Charles Ferdinand Ramuz

Schoonheid op aarde

Vertaald en van een nawoord voorzien
door Rokus Hofstede

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertaler dankt Stéphane Pétermann voor zijn adviezen en de Fondation Jan Michalski voor het werkverblijf in Montricher, Zwitserland.

==

De vertaler heeft voor deze vertaling een projectbeurs van Literatuur Vlaanderen ontvangen.

==

==

Oorspronkelijke uitgave: La Beauté sur la terre, Éditions Bernard Grasset, 1941 (1927)

==

© Copyright 2023 Vertaling en nawoord:

ROKUS HOFSTEDE en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3002 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

I

‘Kijk dan,’ zegt de cafébaas, ‘het is een postzegel uit Amerika, zie je dat niet?... Santiago, op het eiland Cuba. En die brief, dat is een officiële brief, geen vergissing mogelijk. Wat moet ik terugschrijven?’

‘Gut ja,’ zegt Rouge, ‘als ik jou was wist ik het wel. Ik zou haar laten overkomen.’

‘Meen je dat?’

De twee mannen zaten te praten bij de glazen deur naar het terras, die wijd open stond, alhoewel het pas maart was, maar er scheen een mooi zonnetje die dag; buiten hen tweeën was er niemand in de gelagkamer. En Milliquet had de brief opnieuw opengevouwen, een getypte brief op postpapier met briefhoofd, wat indruk op hem maakte: ‘Het staat er echt... Georges-Henri Milliquet, vierenvijftig jaar oud, overleden op 23 februari 1927 in het ziekenhuis van Santiago de Cuba... Georges-Henri, klopt, dat is mijn broer...’

Hij blijft voorlezen: ‘Om gevolg te geven aan zijn uiterste wil... Een bedrag van 363 dollar, waarop de reiskosten in mindering zullen worden gebracht, behoudens tegenbericht van uw kant... O, o, m’n beste Rouge! Wat moet ik doen?’

‘Hoe oud is ze?’

‘Negentien.’

‘Een mooie leeftijd.’

‘Ja,’ zegt Milliquet, ‘maar God weet hoe ze is grootgebracht en wat voor manieren ze heeft aangeleerd in die landen waar het warm is, bij die zwarten... Er is ook het punt van het klimaat.’

‘O, maar ze komt als het zomer is.’

‘Ja maar...’ stamelde hij, en hij schudde met zijn dikke, papperige kop; een kop vol rimpels, die vanaf zijn kin over zijn wangen opklommen als de lijnen van een schoolschrift: ‘Want we hebben al zeker vijfendertig jaar niets meer van hem gehoord (hij had het over zijn broer), ik dacht dat hij allang dood was...’

‘Eh bien, dan zie je dat dat niet klopt en dat je je vergiste,’ zegt Rouge, ‘kan gebeuren. En blijkbaar dacht hij wat anders over jou, want hij heeft het consulaat zelf je adres gegeven... Weet je, een broer is een broer... Je kan je nicht toch niet bij die Amerikanen achterlaten.’

Milliquet haalde zijn schouders op onder zijn jachtvest van dik roestbruin vilt, het zat scheef dichtgeknoopt boven een kraagloos hemd.

Hij zei: ‘Snap je, maar 363 dollar... En dan worden de reiskosten nog ingehouden... Hoeveel kost zo’n reis wel niet? En hoelang duurt zo’n reis, hè? Weet jij dat?’

‘Kijk maar naar de postzegel.’

‘Drie weken, ja. Reken maar uit. Het scheepsbiljet, het treinkaartje, eten, het hotel...’

‘Daar gaat het niet om. Wat zouden de mensen van jou denken als je je nicht in de steek laat? En dan die arme kerel, denk ook eens aan hem, beeld je in dat jij op je sterfbed ligt... Je hebt geen familie of vrienden in de buurt, je gaat dood, je laat een dochter na – je laat een dochter na en geen geld... Zeg nu zelf, Milliquet, ja toch, want op wie anders dan op je familie en je land zou je op zo’n moment een beroep doen, al was je honderd jaar geleden weggegaan?... Hij dacht vast: “Gelukkig heb ik een broer...”, misschien had hij net genoeg tijd om de consul te laten komen...’

‘Ha, hij wist mijn adres niet eens...’ zegt Milliquet.

En hij liet Rouge de envelop zien, overdekt met verbeteringen en doorhalingen, met opschriften in inktpotlood, maar Rouge: ‘Wat doet dat ertoe? Ik zeg je één ding: hij is rustig gestorven, want hij dacht dat hij op jou kon rekenen. Voor de rest moet je het zelf maar weten...’

Milliquet zucht opnieuw; hij legt zijn hand in zijn nek en wrijft een paar keer met zijn hand op en neer: ‘Wat zal mijn vrouw zeggen?’

Rouge leegt zijn kleine karaf in zijn glas; hij geeft geen antwoord.

Hij had een dikke rode kop, een visserspet met een lakleren klep, een haast witte snor. Hij droeg een blauwe wollen trui, dichtgeknoopt op zijn schouder. Kort, lijvig en hoekig van gestalte zat hij voorovergebogen op zijn stoel zonder leuning, en af en toe trok hij aan de pijp die in zijn mondhoek hing. Hij geeft geen antwoord, hij zegt alleen: ‘Ja...’

Een tweede keer zegt hij ja.

Hij nam zijn glas en dronk het leeg, waarbij hij zijn pijp in de palm van zijn linkerhand geborgen hield; hij klakte met zijn tong, veegde zijn mond af met de rug van zijn hand: ‘Heb je toevallig Décosterd niet gezien?...’

Milliquet schudde van nee.

‘Ik moet eens gaan kijken wat hij aan het doen is.’

Hij staat op. En precies op dat moment gaat hij verder: ‘Schrijft de consul niet of het een mooi meisje is?’

Hij trok aan zijn trui, die in plooien rond zijn dikke lijf hing, en tilde één kant op om zijn portemonnee tevoorschijn te halen: ‘En je vrouw,’ zegt hij nog, ‘reken maar dat ze een scène maakt, wat je ook doet, maar dat ben je wel gewend... Tot ziens.’

Hij gaat naar buiten via het terras.

Nog steeds hield Milliquet de brief in zijn dikke weke hand met de rossige haartjes. De zon scheen fel en glinsterde op het meer. Je zag de kale takken van de platanen horizontaal uitgestrekt als de balken van een plafond; ze wierpen hun schaduwen helemaal tot op de tafels van de gelagkamer, en op de tafelranden braken de schaduwen af, hun andere helft viel op de vloer. Het licht van het meer kwam over de muur die rond het terras stond, het scheen van onderen naar boven op de takken en op de dikke groene stammen. Milliquet zet met zijn ene voet een stap in zijn gebreide pantoffels, hij zet een stap met zijn andere voet: wat te doen? O, mijn God, ja, wat te doen? Hij had een kleurloos snorretje en schrale, kleurloze stoppels op zijn dikke, sproeterige hangwangen.

Weer zet hij een stap met zijn rechtervoet, meteen daarna met zijn linker...

Zijn vrouw zou op den duur zeker lucht van de zaak hebben gekregen; al met al had hij er dus goed aan gedaan Rouge in te lichten; Rouge zou hem in geval van nood altijd een handje kunnen helpen...

Hij zet een stap met zijn linkervoet, met zijn rechter: ‘Vooruit dan maar, in godsnaam, in godsnaam! Laat haar overkomen... Ze...’

Hij bleef een ogenblik staan en zei toen luid (nu ging het over zijn vrouw): ‘Die daar, die werkt me op de zenuwen... Beter om er meteen vanaf te zijn.’

Hij riep: ‘Rosalie... Hé, Rosalie!...’

Mevrouw Milliquet verscheen op de trap.

En wat volgt is dat de buren de hele middag het galmen van een verhitte woordenwisseling horen.

Het is die brief uit Amerika, en een nicht die Milliquet daarginds had, en die hem nu op zijn dak wordt gestuurd. Wat niet wegneemt, zeiden de mensen in het dorp, dat hij er goed aan heeft gedaan toch ja te zeggen...

Ze zeiden net als Rouge: ‘Een broer is een broer...’

==

==

II

Het duurde drie weken voordat Milliquets antwoord zijn bestemming bereikte, intussen waren we al begin april; uit een telegram van de consul vernamen we kort daarna dat het meisje zich had ingescheept.

Milliquet was een atlas gaan lenen bij de dorpsonderwijzer; hij bladerde erdoor samen met Rouge.

Ze hadden heel wat bladzijden moeten omslaan voordat ze Amerika vonden; Amerika zelf bestond uit drie delen.

Een Amerika in drie stukken; pas na enige aarzeling belandden ze bij het juiste stuk.

Het was achter in een baai, op een eiland; en verder naar het noorden heb je de Verenigde Staten, die zijn roodgekleurd, verder naar het westen ligt Mexico, dat is groen; naar het zuiden dan, daar buigt het af, daar komt het naar ons toe als een arm die zich strekt, het is paars: ‘Kijk,’ zei Rouge, ‘dát daar is het Panamakanaal... Weet je niet meer, de Panamaobligaties, het schandaal dat daarvan kwam? Nee, jij bent te jong... En je hebt gelijk,’ ging hij verder, ‘in die landen zijn ze vast al voor de helft zwart. Weet je niet wie haar moeder was?’

‘Ik weet niets, niets, niets...’

Maar je kon tenminste meteen zien dat ze niet ver had hoeven reizen om aan boord te gaan: ‘En dan komt hij onze kant op, maar welke route hij precies neemt, geen idee...’

Nu had Rouge het over de boot, hij liet zijn vinger naar het oosten glijden: ‘Want het zit daar vol met eilanden... Of het tussen Cuba en Haïti is, of tussen Hispaniola en Porto Rico, of tussen Porto Rico en de... Wacht...’

Hij las de naam op de kaart: ‘De Maagdeneilanden... Om uit de Caraïbische Zee weg te raken. Maar hoe hij ook vaart, daarna zitten ze op de Atlantische Oceaan...’

Hij stopte nog eens, want hij had de rand van de kaart bereikt, hij moest in de atlas terugbladeren tot aan de plaat die Afrika voorstelde, dat eruitzag als een dikke knol; de schaal was niet meer dezelfde, Rouge raakte in de war.

‘Wacht, we moeten de breedtegraad vinden. De twintigste... Daar, kijk maar, net tegenover de Witte Kaap, dat is Mauritanië...’

En daar lag eindelijk de oceaan wijd open voor ons, terwijl Rouge probeerde zich zo’n zee voor te stellen, want hier hebben we ook water, maar ons water is klein. Honderd kilometer hooguit in één richting, tien of twaalf in de andere richting, klein, ons water is maar een meer en helemaal omgeven door bergen; en Rouge probeerde zich die onbegrensde ruimte daarginds voor te stellen, die andere wateren die eindeloos waren, kaarsrecht afgeknipt langs de hemelrand als met een schaar in blauw zeildoek. En daarin die zes witte verdiepingen (hij dacht terug aan de plaatjes die hij in geïllustreerde bladen had gezien), schoorstenen als torens: ‘Ha,’ zei Rouge, ‘zo’n ding gaat hard, hoor (want zelf was hij ook een beetje een varensman). Vandaag zijn ze vast al niet ver meer van de Canarische Eilanden...’

Hij zei: ‘Het zijn schroefschepen. Ze hebben geen raderboten, zoals die van ons. Op de oceaan zijn de golven te hoog.’

Dáár had je zeevogels boven je, terwijl je hier alleen mussen hebt; dáár was de zon brandend heet, hier was het nog koud, de weiden waren ’s ochtends met witte rijp overdekt, de eerste viooltjes lieten zich nog nauwelijks zien onder de heggen – er waren nog maar heel weinig stoomboten op het meer en zeilboten zag je er ook amper, want die zijn kouwelijk.

Erg klein is het hier. Je kon Rouge in zijn boot zien roeien en dat was alles wat je zag.

Het water was grijs, grijs als zand of de kleur van zeepwater; de lucht, die dezelfde kleur als het water had, onttrok de bergen aan het zicht.

In het café hadden ze de atlas nog eens opengeslagen, en een paar mannen die er zaten te drinken waren bij Milliquet en Rouge komen staan, vooroverbuigend om tussen hun schouders door te kijken: ‘Vandaag,’ zei Rouge, ‘is ze vast al aangekomen in de Straat van Gibraltar.’

Om de Straat van Gibraltar te vinden, moesten ze opnieuw de hele atlas doorbladeren; ze vonden Italië, dan vinden ze Spanje; die kaarten hadden een grotere schaal, zodat Spanje bijvoorbeeld groter was dan Afrika; maar nu had Milliquet Rouge apart genomen: ‘Weet je, ik geef haar de kamer helemaal boven, de kamer op het zuiden. Dat is een goede kamer...’

‘Je hebt gelijk,’ zei Rouge. ‘Je kan de dingen maar beter meteen fatsoenlijk doen als je ze doet...’

Intussen was er een postkaart uit Marseille gekomen; die was ditmaal niet meer door de consul maar door de reizigster zelf geschreven: ‘En blijkbaar kent ze Frans,’ zei Milliquet, ‘mijn broer zal het haar hebben bijgebracht...’

==

Het regende. Er lagen ronde plassen voor de stallen, tussen de plaveien, als kommen vol koffie met melk. Milliquet had een jongen meegenomen die een kruiwagen voortduwde. Het is hier maar een klein stationnetje, en de trein van twintig voor drie was een boemeltrein; er zitten altijd min of meer dezelfde passagiers in: mensen uit het dorp die zaken hebben in de stad, vertegenwoordigers op hun ronde, veehandelaars met hun lange zwarte of paarse blouses; ze stapten uit, het waren er een stuk of vier; Milliquet stond bij het voorste deel van de trein. De passagiers stapten uit, reeds verlieten ze het station; reeds hield de stationschef het fluitje bij zijn mond, hij stond op het punt het sein voor vertrek te geven; juist op dat moment zie je de treinconducteur vliegensvlug instappen in een van de wagons en weer tevoorschijn komen met een koffer.

De trein verwijdert zich snel, de passagiers liepen één voor één de weg op.

Milliquet komt onder zijn paraplu dichterbij.

Hij komt dichterbij op zijn stevige rundleren schoenen met geelkoperen vetergaten, die over het grind sleepten, zijn spataderen deden hem die dag bijzonder veel pijn; onder het lopen draait hij zich om, hij gebaart de jongen dat hij moet volgen; maar dan rest van dat lange tijdsbestek (drie weken), van al die zeeën en eilanden, van al die vluchtig geziene kusten (en ook van zijn verwachtingen, laten we wel wezen, want van lieverlee hadden Rouge en de atlas zijn verbeelding opgezweept) – op het perron, vóór hem, niets anders dan een schamel klein grijs ding.

Een persoon zonder voeten of armen, helemaal ingepakt in een regenjas met capuchon, en Milliquet ziet haar gezicht niet eens. Ze steekt nauwelijks haar hand uit als hij de zijne naar haar uitsteekt en zegt: ‘Ha! Hoe gaat het ermee?’

Hij zegt ook: ‘Hebt u een goede reis gehad? Wel wat lang, nietwaar?’

Ze kijkt nauwelijks op; haar koffer stond aan haar voeten, een oude leren koffer, versleten in de hoeken en met een slot dat niet meer dichtging, zodat alleen een middendoor over zijn bolle kanten vastgesjorde riem belette dat hij opensprong.

Hij stapte nu voort naast zijn nicht; hij zei niets, zij zei niets.

Achter hen hield de jongen de kruiwagen tegen, want de weg gaat bergaf naar het dorp. Het was een kruiwagen voor gras. Ze passeren onder het spoor; daarna komt, aan je linkerhand, achter een oprijlaan met olmen, een groot vierkant huis dat het Kasteel wordt genoemd. Een heel dunne, drenzende regen leek niet zozeer uit de hemel te vallen als wel overal om je heen door de lucht te zweven; en Milliquet stapte voort onder zijn paraplu, zijzelf stapte naast hem voort en klemde haar regenjas tegen zich aan – dan komen er aan je rechterhand wat weilanden, boomgaarden, twee, drie grote boerderijen; links, na het Kasteel, staat een hele rij kleinere huisjes, een roze huis, een geel huis, een nieuw huis met een winkel; twee, drie personen verschenen in de winkeldeur. Maar ze dachten vast dat er niet veel te zien was, zodat er tot onderaan de straat naar het meer niets gebeurde.

Daar blijft Milliquet staan, hij zegt: ‘Zo, we zijn er.’

De huisdeur ging open, daarachter kwam het hoofd van mevrouw Milliquet tevoorschijn onder een zwarte wollen hoofddoek.

Milliquet droeg de koffer. Hij zegt: ‘Luistert u eens, juffrouw...’

Hij verbetert zich: ‘Luister eens, ik breng je meteen naar je kamer. Je zult wel moe zijn.’

Hij ging haar voor door de gang met de geelgeverfde muren; ze gaan de trap op naar de tweede verdieping. Ze komen aan voor een deur van ruw grenenhout, met ertegenover een precies eendere deur.

Milliquet deed de deur open. Hij zegt: ‘Zo, hier woon jij.’

Hij zet de koffer op het beddenkleedje, met een afbeelding van een zwart-witte hond die zijn tong uitsteekt.

‘Als je iets nodig hebt, roep je maar.’

==

Rouge komt pas wat later kijken, uit discretie.

‘Eh bien?’

‘Eh bien, ze is er.’

Rouge gaat op zijn gebruikelijke plaats in de gelagkamer zitten; met wat aarzeling zegt hij nu: ‘En verder? Hoe is ze?’

Hij kijkt omhoog naar Milliquet, maar Milliquet haalt zijn schouders op: ‘Weet ik veel.’

En direct daarna: ‘Wat drink je?’

Hij leek nijdig, wat Rouge verbaasde. ‘Wat wil je dan dat ik zeg?’ gaat Milliquet verder. ‘Ze heeft haar mond niet opengedaan.’

‘Misschien is het de taal.’

‘Ze begrijpt me anders prima.’

‘Een karafje nieuwe,’ zegt Rouge.

Soms was het oude wijn, al naar de tijd van het jaar, dan nieuwe; al naar de tijd van het jaar, al naar het humeur; nu eens een karafje van drie deciliter, dan een half litertje.

Die dag kon je op het water nauwelijks driehonderd meter ver zien; daarachter leek het wel alsof er een gordijn in plooien aan zijn roede hing.

Milliquet was met het glas en het karafje teruggekomen, Rouge zweeg.

Milliquet keek door het raam naar die akelige mistgordijnen, die het ene na het andere uit de verte van het meer opkwamen, alsof ze door een hand dichterbij werden geschoven, en dan trok die hand ze weer mee, liet ze wegglijden over de roede – ten slotte werd achter hem een vraag gesteld (het had lang geduurd eer hij gesteld werd): ‘En voor de rest?’

Milliquet kijkt naar Rouge over zijn schouder.

‘Ja, hoe ziet ze eruit?’

‘Geen idee.’

Dat was alles.

Om zes uur had Milliquet de dienster naar boven gestuurd om haar koffie met melk te brengen; ze liet zich de hele verdere dag niet zien.

Als het donker is, gaat Milliquet op het terras kijken of er geen licht brandt in haar kamer; hij ziet dat er geen licht brandt. En je hoorde geen geluid, hoewel de vloer een eenvoudige grenen vloer was, zonder tapijt, en de kamer van de echtelieden Milliquet zich precies onder de hare bevond. Geen enkel gekraak daarboven; je hoorde niemand lopen of bewegen; dus toen Milliquet alles had afgesloten en was teruggekomen bij zijn vrouw, zei zij: ‘Wat voert dat meisje uit? Weet je wel zeker dat ze er niet vandoor is?’

==

==

III

Dan gaan er een paar dagen voorbij, en het enige noemenswaardige voorval is dat Milliquet de ochtend na haar aankomst naar haar papieren ging vragen.

Ze waren in orde.

De consul had ze zelf opgeborgen in een grote gele envelop met een elastiek eromheen; zij had de envelop zonder iets te zeggen aan Milliquet overhandigd.

Ze was aangekleed. Ze had een zwarte doek om haar hoofd. Ze zat op een klein rieten stoeltje.

‘Dan doen we alles volgens de regels, begrijp je. Ik ga langs bij de gemeentesecretaris. Als er toevallig iets ontbreekt, hoor ik dat wel van hem...’

Zij bewoog niet; ondertussen stond Milliquet midden in de kamer en trok hij met zijn dikke, rossig behaarde vingers aan het elastiek om de inhoud van de envelop te bekijken.

‘Hier is al het geboortebewijs, goed zo... Aha, je wordt pas in maart volgend jaar twintig, dus in afwachting daarvan ben ik je voogd, maar hoe dat precies zit moet ik nog uitzoeken...’

Hij bladerde verder door de papieren.

Het geboortebewijs, het paspoort, aanbevelingsbrieven, zijn eigen adres – Milliquets adres –, dat in grote, zorgvuldig gevormde letters achter een routebeschrijving stond met erboven de woorden: plaats van bestemming – verder niets, geen sprake van geld; en hij vroeg opnieuw: ‘Is dit echt alles?’, want door een laatste restje scrupules durfde hij niet het achterste van zijn tong te laten zien; zij knikt alleen opnieuw, zonder iets te zeggen.

Ze leek het koud te hebben, ze hield haar omslagdoek strak om haar schouders. Het was duidelijk dat ze haar koffer niet eens had uitgepakt, hij stond wijd open tegen de muur geschoven. En Milliquet kijkt nog eens naar zijn nicht, maar hij denkt blijkbaar dat het beter is nu niet te veel aan te dringen; ze was vast nog niet helemaal bekomen van de vermoeienissen van de reis; hij laat de envelop in zijn zak glijden: ‘Dus dat is afgesproken, die neem ik mee.’

En bij het verlaten van de kamer voegt hij daar alleen nog aan toe: ‘En als je wilt mag je naar beneden komen. Je moet nog kennismaken met je tante. Ze wacht op je.’

De Milliquets gebruikten hun maaltijd in de keuken; er was voor haar gedekt; rond het middaguur waren ze haar gaan roepen, ze komt niet.

‘Ga je die mejuffer van jou het eten nog lang op haar kamer laten brengen?’ zei mevrouw Milliquet. ‘Toe maar! Een kostgangster! O, als jij het je kan veroorloven...’

En de dienster, een dikke, ongekamde meid met vuile armen, schoof de vaat kletterend op het dienblad: ‘Drie keer per dag twee verdiepingen! Dat hadden ze me wel eerder mogen vertellen...’

‘Trouwens,’ smiespelde ze tegen mevrouw Milliquet, ‘voor wat ze neemt! Het is niet alleen verloren tijd, het is ook nog eens verknoeid eten.’

Intussen was er in de lucht en op de bergen, aan de overkant van het water, een grote verandering op til. Rouge, die elke dag langskwam (dat was een oude gewoonte), blijft in de deuropening staan en zegt, terwijl hij opkijkt: ‘Dit keer denk ik dat we ’t mooie weer aan boord hebben.’ Dat was op donderdag. Bij het weggaan had hij opgekeken, hij stelde vast dat het verschijnsel daarboven meer was dan zomaar een weersomslag, want wat omslaat is het hele seizoen. Verder had Rouge niets gezegd; wat niet betekende dat het hem niet benieuwde, en zo waren er wel meer, want nog niemand had de juffrouw gezien, geen van de mensen uit de buurt, geen van de stamgasten van het café en geen van de mensen die die eerste dagen uit nieuwsgierigheid waren komen kijken, maar als je tegen Milliquet zei: ‘Zo, en dat nichtje van je?’ dan antwoordde hij: ‘Ze rust.’

Ook Rouge had met dat antwoord genoegen moeten nemen. Ze zeiden in het dorp: ‘Veel lawaai maakt ze niet, de jongedame’; daarboven was nog steeds die verandering op til, door een gat wordt er een zonneladder uitgerold, zoals wanneer je van boven op een schip een touw naar drenkelingen gooit. Rouge moest om thuis te komen de oever volgen, met aangrenzend eerst weilanden, dan een dennenbosje; daar kwam, van diep uit het bos, een nieuwe stem tot hem. Als de koekoek roept zeggen de meisjes tegen elkaar: ‘Heb je geld in je portemonnee?’ en is het antwoord ja, dan is dat een goed teken, want het betekent dat je het hele jaar door geld hebt. Daarboven worstelde de westenwind met de Bise uit het oosten, die het mooie weer meebrengt; hier roept de koekoek. Maar dan kantelen de wolken allemaal samen en gaan ze halsoverkop aan het waaien, ze rollen over elkaar heen op de hemelhelling, naar het zuiden. Op zaterdag was de hemel helemaal schoongeveegd, oftewel net op het moment dat overal in het dorp de wekelijkse schoonmaak gaande was voor de zondag. Het is meer dan een weersomslag, het is zelfs meer dan een seizoensomslag: alles wordt mooi daarboven, zoals nooit tevoren, boven de Dents d’Oche, boven die pieken en die hoorns aan de overkant van het meer. Op de Cornettes, op de Billiat, op de Voirons, op de Môle, op Salonné; in de bergkloven, op de hoogvlaktes, overal rond de rotswanden, op de alpenweiden. Ze nemen de bezem van berkentakken, de grote harde takkenbezem die in de schuren wordt gebruikt; daarna komen ze met de bezem van rijststro en de platte borstel. En overal blonken nu de bergen boven je als omgedraaide kopjes van wit aardenwerk, als smetteloze etensborden, vanwege de sneeuw. Op zondag was alles klaar. Alleen nog wat kleine wolkjes, die vlug over de bergketen naar het zuiden werden geduwd, een paar piepkleine zeiltjes die daarboven werden voortgeblazen door de Bise en schuin wegdreven, terwijl er beneden op het water ook dat zeiltje was, het leek wel zo’n wolk die was achtergebleven en neergevallen; het was Rouge, die het winderige weer had benut om met Décosterd een tochtje te gaan maken...

Op zaterdagmiddag had Milliquet de banken en tafels tevoorschijn gehaald uit de loods waar hij ze ’s winters opsloeg. De dienster hielp hem daarbij, al gaf ze hem te verstaan dat dat eigenlijk haar werk niet was. Ze waren samen achter het huis de zware, groengeverfde houten tafels gaan halen, ze droegen ze elk aan een uiteinde. Nu en dan keek Milliquet omhoog naar de twee kleine ramen op de tweede verdieping, maar die bleven dicht. Dat was wanneer hij even uitrustte en de dienster naast hem, met haar grijze, slordig dichtgeknoopte flanellen jak over haar dikke boezem, diep zuchtte en haar vlakke hand op haar middel legde. Maar dat terras was voor Milliquet van groot belang, vooral op zondagen met mooi weer, vanwege de wandelaars; en tegenwoordig hebben veel middenstanders hun eigen auto of ook een open bestelwagen waarop voor die dag zitjes worden bevestigd. En omdat het met zijn zaak toch al niet helemaal zo goed ging als eigenlijk nodig was (zacht uitgedrukt), hechtte hij eraan dat hij die extra inkomsten niet misliep. En dus begon hij weer te sleuren met een van die zes lange tafels, die veel te lang en te zwaar waren, zoals hij nu constateerde, want het waren keukentafels, maar hij had ze voor een habbekrats op de kop kunnen tikken, en om ze in tuintafels te veranderen had hij ze zelf geverfd.

Het was onder de platanen, achter de muur naast de kade, waarboven je het water kon zien, en ook zag je een stuk van de bergen tussen de muur en de dikke takken die zich horizontaal boven je uitstrekten. Later in het seizoen, als de bladeren waren uitgekomen, werden ze als een dak waar geen zonlicht en geen blikken doorheen drongen, maar op dit moment waren de takken nog kaal en hadden ze veel weg van dikke, mettertijd versleten balken, die door de hitte op den duur kromgetrokken en naar alle kanten verwrongen waren, met zwellingen, zwarte gaten en barsten. Ze vormden met hun gevorkte uiteinden en hun vertakkingen boven je hoofd een soort raster, dat ruitvormige stukken hemel omlijstte; het raster was zwart, de ruiten blauw. De zon scheen weer, de bomen waren onderaan nog niet helemaal droog.

Het was op zondag, het is op dit terras; aan de voorkant zag het uit over het meer, naar het oosten zag het uit op een straat, naar het westen op een steegje, daarachter lag een kegelbaan. Hier zijn we helemaal beschut tegen de noordenwind, en naarmate de zon meer naar ons toe draaide, werd het warmer in de roerloze lucht, terwijl we in de verte zagen hoe de Bise op het meer viel en duizend kleine rimpels wekte, die snel wegtrokken naar het midden van het wateroppervlak.

Al vanaf een uur of elf was het lawaaiig op de kegelbaan; boven de muur uit zag je dat de spelers hun jasjes hadden uitgetrokken. Hun staalgrijze zondagse jasjes hadden ze uitgetrokken, ze droegen witte overhemden, schoon goed dat ze die ochtend hadden aangedaan. De omtuimelende kegels klonken zoals wanneer iemand in lachen uitbarst. In de gelagkamer zaten degenen die een aperitief komen drinken en het waren er veel meer dan anders, omdat het zulk mooi weer was (en misschien ook om een andere reden). De mannen die aan het kegelen waren, dronken waar ze speelden; er werd gedronken op de kegelbaan, er werd gedronken in de gelagkamer. De dienster liep heen en weer, Milliquet liep heen en weer; zelfs mevrouw Milliquet was na verloop van tijd verschenen – daarboven had nog niemand zich bewogen, terwijl de platanentakken van onderen dampten, terwijl de vochtigheid op het terras langzaam vervloog.

Het slaat twaalf uur.

Nu neemt Rouge het woord. Rouge zei: ‘Zelf kwam ik om twee uur aan met Décosterd. Op zondag drinkt hij op mijn kosten.’

‘Het terras,’ zei Rouge, ‘zat al halfvol met mensen die we niet kenden, het waren geen mensen van hier. In de gelagkamer was ook heel wat volk en daar waren we onder bekenden. Maar wat ik bedoel en waar ik naartoe wil, is dat Milliquet veel te doen had (een buitenkansje voor hem, dat overkomt hem niet elke dag). Hij bediende in de gelagkamer, de dienster bediende op het terras, en Milliquets vrouw, die zat te morren in de keuken. We hadden meteen door dat er weer iets niet ging in het huishouden, al ging het dan goed met de zaak, zelfs te goed. Maar te veel of niet genoeg, dat is voor heel wat mensen lood om oud ijzer; ze klagen evengoed bij mager als bij vet, want tevredenheid zit vanbinnen, en tevredenheid vanbinnen, die heb je of die heb je niet. Maar dan komt de dienster naar buiten gehold en ze laat een glas vallen, en moeder Milliquet staat er al bovenop. Ze begon te tieren: “Dit is geen leven...” Milliquet zei: “Wat wil je dan?” En wij zaten ons te verkneukelen in de gelagkamer. We waren wel met een man of tien, maar dat kon haar weinig schelen, want als ze eenmaal een idee in haar kop had, liet ze het niet gauw meer los. “Wat ik wil? Ha, ja, laten we het daar eens over hebben... Als je je al de hele ochtend hebt afgesloofd en je je nog de hele middag mag afsloven, en de hele avond tot middernacht, tot zowat één uur, en dat op je drieënvijftigste, terwijl er daarboven zo’n loeder zit...” En intussen werd Milliquet geroepen, en hij viel uit tegen zijn vrouw: “Hou je mond! Hou toch je mond... Ja, ik kom...” – “Een loeder, en dan moet je haar ook nog haar middageten gaan brengen in haar kamer, op een dag als vandaag, durf eens te zeggen dat het niet waar is, ja durf dat eens te zeggen, tegen die heren... Ja heren, we hebben haar haar middageten gebracht, dat verwaande nest, het is zoals ik zeg...” En ze hield niet op, want als ze eenmaal op dreef was, was ze nooit kort van asem; toen vond Milliquet het welletjes. Hij bedient nog een klant en dan zie ik dat hij de deur naar de gang achter zich dichtslaat...’

Ze was weer languit op haar bed gaan liggen. Ze stond op, ze ging op een stoel zitten en wist niet waarom ze zat; ze ging weer op haar bed liggen en wist niet waarom ze lag. In haar hoofd was het een grote warboel, allerlei dingen doken op en verdwenen, en dan was er iets wat groter werd en zich voor de andere dingen plaatste: het was een scheepsdek. Dan is het een tafelzeil met een bord en een glas, of een dikke dame met een geelwitte armband, van wie het grijze, strak getailleerde manteltje was toegeknoopt tot aan een hooggesloten kanten kraag. Je kon zien hoe een van de baleinen binnendrong in een plooi van het vlees onder haar kin, telkens als ze haar mond opendeed... Tegenover je op de muur zie je grijs behangpapier met kleine witte rozen. De muur kwam op haar af door het andere beeld heen, dat dunner en doorzichtiger werd, zoals wanneer een stof tot op de draad versleten is. Ze staat op en loopt naar de muur om hem aan te raken. Dan zit ze opnieuw op haar stoel, opnieuw schommelt ze heen en weer, want de stoel komt langzaam onder haar omhoog om daarna steeds dieper te zinken, terwijl de kou je om het hart slaat. Ze had het gevoel dat het al nacht was. Je hoort sirenes loeien in de mist. Er wordt geklopt, de deur gaat open. Ze ziet, zonder op te kijken, haar hoofd houdt ze nog steeds in haar handen, ze ziet tussen haar vingers dat haar op een dienblad een maaltijd wordt gebracht, daarna heeft ze vast nog lang gehuild; ze heeft vast geslapen en lang geslapen, alleen weet je niet meer wanneer je begint met slapen en wanneer je stopt met slapen. Nachten en dagen lopen door elkaar heen, zoals wanneer je de vingers van één hand tussen de vingers van de andere steekt. Je bent hier en tegelijk ben je in het ziekenhuis, een pot kruidenthee, het ijzeren bed, witte lakens, het waakvlammetje, de koortscurve die met punaises aan de muur is bevestigd – je hoort de regen op het dak, je hoort de mussen die met korte, droge tikjes in de dakgoot komen pikken, of anders knarst het bladmetaal onder hun pootjes – en nu? O, ze hebben hem begraven. Ze wordt naar een kantoor gebracht. Ze gaat naar een fotograaf, ze hebben de foto op een bladzij in een boekje geplakt; ze hebben het vochtige stempel half op de foto, half op de beschreven pagina gedrukt. Ze huilt opnieuw veel. Ze heeft het koud. Ze gaat languit op haar bed liggen; ze wikkelt zich in haar dekens. Haar wagon komt direct na de locomotief; de locomotief fluit, fluit nog eens, de remmen schuren tegen de wielen; een schok, plotseling staat ze stil...

‘Juliette!’

Ze herkent de naam waarmee haar vader haar riep; daarna probeert iemand de deur open te maken, maar de deur zit op slot.

‘Juliette, geef eens antwoord!’

En verder: ‘Dus nu sluit je jezelf op. Wat zijn dat voor manieren? Dit gaat zo niet langer... Je komt nú naar beneden. We hebben je nodig...’

Ze was op de bedrand gaan zitten. Ze zegt: ‘Ik kom.’ Nu zit ze op de bedrand, dan is ze verbaasd. Voetstappen stommelden de trap af. Ze is verbaasd, want ze heeft de indruk dat het is opgeklaard. De muur tegenover haar is van kleur veranderd. Ze vraagt zich eerst af of ze niet nog steeds droomt, maar ze ziet dat die muur niet wijkt, hij wil steeds maar niet wijken – hij beweegt, en tegelijk beweegt het plafond. Daarboven zijn er een hele hoop mooie kleine maantjes, die allemaal op dezelfde manier bewegen, alsof ze aan elkaar zijn vastgenaaid; het doet denken aan een borduurpatroon, en tegelijk ligt er een ruitvormige plas zonlicht als een tapijt op de vloer. En die dingen zijn allemaal waar. Er is ook een lekkere warmte op komst; de deken die ze om haar schouders had gewikkeld, trekt ze weg. Ze is als iemand die wakker wordt, en ditmaal is ze helemaal wakker. Dan hoort ze de uiteenspattende kegels, alsof iemand in lachen uitbarst, en ze draait haar hoofd naar de twee raampjes die elkaar raken aan de voorkant van de kamer onder het dak; meteen is ze nog verbaasder. Eerst zie je niets, want er zijn twee lichten: het ene van boven en het andere van onderen, het licht van de hemel en het licht van het water. Ze speelden met kegels, ze sloegen op tafel met een glas of een karaf, er werden luide gesprekken gevoerd, ze riepen de cafébaas – in de ramen, al dat water dat spetterend in kleine rijen opvlamt en wit brandt als een vuur van spaanders. Daar beneden is het water, maar er zijn drie dingen. Het water beneden, dan kijkt ze wat hoger en ziet ze aarde (als dat echt nog steeds aarde is, die andere oever, en niet eerder geboetseerde lucht, lucht die met de handen gekneed zou zijn). Het was als lucht in de lucht, blauw in het blauw, totdat, daarboven, maar nu begrijpt ze er helemaal niets meer van: daar hangen aan de lijnen van de hemel de mooie witte lakens van de sneeuwvelden...

‘En precies op dat moment,’ vertelde Rouge, ‘begon Rossi’s werkman te spelen. Laten we wel wezen, dat is een artiest zoals er in de streek geen twee zijn. En dat instrument!... Een instrument met twaalf bassen helemaal uit kostbaar hout, met perzikbloesems die zo goed zijn nagemaakt dat je ze zou willen plukken... Een instrument van minstens vijfhonderd frank, dus dan moet je horen hoe helder de hoge noten klinken, een distelvink doet het niet beter. En zo’n instrument hoor je op een kilometer afstand. Dat bleek wel, want zij had het daarboven in haar kamer gehoord, sterker nog, ze lag op bed en ze hoorde het vanaf haar bed (dat verzon hij). Door de muziek staat ze op, door de muziek komt ze naar beneden. Milliquet had dat in zijn eentje nooit voor elkaar gekregen. Beweert hij het tegendeel dan is hij een opschepper. Zonder de muziek, neem dat van mij aan, zou ze geen vin hebben verroerd – dat heeft ze me trouwens zelf gezegd. En jullie weten nog, toen zij opdaagde... We hebben toen toch kunnen zien waarom ze kwam en voor wie. Een meisje zoals zij en de muziek, dat gaat samen. Niemand had nog een glimp van haar gezien, en tot die dag was het alsof ze dood was geweest. Maar kijk, zo zitten die meisjes in elkaar, een dansmelodietje en ze leven weer op. Het komt door die landen waar ze vandaan komen, warme landen. Jullie weten toch nog hoe ze haar intrede deed...’

Mevrouw Milliquet kwam net de keuken uit, ze was de deur dicht aan het trekken.

Haar hand was roerloos blijven rusten op de klink; het geluid van de stemmen in de gelagkamer valt op de grond alsof iemand het met een schaar heeft doorgeknipt.

Je hoorde geen enkel geluid meer achter de gangmuur, waar zoiets als een eerste strook stilte hing, en verderop was het geluid van het terras wel nog steeds hoorbaar, maar ook dat verstomde.

Een ogenblik lang was er dus alleen nog het rollen van de bal over de goed vochtige planken, zoals wanneer het begint te onweren; daarna kwam het uiteenspatten van de kegels; en dan: ‘Vier?...’ In de grote stilte, een stem: ‘Vier...’ – ‘Nee, vijf...’ – ‘O ja, vijf... Die had ik niet...’

Toen werd het, ook daar, opeens stil.

En intussen kwam ze naar voren onder de platanen.

De stilte in de gelagkamer hield nog steeds aan.

Ze kijkt om zich heen, ze wendt zich eerst af van het raam, dan draait ze zich opnieuw naar het raam en naar de zon – en juist op dat moment stond Chauvy op.

Zoals altijd droeg hij zijn oude, groen uitgeslagen bolhoed, zijn pisgele pandjesjas met een allegaartje aan knopen, vastgenaaid met stukjes touw, zijn kleine wandelstok, zijn kapotte schoenen; hij stapt naar voren, hij gaat voor haar staan.

Hij brengt zijn hand naar zijn hoed.

Hij neemt zijn hoed af, terwijl zijn grote vuile baard naar de grond gaat en plaatsmaakt voor zijn schedel, die glom tussen twee plukken haar.

==

IV