Minke Douwesz

Het laatste voorjaar

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 MINKE DOUWESZ

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3003 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

They say everything can be replaced

Yet every distance is not near

==

Bob Dylan

1

Maandagmorgen, even na negenen, stak Ese de grens met Duitsland over. Alles was grijs en er viel een venijnig koude motregen. Even vroeg ze zich af waar ze mee bezig was. Hoe miezerig ook, de regen zou haar schoenen en broek in de loop van de dag doorweekt hebben. Misschien werd ze wel ziek.

In dat geval was er natuurlijk geen sprake van dat ze de trein nam, terug naar huis. Koortsig en hoestend zou ze het bed houden in een eenvoudig hotel – gedichten van Rilke lezen en veel thee met citroen drinken. Elke ochtend kwam een aardige, jonge vrouw haar ontbijt brengen, tot ze beter was en weer op de fiets kon stappen. Ineens voelde ze zich heel vrij. De vochtige buitenlucht vulde haar borstkas met tintelende frisheid.

Vorige week nog had ze voor de klas gestaan. Klas 4a. ‘Hè, niet weer dictee, juf.’

‘Würdest du bitte Deutsch reden?’

‘Scheisse.’ Ze lachte bij de herinnering. Els, het meisje dat zo gemopperd had, was in feite goed in Duits, en haar eerlijkheid klonk veeleer ontwapenend dan brutaal. Zou ze juf Jelles vandaag missen? Of was ze net als de meeste leerlingen gewoon blij met de uitgevallen les? Ese vroeg zich af of er überhaupt gezocht zou worden naar iemand om haar voor de klas te vervangen. Het tekort aan leraren was haar zelf boven het hoofd gegroeid.

Voorbij de grenspaal, die naast het fietspad uit de struiken stak, strekte de weg zich licht hellend recht en verlaten voor haar uit. Een boerderij aan de ene kant, een rijtje huizen aan de andere, een winkel in huishoudelijke apparaten die nog gesloten was – er brandde geen licht –, dat was het hele dorp. Iemand die toevallig uit het raam zou kijken, boven op de slaapkamer het bed verschonend, vroeg zich allicht af wat die fietser, bepakt als voor een kampeervakantie, hier eind februari, in de kou en de regen deed, in zijn eentje. Of haar eentje. Door het regenpak viel het niet goed uit te maken of men met een man of vrouw van doen had. Onder de capuchon droeg ze bovendien een pet om haar bril van druppels te vrijwaren.

Sinds haar afstuderen, bijna dertig jaar geleden, had ze lesgegeven. Duits, en een poos ook wiskunde, in de onderbouw, ter overbrugging van een hardnekkig openstaande vacature. IJver, verantwoordelijkheidszin en de neiging serieuze zaken met een grap enigszins te verluchtigen hadden haar, dacht zij, altijd tot een gewaardeerde collega gemaakt; tot ze plotseling, enkele maanden terug, niet langer van onbesproken gedrag bleek te zijn. Het had haar overvallen. Zíj was niet veranderd, of het moest zijn dat ze wat minder hard was gaan werken. De omgeving was veranderd, of eigenlijk de manier waarop er naar haar gekeken werd. Alsof er op klaarlichte dag ineens een schijnwerper op haar gezet was, die haar het zicht ontnomen had. Verblind had ze zich nog wel rondbewogen, maar zonder te weten wat de goede richting was. De enige optie leek een stap opzij te doen, uit de lichtkring. Dat had ze gedaan. Ze had per direct haar baan opgezegd, haar tassen gepakt en ze was vertrokken. Een dodelijke kogel wordt het best met vaste hand afgeschoten.

Halverwege de helling draaide een trekker de straat op, vanaf een dwarsweg met kale eikenbomen, en kwam haar tegemoet. De koplampen wierpen bundels van geel licht door de gestaag neervallende regen. Het zag er warm en vriendelijk uit. Ze stak haar hand op, maar de boer groette niet terug. Ese zag op de route dat ze de zijweg moest negeren. Ze fietste de Europa Radweg 1 van Arnhem over Berlijn naar de Poolse grens. Vandaar af voerde de route via de Baltische kust naar Sint-Petersburg. Zij was echter van plan na Berlijn zuidwaarts af te buigen. De noordelijke route was te zeer verbonden met herinneringen. Mazurië, Estland, Sint-Petersburg, daar was ze allemaal met Martie naartoe geweest. Nu ze erbij stilstond zag ze dat ze jarenlang onbewust de plekken had gemeden waar ze samen tijd hadden doorgebracht. Maar eergisteren had ze de eerste nacht van deze tocht in een hotel in Arnhem geslapen; daar studeerde Martie bouwkunde toen ze elkaar hadden leren kennen. De stad was bezaaid met alledaagse herinneringen. De weken in Mazurië, Estland, Sint-Petersburg daarentegen waren bijzonder. Eenmaligheid ging gepaard met scherpte, herhaling sleet glad.

Ze dacht aan Tieske, haar poes, en kreeg een dikke keel. Over herhaling gesproken. Hun leven samen werd gekenmerkt door gewoontes. Nog voor de wekker ’s ochtends ging, sprong Ties al van het bed, om de trap af te lopen en bij het keukenkastje waarin de zak kattenbrokken stond te gaan zitten wachten op Ese’s komst. Poezenbord vullen, koffiepotje op het vuur, sinaasappel uitpersen. Tegen de tijd dat de hete stoom tegen het deksel pruttelde en Ese de koffie in een beker kon schenken, had de poes genoeg gegeten en streek langs haar benen. Tijd voor oefeningen. Met de beker binnen handbereik deed Ese liggend op het vloerkleed het vaste rijtje zoals de fysiotherapeute het na haar heupoperatie had opgegeven. Tieske waste haar snoet en keek met toegeknepen oogjes van een afstandje tevreden toe. Eigenlijk was haar vrouwtje een soort Friese staartklok: eenmaal aangeslingerd, bleef ze gestaag in hetzelfde ritme doorgaan.

Des te opmerkelijker dat ze vorige week woensdag, uiterlijk kalm maar met snel kloppend hart, in de hal van het schoolgebouw onder het oog van de conciërge haar ontslagbrief in de postbus van P&O had gegooid. Ze had hem met vulpen van haar handtekening voorzien. ‘Goedemorgen.’ Een passerende collega. De eerste bel zoemde. Met een gevoel van lafheid maakte ze zich uit de voeten, tegen de stroom van wemelende scholieren in, de zijgang in naar de flexruimte voor docenten, met een lockerkast en bureaus om buiten lesuren aan te werken. Ze nam boeken en pennen uit haar kastje mee, en liet vergaderstukken en roosters liggen. De sleutel kon in het slot blijven.

In de hal was de drukte weggeëbd. Nog een enkele late leerling haastte zich naar zijn lokaal. Elk moment kon de tweede bel gaan, het sein dat iedereen binnen moest zijn en de les van start ging. Met vreemde stappen liep ze een wc in om erop te wachten.

==

Gisteravond had ze naar huis gebeld. Beter gezegd naar haar neef Per, die het aanbod om er zolang zij weg was in te trekken gretig had aanvaard. Hij deed de dansacademie en woonde nog thuis bij zijn ouders, Ese’s zus en zwager. Om te kunnen bellen was ze vanaf haar overnachtingsadres, een tot gastenverblijf verbouwde stal bij een afgelegen boerderij, de weg afgelopen tot haar telefoon bereik had. Het was dat er niemand was die haar zag, anders had ze de onaangename indruk kunnen wekken van een junk, onrustig zonder dope. Op het vaste nummer had haar neef niet opgenomen. Misschien was hij de stad in, naar de film? Of was hij wel in huis maar had hij gedacht: het is niet voor mij, dat is vast iemand die niet weet dat Ese weg is. Toen had ze na enig aarzelen maar een berichtje naar zijn mobiele telefoon gestuurd. Moest je zo’n jongen met je eigen preoccupaties lastig vallen? ‘Ha Per. Benieuwd of je alles kunt vinden, en hoe is het met de poes? De groeten.’

Eerst had ze haar telefoon helemaal niet mee willen nemen op reis. Ze wilde weg zijn, weg van verplichtingen, verwijten. Onachterhaalbaar, net zoals vroeger. Als je op vakantie ging belde je bij aankomst, met een handvol buitenlandse munten, vanuit een telefooncel naar je ouders om te laten weten dat de reis goed verlopen was. En daarna had je weken met niemand van thuis contact; alleen in gedachten, bij het schrijven van een ansichtkaart. De begrensde mogelijkheden tot contact, de noodzaak er zelf initiatief toe te nemen, gingen gepaard met een trager levensritme, met reikhalzend verlangen en geduld. Ook thuis was het gewoner om ongestoord op jezelf te zijn. Zelfs al was er telefoon, elkaar zien kostte enige moeite. Je moest ervoor naar elkaar toe komen. In het digitale tijdperk kon je met een simpele handbeweging iemand voor je op het scherm oproepen. Het was een revolutie. Zoals mensen voor de uitvinding van de stoommachine veel langer deden over de overbrugging van afstand, per koets of te voet; spierkracht bepaalde het tempo.

Ze moest een manier vinden om de komende weken met bereikbaarheid en onvindbaarheid om te gaan. Die nacht had ze de telefoon uit kunnen zetten. De kamer waar ze sliep was voorzien van een wekker. Vanochtend had ze even gekeken of er een bericht was. Per had gereageerd. ‘Poes is ok. Er is een brief gekomen, nogal officieel.’ Hij had er een foto van gemaakt. Namens het College van Bestuur... Geachte mevrouw E.W. Jelles... zonder in achtneming van de wettelijke termijn... onrechtmatige daad... verzoek tot onverwijld contact. Ze drukte het bericht weg. De vlammen sloegen haar uit. Dat was schering en inslag tegenwoordig. Niet alleen een verontrustend bericht, ook het moment van ontwaken zelf en zich aankleden waren al reden voor een hitteaanval. Ze deed al maanden haar overhemd pas aan als ze de deur uitging.

Het klamme zweet trok weg. Oefeningen doen maar. Op één been staan en het andere optrekken. De ene ochtend stond ze stevig als een boom, de andere wankel. Meestal ging het slecht na een vergaderdag, en beter wanneer ze vrij was geweest, buiten in de tuin of binnen met een goed boek.

Het was begonnen met het verbeterproject, en de intrede van projectmanager León op school; het begin van het einde. Of was de kiem al eerder gelegd, toen ze, acht jaar terug, ja had gezegd op het voorstel coördinator van de VWO-onderbouw te worden? Het werd haar gevraagd omdat ze positief was opgevallen vanwege haar inzet: naast het geven van lessen in haar eigen vak, Duits, was ze ingevallen voor wiskunde. Ook was ze mentor voor een van de brugklassen. Er waren vier coördinatoren op het lyceum waar ze werkte, die eens per maand bijeenkwamen. Robert voor de havo, Dilek voor de brugklassen, Thieu voor de VWO-bovenbouw en zijzelf. Ze had de extra taak eervol gevonden, een teken van onderscheid. En het was waar dat niet alleen haar eigen lessen maar de kwaliteit en de sfeer van het hele onderwijsprogramma en het lerarenkorps haar aan het hart gingen. De kinderen op deze school moesten op een gedegen en prettige manier de benodigde hoeveelheid kennis vergaren, vond ze. Als coördinatoren waren ze verantwoordelijk voor de lesroosters, sollicitaties, ouderavonden en begeleiding van beginnende collega’s. In de praktijk staken ze onevenredig veel tijd in het regelen van vervanging bij uitval van docenten. Elk kwartaal vergaderden ze met de rector en de financieel directeur over problemen die zich voordeden en over het beleid van hogerhand. Boven de rector stond het college van bestuur, dat een groot aantal scholen bestierde, waar die van hen er een van was.

De eerste jaren was het goed gegaan. Vooral met collega Thieu kon ze het prima vinden. Tot vier jaar geleden in het eerste kwartaaloverleg na de zomer opeens een project op de agenda stond: Excelleren. Het woord alleen al ergerde haar. Waarom moest alles toch altijd beter, kon er niets hetzelfde blijven? Misschien had ze nooit coördinator moeten worden. Was het hovaardig geweest. Dingen regelen, met collega’s afstemmen, dat kon ze wel. Maar oprecht geloven dat bij zo’n project iedereen zou winnen, dat lukte haar gewoon niet.

Ze vergaderden altijd op de kamer van de rector. Zijn bureau stond voor het raam, tweehoog, met uitzicht op het schoolplein. Ze vergaderden achterin, bij de muur met prikbord, ter weerszijden van een lange rechthoekige tafel. De secretaresse van de rector droeg twee kannen, met koffie en heet water, aan. De sfeer was luchtig, er werd naar vakanties geïnformeerd. Toen werd er op de half openstaande deur geklopt en stapte vrijwel meteen, zonder wachten, een jongeman het vertrek binnen, nu ja jong, ouder dan vijfendertig was hij in elk geval niet. Zijn zorgvuldig getrimde baardje gaf hem een hippe uitstraling. De rector keek op van zijn papieren en zei verheugd: ‘Dag León. Fijn dat je er bent, neem plaats.’ De man ging op de stoel aan kop zitten, zette een iPad voor zich neer en keek zwijgend de tafel langs. De anderen vielen stil en de rector opende de bijeenkomst. Mededelingen. Notulen van de vorige vergadering. Bij punt drie: Start schooljaar, schraapte de financieel directeur haar keel en meldde op gealarmeerde toon dat het aantal nieuwe leerlingen voor het derde jaar op rij lager was dan het jaar tevoren, er waren negen brugklassen gestart in plaats van de tien van het vorige schooljaar. De rector trok zijn stropdas recht en zei: ‘En dit gevoegd bij de wisselende examenresultaten heeft geleid tot een signaal vanuit het college, dat het anders moet. Beter. Onderscheidend ten opzichte van andere scholen. León, aan jou het woord.’ De jongeman knikte. ‘Hai. Ik ben León, onderwijsconsultant en vernieuwer. Harry...’ – met een handgebaar naar de rector – ‘heeft me gevraagd met een plan te komen, dat enerzijds moet voorzien in werving, met andere woorden iets dat een aanzuigende werking heeft op leerlingaantallen, anderzijds een visie neerzet op onderwijs dat zich onderscheidt, boven het maaiveld uitsteekt, en in overeenstemming met de tijdgeest...’ Ese zag dat Thieu, haar collega-coördinator voor het VWO, een aantekening in zijn agenda maakte. Ze vroeg zich af of hij er met zijn aandacht bij was of aan iets heel anders zat te denken. In een van de bomen op het schoolplein streek een groepje kauwen neer. De milde septemberzon scheen schuin door het raam naar binnen, op het bureau, de mappen en computer die daar stonden. Het stof op het scherm lichtte zilverig op... ‘Het project Excelleren rust op twee pijlers. De beste leerlingen wordt een aanvullend pakket met uitdagende lessen geboden, de minst presterende krijgen huiswerkbegeleiding en bijles op maat. Zo bedient de school alle doelgroepen: de begaafde, de middelmatige en de kwetsbare leerlingen. Alle ouders kunnen hier vinden wat ze zoeken: het hoogst haalbare voor hun kind. Immers, elke valk meent zijn jong een uil te zijn.’ León glimlachte en zweeg. Hij droeg een wit overhemd met paarse knoopjes. De kraag stond open en toonde een bleke borstkas.

‘Het is andersom,’ zei Ese. León fronste de wenkbrauwen. ‘Wat?’ Ze bloosde. ‘Elke uil meent zijn jong een valk te zijn.’ De rector richtte zich op en schoof met de papieren die voor hem op tafel lagen. ‘Dat doet er nu toch niet toe.’

Dilek vroeg of het project consequenties zou hebben voor het onderwijs in de brugklassen. ‘Alle eersteklassers krijgen op onze school namelijk dezelfde lessen, er is geen onderscheid qua niveau, zoals op veel andere scholen,’ legde ze hulpvaardig uit. León stelde vast dat met de door leerlingen behaalde Cito-scores en de adviezen van hun onderwijzers op de basisschool dus niets gedaan werd. ‘Die adviezen zijn subjectief. Afkomst en achtergrond van leerlingen kleuren het oordeel van de meeste onderwijzers. Door kinderen in de brugklas door elkaar te zetten, geven we ieder van hen een eerlijke kans om te laten zien wat ze op de middelbare school presteren,’ antwoordde Dilek. Ze keek er glunder bij. ‘We baseren ons beleid graag op de nieuwste wetenschappelijke inzichten,’ vulde Thieu aan. Kennelijk had hij toch goed geluisterd. León zette zich met één hand stevig af van de tafelrand en liet zijn stoel op de achterpoten balanceren, terwijl hij zei: ‘Heel goed. Dan weet je ongetwijfeld ook dat zwakke leerlingen wél profijt hebben van de aanwezigheid van betere leerlingen in de klas, maar dat dit omgekeerd niet geldt. Er zijn ook hoogbegaafde kinderen die uit verveling juist onderpresteren. Voor die groep wordt van oudsher minder gedaan dan voor de minder intelligente leerlingen. Het bijzondere van mijn project is dat zowel de bovengemiddeld als de benedengemiddeld presterende leerlingen extra lessen en begeleiding gaan krijgen.’ De beoogde aandacht voor slimmeriken was inderdaad nieuw en Ese vond dat wel sympathiek. ‘Gezegend de gemiddelde leerling, die houdt het meeste vrije tijd over,’ zei de rector en lachte om zijn eigen grapje. De financieel directeur keek bedenkelijk. ‘Hoe wordt al dat extra ingezette onderwijs bekostigd?’ León veerde terug op vier poten. ‘Digitalisering,’ zei hij vol overtuiging. ‘Hoe meer de leerlingen aan E-ducation kunnen doen, zelf op de computer, hoe minder de docent voor de klas hoeft te staan. In de gewonnen tijd kan hij een extra opdracht met het groepje excellenten uitwerken of een huiswerkgroep begeleiden.’

‘E-ducation,’ herhaalde Robert, de coördinator van de havo, geamuseerd. Mochten de leerlingen dan allemaal hun eigen laptop mee naar school nemen? ‘Een nachtmerrie voor de systeembeheerder,’ dacht Thieu.

Ese vroeg waar de voor het digitale onderwijs benodigde lesstof betrokken kon worden. ‘Daar komen jullie in beeld,’ zei León enthousiast. ‘De extra lespakketten mogen door jullie zelf ontwikkeld worden.’ Die woorden bezorgden Ese subiet een zwaar gevoel in schouders en bovenarmen. Alsof haar een maliënkolder was omgehangen. Er werd een datum voor een nieuwe bijeenkomst gezocht. De voortgang van het project was zo urgent, dat kon niet wachten tot het volgende kwartaal. ‘Weer een extra vergadering,’ verzuchtte Thieu. En tegen León: ‘Kun je niet beter aansluiten bij ons maandelijks coördinatorenoverleg?’ Dat vond Ese een goed idee. ‘Ja, dan maken we er een vast agendapunt van.’ León wierp een blik op de rector. ‘Ik heb begrepen dat dit project prioriteit heeft. Het is niet zomaar een agendapunt.’ De rector stond op en overzag het gezelschap welwillend. ‘Doe het zo efficiënt mogelijk. Het gewone werk gaat door, maar er moet echt op korte termijn iets veranderen.’ Met deze weinig concrete zinsnede sloot hij de vergadering.

Die dag was het Ese voor het eerst opgevallen dat ze moeilijk liep. Ze had haar agenda van de vergadertafel gepakt, haar stoel naar achteren geschoven en zette koers naar de deur. Maar bij de eerste stap zakte ze door haar linkerheup, alsof ze een slapend been had. Alleen was dat niet zo, het voelde niet doof en tintelde niet. Ze wachtte kort in een poging zich te hernemen, maar wankelde ook bij de volgende stap zo erg dat ze tegen Thieu aan viel. ‘Hé,’ zei hij verbaasd en greep haar bij de schouder. Robert en Dilek waren al weggelopen, León bleef in het vertrek achter. Met Thieu’s hand tegen haar schouderblad liep ze rechtop de belendende kamer van de secretaresse door, de gang op, naar de trap. Daar liet hij haar los. ‘Ik heb nog een klas, jij?’ Ze pakte de leuning als steun beet en daalde ongehinderd af. ‘Sectieoverleg,’ zei ze. Op de eerste verdieping scheidden hun wegen. Ze nam zich voor de volgende dag de manueel therapeute te bellen voor een afspraak. Haar hele volwassen leven had ze bij vlagen pijn in haar rug, die meestal draaglijk werd zodra ze na het opstaan eenmaal in beweging was. Als de pijn niet overging, kon ze zich zonder tussenkomst van de huisarts voor een behandeling met warme klei en handgrepen bij de manueel therapeute melden. Nanda zag haar altijd lachend komen. ‘Is het weer zo laat?’ Haar klachten werden aan spanning geweten. Nanda vond het wel gezellig om met haar te kletsen, had ze de indruk. En soms, als ze Ese vroeg de armen te kruisen en ze zich achter haar rug vooroverboog om de hare eroverheen te leggen en een ruk aan haar wervelkolom te geven, voelde zij de zachte, verende aanraking van een borst tegen haar achterhoofd. Een tersluikse weldaad.

Maar dit keer twijfelde ze aan het nut van deze aanpak. Vreemd genoeg had ze niet eens zo’n pijn in haar rug. Ze liep gewoon opeens mank. Buiten op de fiets, op weg naar de andere locatie van de school, waar het VMBO zat, voor de vergadering van de sectie Duits, dacht ze niet meer aan haar been maar aan de nieuwe taak die op haar schouders rustte. Docenten en lesstof organiseren voor het nieuwe project, waar moest ze in hemelsnaam de tijd vandaan halen?

==

Ondanks het grijze, natte weer fietste Ese bijna zeventig kilometer. De route voerde langs het smalle riviertje de Berkel, door akkers en bos, naar een stadje waar ze thee dronk en boodschappen deed. Brood, tomaat, een blik soep. De hele dag alleen – op een doordeweekse regendag waren er geen andere fietsers – bracht haar in een aangename toestand van ongebondenheid. Ook de fysieke volharding droeg bij aan dit gevoel van ‘wie doet mij wat’. Ze had geen zin om in het stadje te blijven en haar intrek te moeten nemen in een hotel. In het routeboekje stond dat verderop, in een dorp even van de hoofdweg af, een kamer bij mensen thuis ter overnachting moest zijn. Haar telefoontje werd door een vriendelijke vrouwenstem beantwoord. Het feit dat ze vlot Duits sprak maakte het gesprek gemakkelijk. Op weg naar Berlijn? Toll. Oh, en of ze een blik soep mocht opwarmen in de keuken? Dat was geen punt.

Nu lag ze, tegen negenen, in een droge trainingsbroek en trui op het bed in de sobere slaapkamer die haar was toebedeeld. Boven de deur hing een glimmend gelakt stuk hout met de tekst Morgenstund hat Gold im Mund, aan de muur een crucifix met een zieltogende Jezus, zijn hoofd diep voorovergezakt. De radiator gaf een behaaglijke warmte af waarin haar jas en schoenen hopelijk snel zouden drogen. Eigenlijk moest ze niet op haar sokken lopen. Zowel haar sport- als haar stadsschoenen waren voorzien van een flinke verhoging onder de rechterhak.

Ze las de krant op haar telefoon en keek even naar foto’s, van de tuin, van Tieske en twee merels in de perenboom, van haar zus met hond in de uiterwaarden bij haar woonplaats. Eigenlijk moest ze haar berichten bekijken, maar ze stelde het uit, stond op, hing haar natte jas andersom over de stoelleuning, en groef in de fietstas naar het halve flesje cognac dat ze, voor nood, had ingepakt. Een soort jodium voor zielenpijn. Met een bodempje in een koffiekop zette ze zich op de bedrand en opende de mail. Een bericht van vriendin Janna, over haar verjaardag. De nieuwsbrief van de Vogelbescherming. Een bericht van haar yogajuf, dat de afgezegde lessen ten dele terugbetaald zouden worden. Niets van haar werk, stelde Ese opgelucht vast. Ze nam een slok, en voelde de scherpe gloed zich vanuit haar keel door haar ribbenkast verspreiden. Met een driest gebaar verwijderde ze het mailprogramma van haar telefoon. Steeds een eindje verder, buiten bereik.

Ze zou Janna een kaart sturen ter felicitatie. Haar kende ze van het volkstuinencomplex, waar Martie haar stukje land gehad had. Een vierkant lapje zwarte grond waarop ze groenten en bloemen kweekte. Sla, prei, courgette, basilicum en koriander, papaver en korenbloemen, kool. Als zij weken weg was, voor haar werk, hield Ese het bij. Er stond een schuurtje van lichtgrijs berkenhout, dat zo uit een roman van Toergenjev afkomstig kon zijn. Droog, schemerig en knus. Tussen het gereedschap twee stoeltjes en een omgekeerde fruitkist om je voeten op te leggen. Ze dronken er thee. Ese zocht Martie graag op als ze op het landje was. Het rook er naar aarde, kruiden en slakken.

In de nadagen van de winter, wanneer de dagen lengden en de zon steeds krachtiger werd, begon Martie steevast met de voorbereiding: ze zette de vensterbank vol met bakjes waarin ze zaden tot kleine plantjes hoopte te zien ontkiemen, die later, in april of zelfs pas in mei, vanwege de nachtvorst, buiten in de grond werden gezet. Toen Martie was verongelukt had Ese helemaal niet meer aan de verzameling potjes en bakjes gedacht. Misschien had ze de vensterbank wel opmerkelijk leeg gevonden. Maar alles leek kaal in die tijd. Tot ze Janna tegen het lijf was gelopen in de stad. Ze kenden elkaar alleen van gezicht, een bemodderde groet met opgestoken hand in het voorbijgaan. Janna kwam aanfietsen uit de richting waarheen Ese lopend op weg was. Zij had de moed om ‘Hé’ te roepen, te remmen en stil te houden. ‘Het is toch jouw vriendin die...’ Ese knikte. ‘Wat vreselijk,’ had Janna gezegd. Ze stonden op de brug over de vaart, keken tegelijk het water af, naar de sluis verderop en zwegen even. ‘De tuin loopt flink uit,’ zei Janna. ‘Ik kan de boel wel een keer omspitten, als je wilt.’ Ese schrok op uit de afwezige, droomachtige toestand waarin ze al weken verkeerde. Het landje. De zwerfkat die er altijd brokjes at, een handvol op de tegels voor het schuurtje. Zou hij nog komen kijken of had hij de moed opgegeven na weken niets te eten te hebben gevonden? ‘Nee, dat hoeft niet. Ik kom zelf wel,’ zei ze dankbaar. En dat had ze meteen gedaan, in de vroege avond van dezelfde dag, na het eten. En op zaterdagmorgen, zondagnamiddag.

Het landje was telkens anders. Vriendelijk onder een blauwe hemel, de aarde droog, rondhippende mussen. Vochtig en donker in de nevel, na een kille ochtend, de handschoffel klam in je greep. Verlaten in de regen, alleen het gorgelen van het water in de pijp naar de regenton. Bij gebrek aan Martie’s kiemplantjes en kennis had Ese zich die zomer op de gemakkelijke soorten gestort. Radijs, courgette, wortels en uien. Ze leerde ook Janna’s tuin beter kennen. Zij had het telen al jaren verruild voor ongemoeide groei, voor zover de regels van het bestuur dat toelieten. Geen gras, want al te hoge wildgroei daarvan gaf alleen maar gemopper. Ze had een licht hellende wal overwoekerd met inheemse planten, en een veldje met bloemen en frambozenstruiken. Kamperfoelie onttrok de wanden van het gereedschapshok aan het zicht. Onder een appelboompje aan de rand fungeerde een plank op twee blokken hout als bank. ‘Vrij naar Rutger Kopland,’ aldus Janna.

Ze hield van lezen, net als Ese. Het was altijd makkelijk een cadeau voor haar verjaardag te bedenken. Ze vierde het niet altijd. Toch was Ese vaak genoeg geweest om vertrouwd te raken met de andere genodigden: een broer en schoonzus, een collega en drie andere vriendinnen. Janna’s man zorgde onderwijl voor taart, thee, drank en toastjes. Het gesprek kwam van kabbelende uitwisseling over recent genoten vakanties, een nieuwe film of andere baan meestal gauw op de toestand in de wereld, Europa, de landelijke politiek. Janna was verpleegkundige, haar man jurist bij de provincie, een vriendin werkte bij een bank. Over de problemen waren ze het eens, over de oorzaken en oplossingen niet. Het liep echter nooit uit de hand omdat ze allemaal wel hielden van discussie en het fatsoen hadden om naar andermans standpunt te blijven luisteren. Maar dichter bij elkaar kwamen ze nooit. De laatste jaren had Ese zichzelf tot eco-communist verklaard; de opwarming van de aarde, klimaatverandering, de teloorgang van bossen en het dagelijks verlies van diersoorten vroegen om drastische maatregelen, een noodplan dat de gebruikelijke meningsverschillen te boven ging. Je zou verwachten dat een ramp tot eendracht leidde.

‘Vlees en reizen op rantsoen, online winkelen verboden en vaste prijzen voor voedsel. Boeren produceren niet meer dan nodig is, overtollige weidegrond onder water zetten.’ Op school praatte ze niet onbekommerd over het onderwerp, het zou tot klachten van ouders kunnen leiden. Alleen in de pauze soms, met Thieu. ‘Ach, het Romeinse rijk is ook ten onder gegaan,’ relativeerde hij.

Ze nam nog een slokje cognac. Sympathie, belangstelling, met elkaar optrekken, het waren onontbeerlijke elementen van het leven. Toch zat ze hier, alleen in een vreemd ruikend kamertje, en had ze net haar mailprogramma van haar telefoon gegooid. Ze dronk het laatste restje uit haar kopje en spoelde het om onder de kraan. Dit moest geen gewoonte worden. De tijd van geregeld te veel drinken lag al jaren achter haar.

==

De volgende ochtend scheen de zon. ’s Nachts was de wind gedraaid. Koud en schraal woei hij Ese in het gezicht, haar wangen straktrekkend alsof een hand hard over haar hoofd wreef. Ze hoorde vogels kwetteren in de struiken, als teken van het naderend voorjaar. Het landschap was heuvelachtig, weids en groen. Tegen een helling lag een boerderij van gruizig gele baksteen onder een rood pannendak. Een prachtig gezicht. Ze moest maar even niet denken aan de verzuring en uitdroging van de bodem, de miljarden plasticdeeltjes, nauwelijks zichtbaar maar alom verspreid, de onherstelbare schade die de mens had toegebracht aan grond, lucht en water. Ogenschijnlijk was het hier zoals het eeuwen geweest was. Seizoenen volgden elkaar op, de natuur veerde elk jaar op uit de winterse doodsheid, als een onverstoorbare grootmacht, een onveranderlijk gegeven. In de verte doemde tussen de heuvels een kerkspits op.

Om de een of andere reden had ze zich al in haar puberteit druk gemaakt over hoe er met dieren, bomen en planten werd omgegaan. Voor veel mensen leek deze zorg overdreven, hun maakte het niet uit, een vogelsoort minder, er waren er genoeg. Sommigen reageerden er zelfs boos op, alsof het een aanval op hun persoon betrof. Haar vader bijvoorbeeld kwam ’s avonds wanneer ze op haar kamer huiswerk zat te maken voelen of ze de verwarming wel aan had staan, om met een laatdunkend ‘Zo red je echt de wereld niet, hoor’ de knop van de radiator vol open te draaien. Het leek haar toen of je twee soorten mensen had: een type dat zijn eigen belang vanzelfsprekend voorop stelt, en een type dat beseft onderdeel te zijn van een groter geheel dat toewijding vergt. De kwestie was natuurlijk ingewikkelder dan dit, maar toch zag ze deze tweedeling de laatste jaren op verschillende terreinen terug. Het privatiseren van voorheen publieke nutsbedrijven, de marginalisering van kunstenaars en musici, de verheerlijking van het ondernemerschap; wie was nu zo gek om in het onderwijs, de verpleging of bij de brandweer te gaan werken? Onder de liberale kabinetten van het afgelopen decennium was onafhankelijk toezicht op de kwaliteit van geleverd werk stelselmatig afgeschaft. Centraal geplande inrichting van het land was versnipperd geraakt over de gemeenten; elk zijn eigen bedrijventerrein, toerismestroom en nieuwbouwwijk. Van een overkoepelend natuurbeheer was geen sprake. Tegelijkertijd woonden juist de mensen voor wie de aanpak van toenemende filevorming bestond in het verbreden van snelwegen, ten koste van groen, meestal niet op een flat in een verpauperde stadswijk. Als je zelf een villa bezit met een ruime tuin en uitzicht op een partij bomen, hoef je je kennelijk over de habitat van andere levende wezens niet te bekommeren. Bovendien was, aldus een verkiezingsslogan, een koe in de wei ook natuur.

Patjepeeërs, woestelingen, cultuurbarbaren.

Ese trapte zich een ongeluk om de stijging naar de top van de heuvel te halen zonder uit het zadel te hoeven komen. Eenmaal boven klopte het hart in haar keel, waren haar wangen warm. De kerktorenspits, hoewel hemelsbreed nu dichterbij, werd aan het zicht onttrokken door de dennen die de weg naar beneden omgaven. Ze genoot van het gemak van de afdaling. Het zonlicht glansde op de naalden boven in de bomen. Tussen de kale stammen beneden was het donker. Toch scharrelden ook daar onmisbare beestjes rond.

Ze had onder ogen leren zien dat ze een pessimist was, in vergelijking met anderen. Maar haar natuur was opgewekt. Bij Martie was het precies andersom geweest. Qua liefde voor al wat vliegt, loopt, uitbot en bloeit, pasten ze uitstekend bij elkaar. Grappig dat ze elkaar gevonden hadden. Op het eerste gezicht, aangetrokken door hoe iemand eruitzag, wist je immers niet welke ideeën zij eropna hield. Maar Ese had wel vaker gemerkt dat de mensen die ze boeiend vond bij nadere kennismaking een bepaalde houding met haar deelden. Juist dat besef onderdeel te zijn van een groter geheel.

Martie had ze bij het uitgaan leren kennen. Ze was met Alice, als vaker, op zaterdag naar de enige disco voor vrouwen die de stad rijk was. Haar had ze op een feestje bij een studiegenoot ontmoet. Ze kwam uit Suriname en studeerde medicijnen. Haar vriendin Laurien hield niet van dansen, en las in het weekeind liever thuis een detective. Alice was heel correct en netjes, resultaat van een opvoeding door haar oma, maar je kon verschrikkelijk met haar lachen en ze stond overal voor open. Vanaf het balkon keken ze uit op de dansvloer. Rondom stonden mensen te kletsen en te drinken. Alice rookte een Gauloise. De rook vormde een tijdelijk waas voor Ese’s ogen. Ze blies en spitste haar oren. Een nieuw nummer begon. Ze herinnerde zich nog precies hoe het ging. Het klokkend geluid van een synthesizer, een vette basgitaar. Oh yeah. Time time. De stem van Prince.

Beneden schoof uit het donker een meisje in een blauwe broek, de mouwen van haar witte blouse opgerold, de lichte ruimte van de dansvloer op en begon heel geconcentreerd, ernstig bijna, op het ritme van de muziek te bewegen. Alice boog opzij en riep iets in haar linkeroor. ‘Wat?’ Ese had het niet verstaan. ‘Deze tekst gaat over aids volgens mij,’ herhaalde ze, zonder een reactie te krijgen. Ese was er met haar aandacht niet bij. Het nummer was bijna afgelopen, en het meisje in de blauwe broek dreigde tussen de anderen uit zicht te verdwijnen. De adem stokte haar in de keel. Ze voelde zich net een kat die op een nietsvermoedend vogeltje loert en inschat op welk moment hij tevoorschijn moet springen. Alleen was haar staat van dienst tot nu toe pover, ze had nog ooit een relatie gehad. Met Alice, het eerste andere lesbische meisje dat ze in haar leven had ontmoet, was ze bevriend geraakt. Later was Alice in de collegebanken voor Laurien gevallen. ‘Wil je nog iets drinken?’ Haar vriendin wilde wel een tweede glas wijn.

Met nauw verholen ongeduld baande Ese zich een weg tussen de groepjes vrouwen door, de trap af, naar de bar. Het meisje was die kant op gegaan. Maar toen zij er eindelijk, na een elleboogstoot in haar zij en een klotsende botsing met iemand die een stel volle bierglazen droeg, aankwam zag ze haar niet. Het bloed bonkte achter haar ribben. Stel dat het meisje weggegaan was. Het idee haar nooit meer terug te zien was ondraaglijk. Klein van stuk, gespierd, in zichzelf gekeerd, had ze de sterke behoefte in haar opgeroepen haar aan te raken, om haar naam te vragen, en haar te kussen. Ese wachtte, terneergeslagen, op het moment dat een van de vrouwen achter de bar op zou merken dat ze iets wilde bestellen. Dat duurde meestal lang. Ze herkende het intro van een nummer van Madonna. Alice zou nu vast aan het dansen slaan. Gonna dress you up in my love, all over your body. De barvrouw die het dichtste bij stond keek haar kant op. ‘Twee rode...’ begon ze. ‘Een biertje graag,’ klonk het gedecideerd achter haar rug. De barvrouw pakte een schoon glas en trok met een geroutineerd gebaar de hendel van de tap omlaag. Ese rechtte haar schouders en keek verstoord achterom. Maar langs de vrouw die zo vanzelfsprekend de beurt van haar had afgenomen heen zag ze het meisje weer, in de deuropening naar de gang. Even wezen plassen misschien. Zij haalde een hand door haar stugge korte haar. Ese wenkte. Het meisje kwam dichterbij, verbaasd. ‘Ik haal net iets te drinken, wil je ook wat?’ Een kort moment van spanning, waarin Ese haar sleetse introductie vervloekte, en toen knikte ze. ‘Doe mij maar een pilsje.’ Ze was meegelopen naar boven, terug naar Alice, die uit stond te hijgen. ‘Dit is Alice,’ zei Ese. Het meisje stak haar hand naar haar uit. ‘Martie.’

Ese kon niet geloven dat dit echt gebeurde, het was zo makkelijk gegaan. ‘En jij?’ Martie keek haar aan of het van groot belang was, vol van afwachtende interesse. ‘Ik heet Ese.’

‘En ze houdt van lezen,’ lachte Alice. ‘Proost.’

De muziek was te luid om er een fatsoenlijk gesprek bij te voeren. Ese kwam te weten dat Martie bouwkunde studeerde en in Arnhem woonde. Dit was de derde keer dat ze in Amsterdam uitging. Ze was pas negentien. ‘Logeer je ergens?’ wilde Alice weten. Martie nam een slok bier en schudde haar hoofd, een tikje verlegen, alsof ze zich betrapt voelde. ‘Ik wacht altijd op de eerste trein.’ Alice wisselde een blik met Ese. Nu moest zij iets zeggen. ‘Zal ik met jou wachten?’ stelde ze voor. De desolate uitgestorvenheid van het station, zo vroeg dat er nog geen koffie te krijgen was, de grijze verte, een op je haar neerzeilende kwak van een overvliegende duif, alles zou geweldig en duldbaar zijn, in de nabijheid van dit onverzettelijk ogende meisje. ‘Zo lang kleumen op een tochtig perron,’ zei Alice afkeurend. ‘De eerste trein rijdt ’s zondags later.’ Nu wierp Martie haar een glimlach toe en haalde de schouders op. ‘Eerst dansen.’ Ze trok Ese mee naar de trap.

Tegen drieën had Alice gezegd dat ze naar huis ging. Laurien moest de volgende dag hockeyen, en zij wilde gaan kijken. Normaliter zou Ese met haar vertrokken zijn. Zelf woonde ze in de Nieuwmarktbuurt, Alice bij het Oosterpark. Tot de Sint Antoniesbreestraat konden ze samen opfietsen. Martie was nog beneden, in het gewemel op de dansvloer. ‘Wacht even,’ zei Ese verontschuldigend. ‘Jij blijft hier,’ besliste Alice, ze kneep in haar bovenarm en schreed alsof ze niet vier glazen goedkope wijn op had, zonder iemand aan te stoten, recht op de trap af. Ese was even onthand zonder haar gezelschap, zag Martie nergens meer, en besloot ook maar te gaan dansen. Ze bewoog zich twee nummers lang op een klein vlakje vloer tussen de anderen, opgenomen in het ritme van de muziek. Ineens voelde ze een ruk achter aan haar riem. Toen ze zich omdraaide keek ze in de glinsterende ogen van Martie, die al draaiend op haar voeten met haar armen Ese’s bewegingen als in spiegelbeeld overnam. Bij de inzet van een volgend nummer liepen ze door de wilde drukte heen de dansvloer af, naar een hoek van de ruimte, buiten het schijnsel van de lampen. Het leek niet anders dan natuurlijk dat Ese daar haar handen op Martie’s heupen legde en zij zich naar Ese toekeerde en haar lippen zacht op de hare drukte. Ze zoenden tot de aankondiging van de laatste ronde klonk, waarna het licht onverbiddelijk aan zou gaan, de muziek uit, en de laatste klanten naar de garderobe gedirigeerd zouden worden. Ese wilde dat ogenblik voor zijn. ‘Ga je mee?’ Haar buik knapte bijna van begeerte. Ze had Martie ter plekke wel willen uitkleden. ‘Naar mijn huis, als je wil.’ Dat wilde ze graag, een volgende keer. Nu moest ze echt de eerste trein nemen haar huis, om na een douche met een grote pot koffie de opdracht voor school af te gaan maken waar ze gisteravond van weggelopen was. Hij diende uiterlijk maandag ingeleverd te worden. ‘Ik ben er te laat aan begonnen,’ zei ze spijtig. Het vooruitzicht bezorgde Ese een ongekend gevoel van belofte. Ze liep, de fiets aan de hand, vervuld van ontzag voor zo veel geluk, naast Martie de gracht af richting station. Er was nog geen spoor van ochtendgloren aan de hemel te zien. Ze wilde wel opnieuw aanbieden dat Martie mee naar haar huis mocht komen om daar de tijd tot het vertrek van de eerste trein te overbruggen, maar durfde niet uit vrees drammerig over te komen. Ze kon best wachten nu ze wist dat haar verlangen beantwoord werd.

Het stationsplein lag er verlaten bij, de klok stond op even na vijf uur. ‘Zullen we doorlopen?’ vroeg Ese. Martie knikte. Er lag een blos op haar wangen, van het bier, van moeheid, of van tevredenheid misschien. Ze zag er pienter en lief uit. Ese zette haar fiets tegen een hek en sloeg het kettingslot eromheen. Ze liepen onder de spoorbrug door, waar nog een enkele tippelaarster kleumend op klandizie hoopte, en sloegen rechts af naar de kade met oude pakhuizen, door gras overwoekerde rails en het braakland van de voormalige haven. Martie vroeg of ze Arnhem kende en praatte vol geestdrift over de stad, het park, de stuwwal met uitzicht over de Rijn. Het was duidelijk dat ze ook van buiten zijn hield. ‘We kunnen een keer naar Renkum lopen, daar zijn allemaal beken in het bos.’ Kennelijk stelde ook zij zich voor dat deze ontmoeting het begin van iets fijns kon worden. Aan het eind van de kade, waar de wind vrijuit over het water joeg en driftig als een garde rimpels in het oppervlak sloeg, draaiden ze om. Terug bij het station was het zeven uur. Het koffiehuis was nog gesloten. Ter hoogte van Ese’s fiets bleven ze staan. Martie vond dat ze gerust naar huis kon gaan, en schreef haar telefoonnummer op een oud treinkaartje. Dat kaartje, een kartonnetje met een witte en een lichtbruine helft en twee knipgaatjes erin, lag nog altijd tussen andere spullen – pennen, veters, plakband – in de la van haar werktafel. Bleek in de ochtendschemer stonden ze tegenover elkaar, een hand op de schouder en keken elkaar zwijgend aan, als was de doorwaakte nacht een ritueel dat ze samen hadden volbracht, toekomstige ridders. Toen ze elkaar ten afscheid omhelsden en de tijd vergaten, in een lange, adembenemende kus, beet een passerende man, op weg naar de stad, hun toe dat ze daar nog veel te jong voor waren.

==

==

==

2

Hoewel het niet laat in de middag was toen Ese Münster bereikte, besloot ze het fietsen voor die dag voor gezien te houden. De oude binnenstad deed wel wat aan Nederland denken. Er waren veel fietsers. Ze moest op zoek naar een spoor van de dopers, die hier in de zestiende eeuw een opstand tegen het bisschoppelijk gezag ontketend hadden. Ze was van huis uit doopsgezind en haar zus Dora droeg geregeld iets bij aan de dienst in de kerk. Zelf geloofde Ese niet. Maar ze voelde zich wel sterk verbonden met het gedachtegoed dat ze als kind van haar ouders meegekregen had: kennis vergaren, een eigen oordeel vormen, sober leven en bijdragen aan het algemeen nut. Je diende te leven naar waarden, en niet volgens dorre regels. Dit betekende dat ouders niet zomaar konden besluiten hun kind lid te maken van een geloofsgemeenschap; zij konden hooguit het geloof in God overbrengen. Eenmaal volwassen besloot iemand zelf tot intrede in de kerk en legde daarbij een persoonlijke belijdenis af. Dora had dit pas rond haar veertigste gedaan. Ze maakte zelf de grap dat ze wat laat volwassen geworden was. ‘Ik weet pas nu de kinderen al groot zijn hoe je een huishouden moet runnen.’ Ese ging af en toe met haar zus mee naar de kerk. Vooral omdat ze het samen zingen zo fijn vond. Dora’s stem klonk er vast en helder bovenuit.

Ze vond een eenvoudige kamer in een hotelletje vlak bij de universiteit, en keerde te voet terug naar de binnenstad. De smalle vakwerkhuizen zagen er eeuwenoud uit. In feite waren ze na de Tweede Wereldoorlog gebouwd. De deur van de Sint-Lambertuskerk was open. Ese wierp kort een blik op het interieur maar ging niet verder naar binnen dan de hal. Ze was geïnteresseerd in de buitenkant; hoog in de toren, boven de goudkleurige wijzers van de klok, hingen de kooien waarin de aanstichters van de doperse opstand na hun marteldood waren opgehangen. Het deed haar eigenlijk niets om ze te zien; de ijzeren spijlen weerkaatsten het zonlicht, stom en leeg, zoals welbeschouwd alle symbolen van macht en onderdrukking.

Ze kocht niettemin twee ansichtkaarten van de kerk en het omliggend plein, dronk thee in een bakkerszaak en wandelde langs de binnenhaven tot haar linkerheup pijn begon te doen. Bij de receptie van het hotel vroeg ze naar een vegetarisch restaurant op loopafstand. De vrouw, die ongeveer van haar leeftijd leek, zag de kaarten in haar hand en begon ongevraagd haar spijt te betuigen dat juist vandaag, dinsdag, de enige dag van de week was, dat er ’s avonds niet op de hoorn geblazen werd in de toren van de Sint-Lambertuskerk. Alsof Ese speciaal daarvoor gekomen was. In feite was ze een losgeraakt deeltje, voortgeblazen door de wind. Later nam ze toch de fiets terug naar de stad, om ergens te gaan eten. Lopen ging niet goed meer vandaag. Ze had een pen meegenomen zodat ze wachtend op haar bestelling een kaart aan Janna en een aan Dora schrijven kon. ‘Lieve zus, ben nu vier dagen van huis, het is fijn maar ook onwerkelijk om in deze tijd van het jaar een fietsreis te maken. Buiten de orde. Ziehier het lot van Jan van Leiden en zijn maten. Grote kerk, geef mij de Vermaning maar. Veel plezier en succes, x E.’

In het donker, op de terugweg naar haar hotel, raakte Ese de weg kwijt en belandde in een rustige straat met vrijstaande huizen en bomen. Het licht van de maan glansde in de knoppen van een grote magnolia. Verder weg pinkelden de witte bloemblaadjes van een prunus. Er hing een onbestemde sfeer van vrede en afwachting. Plots rook het naar bruinkool, een geur die Ese associeerde met vroeger, met Oostblok, met Martie. Ze bleef een poosje staan om van de lucht te genieten. Die grote kerk, dat was gestolde geschiedenis, maar dit moment, het licht op de zilveren bloemknoppen, de geur van verbrande kool, van warmte, dat was echt.

==

In de weken nadat León zijn opwachting had gemaakt, liet hij geregeld van zich horen. Mailtjes vol informatie en getallen, een tijdlijn voor het project, verwijzingen naar artikelen in vakbladen. Het was veel, te veel om allemaal meteen te lezen. Ese maakte een nieuwe map aan op haar computer, om deze mails apart in te bewaren. Ze deed haar werk gewoon maar lopen bleef moeilijk, de trap kon ze niet langer op zonder zich op te trekken aan de leuning.

Toen bij de tweede projectbespreking bleek dat behalve Dilek niemand alle toegezonden informatie daadwerkelijk bestudeerd had, reageerde León geërgerd. Terwijl hij de punt van zijn balpen met een snelle beweging van zijn duim gedurig in- en uit liet klikken, zei hij: ‘Het lijkt nog niet tot jullie te zijn doorgedrongen dat ik tot taak heb om dingen hier echt te doen veranderen. Ik had al de indruk dat het jullie aan besef van urgentie ontbreekt. De boel moet flink opgeschud worden.’ De ijzige klank in zijn stem verontrustte Ese nogal. ‘Ik lees niet graag van een scherm,’ merkte Thieu op. ‘En om al die stukken uit te printen en mee naar huis te sjouwen.’

‘Oh? Hoe wou je het dan lezen?’ vroeg León op meewarige toon. Ese vond dat wel een terechte vraag. Thieu zweeg beteuterd. Ze snapte niet waarom hij zo ouwelijk deed vandaag. ‘Dubbelzijdig afdrukken in de eco-stand...’ begon Robert met een scheef lachje. León brak hem af. ‘Maar het gaat natuurlijk niet om het woordelijk tot je nemen van alle informatie. Het is de toon van vernieuwing die eruit spreekt die van belang is. Jullie zijn uit hoofde van je functie sleutelfiguren, in het uitrollen van dit proces, en het enthousiasmeren van het gehele docentenkorps. Stap voor stap. Pak die verantwoordelijkheid!’ Hoewel zijn woorden logisch klonken en Ese zich doorgaans aangesproken voelde door een beroep op haar verantwoordelijkheid, proefde ze er iets oneigenlijks in. Wie was deze baardmans om hier zonder zich eerst te verdiepen in de gang van zaken de lakens uit te delen? Krijg je niet eerder dingen voor elkaar als je kennisneemt van wat de andere betrokkenen aan ideeën en vragen hebben, en niet voetstoots aanneemt dat ze niets zinnigs te melden hebben? Maar nu schoot ze door. Het paste misschien wel bij de rol van vernieuwer om radicale taal uit te slaan. Geen vooruitgang zonder wrijving, was een kreet die de voorzitter van het college van bestuur bij haar aantreden in het schoolblad had laten optekenen.

In de herfstvakantie, een week later, had ze twee dagen gewandeld met Sigrid, die ze kende van een cursus vogels kijken. Toevallig gaf zij ook les, tekenen, maar niet langer aan middelbare scholieren. Ze was verlegen, sprak bedachtzaam en had slecht orde kunnen houden. Op Ese’s verhaal over de plannen voor extra lessen, en een nieuw op te zetten onderwijsaanbod, dook ze weg in de kraag van haar windjack en merkte op hoe blij ze was daar niets meer mee te maken te hebben. ‘Mijn leerlingen betalen zelf voor hun cursus, en willen heel graag goed leren tekenen. Het enige moeilijke is dat ze soms met te weinig aandacht toch iets moois willen kunnen maken.’ Sigrid tekende ook in opdracht, een tuin of een portret, maar ze verdiende er weinig mee.

Ze liepen van Dieren naar Deventer, langs de IJssel, en zouden in Zutphen overnachten. ‘Ik begrijp vanuit het oogpunt van de directie wel dat er iets gedaan moet worden om de school aantrekkelijker te maken voor leerlingen en hun ouders. En dat men het zoekt in extra begeleiding in plaats van in lollige buitenlandse schoolreizen of exotische talen als Mandarijn is ook te loven. Maar we moeten allemaal al zo veel. Ik maak de lesroosters voor de eerste drie jaarlagen van het VWO. Dat rond krijgen is een hele klus, met ziekte, zwangerschap en studiedagen om rekening mee te houden. Nu moeten leraren extra lessen gaan geven, en de goede leerlingen moeten meer uitdagingen krijgen, en wij coördinatoren mogen het lespakket samenstellen. Waarom huren ze niet een paar kunstenaars in, om toneel te spelen, samen muziek te maken, te dansen of films te bespreken? Dat is toch net zo belangrijk als kennis,’ ratelde Ese, met haar ogen op het wegdek voor de ronde neus van haar wandelschoenen.

‘Kijk, is dat geen kiekendief?’ Sigrid wees schuin naar rechts met haar ene hand en hield de andere boven haar ogen om tegen de zon in te kunnen kijken. Het was een onstuimige dag, met een stevige wind die de wolken langs de blauwe lucht dreef. Behaaglijk oktoberzonlicht wisselde korte felle regenbuien af. Ese trok haar verrekijker, model IJsvogel, met ledenkorting gekocht bij de Vogelbescherming, aan zijn koord uit haar jaszak en speurde de lucht af, aan de overkant van de rivier. ‘Of is het gewoon een buizerd?’

De vogel draaide in de hoogte, de bruine vleugels in V-vorm gespreid, traag rondjes op de thermiek. Even kwam hij dichterbij, hun kant op, zodat de grijze kleur van staart en kop te zien was. ‘Het zou echt een kiekendief kunnen zijn, hoor. Een buizerd heeft rondere vleugels en meer wit,’ zei ze en ze gaf de kijker aan Sigrid. Die maakte van enthousiasme een klein sprongetje. ‘Wauw, een bruine kiekendief.’ Ze bleef lang naar de vogel staan turen.

Ese lachte. Met Sigrid moest ze geen gesprek gaan voeren over politiek of sociale misstanden. Ze leek te schrikken van Ese’s stelligheid en bracht sussend dingen naar voren als ‘Ze vinden er vast wel iets op’ of ‘Toch valt me vaak op hoeveel aardige mensen er eigenlijk zijn’ en begon dan over de buurvrouw die een maaltijd voor Syrische vluchtelingen bereid had. Maar de gave om in kleine dingen schoonheid te ontwaren was juist ook haar charme.

Ze besloten, nu het droog was, met zicht op de cirkelende roofvogel, meteen maar een kop koffie te delen uit de thermoskan die Sigrid had meegebracht. Ze had hem veilig in een trui in haar rugzak gewikkeld. Het water in de rivier stroomde snel voorbij. Zwijgend liepen ze na de koffie verder over de dijk, tevreden met de rust en de weidsheid. Later barstte er een hoosbui los, die zo lang en hard doorkletterde dat ze het op een hollen zetten. Een paar honderd meter verder lag een boerderij met een grote schuur in een bocht van de weg. Ese moest afhaken vanwege een hevige pijnscheut in haar heup. Sigrid merkte het, omgeven door een ruisend gordijn van neervallend water, niet. Bij de rand van het erf bleef ze aarzelend staan. De deuren van de schuur stonden open, achter de donkere ramen van de boerderij bewoog niets. Ese vermoedde dat Sigrid zonder toestemming te vragen niet zomaar op andermans terrein wilde komen. ‘Er is niemand volgens mij,’ riep ze haar toe. Sigrid liep haastig naar de schuur en ging, een stap over de drempel, staan schuilen. Ese voegde zich opgelucht bij haar. De druppels liepen uit haar haren over haar gezicht. Ze veegde de glazen van haar bril droog aan een punt van haar overhemd. De schuur stond vol kisten appels en er hing de zoete geur van rijpend fruit. Ese zag in de hoeken, onder het dak, verlaten zwaluwnesten hangen en stootte Sigrid aan. In de zomer zou het een drukte van af- en aanvliegende oudervogels zijn geweest. Ze kon het karakteristiek zacht kwetterend geluid van op een draad bij elkaar gezeten zwaluwen in haar hoofd horen. ‘Wat een lieve boer dat-ie de deuren voor de vogels openlaat,’ meende Sigrid. En met een blik op de fruitkisten. ‘Zou hij het heel erg vinden als we een appeltje proberen?’ Dat vond Ese nu weer niet kunnen. Zodra de bui veranderde in een landerig nadruppen sjorden ze hun rugzak op en liepen terug de dijk op. Maar Ese kon Sigrid niet goed bijhouden. Het leek wel of er onder het hollen een scharnier uit haar botten gevallen was, of de onderdelen van haar linkerheup niet langer aan elkaar vastzaten, maar als stukken ijs in de dooi tegen elkaar aan kruiden. Ze had dit nog nooit meegemaakt. Het deed zeer, maar ze moest wel verderlopen om in de bewoonde wereld te geraken.

Ze kon niet vermoeden dat de volgende dag de laatste in haar leven zou zijn waarop ze een wandeling van langer dan een uur maakte. De vrouw in Zutphen bij wie ze overnacht hadden zag haar de ontbijtkamer binnenstrompelen en vroeg of ze wel moest gaan. Ese wuifde haar twijfels weg. Ze was immers gewend lange stukken te lopen. Het zou wel bijtrekken.

==

De geur van versgebakken brood kwam haar in het trapgat tegemoet. In de keuken, waar de vrouw des huizes met huishoudhandschoenen aan in de weer was, stond de tafel voor haar gedekt. Ze had onder een lange broek haar fietsbroek al aan. Buiten kleurde de opkomende zon de lichtblauwe morgenlucht met zachtroze en oranje strepen. De vrouw, hoewel jonger dan zijzelf, leek door haar schort en handschoenen zo uit de jaren vijftig weggelopen te zijn. Maar ze vertelde enthousiast zelf ook graag te fietsen, met een stel vriendinnen. Toen liet ze haar alleen om rustig te ontbijten. Ese bekeek ondertussen de route. De dag tevoren was voornamelijk over vlakke wegen gegaan, eerst door open veld, later door een groot bos. Vandaag zou ze in de middag af en toe moeten klimmen. Ze had alweer zin om op de fiets te stappen. Eenmaal in de cadans van vroeg opstaan, inpakken, verder trekken, onderdak zoeken, eten en slapen leek het leven als werkend mens onnodig complex en vol van muizenissen die verschrompelden zodra ze geen aandacht meer kregen. Zo hadden Martie en zij ook vaak hun vakanties doorgebracht, lopend, met kampeerspullen op de rug, door Frankrijk, Duitsland, Tsjechië, Hongarije. De allereerste tocht hadden ze in Ierland gemaakt, twee dagen reizen met boot en bus. Het was niet in hen opgekomen om te gaan vliegen. Later werd het een sport om dat te vermijden. Zelfs China was met de trein te bereiken, en misschien ooit Japan: de Russen wilden een spoorbrug bouwen vanaf Sachalin.

Lopen was intiemer dan fietsen, stap voor stap, op paadjes waar geen auto komen kon.

Maar nu kon ze dat niet meer. Na het wandelweekeind met Sigrid was ze naar de huisarts gegaan. Hij was niet meteen overtuigd van de noodzaak haar door te verwijzen. De manueel therapeut moest haar eerst maar weer eens onder handen nemen. Dit keer bracht Nanda’s aanpak geen verlichting. Maanden later had ze foto’s van rug en bekken moeten laten maken voorafgaand aan haar afspraak bij een orthopeed in het ziekenhuis. Deze stonden al open op het scherm van de computer in de spreekkamer, waar ze door een bedrijvige poli-assistente vast neergezet was om te wachten. Tot nu toe had ze zich niet echt afgevraagd wat er aan de hand zou zijn, maar nu, alleen, aan het eind van een doordeweekse lesdag, in deze onpersoonlijke, kale ruimte, vermoedde ze ineens met grote waarschijnlijkheid dat het onbekommerd kilometers lopen waarheen ze maar wilde, langs een rivier, door een vallei, de bergen in, definitief tot het verleden behoorde. De deur vloog open en een opgewekte man stak haar de hand toe, ging zitten, zwiepte de bureaustoel om en wierp een snelle blik op het scherm. ‘Een prachtige heupdysplasie,’ zei hij, en draaide zich stralend naar haar toe. Heupdysplasie, dacht ze verwonderd, dat hadden baby’s, soms, of doorgefokte sint-bernards.

‘Maar ik ben 49,’ zei ze. ‘Ja, u bent de oudste patiënt tot nu toe bij wie ik deze diagnose gesteld heb.’ De arts glom nog steeds van geestdrift. Voor hem was het duidelijk een uitdaging. Ese slikte haar ontsteltenis weg en vroeg of er iets aan te doen was.

Pas op de fiets naar huis begon ze te huilen. Ze had het helaas goed voorzien. Ze was te oud voor de gangbare hersteloperatie maar te jong voor een kunstheup.

Toen Alice een paar dagen later opbelde om haar in de kerstvakantie te eten uit te nodigen in Amsterdam, had ze terloops over haar bezoek aan de polikliniek orthopedie verteld. Ze waren in haar ogen te jong om over medische problemen te praten. ‘En nu dan, wat heeft hij met je afgesproken?’ wilde Alice weten. ‘Eigenlijk weet ik het niet,’ zei Ese, en ze besefte terwijl ze de woorden uitsprak hoe onnozel dat klonk. Ieder ander zou de spreekkamer niet verlaten hebben zonder een duidelijk voorstel of oordeel inzake het voorliggend lichamelijk euvel. Ese neigde vaak tot lijdzaamheid, in vergelijking tot andere mensen. Misschien had het met haar protestantse opvoeding te maken, of met het niet dulden van kritiek vroeger thuis; haar zus Dora schikte zich meestal ook in de omstandigheden.

Ze dacht terug aan het moment waarop de orthopeed haar ten afscheid de hand had geschud. ‘Denkt u er maar over na en maak voor in het nieuwe jaar een vervolgafspraak. De operatie waar het om gaat heet triple osteotomie.’ Hij wist zelf kennelijk ook niet goed wat er moest gebeuren. Niets doen leek hem als snijdend specialist hard te vallen. Maar haar zonder aplomb een ingreep voorschrijven die zelden bij mensen boven de dertig werd uitgevoerd ging hem ook te ver. De weifeling nam hem voor haar in.

‘Zal ik er eens iets over uitzoeken?’ stelde Alice voor. Ze was oogarts en had natuurlijk ervaring met het opdiepen van behandelrichtlijnen, resultaten en complicaties in de gigantische berg aan medische literatuur. Ze moest er meteen voor zijn gaan zitten want dezelfde avond kreeg Ese een Engelstalige studie in haar mail. En later in de week nog een. Ze worstelde zich door de technische terminologie in de teksten heen en maakte eruit op dat de kans op post-operatieve ontstekingen of andere narigheid zoals trombose niet groot was, en vooral verhoogd voor oudere of dikke mensen. Maar wat zij wilde weten stond natuurlijk niet in die artikelen: of je na zo’n operatie zonder pijn weer kon wandelen, een heuvel op lopen of door een zompig veen sjouwen?

Laurien, die huisarts was, bood aan met haar mee te gaan toen ze het tijdens het eten over Ese’s opties hadden. Wachten tot ze oud genoeg was voor een prothese en jarenlang met pijn mank lopen voordien, of de gok wagen van de hersteloperatie waar de orthopeed het over had gehad. ‘Op maandag ben ik altijd vrij.’ Ese zei dat het niet nodig was. ‘Als ik zeker weet dat die operatie het niet erger maakt dan het nu is, wil ik het proberen,’ zei ze. Het leek logisch: als je er niets mee te verliezen had, kon je beter iets dan niets doen. Later had ze erop teruggekeken als een door hoop gevoed besluit; het was verstandiger geweest te wachten. De orthopeed had verheugd gereageerd toen ze gewapend met informatie en gerichte vragen in januari bij hem teruggekomen was. Nee, slechter zou het niet worden. En, met een blik op haar gespierde schouders en smalle middel, ze was in goede conditie, niet te dik. Hij lachte: ze zou niet alleen qua diagnose maar ook qua operatieve ingreep de oudste patiënt kunnen worden die hij ooit met heupdysplasie onder handen had genomen. Maar zij moest het zelf beslissen.

==

Met Alice was ze het langst bevriend, Laurien had ze pas goed leren kennen toen zij bij haar ging wonen. De eerste jaren van haar studietijd zag ze Alice zeker twee keer per week. Zij aten samen, gingen naar de bioscoop, zaten uren te kletsen over boeken en gingen geregeld uit. Alice was dan ook degene geweest die ze meteen liet weten dat Martie gebeld had, de maandag na het weekeind waarin ze elkaar in de disco hadden gezoend. Driest maar ook verlegen klonk ze.

‘Hallo, met Martie.’ Ze wachtte even voor ze verderging alsof ze er niet helemaal zeker van was of Ese direct wist wie zij aan de lijn had. ‘Hai! Is het gister nog gelukt met je schoolopdracht?’ Martie bekende dat ze zich niet zo goed had kunnen concentreren. ‘Ja, je had weinig geslapen,’ begreep Ese. ‘Nou ja, eigenlijk...’ Ze zweeg weer en gooide er toen haastig uit. ‘Ik moest de hele tijd aan jou denken.’ Het was of Ese’s hart even stilhield en het daarna op een lopen zette, als een atleet na het startschot. ‘Daar had ik ook last van, ik bedoel, niet dat ik aan mezelf moest denken, maar...’ Martie schoot in de lach. Ze klonk een stuk zekerder toen ze Ese vroeg of ze zin had zaterdag naar haar toe te komen in Arnhem. ‘Dan laat ik je de stad zien en maak ik avondeten voor ons.’ Ze spraken af dat Martie om twee uur op het station zou zijn om haar op te halen.

Ese nam een bos tulpen mee, en de zaterdagse krant. In de binnenzak van haar jas had ze haar tandenborstel en een schone onderbroek geborgen, voor het geval de middag en de avond zouden overlopen in een nacht samen. De trein minderde vaart terwijl ter weerszijden hooggelegen huizen opdoemden en de rails zich vertakten tot een veelvoud van sporen. Ese was te zenuwachtig om te blijven zitten tot de trein stilstond. Tegen het dunne wandje van de wc geleund trachtte ze op het voorbijglijdende perron de gestalte van Martie te ontdekken, maar ze zag haar niet. Ze schikte de tulpen tot een nette bos en sprong tussen de opensissende deuren door op het perron. De stationsklok wees vijf voor twee aan. Ze was te vroeg.

Het was begin april, de zon scheen maar er stond een schrale noordenwind. In de openheid van het plein voor de uitgang zette Ese de kraag van haar jas op. Over de zebra rechts kwam Martie aangelopen, ogenschijnlijk kalm, ze haalde een hand uit haar zak om kort te zwaaien. Zo te zien was ze naar de kapper geweest. Het haar op haar achterhoofd was gemillimeterd, maar bovenop vormde het een lange lok die puntig over haar voorhoofd viel. ‘Je lijkt Kuifje wel,’ zei Ese en ze reikte de bos tulpen aan, de gele bloembladen nog dichtgevouwen in de knop. ‘Vind je die ook zo leuk?’ vroeg Martie verheugd. Hun handen streken langs elkaar toen ze de bos bloemen van Ese overnam. Ze keek de drukke verkeersweg af, waarover juist een bus aan kwam rijden, pakte Ese bij de elleboog en trok haar mee, terug de stationshal in. ‘Kom, we steken het spoor over, dan kunnen we door het park naar mijn huis lopen.’ Ese vond alles goed. Nu ze in Martie’s bijzijn verkeerde was de eerdere zenuwachtigheid weg. Ze was rustig, voelde zich van pas komen, als een apparaat waarvan de stekker in het stopcontact was gestoken, en dat zoemend tot leven kwam om te doen waartoe het was ontworpen.

Een perron af, de trap op, over een loopbrug; ze kwamen aan de andere kant van het station in een buurt met grote huizen, statig wit onder rode daken. De straten liepen wat omhoog. Het was alsof ze in een Duitse provinciestad waren. Op Ese’s vraag hoe ze in Arnhem terechtgekomen was vertelde Martie dat ze uit de omgeving kwam, uit een dorp in de Achterhoek. Haar ouders hadden er een kwekerij. Ze had drie broers, een ouder en twee jonger dan zij. ‘Ik wil graag architect worden, en kon kiezen tussen Enschede of Arnhem. Het leek me handig om dichter bij de Randstad te zitten.’ Ze waren in het Sonsbeekpark aangekomen. Een pad liep rechtdoor de heuvel met bomen op. Linksaf voerde het parallel aan de weg naar een langgerekte vijver. Martie nam het pad naar boven. Een stel jongens wierp een rugbybal over, op het glooiende grasveld. ‘Was dat omdat je toen al wist dat je op meisjes viel?’ vroeg Ese, die haar als pragmatisch inschatte. In de Randstad was de kans groter een gelijkgestemde tegen te komen dan in het uiterste oosten des lands. Martie lachte. ‘Daar heb ik niet zo bij stilgestaan. Maar Amsterdam is te doen vanaf hier inderdaad. En nu ben jij hier.’ Ze trok Ese aan haar jas naar zich toe en keek haar van dichtbij in de ogen. De hare waren helderblauw, haar wenkbrauwen donker net als haar haren. Ese blies de lok van Martie’s voorhoofd op. Zij liep verder. ‘Ja, op de middelbare school heb ik even wat met een ander meisje gehad. We zaten allebei op voetbal. Verder pasten we niet echt bij elkaar.’ Ze schopte een kiezelsteentje van het pad. ‘En jij, waarom heb jij voor Duits gekozen?’ Ese antwoordde verrast dat ze van lezen hield en van geschiedenis. ‘Ik had ook Engels kunnen gaan studeren, of Russisch. Maar met dat laatste kun je niet zo makkelijk werk vinden. Duits is een mooie taal, vind ik. Ze doen meer moeite dan wij woorden te vinden om dingen precies uit te drukken.’ Die secuurheid was door de Tweede Wereldoorlog bezoedeld geraakt, maar op zich stond hij haar wel aan.

In de beschutting van de machtige beukenbomen boven op de heuvel nam Ese het initiatief om Martie’s vrije linkerhand in de hare te nemen. ‘Wat meisjes betreft heb ik tot nu toe bot gevangen.’ Ze voelde een kneepje in haar vingers. Even liepen ze in stilte door, hun handpalmen warm tegen elkaar aan. Toen zei ze met autoriteit: ‘Die tulpen kunnen niet al te lang zonder water.’ Martie doorzag de spot. ‘Zullen we dan maar gauw naar mijn kamer gaan?’ Ze trok zich los en leidde hen via een aantal afslagen de heuvel af naar beneden, een brede weg over, een woonwijk in. Ondertussen kwam ze van Ese te weten dat haar beide ouders leraar waren, haar vader geschiedenis, haar moeder plantkunde, dat ze een oudere zus had en dat ze in Zeist op school had gezeten. In de vijfde klas was ze genadeloos verliefd geworden op een meisje dat van een andere school was gekomen, en met haar lange lijf en brutale humor als een onverwachte wervelwind Ese’s gemoed opjoeg. Helaas viel ze overduidelijk op jongens. Maar Ese had opeens begrepen waarom zijzelf tot nu toe slechts lauw op hun interesse gereageerd had.