

Op de terugweg van de Kiyomizu-tempel liepen we door de wijk Gion. Alles was nog stil onder het daglicht. De hoofdstraat van Gion was schoongeveegd, alsof het een binnentuin was. De gevels van de traditionele theehuizen zagen er bescheiden maar verfijnd uit. De voordeuren waren zwijgend dicht en weigerden nieuwsgierige toeristen. Op de deurposten hingen bordjes met de tekst ICHIGEN SAN OKOTOWARI (Klanten zonder verwijzing niet welkom). De theehuizen waren exclusief voor bestaande clientèle en gasten die door hen geïntroduceerd werden. Ik zag een gastvrouw van middelbare leeftijd die in en uit de houten schuifdeur liep. Ze was strak gekleed in een kimono met neutrale kleur, keek streng en onbenaderbaar voor toeristen.

We liepen door de stad, en in de schemering kwamen we aan op het smalle pad van Ponto-cho. Die straat is volgepakt met kleine restaurants en theehuizen met traditionele façades. Plotseling zag ik een echte geisha. Zij verscheen uit een van de schuifdeuren.

‘Kijk, een echte geisha. Ze bestaan echt,’ zuchtte ik bewonderend.

Dat was voor mij de allereerste keer dat ik een geisha zag. Het gezicht zo wit, en het haar zo perfect. Tussen het pikzwarte opgestoken haar en de achterkant van haar nek zag ik haar echte huidskleur. Daarom wist ik dat er een levend mens verborgen zat onder de witte make-up en het theatrale kostuum. Hoeveel tijd had het gekost om haar te transformeren tot de perfecte geisha? Waar zou ze heen gaan die avond?

Hans stond naast mij, en hij keek naar de geisha alsof dit de normaalste zaak van de wereld was. Ik keek hem aan en dacht: wie is nou de Japanner hier, jij of ik?

==

Als ik in het buitenland iets Japans tegenkom, staat er heel vaak een foto van een geisha op. Reisgidsen, reclames, boekomslagen, sushiverpakkingen of kalenders. De geisha lijkt de ultieme representatie van Japan in het buitenland. Is dat het Japan waarvan buitenlanders denken dat het Japan is? Het is in ieder geval anders dan mijn Japan. Ik moest denken aan het Japanse gezegde Toudai moto kurashi: aan de voet van de vuurtoren is het het donkerst. Wat te dicht bij ons ligt, zien we juist niet zo goed. Japanse literatuur. Maiko en geisha. Kioto. Al die typische Japanse dingen waren eeuwenoud, maar omdat ze te dicht bij mij waren, had ik er nooit aandacht aan besteed en ze nooit nauwkeuriger bekeken. Pas toen ik zag hoe Japan gezien wordt door de ogen van een buitenlander, realiseerde ik me dat ik veel te weinig over mijn land en cultuur wist. Ik had nog veel te leren.

==

==

Stukje Nederland in Japan

==

Wat voor beeld koesteren Japanners van Nederland? Voordat ik Hans leerde kennen was mijn beeld van Nederland beperkt tot tulpen en molens, net zoals bij alle buitenlanders. Toen ik een jaar of zes, zeven was, keek ik elke zondagavond naar een zangwedstrijd op de Japanse televisie. In dit programma kreeg de winnende familie een vliegvakantie naar Nederland met de KLM. In de jaren zeventig was een vliegreis naar Europa voor de meeste Japanners nog een onbereikbare droom. Foto’s van een Hollandse molen en tulpenvelden naast het witte logo van de KLM op een blauwe achtergrond: iconisch. Zo heeft KLM op veel Japanse tv-kijkers in die tijd het blauwe gevoel overgebracht. Ik had toen geen idee waar Nederland lag, maar het programma wakkerde mijn verlangen naar de wereld aan.

==

In 1992 werd het vakantiepark Huis ten Bosch in Nagasaki geopend. Elk seizoen wapperden kleurrijke reclameposters van Huis ten Bosch aan het plafond van treinen in heel Japan. In het voorjaar met de foto van schitterende tulpenvelden, en in de winter met de Hollandse grachten met romantische kerstverlichting. Prachtig. Destijds was Huis ten Bosch het dichtstbijzijnde stukje Europa voor veel Japanners. Het enige nadeel was dat het nog steeds heel duur was om helemaal naar Nagasaki te reizen en in het park te verblijven. Een reis naar Korea of Guam was veel goedkoper.

Nadat ik afgestudeerd was en een baan had, kreeg ik mijn eerste kans om Huis ten Bosch te bezoeken. Hans was mijn gids. Hij kende Nagasaki veel beter dan ik omdat hij daar eerder een jaar had gewoond. Het was mijn allereerste reis naar het eiland Kyushu. Een Nederlandse vriend van Hans werkte toen voor Huis ten Bosch, en we gingen bij hem op bezoek. Al eerder was ik naar het echte Nederland geweest. Het was koud, nat en grijs. Het weer was een tegenvaller, maar ik was erg onder de indruk van de mooie oude gebouwen en het goed geordende landschap. Ik hield van de bruine bakstenen met versleten randen, hoge plafonds met kroonluchters en de smaakvolle interieurs: zo royaal, elegant en robuust, in tegenstelling tot de krakkemikkige Japanse huizen en saaie betonnen gebouwen. Voor mij leken de Hollandse klassieke gebouwen bijna rechtstreeks afkomstig uit een sprookjesboek.

Het park Huis ten Bosch kwam tot stand door de ambitie van een Japanse ondernemer, de heer Kamichika, die enorm veel respect had voor de Nederlandse geschiedenis, cultuur en technologie. In het park staan perfecte replica’s van de Utrechtse Domtoren, Amsterdamse grachtenpanden, de Goudse kaasmarkt en, niet te vergeten, Paleis Huis ten Bosch. Hij was zo perfectionistisch dat hij zelfs alle bakstenen uit Nederland had geïmporteerd. De straten in het park waren compleet vrij van hondenpoep en kauwgompjes. Geen kapotte fietsen in de gracht of een doorgezaagde en loshangende ketting aan de fietsstalling. Alles wat hoort bij een normaal Hollands stadsgezicht was achterwege gelaten. De bergen die achter de Hollandse stad opdoken gaven het geheel een surrealistisch tintje. Het park Huis ten Bosch was het ultieme icoon van de naoorlogse economische bloei van Japan. En van het eeuwenlange Japanse verlangen naar Holland en Europa. Ik vond het krankzinnig dat de eigenaar überhaupt een park vol Nederlandse replica’s wilde aanleggen, maar nog krankzinniger dat hij zijn plan daadwerkelijk gerealiseerd had.

==

Huis ten Bosch verrees niet voor niets in Nagasaki. Op 19 april 1600 strandde het handelsschip De Liefde uit Rotterdam op de kust van Usuki, in de huidige prefectuur Oita op Kyushu. Dat was de allereerste ontmoeting tussen Hollanders en Japanners. Al vanaf 1549 waren Spaanse en Portugese jezuïeten bezig om het katholicisme in Kyushu te verspreiden. Omdat ze in korte tijd grote aantallen lokale mensen bekeerden, zag het Shogunaat een bedreiging in de katholieken. De Hollanders en de VOC daarentegen hadden alleen een economisch belang in Japan. Ze mochten hun eerste handelspost vestigen in Hirado. Deshima, een waaiervormig kunstmatig eiland in de baai van Nagasaki, ter grootte van ongeveer twee voetbalvelden, was oorspronkelijk aangelegd om de Portugese katholieken op te sluiten. Nadat de Portugezen definitief uit het land verbannen werden in 1639, verhuisde het VOC-handelskantoor in 1641 van Hirado naar Deshima. Omdat het Tokugawa Shogunaat besloot om alleen handel te drijven met de protestantse Hollanders, heeft Deshima meer dan tweehonderd jaar gefunctioneerd als een venster op de westerse wereld voor Japan. Philipp Franz von Siebold verbleef in Deshima tussen 1823 en 1828, en de uitgebreide kunstcollectie die hij uit Japan had meegenomen is nog te bewonderen in onder andere het Sieboldhuis in Leiden. Het laatste opperhoofd van Deshima was Janus Henricus Donker Curtius. Hij maakte zijn laatste hofreis naar Edo in 1858, en in hetzelfde jaar eindigde het Hollandse monopolie als officiële westerse handelspartner van Japan, toen het land gedwongen werd om een handelsverdrag met Amerika te tekenen.

Dit is een heel beknopte geschiedenis van de officiële relaties tussen Japan en Nederland tot 1858. De wetenschappelijke en medische kennis die de Hollanders met zich meebrachten legden de basis voor de moderne Japanse wetenschap. Ook nadat Nederland zijn monopolistische handelspositie had verloren, bleef Nederland een belangrijke rol spelen in de modernisering van Japan op het gebied van de civiele bouwkunde, medische wetenschap en chemie. Later, toen ik meer las over hoe de VOC gehandeld had in gekoloniseerde gebieden zoals Formosa, Indonesië, Bengalen en Zuid-Afrika, moest ik denken aan de historische wending van Japan in de zeventiende eeuw. Wat als de VOC meer mankracht had gehad en een groter belang had getoond om Japan te koloniseren nadat de schepen bij toeval in Japan aanspoelden in 1600? Wat als het Shogunaat niet streng had opgetreden tegen de katholieken en de Hollanders op Deshima? Door de toevallige vervlechting van de geschiedenis van de twee landen werd Japan in die periode niet gekoloniseerd. Gelukkig hebben Japan en Nederland elkaars belangen behartigd met handel en kennisuitwisseling. Daarom koesteren Japanners in het algemeen nog steeds een positief gevoel over Nederland. Huis ten Bosch en zijn voorganger Holland Village ontstonden uit een warme historische band tussen de twee landen.

==

Na het bezoek aan Huis ten Bosch gingen we naar Deshima. Ik liep op het kleine eiland rond, dat inmiddels geen eiland meer is maar omringd wordt door de stad Nagasaki, en dacht aan de VOC-zeelieden die uit de Rotterdamse haven waren vertrokken op 27 juni 1598. De zeereis naar Japan duurde ongeveer anderhalf jaar. Opgesloten op een houten schip waar het naar urine en kots stonk, niet wetend of ze ooit levend naar het thuisland terug konden keren. Erna volgden meer dan zevenhonderd Hollandse schepen die naar Nagasaki voeren. Als het gelukt was om Japan te bereiken, werden ze opgesloten op het kleine waaiereiland, zonder bewegingsvrijheid. De enige Japanners die ze mochten zien waren ambtenaren, bedienden en gezelschapsdames. Ik las dat veel van de VOC-bemanningsleden weeskinderen waren. Er wachtte thuis niemand op hen. De meeste verhalen uit die tijd die we nu nog kunnen lezen zijn verteld door de hooggeplaatsten en geleerden. Die verhalen van duizenden andere zeelui kennen we amper. Wat dachten ze toen ze de groene bergen van Japan in de verte zagen?

==

==

Uitwaaien

==

Ik kwam aan op Station Leiden in de kerstvakantie van 1994. Het was mijn eerste bezoek aan Nederland, direct uit Spanje. Ik had daar een cursus Spaans van vier maanden gevolgd, en was doorgereisd naar Nederland. Van de zonnige Costa del Sol kwam ik in het koude, grijze, natte Nederland. Niet alleen buiten was het donker, maar tot mijn verrassing ook in de gebouwen. In woonhuizen, in cafés, in musea en restaurants: overal was het donker. Het was bedoeld om sfeer te creëren, maar mijn ogen waren gewend aan het felle licht van Spanje, en ik kon nauwelijks zien wat er op mijn bord geserveerd werd. Dat zou misschien handig zijn voor de kok die een bord niet mooi kon opmaken, maar ik wilde zien wat ik aan het eten was. Ik heb donkere ogen, en ze werken net zoals zonnebrillen, ze zien slechter in de duisternis dan licht getinte ogen.

==

Ondanks alle donkerte vond ik Leiden prachtig. De schattige bakstenen huizen, de enorme kerken, de elegante façade van het stadhuis. Het hele stadscentrum vond ik sprookjesachtig, als een decor van een kostuumfilm. Ik was blij toen ik de Burcht zag, want ik begon het zicht op de bergen al te missen. De Burcht is geen berg, maar het kwam er het dichtst bij in de buurt. Daarnaast stond grand café De Burcht. Dat was precies de plek die overeenkwam met mijn gedroomde beeld van het goede oude Europa. Enorm hoge plafonds met crèmekleurige muren en grote spiegels met klassieke details, met uitzicht op een middeleeuws monument. Ik vond het indrukwekkend dat het zeventiende-eeuwse gebouw nog diende als café. Niet alleen de monumenten, maar ook gewone woonhuizen in het centrum van Leiden zagen er verzorgd uit. Ze leken mij veel sierlijker en esthetischer dan de huizen in Japanse steden. In Japan wordt de Europese bouwstijl wel geïmiteerd, maar het blijft een façade. Daarachter zit een lelijk gebouw opgetrokken uit de goedkoopste materialen.

==

Dat weekend nam Hans mij mee naar Terschelling. De naam Terschelling vond ik moeilijk uit te spreken, en ik had geen idee waar het lag. Ik wist ook niet wat me te wachten stond op het eiland. Van Leiden reden we over de Afsluitdijk. Onderweg stopten we op de parkeerplaats op de dijk. We hebben daar een foto genomen, maar toen ik de foto later zag, leek het alsof ik in mijn eentje midden in een grijze wolk stond. Ik wist niet welke kant de zee of het IJsselmeer was. In het noorden van Kioto is er een beroemd landschap dat Ama no Hashidate heet, waar een natuurlijke zanddijk is gevormd die de zee en de baai van elkaar scheidt. Ik dacht aan die plek toen we over de Afsluitdijk reden. Alleen was de Afsluitdijk door mensen aangelegd. Wie zou daar ooit aan willen beginnen? Als ik de bijeenkomst had bijgewoond waar de plannen voor zo’n megalomane dijk waren besproken, had ik waarschijnlijk gezegd: ‘Wat een waanzin. Laten we gewoon richting de bergen verhuizen.’ Al liggen die bergen nog zo ver weg.

We voeren van Harlingen naar Terschelling. Elke boottocht, waar dan ook, vind ik prachtig. Zo vrij en rustig. Het geeft een ultiem vakantiegevoel. Toen ik de haven van het eiland in de verte zag, leek het hele eiland een flinterdun zandkoekje. Wonen daar echt mensen? Zijn ze niet bang dat het eiland in één nacht weggespoeld wordt door een hoge golf? Een plaats zonder rots en bergen geeft mij een onzeker gevoel. Op het eiland hadden de vrienden van Hans een grote vakantieboerderij met een rieten dak gehuurd. Omdat ikzelf van het platteland kom, voelde het vreemd om uit vrije wil naar een plattelandachtige plek te gaan om vakantie te vieren. En we moesten zelf koken, afwassen en schoonmaken. Dat was niet precies de vakantie die ik in gedachten had. Mijn idee van een ideale vakantie is drie keer per dag lekker uit eten, leuke dingen bekijken, en uiteraard een lekker heet bad en relaxen. Daarbij horen geen koken, afwassen en schoonmaken.

Na het ontbijt gingen we wandelen. We liepen tussen de struiken, door de duinen naar het strand. Gelukkig was het droog, maar het waaide ontzettend hard. Toen was wandelen niet per se mijn hobby, en behalve hier en daar een vlucht vogels of duinplanten, zag ik niets bijzonders. Ik kreeg steeds zand in mijn ogen en mond. Toen we bij het strand kwamen, voelde het alsof ik aan het einde van de wereld was beland. Alle Nederlandse vrienden keken blij en verkwikt, en stonden op het strand met stralende gezichten. Lekker uitwaaien, zeiden ze. Eerlijk gezegd snapte ik helemaal niet wat er lekker was aan het staan in een gewelddadige wind. Dus ik was blij toen ik eindelijk aan de warme chocomel met veel slagroom kon in een café onder een molen. Dat was wat ik verstond onder het woord ‘lekker’. Na de heftige wandeltocht smaakte de chocomel inderdaad veel lekkerder dan in een café in de stad.

==

==

Lekker fietsen

==

Ik ben een fietser. Tenminste, dat dacht ik altijd. Toen ik op de middelbare school zat, fietste ik elke dag in totaal zestien kilometer van huis naar school en weer terug, met stukken bergop. In de brandende zon en in de koude regen. Ik verheugde me erop om te kunnen fietsen in Nederland, het ultieme fietsparadijs. Dus schafte ik meteen een fiets aan nadat ik naar Nederland was gekomen in de herfst van 2001.

Ik was enorm onder de indruk van de brede, egale, mooie fietspaden en duidelijke bewegwijzering. Dat was niet te vergelijken met de armoedige Japanse toestand voor fietsers. Tegenwoordig zijn er nog steeds weinig fietspaden in Japan, en volgens de verkeersregels moeten fietsers op de autoweg fietsen. Dat vind ik doodeng, vooral in het drukke verkeer in Tokio. Japanners fietsen op een heel andere manier. Dat merkte ik vanaf het eerste moment dat ik met mijn fiets naar de Maasboulevard was gereden. Het tempo waarop ik fietste, niet per se langzaam volgens de Japanse standaard, leek veel te traag in Nederland. Als ik fietste in de stad, hoorde ik al snel het geluid van een fietsbel achter mij. Niet alleen de racefietsers, maar ook gewone stadfietsers, kinderen en zelfs bejaarden fietsten mij voorbij. Ik was de traagste op het fietspad. Twintig jaar geleden reed niemand nog op een elektrische fiets. Het leek alsof iedereen op het fietspad aan het racen was. Ik vroeg me af waarom mensen zo haastig fietsten in Nederland. Ik kwam thuis en vertelde Hans hoe Nederlanders razendsnel, bijna als een wedstrijd, rondreden. Hij antwoordde rustig: ‘Als iedereen snel is, dan ben jij te langzaam.’ Vroeger fietste ik alleen in een razendsnel tempo als ik bijna te laat was voor school. De rest van de tijd fietste ik altijd relaxed, rondkijkend en soms slingerend. Zelf dacht ik dat ik tijdens de fietstocht aan het genieten was. Maar dat was in Nederland niet meer toegestaan. Ik moest met de stroom mee.

De volgende dag ging ik weer op pad met de fiets. Ik keek nauwlettend naar hoe Nederlanders fietsten. Ze keken strak naar voren en trapten de pedalen sneller en stabieler rond. Ik volgde een fietser, maar hij fietste zo snel dat ik hem niet kon bijhouden. Het ging in mijn beleving op sprintsnelheid, alsof ik een marathon moest lopen in het tempo van de honderd meter sprint. Er was geen ruimte meer om van het mooie uitzicht te genieten. Maar goed, ik moest deze wedstrijd winnen om een volwaardige fietser te worden in dit land. Mijn fietsexperiment duurde weken. Toen ik eindelijk op de Maasboulevard een oud echtpaar op de fiets passeerde voorbij Tropicana, kreeg ik een triomfantelijk gevoel, alsof ik de gele trui had gewonnen.

==

Ik ben vaak teleurgesteld als ik aan Nederlanders vraag wat ze van Kinderdijk vinden; of ze vinden Kinderdijk maar niks omdat het te toeristisch is, of ze zijn er nooit geweest. Hetzelfde geldt voor de Keukenhof en de Zaanse Schans. Ik vind het eigenlijk jammer dat deze plekken steeds onderschat worden door het eigen volk, alsof ze een allergie ontwikkeld hebben voor alles wat clichématig genoemd kan worden en typisch Nederlands. Net zoals ik totaal geen interesse had in Kioto. ‘Aan de voet van de vuurtoren is het het donkerst’ geldt misschien in alle landen.

Een fietstocht naar Kinderdijk is een van mijn favoriete uitjes. Aan de voet van de Erasmusbrug neem ik mijn fiets mee op de waterbus. De fiets en de ferry, mijn twee favoriete vervoermiddelen: twee voor de prijs van één. Rotterdam ziet er schitterend en eigenzinnig uit vanaf het water. Ik stap uit op de kade van Alblasserdam, en ik fiets langs de schattige dijkhuizen en een gigantische scheepswerf. Ik kom aan bij de ingang van Kinderdijk, draai naar rechts en daar staat een rij reusachtige windmolens. De bruine reuzen met lange, brede armen uitgespreid in vier richtingen. Vanuit de verte zien de windmolens er idyllisch uit, maar ik was verbijsterd door het harde geluid van de wieken die door de wind snijden en hoe krachtig de wieken draaien. Geen wonder dat een klap van de molen dodelijk kan zijn. Dat besefte ik pas nadat ik de echte molens gezien had.

Nog steeds als ik naar Kinderdijk ga, vind ik het wonderlijk dat Nederlanders in de achttiende eeuw zo’n grootschalig civiel project als dit hebben opgezet. De polderbewoners moeten planmatig, nauwkeurig en met doorzettingsvermogen te werk zijn gegaan. Ze moesten in natte, koude en winderige dagen doorwerken, anders was de hele polder onder water gelopen. Ze moesten ook een enorme verbeeldingskracht hebben gehad, want ik zou zelf nooit durven bedenken een immens moeras onder de zeespiegel om te toveren tot een weiland.

Van Japanners wordt vaak gezegd dat we collectiviteit en saamhorigheid hoog in het vaandel hebben vanwege onze geschiedenis met de rijstcultivatie. Om rijst te kweken, moesten we water eerlijk verdelen en samenwerken. Er was geen ruimte voor egoïsme of individualiteit. Dat was het Japanse geval. Maar hoe heeft het Kinderdijkproject invloed gehad op het karakter van de polderbewoners? Rijst kweken en een polder aanleggen. Voor allebei is samenwerking vereist, maar ik vind het toch interessant hoe anders we zijn geworden.

==

==

2

Spreekt u al Hollands?

==

##

Keizoku wa chikara nari

Oefening baart kunst

==

##

Het uurwerk

==

Nederlands was ooit de populairste westerse taal in Japan. Tijdens de Edo-periode (1603–1868) was Nederland zoals gezegd het enige westerse land waarmee Japan officiële handelsrelaties onderhield. Japanners die westerse wetenschappen studeerden via het Nederlands werden Rangakusha genoemd. Een van de bekende Rangakusha in de laatste jaren van de Edo-periode was Yukichi Fukuzawa. Hij is tegenwoordig vooral bekend van het Japanse bankbiljet van tienduizend yen. Hij speelde een grote rol bij de modernisering van Japan in de Meiji-periode, die begon na de burgeroorlog die een einde had gemaakt aan het Tokugawa Shogunaat. In 1859 had Japan het eerste handelsverdrag met de Verenigde Staten ondertekend. De jonge Yukichi ging naar een afgesloten stadskwartier in Yokohama waar Amerikanen woonden om te kijken of hij zich verstaanbaar kon maken met zijn Nederlands, maar tot zijn teleurstelling kreeg hij steeds antwoord in het Engels. Op dat moment besefte Yukichi dat Japanners Engels en Duits moesten leren in plaats van Nederlands. Het glorieuze monopolie van de Nederlandse taal was definitief voorbij. Er zijn nog enkele Nederlandse leenwoorden in de Japanse woordenschat terug te vinden, zoals de Japanse woorden voor bier, koffie en blindedarm, maar het Engels werd al snel de populairste en meest bestudeerde buitenlandse taal in Japan.

==

Een paar jaar nadat ik Hans had leren kennen, kwam ik op het idee Nederlands te gaan leren. Het zou handig zijn om de taal van mijn partner te kunnen verstaan en spreken, dacht ik. Ik sprak toen al redelijk Engels en een beetje Spaans. Nederlands zou mijn derde buitenlandse taal worden. In theorie wordt het steeds makkelijker om een nieuwe taal te leren als je meer talen kent. Nederlands leren zou niet onmogelijk moeilijk zijn, daar had ik alle vertrouwen in.

Een cursus Nederlands vinden was niet makkelijk in de jaren negentig. Er werden in Japan slechts twee klassikale cursussen Nederlands aangeboden: een in Tokio en een in Osaka. Destijds was het Belgium Flanders Exchange Centre in Osaka de enige plek in West-Japan waar Nederlandse les werd gegeven. Nou ja, Vlaams eigenlijk, maar ik had toen nog geen idee dat de helft van België Nederlands sprak. Ook wist ik niet dat Vlaams anders klinkt dan Hollands. Ik had letterlijk nul kennis van de Nederlandse taal. Niet gehinderd door enige kennis schreef ik mezelf dus in voor de cursus Vlaams.

==

Mijn allereerste docent Nederlands was een jonge Vlaming die als uitwisselingsstudent van de universiteit Leuven naar Osaka was gekomen. Hij heette Peter, net als de jonge schaapherder uit de populaire tekenfilmserie Heidi. Hij was een blonde krullenbol, en mijn eerste indruk was dat hij perfect zou passen in een middeleeuws schilderij van de Vlaamse meesters. Er hadden zich uitsluitend vrouwen verzameld voor de Nederlandse les in Osaka. De meesten hadden een Nederlandse vriend zoals ik. Geen van die vrouwen had overigens een Vlaamse vriend. Ik vroeg me af of er andere redenen waren voor iemand om Nederlands te gaan leren. Slechts heel af en toe kom ik Japanners tegen die Nederlands leren uit pure interesse. En zo begon mijn relatie met het Nederlands.

In Japanse boekenwinkels zijn er schappen vol lesmaterialen voor allerlei vreemde talen, maar lesboeken voor Nederlands zijn er niet veel. Toen ik begon waren er slechts een paar verouderde boeken en woordenlijsten voor beginners. Op gratis leermiddelen op internet met beeld en geluid moest ik nog jaren wachten. De enige kans die ik had om echt Nederlands te horen was tijdens deze Vlaamse les, door het afluisteren van de telefoongesprekken van Hans, of door te kletsen met onze Nederlandse vrienden in Kobe. Een van deze vrienden, met wie we na dertig jaar nog steeds goed contact hebben, leerde mij een paar zinnetjes Nederlands. De zinnen die hij me leerde bleken achteraf totaal ongeschikt om hardop te zeggen, laat staan hier op te schrijven.

==

Nederlands leek in niks op wat ik toen al kende. Ik vond het lastig om te leren. Na een paar lessen had ik nog niet helder wat voor taal het was. Woorden hadden nog geen kleur. Ze dreven rond in mijn bewustzijn als losse knikkers die steeds tegen elkaar ketsen. Zonder veel input en hulp van geluid en beeld vond ik het moeilijk om de taal in mijn hoofd te laten wortelen. Ik dacht aan al die Japanse Rangakusha van vierhonderd jaar geleden. Ze hadden slechts transcripties van Nederlandse boeken, zonder foto’s, audio en filmpjes, en ze hadden nauwelijks kans om met levende Nederlanders te spreken. Toch konden sommige Rangakusha zich goed verstaanbaar maken in het Nederlands. Daarentegen had ik een lesboek met plaatjes, elke week Vlaamse les en thuis een echt Nederlandssprekend exemplaar. Studiemateriaal genoeg. Vergeleken met de Rangakusha in de Edo-periode had ik weinig te klagen.