J.J. Voskuil

Capitulatie

DAGBOEK deel 2

1955–1965

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 ERVEN J.J. VOSKUIL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3007 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Bezorgd door Jaap Blansjaar, Thomas van Grafhorst

en Detlev van Heest

1955

zaterdag 24 december.

Hooggeachte heer Kleijwegt,1

Mijn vader vraagt mij, naar aanleiding van een gesprek dat U met hem hebt gehad, U te schrijven en zo mogelijk een afspraak met U te maken voor de week tussen Kerst en Nieuwjaar. Ik zou dat ook zelf zeer op prijs stellen. De heer Bracht2 heeft U naar ik verneem meegedeeld, dat ik op den duur toch liever weer naar Amsterdam wil, en dat ik voor een vaste aanstelling dus niet in aanmerking kom. Inderdaad blijkt het dat zowel mijn vrouw als ik nog meer aan Amsterdam gehecht zijn dan we dachten, waarmee natuurlijk volstrekt geen kwaad van Groningen is gezegd. Daar komt bij dat het in mijn bedoeling lag hier aan mijn proefschrift te werken,3 maar doordat het aantal lessen dat ik geef veel hoger is dan ik aanvankelijk verwachtte, word ik geheel door mijn werk in beslag genomen. Soms geeft dat voldoening, maar ik heb tevens het gevoel dat ik te gebonden ben. Toen de heer Bracht mij dan ook vroeg wat mijn verdere plannen waren, was ik juist tot het besluit gekomen aan het einde van dit cursusjaar of eventueel na het daaropvolgende een betrekking van 10-12 uur in Amsterdam te zoeken. Ik wilde zodoende de gelegenheid scheppen om in een zo kort mogelijke tijd het proefschrift te schrijven.

Op 29 of 30 december ga ik naar Den Haag, ik zou dan over Nijmegen kunnen reizen, indien U in de gelegenheid bent mij te ontvangen. De keuze van datum en uur laat ik gaarne aan U over. Mocht geen van beide dagen U schikken, dan kunt U misschien een afspraak maken op 4 of 5 januari, ik zal daar dan met mijn terugreis rekening mee houden.

Omdat deze brief U misschien niet meer bijtijds bereikt, stel ik mij voor U in de loop van de 28e vanaf school op te bellen. Wellicht kunt U een boodschap voor mij achterlaten indien U zelf niet thuis mocht zijn.

Met de meeste hoogachting,

J.J. Voskuil

==

Beste vader,

Ik heb zojuist Kleijwegt geschreven. Ik heb hem verteld dat wij erg naar Amsterdam verlangen, dat ik me bovendien met mijn 30 uur te gebonden voel en dat ik daarom in de toekomst een betrekking van 10-12 uur in Amsterdam zoek om mijn proefschrift te kunnen schrijven. Ik hoop dat hij die argumenten kan billijken. Overigens stelt Bracht het tegenover hem weer anders voor dan tegenover mij, als ik jouw woorden lees. Maar goed.

Gisteren is de boekenkast gekomen, in een hoop woorden een prachtexemplaar, uitneembaar, uitschuifbaar, verplaatsbaar enz. Ik ben twee dagen bezig geweest met het rangschikken van mijn boeken (Lousje was juist ziek en daarom heb ik de laatste middag van Bracht vrij gekregen), een heerlijk werk. Er ontbreekt nog wel het een en ander, en die moeten bijna allemaal door jou achterovergedrukt zijn, als mijn geheugen me niet bedriegt. Dat is je gegund als het weloverwogen is gebeurd, maar ik neem aan, geneigd als ik ben niet dadelijk het slechtste te denken, dat het eerder toe te schrijven is aan vaderlijke verstrooidheid. Ik sluit hierbij een lijstje in, dat kun je dan apart houden en dan is het gemakkelijker te controleren. Of het lijstje volledig is weet ik niet, ik begin al te vergeten welke boeken ik bezit. (Het is ook mogelijk dat je de boeken in gijzeling houdt, maar dat is beslist overbodig, mijn geweten is blank als een gulden, en bovendien is het geen gangbare rechtshandeling meer.)

Overigens is mijn dag een weinig verknold. Vorige week is er namelijk een onhandige juffrouw4 tegen mijn fiets opgereden en heeft haar been gebroken. Aangezien ze van rechts kwam werd proces-verbaal opgemaakt. Ik was de zaak alweer vergeten, maar plotseling kwam vanmiddag een agent op bezoek om me mee te delen dat ik voor de kantonrechter zou moeten verschijnen, en misschien gevangenisstraf zou krijgen, in ieder geval een flinke geldboete. Bovendien ben ik wettelijk aansprakelijk en verplicht, schijnt het, de schade aan die juffrouw toegebracht te vergoeden. Je ziet, Groningen brengt mij geen geluk, misschien komt dat ’t volgend jaar. Als dit inderdaad de afloop is (geldboete e.d.) dan daalt mijn eerbied voor het recht fiks, want een veroordeling lijkt me in dit geval nogal formalistisch. Maar misschien denkt iedereen er zo over. Oordeel zelf. Ik reed op het Zuiderdiep, een brede verkeersader, maar geen voorrangsweg, geloof ik. Ik had een matige snelheid want ik was moe. Daar komt die juffrouw rechts uit een klein zijstraatje. Dat straatje (Kleine Gelkingestraat) is hellend, zodat haar snelheid iets omhoog liep. Ik rem. Zij remt ook. Vervolgens trapt ze weer aan en wendt haar stuur naar links, alsof ze achter me langs wil. Ik trap dus ook weer aan. Op hetzelfde ogenblik wendt ze het stuur naar rechts en rijdt recht op me toe. Ik rem opnieuw en ze sukkelt met vijf kilometer per uur tegen mijn voorwiel op, begint te gillen (een oude juffrouw was het) en laat zich pardoes op straat vallen. Ik stond meteen stil. Draai me om. Het been was al gebroken. Agent erbij. Situatietekening, krijtstrepen: ongeluk gebeurde op haar linkerweghelft (!), maar dat dondert niet, zij had voorrang en of ze nou onzeker was of niet doet niet ter zake. Twee getuigen erbij. De één zegt dat die juffrouw helemaal de kluts is kwijt geraakt, de ander beweert dat ik heb omgekeken. Daar herinner ik me niets van, en ik geloof het ook niet, want ik ben vrij lang bezig geweest met de eigenaardige bewegingen van die juffrouw te bestuderen.

Wat zijn de consequenties wanneer ik gevangenisstraf kies (in geval van subsidiair), en in hoeverre ben ik verplicht haar verzekering schadeloos te stellen voor het bedrag dat ze uit moet betalen? De ironie wil dat de juffrouw onderwijzeres is. Zo draait de wereld toch weer om de zon. Ik weet nog niet wanneer ik voor moet komen. Dat hoor je nog wel. De groeten van Lousje en veel goeds.

Han5

==

zondag 25 of maandag 26 december. Ontwerpbrief aan Nico Donkersloot.6

Hooggeleerde heer,

Het was mijn bedoeling een proefschrift over de rederijkers te schrijven, in het bijzonder over hun experimenten met de taal en de versvorm. Zo mogelijk wilde ik daarbij een vergelijking trekken met veranderende opvattingen bij de schilders en de zogenaamde spraakkunstenaars in dezelfde tijd. Maar ik weet niet of een dergelijke opzet mijn krachten niet te boven gaat, en ik vermoed dat er in ieder geval jaren mee gemoeid zullen zijn.

Op het ogenblik geef ik 30 uur per week les en het blijkt niet doenlijk naast mijn gewone werk aan deze plannen vastere vorm te geven. Ik zou gaarne Uw raad inwinnen, zodra mijzelf duidelijker voor ogen staat hoe ik het boek moet indelen en welke onderwerpen erin betrokken moeten worden.7

1 Ontwerpbrief aan Tweede-Kamerlid Cors Kleijwegt, destijds hoofdinspecteur van het kweekschoolonderwijs in Nederland en vicevoorzitter van de Partij van de Arbeid. Kleijwegt had Klaas Voskuil op 23 december 1955 gesproken tijdens een vergadering van het dagelijkse bestuur van de PvdA.

2 Directeur A.H. Bracht van de Rijkskweekschool voor onderwijzers en onderwijzeressen Groningen, werkgever van Voskuil in het schooljaar 1955/1956.

3 In zijn omvangrijke oeuvre heeft Voskuil nergens elders gewag gemaakt van zijn plan een dissertatie te schrijven. Promoveren was uit den boze in de kring van zijn studentenvrienden, van wie overigens het merendeel een proefschrift zou schrijven. Op dit punt leek Voskuil als een van de weinigen trouw te zijn gebleven aan zijn opvattingen.

4 Hillechien van der Wal-Van Zaaijen, onderwijzeres, moeder van twee kinderen, sinds 1950 weduwe. Begin februari 1956 stuurde Voskuil haar een bos bloemen, nadat ze uit het ziekenhuis was ontslagen.

5 Op 6 april 1956 werd Voskuil een dagvaarding betekend: hij moest op 16 april 1956 bij de kantonrechter verschijnen om terecht te staan als verdachte voor het op 15 december 1955 omstreeks 12 uur veroorzaken van een rijwielaanrijding met letsel tot gevolg. Op advies van Klaas Voskuil liet hij zich daar bijstaan door advocaat en PvdA-zwaargewicht Gerard Warburg. Mr. H.J. Buwalda, plaatsvervangend kantonrechter, sprak hem ter zitting vrij wegens gebrek aan bewijs. Suus Oversteegen schreef Han en Lousje Voskuil op 18 april 1956: ‘Onze hartelijk gelukwensen met de vrijspraak. Wij hebben oprecht verheugd het glas (sinds Jaap bij Joegoslaven is geweest, pruimenjenever!) geheven vanwege deze blijde gebeurtenis.’

6 N.A. Donkersloot, hoogleraar in de Nederlandse letterkunde en vanaf 1956 in de algemene en vergelijkende literatuurwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam.

7 Getuige het briefje van Donkersloot van 2 januari 1956 zond Voskuil hem een adreswijzigingskaart in plaats van deze brief.

1956

maandag 2 januari.

Waarde Heer Voskuil,

Uw adresveranderingskaart bracht mij onlangs gelukkig weer op het spoor van uw adres, nadat wij al geruime tijd geleden toen u contact zocht i.v.m. een proefschrift, meen ik, door afwezigheid en omstandigheden geen contact verkregen. Dit briefje bedoelt dan, hoewel ik om promovendi niet verlegen maar voor oud-leerlingen gaarne beschikbaar ben, eens te horen hoe het met de plannen, naast de leraarsdrukte die ik mij kan indenken, voor een proefschrift staat.

Met vr. groeten en beste wensen,

Uw

N.A. Donkersloot8

==

zaterdag 7 januari.

Beste Frida,

Een huwelijk is alleen een nederlaag in de ogen van anderen en in het kader van je eigen vroegere theorieën (ik bedoel met ‘je’ een onbepaald voornaamwoord; van jou ken ik op dit punt geen theorieën, en ikzelf heb mij al evenmin uitgeleefd in puntige gezegden te deze). Het zou een nederlaag zijn je van deze mythologieën iets aan te trekken. Het is voor mijzelf wél een bewijs voor aanwezigheid van een behoefte aan erkenning en verantwoordelijkheden. Dat zijn lafheden, maar ze zijn onbetekenend, zolang ze controleerbaar blijven. Zodra een huwelijk een excuus wordt, is het niet meer de moeite waard te praten. Iedereen heeft het recht dupe te zijn in de ogen van een ander en diens ongenoegen op de hals te halen.

Dat je bovendien garant wordt voor de lafheden van nummer 2, zonder dat er onderscheid kan bestaan, spreekt vanzelf. Ik kan me niet meer herinneren of ik dat ook bedoelde toen ik me zo cryptisch uitdrukte. ‘Nederlaag’ betekent dan ongeveer dat je gedeeltelijk het recht verliest over jezelf te denken zodra er een beslissing voor twee genomen moet worden (namelijk daar waar dat denken onbehoorlijk wordt). Om duidelijker te zijn, zou ik voorbeelden moeten geven, maar die zijn er niet en het doet ook niet ter zake. Ik denk dat we het op dit punt wel met elkaar eens zijn.

De neiging om in iedere verandering een achteruitgang te zien omdat ze overbodige complicaties met zich meebrengt, is bovendien typerend voor mij, en zit vaak onder in het glas. Het zou eenvoudig zijn wanneer je in de laatste mythe over jezelf kon blijven steken en voor de rest van nederlagen spreken.

Ik kan niet zeggen dat ons verblijf in Groningen een succes is, al hebben we alles gedaan om het dat te maken. Dat we heimwee naar Amsterdam zouden krijgen, was te verwachten, maar ik vind dat niet het sterkste argument. L. en ik voelen ons geen van beiden prettig met de hoeveelheid geld die we krijgen, zonder dat ik voor dat gevoel van onzindelijkheid een rationele verklaring heb. Misschien is het gewoon de eekhoorn in ons, die zich ertegen verzet zo diep in de winter nog voorraad te maken en meer dan nodig is. Het treft dan wel heel gelukkig dat L. en ik beiden beestennamen dragen (al zijn ze verbasterd: Haspers was vroeger Haspels, dus de zoon van een haspel, dit is een soort veelvraat) en dat alle dorpen, steden, mannen [?] en straten uit onze omgeving het instinct verloren hebben. L. schaamt zich bij de kruidenier en ik als ik even niets doe en om me heen kijk met het gevoel dat ik bij een vreemde op bezoek ben. Bovendien blijft het onwennig de technische accommodatie van ons huis (zal ik maar zeggen) te gebruiken.

Op school hetzelfde.

Ten slotte hadden zelfs de ogenblikken van intense verveling het vorige jaar een plezierige dichtheid (ik kan geen ander beeld vinden). Ik wist niet wat ik wilde en dat gaf voldoening. In deze situatie van sociale zekerheid voel ik me, paradoxaal genoeg, heel onzeker (ik bedoel juist maatschappelijk) en kwetsbaar. Vroeger lag ik in bed en de wind woei om het huis; nu is het dak weg en de ramen zijn stuk. De angst (voorzover aanwezig) is daardoor volkomen van karakter veranderd. Niets is meer vertrouwd. Het is een luchtledige boel. Misschien zullen deze beelden voor jou niet spreken.

Ik droomde... (droom van 17 december).9

Het verschil met vroegere dromen (maar ik heb zelden nachtmerries, tweemaal per jaar) is het repeteerkarakter en de uitzichtloosheid daardoor. Bovendien ontbreekt iedere bescherming van buitenaf. Dat is ongeveer de situatie.

==

Ik schrijf dit, omdat ik er zeker van ben dat terugkeer naar Amsterdam ook een terugtocht is naar de veiligheid van vroeger en dus in zekere zin een lafheid (Amsterdam is hier een begrip, geen stad). Geld, een maatschappelijke positie, verantwoordelijkheden zijn onveiligheid. Ook dat zou mij vroeger paradoxaal hebben geleken, zoiets als onzekerheid is zekerheid. Tegenover de wetenschap verschuift mijn waardering op dezelfde manier, omdat zij staat voor de universiteit en de universiteit voor vroeger. Dat dit mijn afkeer van mensen als Fried en Jan Voorhoeve alleen maar groter maakt, spreekt vanzelf. Ik praat over een neiging tot romantiseren van een maatschappelijke situatie, voorzover die onmaatschappelijk is. Ik neem aan dat je voor deze mythomanie enigszins gevoelig bent.

Een paar dagen voor de kerstvacantie heb ik mijn ontslag genomen, met ingang van 1 juli. We gaan in ieder geval naar Amsterdam terug. Als we geen huis kunnen krijgen, trekken we voorlopig in op een zolder bij Jaap en Suus, die een knots van een huis op de Keizersgracht hebben gekregen. Ik weet nog niet wat we verder gaan doen. In ieder geval niet sprookjesachtig armoe lijden en klaplopen. De hoofdinspecteur die zegt dat ik een goed leraar ben, zal trachten een baan van 10-12 uur voor me in Amsterdam te vinden. Dan hebben we precies genoeg om decent van te leven, en een maximum aan vrije tijd. Maar hopelijk vind ik nog iets aantrekkelijkers. Voorlopig zijn in ieder geval twee wensen ingewilligd: Amsterdam en weinig geld. Naar de mogelijkheid van een onmaatschappelijke bezigheid zullen we met onze luiheid/geringe fantasie/gering initiatief misschien blijven zoeken. Belangrijk is daarvoor de vraag of we het andere prettig vinden.

Gossip: Sit wil met Jaap en mij niet meer omgaan. Dat is niet vreemd, maar de reden die hij voor zijn afkeer van mij opgeeft, is voor deze bohémien toch wel aardig: ik heb geen richting in mijn leven, ik heb een hekel aan werken. Verder praten Jaap en ik alleen over litteratuur en we theoretiseren. De kwaadste pier voor Liesje ben jij: je verbeeldt je een hoop, maar je bent ook niets en je houdt er dezelfde overspannen ideeën op na. Dat weet je dus. Maar ik heb dit alles via Jaap via Liesje, dus misschien doe ik de grote Chinese denker onrecht. Je begrijpt dat Fried, die een huisvriendin van hen is, nu heel gelukkig is. Zij kent ons niet meer en haar wetenschappelijke ster stijgt.

==

zaterdag 4 februari. Je wordt als leraar gedwongen tot een pose. Bij een uitvoering zit je aan een aparte tafel. Ik heb het land aan uitvoeringen, maar voor leerlingen is zoiets alleen maar te begrijpen als je zou zeggen dat je daar te oud voor bent. De omgang met mensen die jonger zijn, maakt oud. Wat anderen jong blijven noemen, is kinderachtig zijn, zoals Hoekstra (leraar geschiedenis), die tijdens mijn eerste les mijn klas vermaakte met het trekken van gekke gezichten achter het bovenraam in de deur, het soort grapjes dat hem immens populair maakt. Hoekstra is een pummel: de man die zich in studieclubjes op de filosofische achtergrond van ons ‘vak’ wil bezinnen, de goeie leraar dus.

==

Ik word wakker. Buiten wordt geschreeuwd. Het is donker. Drie uur. Ik ga mijn bed uit en loop naar de voorkamer. Op het trottoir aan de overkant staat een man in het licht van een lantaarn, met zijn rug naar de huizen. Hij balt zijn vuisten en schreeuwt in de verte. Er zijn daar alleen weilanden, maar die zijn in het donker niet te zien. Ook de ramen aan de overkant zijn donker. Pratend in zichzelf, wendt hij zich ten slotte af en loopt verder.

In contact met de kinderen en met collega’s blijkt dat alle opvattingen en deze notities alleen in een heel kleine kring begrijpelijk zijn en ook alleen aan die kring hun waarde ontlenen. Wanneer ik met Smid (een acceptabele maar toch wel domme legerkapitein) over Mozart of dialecten praat (probeer te praten) voel ik me imbeciel. Terwijl hij het zou moeten zijn.

==

zondag 5 februari. Op dit punt overgevoelig. Ruzie met L. omdat ze zegt dat Frits10 toch verzet heeft en misschien toch wel intelligent is. Ik ga daar tegen in, zij houdt koppig vol en uit wanhoop begin ik ten slotte luid en woedend te praten. Dat richt zich weer tegen mij. Als hij intelligent zou zijn, maar dat is hij goddank niet, dan zou ik, gegeven deze houding, ouder zijn dan een behoorlijk mens. Juist in de onherhaalbaarheid van je eigen soort zit nog enige rechtvaardiging. L. verdedigt zich met de opmerking dat ze zonder verdere bedoeling relativeert. Voor mij zijn haar opmerkingen vijandig en op de grens van overspel. Als iemand uit mijn kamp overloopt, kan ik zijn waarde, als enige verdediging, alleen ontkennen.

Objectief natuurlijk ongelijk. Belachelijk dat juist L. de objectiviteit gaat verdedigen.

==

Ik zit gehurkt voor de boekenkast. Terwijl ik er een boek uittrek, wordt er gebeld. Ik hoor L. naar de deur lopen en dan een stem. Werktuiglijk probeer ik het boek de hand te schudden en schuif het dan beschaamd terug.

==

dinsdag 7 februari. Droom.

Dat is typerend: ik word in een onbelangrijke rechtszaak betrokken en besluit mij zelf te verdedigen. Ik laat mij door mijn vader overtuigen een advocaat te nemen. Voor hem is dat van practisch belang, voor mij is het een autoriteit, waar ik mij graag aan zou willen onderwerpen, maar alle achterdeuren blijven open. Ik sta bij voorbaat vijandig tegenover de advocaat; ik veroordeel zijn argumenten onmiddellijk als handig maar onbevredigend voor mijn rechtsgevoel en ik zal wel eindigen met het gevoel van intimiteit dat niet gedeeld wordt.

Het gekke is dat ik in alle stadia gelijk heb.

==

zondag 12 februari. Ten onrechte meent men dat zoons van opgeklommen vaders tot het kleine verdoemd zijn, omdat zij hun voorbeeld sociaal niet overtreffen kunnen. De onmogelijkheid sociaal nog hoger te komen, is geen probleem. Wel is het een probleem dat je in staat wordt gesteld zonder sociale risico’s langs de zelfkant te lopen. Als ik niet overal slaagde, ook dankzij mijn vader, zou ik nu een mislukkeling en in potentie een man van formaat zijn. Ik ben in mijn leven nog nooit ergens mislukt. Sociaal gezien bestaan er geen nederlagen. Ik wek weerzin door mijn (vermeende) hooghartigheid, maar ik overwin die gewoonlijk door mijn (voorgewende) ernst. Ernst is voor de meesten synoniem met intelligentie. Als ik als leraar mislukt zou zijn en nergens meer geaccepteerd zou worden. Als ik gedwongen werd arm te zijn en niet de keus had. Nu is armoede een sport, een mogelijkheid mezelf boven de anderen te verheffen, gesteund door de zekerheid dat ik niet mislukken kan. Terwijl voor Frida de essentie is de moed om een eigen keuze te doen, is de eigen keuze mijn ongeluk. Ze verleent mij het aureool van moed, terwijl moed binnen mijn omgeving voor mij onmogelijk is. Zelfs Frida ziet dit niet, anders was haar vriendschap onverklaarbaar. Of dit zou een bewijs zijn (maar zo lucide is ze niet) dat ze ziet hoe weinig gevaar ze met haar experimenten zelf loopt. Het enige wat overblijft is afbraak, stelselmatig, zonder een zweem van grootheid of hartstocht, uit weerzin, zelfverachting, rancune. Niet de jeugd maar de verloren jeugd is voor mij de essentie. De enige staat waarop ik meer recht heb dan wie ook. De afhankelijkheid puur, zonder schuldgevoelens, het parasiteren zonder verantwoordelijkheidsgevoelens.

==

Dit was wat Jaap bedoelde toen hij tegen Frida zei: ‘Als ik zo’n vader had, zat ik ook in Straatsburg.’11 Voor Frida is dat een van de redenen geweest om met hem te breken. Terecht. Je mag de positie van een ander doorzien, maar je mag haar niet gebruiken om je eigen lafheden te rechtvaardigen. (Je neemt de lafheden van een ander niet over, omdat je de nadelen van zijn positie niet overneemt.) Iedere nederlaag is je eigen nederlaag en onvergelijkbaar. Ieder zelfbeklag is een zelfbeschuldiging. Dat is een leefregel. En ook als je dat als tactiek doorziet, blijft het een waarheid.

==

Een van mijn misverstanden is mijn geloof in mijn handigheid. De affaire met Suus heeft mij als de meest onhandige van de vier ontmaskerd. Daarover is een verhaal te schrijven. Wat ik voor handigheid houd, is het ontzag van de anderen voor mijn intelligentie, dat is mijn sociale positie, dat is de sociale positie van mijn vader. Wat in de mond van een plebejer een platte leugen is, omdat er niets mee verloren wordt het als een platte leugen te zien, is in mijn mond een waarheid. Zie de reacties van de leraren op mijn excuus voor mijn ontslag. Ze geloven me niet, maar hoe gering dat belang ook is, ze hebben altijd meer belang het wel te geloven. Ze hebben ongelijk, want de plebejer komt straks in een positie waarin hij zich kan wreken, ik niet. Ze hebben dus tactisch ongelijk. Maar ze handelen niet tactisch, ze handelen bang, slaafs.

==

Leraarsvergadering. Ik zit naast Hoekstra. Typerend voor deze groep leraren is dat ze allemaal afwachten wat een ander zegt en dus wordt het programma snel afgewerkt. Hoekstra vertelt dat hij iemand een keer, ook op een leraarsvergadering, zo heeft laten lachen dat hij helemaal paars werd, naar een hoek liep en flauw viel. Ze hebben hem met water moeten bijbrengen. Als ik daar weinig commentaar op heb, zegt hij: ‘Ik wil je die mop wel vertellen.’ – ‘Moeten wij ook flauwvallen?’ vraag ik. – Dat niet, maar hij wil hem toch wel vertellen. Er waren eens drie matrozen, die waren in een haremtuin terechtgekomen. Ze werden voor de sjeik geleid. Omdat ze niets gedaan hadden, was de straf mild. Hij gaf hun de opdracht een vrucht in de tuin te gaan plukken en daarmee terug te komen. Zo gezegd, zo gedaan. De eerste kwam met een kers. Hij moest zijn broek naar beneden doen en de kers in zijn achterste stoppen. Het deed pijn, maar het ging. De tweede had een pruim. Terwijl hij stond te wurmen, kon hij niet meer van het lachen. Ze vroegen wat er was. ‘Die derde komt met een meloen,’ zei hij toen. – Ritsema vond hem niet slecht. Een beste mop inderdaad, wat anaal, maar inlichtend. Om het beeld compleet te maken, voeg ik er zijn oordeel over een leerling (een jongen) aan toe. ‘Hij is klein, maar als hij in de bank zit, is hij groot,’ zei ik. – ‘Dikke billen,’ zei Hoekstra. Aan de andere kant Ritsema. Die stinkt en is pueriel. Daarnaast Beekman: zwijgzaam, ironisch, achterdochtig.

==

maandag 5 maart. Weekend in Amsterdam. Jaap stond aan het station, met Mirjam. We liepen over het Rokin en door de St. Luciënsteeg naar hun huis. Hij vertelde nog eens de anecdote over de vrouw van Rowohlt: ‘Rowohlt, warum bist du kein Löwe.’ – ‘Als je Rowohlt daaraan herinnert, wordt hij nog kwaad,’ voegde hij eraan toe. Ik zweeg. Geen anecdote voor mij.

==

Lichtelijk geïrriteerd omdat ze zo gearriveerd zijn en would-be bohémien. Als je zo dik bent en je hebt zo’n huis, dan kun je niet in een lange broek lopen. Omdat ik het als een belemmering van mezelf voel, word ik daar melancholiek van.

==

‘Ik spreek iedereen aan. Dat moet wel, voor de kinderen,’ zei Suus. ‘Een mevrouw stond naar een poes te kijken. Ik erbij en een praatje gemaakt. Een heel aardig vrouwtje. Ze woont hier tegenover. Nette mensen. Geen driehoog achter gelukkig.’ En toen we zwegen: ‘Niet dat ik daar wat tegen heb. Ik heb ook mijn groenteboer trachten te lijmen, maar die kinderen zijn al te oud.’

Over een vroegere vriend van Jaap zegt ze: ‘Dat was nou de knapste jongen uit de klas! Je moet hem zien, wat een lulletje. Hij is leraar, hij kan niet eens orde houden en hij moest voor Jaap vertalen, maar dat kan hij niet.’

==

Tijdens een wandeling door de Jordaan, zegt hij: ‘Weet je wat we ineens ontdekt hebben? Dat Suus al die tijd die flat ook zo verschrikkelijk heeft gevonden.12 Ze wou het alleen niet zeggen om mij. Daarom hadden we voortdurend ruzie.’

Met dergelijke opmerkingen brengt hij je in een onmogelijke situatie. Ik weet niet beter te doen dan een theorie over flatangst te verzinnen, maar hij moet merken dat ik daarmee een reactie ontwijk.

==

We staan stil voor een meubelzaak met afschuwelijke stoelen. Suus maakt een opmerking die hij niet verstaat. ‘Ja,’ zegt hij, ‘maar alleen de vorm dan, de uitvoering is minder.’ – ‘Maar ik vind ze helemaal verschrikkelijk,’ zegt ze. – ‘O, gelukkig,’ zegt hij opgelucht. ‘Natuurlijk! Het zijn rotstoelen.’

==

De omgeving, de luxe benauwt me, maar ik kan er geen afstand toe nemen omdat ik niet beter weet.

==

Hij zet een 33-toerenplaat op 78 toeren. Het maakt een geluid als een Donald Duck-film. Mirjam wordt erbij gehaald. ‘Plaat uit!’ zegt ze. Hij schakelt onmiddellijk om. ‘Ze wordt er zenuwachtig van,’ legt hij uit. De plaat draait nu normaal. ‘Plaat uit!’ herhaalt Mirjam. ‘Nee liefje,’ zegt hij, ‘want Han en Lousje willen naar de plaat luisteren.’

==

‘Nu heeft Rubi toch ook mijn hart gewonnen,’ zegt Suus. ‘Ik was altijd wat gereserveerd, maar de laatste keer was ze zo aardig voor Mirjam.’ Wij voelen ons terechtgewezen, omdat we de pest aan kinderen hebben.

==

donderdag 8 maart. Ze zijn met zijn tweeën. De jongste heeft een leren jas en een dikke aktentas. Hij heeft een vriendelijk, blond gezicht.

‘Ik ben in de verkeerde helft, meneer,’ zegt de ander.

‘Juist,’ zeg ik.

‘De verkeerde helft van het leven,’ verduidelijkt hij en hij begint opvallend te hijgen. Hij heeft een lang, slim gezicht, een lichte regenjas en een gerafelde, groen en vuilwitte das. Als hij een revolver tussen ons op tafel zou leggen, zou me dat niet verbazen. ‘Ik zou nooit op de vierde verdieping willen wonen,’ vervolgt hij. ‘Ik ben in de verkeerde helft.’

‘Waarom loopt u dan niet terug?’ vraag ik.

‘Dat kan niet. Ik ben nu eenmaal 46.’

‘Ook dan is er veel schoons te genieten.’

Hij kijkt me twijfelend aan.

‘Nou, ik zou hier ook niet willen wonen,’ merkt de ander op.

Ze zijn gaan zitten, met hun jassen aan. Als de oudste praat, zie je onder zijn ondertanden het lichtroze van een kunstgebit. Bruine, smalle rattetanden. Zijn tandarts is een psycholoog.

De jongste trekt zijn agenda en komt terzake.

Zijn collega neemt het woord meteen over. ‘Die weduwenverzekering laat ik schieten,’ hij gooit de polis op de divan. ‘U moet het natuurlijk zelf weten!’ Hij strekt zijn hand uit om hem weer terug te nemen.

‘Nee, nee,’ zeg ik haastig.

‘Dat ouderdomspensioen zou ik aanhouden.’

‘Ik voel daar weinig voor.’

‘Ha, ha! Dat zegt u nu! Maar als u straks op 70% van uw salaris valt, praat u anders.’

Ik zwijg.

‘Gisteren was ik bij een ingenieur in Meppel. Een civiel ingenieur, maar hij werkte bij een particulier. Misschien verdient hij 8000, 9000 gulden. Misschien vindt hij dat veel. Er zijn er die meer verdienen. Maar die man had niets, totaal niets aan zijn ouderdomsverzekering gedaan. Als hij sterft, krijgt zijn vrouw één gulden achtentachtig per week! Moet ze van rondkomen! – Ik wil er niets mee te maken hebben, zei hij. – Meneer, zei ik, dat moet u weten, maar u hebt inlichtingen gevraagd en ik ben ambtenaar, dus ik ben gekomen. – Maar als u het mij vraagt, ik vind het een schandaal. Ik heb mijn vrouw uit liefde getrouwd, ik zou haar niet op de keien willen zetten.’

‘Nee,’ zeg ik, ‘maar ik voel er niets voor.’

Hij klapt zijn boekje dicht. ‘Die afschrijvingszaakjes is niks,’ stelt hij vast. ‘Daar knappen ze ons mooi mee op in Amsterdam. Het kost je alleen maar tijd. Maar enfin, uw geld bent u kwijt.’ Hij zegt het vriendelijk, hij is een fatalist.

==

donderdag 29 maart. Droom. Hij schoof een klein stukje vlees op de rand van zijn bord. ‘Dit stuk is van jou,’ zei hij. – ‘Ik wil het niet!’ – ‘Je moet!’ – Ik wilde schreeuwen en hapte wild naar adem. Er kwam geen geluid.

==

Het is bijna donker. De lucht is grauw. Ik kan de boerderijen aan de horizon nog net zien. De stoep aan de overkant is nog niet gelegd. Door het witte zand komen twee in het zwart geklede mannen aanlopen, allebei met een zwarte tas aan de hand. Ze slingeren een beetje. Dat ze niet op de straat lopen, maar in het zand, maakt het beangstigend. Als ze onder mijn raam komen zie ik dat ze dronken zijn.

==

woensdag 4 april. Donderdagavond kwam Jan Bruggeman. Het was koud. Er woei een harde wind om het station. De trein was over tijd. Ik liep wat op en neer en prentte me in dat het geen gewoonte is om een vriend bij de begroeting te omhelzen. Om me tegen die aanvechting te wapenen, stelde ik me ten slotte op achter mijn fiets. Zo wil ik ook mijn kapper bij het afscheid altijd een hand geven. Blijkbaar ben ik de beschaving een stap vooruit. Of misschien is het gewoon verkapte homosexualiteit.

We fietsten snel naar huis. ‘Jezus,’ zei hij, toen we onze fietsen in de kelder plaatsten, ‘jij hebt het huis van een gezeten man!’ Boven keek hij verbaasd om zich heen en begon toen luid te lachen.

‘Wil je wat eten?’ vroeg L.

‘Wat heb je?’ vroeg hij.

‘Krab,’ zei ik, ‘garnalen, twee soorten paddestoelen, sardines, zalm, asperges, kippesoep, omelet, noten, salami, worstjes, zes soorten kaas...’

‘Jezus!’ zei hij. ‘Jezus!’

‘Soms iets anders? Het is er!’

Hij moest daar geweldig om lachen.

‘Wat wil je erbij drinken?’ vervolgde ik. ‘Er zijn vijf soorten wijn, drie soorten jenever, wodka, rum, cognac, port, bier...’

‘Jezus!’ herhaalde hij. ‘Jezus! Vroeger nam ik een fles wijn mee, en dan waren we verdomd blij.’

We barstten alle drie in lachen uit, niet zo blij. Hij wurmde een doos bonbons uit zijn zak. ‘Ik durf het haast niet te geven,’ verontschuldigde hij zich. ‘Ik heb het gevoel dat ik zó’n doos had moeten meenemen,’ en hij breidde zijn armen uit zo ver als hij kon.

==

Aan de achterkant kijken we uit over de daken van de stad, wat kerktorens en wolken. In de verte staan houten steigers, die scherp tegen de lucht afsteken. Juist boven een schoorsteen, meer op de voorgrond, loopt een man heen en weer met planken op zijn rug. Zijn voeten kan ik niet zien.

==

Zaterdagavond kwam Wout. Ons huis deprimeerde hem, maar de wijn en het eten hielpen hem daarover heen. Hij eet zijn paddestoelen of het bruine bonen zijn en hij drinkt te veel. Hij heeft een conflict met Wim Kahn gehad en heeft hem ten slotte bijna met geweld de zaak uit moeten werken. ‘En nou vertelt hij zulke gekke dingen.’ Als ik daar niet op reageer, herhaalt hij het nog een keer.

‘Wat vertelt hij dan?’ vraag ik.

‘Hij vertelt overal dat hij uit eigen beweging de zaak is uitgegaan. En toen ik tegen hem zei: Maar dat is toch helemaal niet waar? – zei hij: Dat weet ik wel, maar wat doet zo’n kleinigheid er nou toe.’

==

Jan en ik zitten met kaarten voor ons om een wandeling uit te zoeken. Maar het is koud, en eigenlijk bleven we net zo lief thuis. Wout loopt door de kamer heen en weer. Hij gaat voor het raam staan en kijkt naar de lucht. ‘Weet je wat,’ zegt hij, ‘we lopen gewoon naar die boerderij en daar vragen we een kop warme melk.’

==

Hij heeft een duidelijke voorkeur voor halfzachtheid in de litteratuur (de experimentelen) en in de muziek, een soort zelfbevestiging. Loe distantieert zich daar juist zorgvuldig van en heeft een onechte voorkeur voor clichés en rhetoriek. Om Loe moet ik lachen, Wout irriteert me en tegenover hem val ik dan ook halfzachtheid en homosexuelen aan. Dat hindert hem, maar dat weerhoudt mij weer niet om dingen te zeggen die ik tegen Loe nooit zou zeggen. Aan de ene kant komt dat misschien voort uit mijn afkeer van het proleterige in zijn openhartigheid, ik beschouw dat als een gebrek aan zelfcritiek en intelligentie, aan de andere kant is het mijn eigen afkeer en zelfbevestiging. Wout draagt een baard, groene sokken, rode blouses, sandalen. Loe zou zich het liefst pikzwart kleden en als hij zich een keer vergist, bijvoorbeeld door grote, knalgele schoenen te kopen, heb ik meteen dezelfde reactie als op Wout. Een dergelijk verschil tussen Wilde en Gide. Loe geneert zich ook lichtelijk in het gezelschap van Wout. Toch is hij ongetwijfeld veel ondubbelzinniger homosexueel. Zijn vlucht ligt ver terug, die van Wout is zo recent en nog zo duidelijk een excuus dat het irritant is. Wouts neiging om zijn gearriveerdheid af te schuiven op Mies is te vergelijken met Jaaps houding. Ze doorzien elkaar dan ook. Jaap ontwijkt Wout, Wout vindt Jaap gearriveerd en een charlatan. Ik probeer Wout vergeefs uit te leggen waarom het onzindelijk is om Mies verantwoordelijk te stellen voor zijn situatie en vindt dan plotseling Jan Bruggeman tegenover me. Hij vindt me te fanatiek. ‘Als ik getrouwd ben,’ zegt hij, ‘mag ik toch best inzien dat ik veel meer waard ben dan als ik niet getrouwd zou zijn?’ Dat is precies het omgekeerde. Overstatement is hem zo vreemd dat ik hem na twee uur praten, soms schreeuwen, nog niet heb kunnen uitleggen wat ik bedoel. – ‘Maar dat doet toch niemand,’ zegt hij. ‘Jij bent te theoretisch.’ – Wat mij woedend maakt is dat Wout een medestander in hem ziet en steeds uitroept dat het belachelijk is wat ik zeg, dat alles geoorloofd is, ook afschuiven op Mies, enzovoort. En dan ben je uitgepraat. Maar hij niet. Een half uur later verwerpt hij dat standpunt weer omdat hij niet onafhankelijk is van de gangbare moraal. Een weinig aantrekkelijke overwinning.

Het is een lang verhaal, maar typerend. Het zal moeilijk zijn beknopt op te schrijven, ook omdat ik het vermogen om details te zien in dit verdomde leraarschap begin te verliezen.

Omdat L. onder geen beding een modern fornuis wilde, hebben we, toen we dit huis inrichtten, bij een kruidenier in Haren een ongewoon groot en oud exemplaar gekocht, volgens Spanjer minstens 40 jaar oud. Het was ook zwaar. Ik reed het naar Groningen, op een karretje achter mijn fiets. Het begon al donker te worden, de lichten gingen aan, iedereen repte zich naar huis en ik versperde met mijn trage gang het rijwielpad. Maar ten slotte bereikte ik veilig de Kerklaan en droegen we het met zijn drieën, met enorme krachtsinspanning, naar de schuur. Spanjer zaagde er een stuk af omdat het te groot was voor onze keuken, en hij knapte het op. Niettemin brandt de voorste pit slecht, de achterste brandt van binnen, de linker doet het helemaal niet, en ook de andere vier (er zijn er vijf) hebben de gewoonte het plotseling op te geven, wat we verhelpen zodra we gas ruiken. Dat zou allemaal niet zo verontrustend zijn, als niet onlangs, volgens de krant, twee oude heren op deze wijze om het leven waren gekomen. Bovendien is onze gasrekening ƒ 20 per maand in plaats van ƒ 8, zoals normaal zou zijn. Zoiets maakt me onrustig, hoewel ik erg op het fornuis gesteld ben geraakt. Het heeft een ingebouwd kacheltje en allerlei andere snufjes, waarvan we overigens geen gebruik kunnen maken, en het idee dat het hier alleen achter zou blijven, in de handen van een opkoper zou vallen, of zou verroesten op een belt, kan bijna tranen in mijn ogen brengen. Voor L. is het voldoende om een strak, principieel standpunt in te nemen en iedere redelijke poging de werkelijkheid onder ogen te zien fel te bestrijden. Ze ontdekt hierin karakterloosheid, een capitulatie van het gevoel voor het nuchtere verstand.

Vanochtend had ik warm water nodig om me te scheren. Ik was in een prettige stemming, mijn oog viel op de moderne gaspit die bij het huis hoort maar die we nooit gebruiken, en ik besloot tot een experiment. Het water op de gaspit kookte binnen de minuut, op het fornuis duurt het soms tien minuten. Een opmerkelijk resultaat. Ik schoor me en toen ik L. een kwartier later zag, vertelde ik wat ik ontdekt had, maar ze liet me niet uitspreken. ‘O ja, dat fornuis moet weg, hè?’ riep ze.

‘Maar dat zeg ik toch niet,’ verdedigde ik me.

‘Maar ik zal het verdedigen! Ik ben de enige die het zal verdedigen! Jij wilt natuurlijk ook het moderne!’

‘Ik wil helemaal het moderne niet!’ riep ik nu ook. ‘Je weet heel goed dat ik de pest heb aan het moderne! Je weet best dat ik die kachel prachtig vind!’

‘Maar dat fornuis is niet van jou! Dat kan je niet schelen! Dat is van mij! Maar ik zal dat lieve fornuis verdedigen!’

‘Maar godverdomme! Dat vraag ik niet!’ schreeuwde ik. ‘Ik heb ook een hekel aan het moderne! Ik wil helemaal geen moderne snufjes!’

‘Dat heb ik niet gezegd!’

‘Dat heb je wel gezegd!’

‘Ik heb geen snufjes gezegd!’

‘Moderne dingen dan!’

Ze liep woedend naar me toe, smeet een stoel om en hield haar gezicht vlak bij het mijne, twee vingers opgestoken. ‘Moet ik soms zweren? Geloof je me niet?’

‘Je hoeft niet te zweren,’ riep ik, ‘maar verdomme, ik constateerde alleen iets. Je weet dat ik het ook een mooi fornuis vind, maar ik vind het gevaarlijk!’

We gingen nijdig aan tafel. Ik moest zelf mijn brood afsnijden en mijn thee inschenken. Toen het eten op was, bleven we zitten en keken elkaar af en toe nijdig aan, tot we plotseling moesten lachen.

Vanmiddag, toen ik thee ging zetten, zei ze: ‘Zet maar water op jouw pit, hoor.’ Ik was nog niet terug in de kamer of ze zei: ‘Die achterste pit doet het veel gauwer.’ Toen het water kookte liepen we samen naar de keuken. Het stonk naar gas. Op de moderne gaspit! Ik draaide aan een vlegeltje, in de veronderstelling dat het aan de bevestiging van de slang lag. ‘Die pit stinkt,’ zei ze. ‘En de vlammen komen om de ketel heen, hij is veel te heet! En je had die karnemelk er ook niet bij mogen laten staan, dan schift ze.’ Ik voelde aan de flessen. ‘Ze zijn nog koud,’ zei ik. Een uur later zei ze plotseling: ‘Voor die pit van jou moet je je bukken.’ En daarmee is de discussie voorlopig gesloten.

==

donderdag 5 april. We fietsten naar Uithuizen. Het was grauw weer. De bomen waren nog kaal. Overal langs de weg waren de grasbermen in brand gestoken. Kleine, lekkende vlammetjes, weinig rook, geen mens te zien. Heerlijk warm als je er vlak langs rijdt.

==

Nu er geen vrienden meer zijn, verveel ik me gruwelijk. Alleen ’s avonds kan ik met plezier lezen (Tsjechov), overdag heb ik het gevoel dat ik voor de school moet werken. Ik verveel me als ik lees, als ik niets doe, en ik kijk naar buiten, net als de andere mannen in de straat die vacantie hebben. Overal zijn mannen aan het werk, allemaal aan iets anders. Iedereen weet precies wat hij moet doen en doet dat langzaam. Zoiets te zien geeft een grote voldoening. Een dikke man komt langzaam uit een vrachtauto en krabt zich uitvoerig in zijn manchesterbroek. Daarna schuift hij zijn pet iets naar achteren. Met z’n tweeën zetten ze langzaam alle vuilnisbakken uit het zand van de stoep in het zand van het plantsoen en beginnen stenen te stapelen, één voor één. Onder mijn raam sloft nu al dagenlang een man in een blauwe kiel naar het eind van de straat, een kromme pijp in zijn mond. Zijn pet is heel plat en staat heel diep, zijn haar komt er met geweld onderuit. Hij heeft hoge laarzen en kromme benen. Vanmiddag stond hij achter het huis onder een vrachtauto te kijken. Vorige week streek hij met een schep het zand van de stoep glad. Inmiddels is het weer rul, want ze zijn aan de straat begonnen en hebben de stoep vergeten.

In de straat achter ons is het nog levendiger. De huizen zijn nu glasdicht, maar in de straat is de chaos nog onbeschrijfelijk. Er staan kleine autootjes van het GEB. Ze graven putten en sjouwen met kasten, en overal liggen balken en stoeptegels. Er staat ook een cementmolen. Daar staat een witbestoven man bij. Rondom ligt cement en ongebluste kalk. Een eind verder schept een tweede man de cement in een draagbak. Als er een kop op zit, slaat hij het voorzichtig aan en schept verder. Ten slotte valt bijna alles er weer af. Hij laat de bak staan, pakt een kruiwagen met ongebluste kalk en rijdt over een zwiepende plank een huis binnen. Ik wacht. Tien minuten later komt hij er weer uit met een papieren zak. De witbestoven man heeft al die tijd bij de cementmolen staan denken. De ander staat stil en zegt wat tegen hem. Ze krabben zich en daartussendoor slaat hij de zak open en legt die in een hoop cement. Hij pakt een schep die op de grond ligt, zet die er rechtop naast, draait zich om en loopt achter een wat beter geklede arbeider aan, de hoek om. De bak cement staat nog steeds op zijn voetstuk. De witbestoven man gaat het huis binnen. De zak en de schep leunen tegen elkaar. Twee mannen komen de straat in met een karretje met vier trottoirbanden erop. In de tuinen rechts prutst een man nu al de hele dag aan een miniatuurspoorlijntje. Het hangt scheef in het zand, dat ongelijk is, en eindigt in een soort bumper. In de verte lopen dezelfde mannen van gisteren met balken op hun rug door de lucht, maar nu al een eindje boven de schoorstenen. De bomen van het Noorderplantsoen en de witte gebouwen van Wolters, meer naar links, zijn maar iets hoger. Vier mannen van het GEB zijn aan het graven van een putje begonnen, dwars over de straat. Twee anderen staan met een klein stuk staalkabel over hun schouders te kijken. Achterin de straat wordt een verhuiswagen uitgeladen en bij ons rijdt de vuilnisman voor. Zes kerels verdringen zich met onze vuilnisbakken voor de drie gaten. Dan staan ze stil en praten wat. Twee hebben hun hand op de stang gelegd, een voet op de plank achter de auto. Plotseling begint hij te rijden. De anderen lopen snel mee, grijpen, hinken even en dan verdwijnt de auto met de zes blauwe mannen dicht tegen elkaar om de hoek. Een jongetje haalt met zijn zusje, dat maar iets groter is dan een vuilnisbak en een heel lange paardestaart heeft, de vuilnisbakken moeizaam naar boven. Het heeft een beetje gesneeuwd. De weilanden zijn licht bepoeierd, de hemel is vol wolken en middenin staat, schoongewassen, de felrode arm van de seinpaal.

==

donderdag 12 april. Voor Loe is de zaak eenvoudig: je hebt vroeger gezegd dat je nooit een dissertatie zou schrijven, je hoort het dus nooit te doen, je doet het dus nooit.

Ik zou hem kunnen antwoorden: je hebt vroeger in de buik van je moeder gezeten, je hoort er dus te zitten, je zit er.

Maar hij is niet intelligent genoeg om daarop ‘ja’ te antwoorden.

Het lijkt in wezen even eenvoudig. Toen ik dat zei (maar zo onvoorzichtig heb ik het nooit gezegd) zat ik in een minimumsituatie en ook nu zoek ik naar die minimumsituatie. Door omstandigheden is die aanzienlijk hoger komen te liggen. Ik had zelfmoord moeten plegen. Dat had ik al eerder moeten doen.

Universiteit: Alma mater.

==

zaterdag 14 april. Van Dokkum naar Dokkumer Zijlen gelopen.

==

dinsdag 17 april. Critiek van Suus op Koos: ‘Bah! Het stonk er naar kool! Het leek wel of je bij een arbeider was.’ Jaap begint meteen andere bezwaren tegen Koos op te sommen. Even later zegt hij: ‘Hoe kunnen jullie Elizabeth in godsnaam intelligent vinden. Dat is de eerste de beste burgertrut. Moet je dat gebreide jurkje zien dat ze aan heeft. Trouwens, ik heb nog nooit een intelligente vrouw ontmoet.’

==

Over zijn secretaresse: ‘Dat mens heb ik ontslagen. Ze werkte niet.’ Suus valt hem bij: ‘’s Ochtends zei ze al tegen de werkster: Pff, ik zal blij zijn als het half één is.’

==

Ik zeg dat Loe zo verstard is in zijn oordelen, dat hij niet de houding, maar de uitspraken beoordeelt. ‘Ach ja,’ zegt hij. ‘Hij kan niet loskomen van zijn puberteit. Wij zijn daarover heen. Natuurlijk hebben we vroeger waanzinnige dingen gezegd, maar in de praktijk wordt dat anders en dat moet je inzien.’

==

Hij verwijt ons dat we in een brief niet vriendelijk over Hellinga hebben gesproken. ‘Waar is die brief?’ vraagt hij.

‘O, die heb ik weggegooid,’ zegt Suus.

Hij zoekt nog even op zijn bureau en vindt hem dan toch. ‘Lousje schrijft,’ zegt hij, ‘dat Hellinga dit ongetwijfeld met opgetrokken wenkbrauwen heeft geschreven.’

‘Hij was kennelijk verbaasd dat we met zo weinig geld genoegen namen,’ zeg ik. ‘Ik begrijp niet wat Lousje daarmee miszegd heeft.’

‘Het was ook een andere passage,’ antwoordt hij, ‘maar die brief is er dus niet meer.’

==

Hij gaat drie weken naar Joegoslavië, op uitnodiging van een schrijversinstantie. ‘Met het vliegtuig natuurlijk. Daar gaat alles met het vliegtuig. Ik zal ze vragen of dat Dubrovnik werkelijk zo de moeite waard is, dan vliegen ze me er wel heen.’ Datzelfde verhaal vertelt hij ’s middags aan de Schuhmachers,13 met wie ze tegenwoordig bevriend zijn.

==

Hij vertelt wat anecdotes en citeert onder andere Manuel van Loggem die gezegd heeft dat ‘wij kunstenaars’ nooit aan een auto toekomen. ‘Apropos, weet je dat ik het vorige jaar meer dan tienduizend gulden verdiend heb? Alleen dat ouderdomspensioen! Ik krijg het gevoel dat het speciaal tegen ons gericht is. De kleine zelfstandige moet weer de hele premie betalen.’

Ik moet daar om lachen. ‘Hoe is het mogelijk dat je met zulke mensen omgaat.’

‘Ik ga er niet mee om!’ zegt hij verontwaardigd. ‘Ik zie ze maar eenmaal in de drie maanden.’

==

Max Schuhmacher merkt op dat het postpapier van de Russen zo slecht is. – ‘Toch niet altijd,’ zegt hij. ‘Ik kreeg een uitnodiging van de Hongaarse ambassade voor een diner, op prachtig papier.’

==

‘Loe had inderdaad de indruk dat je dit werk prettig vond,’ zeg ik.

‘Ik hoef jullie toch niet te vertellen dat dat niet zo is?’ antwoordt hij.

Dat is bij hem de theorie. Die werkt lang door. Maar eigenlijk heeft hij ons al ingekapseld. De grapjes die de vriendschap moeten bewijzen zijn losse formules geworden, die hij lukraak door de gesprekken strooit. Een vriendschap zonder enige noodzaak, gebaseerd op een afkeer die hij niet meer heeft. Terugrijdend, in de trein, waren we terneergeslagen.

==

‘Je weet dat Suus geen cultureel visum had gekregen?’ zegt hij. ‘Nou, ik kwam bij De Hoogh en ik zeg zo terloops: Eigenlijk heeft mijn vrouw het juist meer nodig dan ik. Ze moet allerlei onderzoek doen in Italië, handschriften en zo. – Ik zal er meteen een halen, zei hij.’ Hij lacht. ‘Ja, ja, zo zijn ze onder elkaar. Het is wel een geschikte jongen.’

==

woensdag 18 april. Achter onze flat wordt een hegje geplaatst. Vijf mannen van de plantsoenendienst zijn rustig bezig. Ze praten weinig en hebben iets dansends in hun stap. De heesters liggen op een grijs, doornig hoopje klaar. Zo op het oog zit er geen systeem in. Iedereen begint ergens kuilen te graven en volgt daarbij een eigen gedragslijn zodat aan het eind nog hier en daar kuilen moeten worden tussengevoegd en de onderlinge afstanden opvallend uiteenlopen. De grijze boompjes worden op een kruiwagen geladen en weggereden uit mijn gezichtsveld. Het is lange tijd stil, maar dan verschijnen ze weer, met de kruiwagen, en staan stil bij een gat. Eén man houdt een boompje, één wrikt het in de grond. De anderen kijken toe. Zo werken ze gat voor gat af, langzaam langsschuivend, tot ze naar rechts verdwenen zijn. Een half uur later komt er één terug. De kruiwagen is nu gevuld met mest. Het is de oudste van de mannen. Hij heeft een vertrouwenwekkend hoofd met een ronde bril. Onder mijn balkon zet hij de wagen stil en werpt met de greep mest in een willekeurige kuil. Dan rijdt hij verder, gooit twee andere kuilen vol, rijdt weer verder, gooit drie kuilen vol, en dat blijft zijn ritme, tot hij uit het gezicht verdwenen is. Inmiddels is van rechts een tweede wagen verschenen. Hij laat drie kuilen open en werkt dan terug. De drie kuilen worden door de eerste gevuld als hij weer tevoorschijn komt. Omdat zijn eigen wagen intussen is leeggeraakt, haalt hij telkens een greepvol bij de ander weg en wandelt daarmee bedachtzaam over het pad. Het is weer even stil. Van links nadert een andere man. Hij gooit een kuil dicht met zand, danst langzaam rond het boompje, gooit de volgende kuil dicht, danst weer om het boompje. Hij heeft geen haast, maar hij neemt ook geen rust. Van rechts nadert een tweede. Ten slotte is er nog één boompje over. Ze lopen ernaar toe, gooien samen het gat dicht, waarna ze allebei behoedzaam, ieder op zijn eigen helft, hun dansje dansen.

==

donderdag 26 april. Bij het binnenbrengen laat L. een van de blauwe schalen van het blad glijden. De schaal breekt, de aardappels rollen over de mat. ‘Kijk nou eens,’ zegt ze.

‘Ja, godverdomme,’ roep ik. ‘Ik heb je wel honderdmaal gezegd dat je die rommel niet op die gladde dingen moet zetten. Verdomme, juist die schaal!’

‘Zouden we ze nog kunnen eten?’ vraagt ze terwijl ze zich bukt en de aardappelen met handjesvol op onze borden brengt.

‘Dat kan me niet schelen,’ roep ik. ‘Ik eet niet meer nu die schaal stuk is. Ik ga wandelen!’ – en ik doe een paar passen in de richting van de deur. Dan keer ik me om en ga aan tafel zitten. ‘Wat verdomd stom, juist die schaal!’ zeg ik kwaad.

‘Ja, en juist die witte kopjes, en juist die blauwe kopjes, en juist die groene schaaltjes,’ zegt ze. ‘Ik wil wel eens een huishouden zien waar zo weinig gebroken wordt.’

‘Maar er mag niets gebroken worden!’ zeg ik nijdig.

We zijn allebei in een stemming om zelfmoord te plegen, tot we plotseling moeten lachen en de stemming weer normaal is.

==

Sinds enkele maanden angst om brieven open te maken. Jan Bruggeman heeft dat nog sterker. Hij maakt ze soms open, maar leest ze dan niet, soms laat hij ze drie dagen gesloten liggen. Ten onrechte dit soort mensen altijd als wereldvreemd/verstrooid beschouwd (Berg, Donkersloot).

==

zaterdag 19 mei. Vorig weekeind waren Jan Bruggeman en Frida hier. Als ik Jan op woensdagavond van het station haal, is het kouder dan ik dacht. Met de kraag van mijn jasje omhoog rijd ik op het fietsje van L. snel door het plantsoen. De bomen zijn nog grotendeels kaal. ‘Ha,’ zegt hij, als hij de trein uitkomt. – ‘Zullen we lopen?’ stel ik voor. – ‘Nee,’ zegt hij, ‘ik heb mijn fiets meegenomen, omdat ik dacht dat je wel met de fiets aan het station zou staan.’ Hij moet daar luid om lachen.

==

Jan sliep in de keuken op een matras, die weer op een laag kranten lag, Frida in de voorkamer. Als ik ’s ochtends voorzichtig langs Frida loop, die net doet of ze slaapt, en de keukendeur open, springt Jan met een schok overeind en kijkt me verbijsterd aan. De deur naar het balkon staat open, het gordijn waait naar binnen. Terwijl ik me in de douchecel sta te scheren, vertelt hij me omslachtig hoe hij geslapen heeft, eerst slecht, maar nadat hij de deur had opengezet uitstekend. Ik reageer gemelijk. Zo vroeg op de ochtend kan ik weinig hebben.

‘Ik heb ook nog een pot augurken omgegooid, op mijn matras,’ zegt hij. ‘Ik bedoel, de augurken waren er al uit, maar het water zat er nog in. Ik heb toen met dit doekje het zo’n beetje schoongeveegd.’ Hij onderzoekt of er nog vlekken zijn achtergebleven.

‘Wil jij even een closetrol op de wc hangen?’ vraag ik.

‘Er is er nog maar één,’ rapporteert hij. ‘Als we vandaag nou geen dolle dingen doen...’

Ik kan hem niet zien, maar vermoedelijk zit hij ernstig naar buiten te kijken.

‘Godverdomme,’ zegt hij even later. ‘Nou is het al half negen en die verdomde decadente Groningers hebben nog altijd de gordijnen dicht, dat verdomde decadente volkje. Die huizen is de pest voor ze.’

Een half uur later lopen we op straat, om Frida de gelegenheid te geven zich te wassen. Het is stil en dat ergert hem nog steeds. Het is betrokken en er waait een harde ochtendwind. We lopen door een arbeidersbuurt. In een voorkamer staat een man zich achter een kier in de gordijnen aan te kleden. We gaan een poortje door en kijken in de achtertuinen. Op de balkons fladderen afwasdoeken in de wind en een enkel stuk wasgoed. Voor een keukendeur ligt een zwarte hond. Een paar tuintjes verder staat een man over zijn fiets gebogen. ‘Vroeger gingen die kerels toch dauwtrappen op Hemelvaartsdag,’ zegt hij geërgerd.

Een uur later lopen we met zijn drieën naar de bus, L. is thuis gebleven. Er zitten onderwijzers in, die net als wij in Zoutkamp uitstappen. In een café aan de haven zitten een man, een vrouw en een kind. De man heeft een leren jek aan. Hij stopt telkens een dubbeltje in de jukebox en dan horen we Johnny Jordaan. We zitten met zijn drieën om een veel te grote, ronde tafel. Aan de bar zitten twee oude mannen jenever te drinken. De kastelein heeft een grauw kaki-hemd aan, open aan de hals. De man van de vrouw en het kind staat plotseling op en vraagt aan de kastelein of hij van hier ook een taxi kan krijgen naar Dokkumer Nieuwe Zijlen. De kastelein legt uit hoe hij moet lopen. Als we een kwartier later het café uitgaan, zit hij nog altijd aan de jukebox. Er staat een harde wind. Het is koud. Het haventje is bij dit weer een teleurstelling. We lopen recht tegen de wind de dijk af, Jan en ik naast elkaar, Frida een heel eind achter ons. Ik probeer telkens achter Jan te gaan lopen om de onderlinge verhoudingen in evenwicht te brengen, maar die heeft voor dit soort dingen geen instinct en vermindert ook zijn pas. Het is vloed. Op de dijk lopen schapen, tot aan de rand van het water. Er komt zon. In de verte zien we Schiermonnikoog liggen. We blijven even stil staan, in de beschutting van de dijk. Frida draait zich plotseling om en loopt zo hard ze kan de weg terug. Wij kijken haar na. Na honderd meter stopt ze en draait zich weer om. ‘Wat een merkwaardig meisje is dat toch,’ zegt Jan. ‘Begrijp jij daar nu iets van?’ – ‘Nee,’ zeg ik. – We wachten tot ze weer bij ons is. Als we onze weg vervolgen, bedenk ik dat ze misschien een plas moest en op die kale dijk in paniek raakte. Bij de hekken vermijd ik dan ook om te zien. We vorderen langzaam. Soms neem ik kop om het tempo op te voeren, maar Jan staat dat nooit lang toe. Omdat ik bang ben dat de tocht een teleurstelling is, begint hun aanwezigheid me te ergeren. De zon is weer weg. Het is grauw en koud. Na anderhalf uur verdelen we het brood en lopen zwijgend, kauwend verder. Ik vraag een klein jongetje dat ons op de fiets achterop komt of dat daar Dokkumer Nieuwe Zijlen is. – ‘Ja, meneer,’ zegt hij. ‘Maar dan kan meneer beter over de zomerdijk gaan, meneer.’ – ‘Waar is die?’ vraag ik. – ‘Dat daar meneer, als meneer zo loopt, dan komt meneer er vanzelf, meneer.’ – We steken een weiland door en passeren een boer die de andere kant op moet. Een vreemde ontmoeting. Plotseling breekt de zon door. Voor ons, aan de rand van het wad, schieten een paar kluten krijsend de lucht in. We lopen heen en weer langs de vloedlijn, buigen ons over een dooie vogel, gooien met steentjes, en als we een vogel horen roepen, kijken we of we geen eieren zien. In het café op de dijk zitten we alleen in de grote gelagkamer. De meeste stoelen staan opgestapeld. We kijken over het glinsterende wad. Aan de andere kant wiegen de takken van bomen voor de ramen. Terwijl er koffie voor ons wordt gezet, gaat Jan iets eetbaars zoeken. Hij komt terug met een ontbijtkoek, die we moeizaam opeten tot elke kruimel aan ons verhemelte blijft kleven.

Anderhalf uur later zijn we in Dokkum. We lopen door alle straten, de wallen om, nog eens de wallen om. Op een bank achter een urinoir rusten we. Op de hoek van de straat staan een paar mannen te praten, op de andere hoek loert iemand, leunend tegen de muur, de straat in, pet over zijn ogen. Hij pruimt. Bij een bioscoop hangt een troep jongens. De kleuren van de huizen zijn prachtig.

==

Zaterdagmiddag, in de trein naar Harlingen, nu met zijn vieren, ben ik opnieuw geïrriteerd, maar als we op de pier lopen is dat weg. Het is stralend weer. De boot naar Terschelling ligt onder stoom. Jan en ik rennen achter elkaar de pier af. In de beschutting van een hoop stenen zitten we en kijken over het glinsterende water. In de verte ligt de Afsluitdijk. Groepen bruine vogels vliegen laag over het water langs. We lopen terug en gaan Harlingen in. Boven de deur van het oude, grijze Zeemagazijn staat: kshooge urgerschoo . Dat moet de H.B.S. van Vestdijk zijn geweest. We lopen uren lang door de stad. Achter de gasfabriek, op een doodlopend pad langs het water, komt een oude vrouw uit een huisje. Omdat ik de indruk heb dat ze dronken is, loop ik langzaam weg. Jan blijft op een afstand naar haar luisteren. Ze vertelt hoe hoog de huur is en dat daar de Ambachtsschool is en dat de ratten bij haar over de schoorsteen lopen, waarna ze weer van voren af aan begint. Ze heeft een merkwaardige stem. Frida staat om een hoek en kijkt de straat af, L. kijkt in weer een andere richting. Ten slotte voegt Jan zich weer bij ons. ‘Met dat mens zou ik wel uren kunnen praten,’ zegt hij. ‘Hebben jullie dat niet?’ In Zeezicht eten we kroketten. De zon staat al laag. Het is er stil totdat een groepje Duitsers binnenkomt, waar Jan zich dan vervolgens weer kwaad over maakt.

‘Ik zou best met zo’n Suus getrouwd kunnen zijn,’ zegt Jan, ‘als een rustig ambtenaar, met een hoge hoed.’

Maar al zijn liefdes mislukken, en hij neemt ontslag en is minder gebonden dan Frida zelfs. Jaap Oversteegen zegt het omgekeerde. Ze zeggen beiden wat de ander doet.

==

Zondag rijden we met een klein treintje naar Warffum. Doordat er geen palen langs de rails staan heb je het gevoel thuis te zijn. Bovendien zit er niemand anders in. De stationnetjes gaan verloren in de eindeloze polder. Het station in Warffum is een oud, lelijk, negentiende-eeuws gebouw met eromheen wat struiken, een stootblok en een palissade van spoorbielzen, die plotseling ophoudt. We lopen langs een rechte weg naar de dijk. Het is vloed. In de luwte van de dijk kijken we uit over het land. Jan ligt languit te slapen. Het is warm en zo ver je zien kunt is alles groen, behalve hier en daar een bloeiend koolzaadveld en boerderijen. Jan richt zich plotseling op en kijkt verwilderd de dijk af. ‘Er kwam hier met grote snelheid een vlieg voorbij,’ zegt hij. Ik kruip omhoog en kijk over de top van de dijk naar het wad, net als de boerenjongen aan wie we daarstraks vroegen hoe laat het eb wordt. Het wordt eb. In de verte ligt een vlucht ganzen te snateren, het zit vol vogels. We eten en kijken, trekken dan onze schoenen uit en lopen het wad in tot waar de paaltjes ophouden. Frida loopt ver achter, in de blauwe regenjas van L. Ze heeft haar hoofd scheef en die eigenaardige onzekere gang, alsof ze ronddwaalt. ‘Precies Ophelia,’ zegt Jan, ‘maar zeg dat nu niet tegen haar.’ We porren met een stok in een kwal. Dan glibberen we terug en zoeken een poeltje om onze benen te wassen, die tot boven onze knieën zwart zijn. De schepen in de Zijl liggen op het droge. De zon staat al laag. In de erker van De Landbouw, tegenover het station, wachten we op de trein. – ‘Heb ik jou eigenlijk wel een sloop gegeven?’ vraagt L. aan Jan. – ‘Nee,’ zegt hij. – ‘Had je wel een kussen?’ – Hij denkt na. ‘Ik geloof het niet,’ zegt hij dan, ‘maar ik had elke avond wat wijn op en dan merk je dat niet. Die dekens van jullie slapen zo verrukkelijk.’

==

Mijn kapper is gereformeerd. Voor een handwerksman is dat ideaal, maar het maakt het gesprek moeilijk. Bovendien is hij een Groninger. De eerste keren is zwijgen nog niet zo beklemmend, de vertrouwdheid van de vierde keer maakt de situatie moeilijker. Over katholieken spreekt hij zonder rancune, maar onnavolgbaar gereformeerd. Hij zegt niet: ‘Dat Katholieke Lyceum in Haren wordt steeds groter,’ maar: ‘Ze hebben in Haren een Lyceum, dat wordt steeds groter.’ Met ze wordt een andere volksstam aangeduid. Voor Jan Bruggeman een ideale man. Jan verwondert zich nog steeds over de West-Duitsers en de Oost-Duitsers. Iedere keer stelt hij het probleem scherper. ‘Zou jou het nou wat kunnen schelen,’ vraagt hij, ‘als de Russen Groningen en Friesland en voor mijn part Drenthe en Overijssel bezet hielden? Ik praat dus niet eens over de Generaliteitslanden! En dan zijn wij nog niet eens met de oorlog begonnen!’

Overigens zijn niet alle gereformeerden zo gedistantieerd als mijn kapper. Zo bijvoorbeeld in Harlingen. Bij een kantoorboekhandel informeerde ik naar het lot van die oude H.B.S. aan het water. – ‘Hij stond op de Monumentenlijst, meneer,’ zei de man, ongetwijfeld ook gereformeerd, ‘maar net vorige week heeft Rome toestemming gekregen om er een rusthuis neer te zetten.’ – Op zo’n ogenblik zou je eigenlijk ‘Weg met de Katholieken!’ moeten roepen. Dat wordt van je verwacht. Maar ik reageer steevast verkeerd en verlaat als vijand de winkel.

Mijn kapper is dus verdraagzamer. Hij gaat zelfs naar de kermis. Ik vroeg hem of je haar langzamer groeit als je ouder wordt.

‘Het valt wel eens uit,’ zegt hij na enig denken. ‘Maar nee, ik geloof niet dat het langzamer groeit. De heren worden dan zo dun op de kruin.’

Zelf is hij daar ook dun, maar in deze zin is hij niet begrepen.

‘Daar heb ik geen last van,’ zeg ik.

‘Nee, u hebt dik haar.’

‘Het wordt al wel grijs.’

‘Ja, aan de slapen. Dat heb je al gauw met zwart haar. Maar zo’n grijze kop kan heel mooi zijn.’

‘Je moet wel wat ouder zijn,’ vind ik.

‘Natuurlijk. Zo’n jonge vent, dat is nog niks gedaan.’

‘Maar wat dat betreft bof ik nog,’ vervolg ik, ‘want mijn moeder was op haar 25ste al grijs.’ God weet wat me tot dergelijke confidenties drijft. Ik heb het gevoel de nagedachtenis van mijn moeder door het slijk te halen.

We praten langzaam verder, over pruiken en kale mannen en tocht op het hoofd.

‘Maar echte pruikenmakers heb je toch niet meer,’ zegt hij.

‘Kent u er geen een in Groningen?’ vraag ik ongelovig.

Hij schudt zijn hoofd. ‘Nee, ik zou er geen een kunnen noemen.’

‘En u ziet dat natuurlijk dadelijk.’

‘O, meneer,’ zegt hij, ‘dat zie je onmiddellijk. Vooral die nekpartijen, dat loopt bijna nooit goed over.’

==

Bij Frida een begin van verraad. Ze deelt onze afkeer van Jaaps situatie – uiteraard, maar tegelijk heb ik het gevoel dat ze zich voorbereidt op een eigen lafheid. Maar misschien vergis ik me, op grond van een neiging mijn vrienden te wantrouwen. Voedsel voor wantrouwen is dat ze nog altijd bij de KSG werkt. Dat is best, maar niet na haar flinke brieven en uitspraken. Ik zou een boek kunnen maken van citaten van Jaap en van haar, paarsgewijze, met alleen een paar jaar verschil, soms maar een paar maanden. De laatste avond zei ze plotseling: ‘Maar dat is toch ook verwerpelijk, in versleten kleren rondlopen en weinig geld hebben?’ – ‘Als dat een ideaal is,’ antwoordde ik, ‘maar wie heeft het daarover? Ik eis van niemand iets, behalve dat hij niet doet wat hij onplezierig vindt, zolang hij niet weet wat hij plezierig vindt.’

==

Gesprekken met Frida blijven gewoonlijk abstract. ‘In Luxemburg wordt iedereen katholiek,’ zei ze. ‘Ik ken een Italiaans meisje dat afvallig is, omdat ze een priester die ze erg mieters vond op smeerlapperij heeft betrapt. Die wordt het nu moeilijk gemaakt. – Jammer, zei ze, dat ik op emotionele gronden ben afgevallen en niet een paar jaar later op verstandelijke, nu weet ik niet of ik niet weer katholiek zou worden. – Kijk, dat vind ík nu mieters!’

Ze zei dat zo polemisch, dat het een ogenblik stil was.

‘Ik niet,’ zei ik toen. ‘Het is net zo’n onzin om te zeggen dat je op een bepaald punt naïef moet blijven. Het ruikt naar excuus bij voorbaat. Je kunt jezelf verdomd goed doorzien. Ik weet wel dat dit een vlucht is, dat ik naar Amsterdam terugga uit heimwee, dat ik in de grond bang ben voor verantwoordelijkheden, dat het pueriel is en God weet wat nog meer, dat Jaap gelijk heeft, dat iedereen gelijk krijgt – maar dat is geen excuus om het anders te doen. Ik doe wat ik niet laten kan, zonder veel overtuiging of plezier, en ik kots van de compromissen van mijn vrienden en al die flinke koerswijzigingen.’

‘Verdomme,’ zei ze, ‘dat is nu juist wat ik altijd gedaan heb.’

‘Bij jou ligt dat anders,’ zei ik laf. ‘Jij bent begonnen met een hoop oneerlijkheden en hebt die afgeschaft.’

‘Belangrijk is toch dat je iets wilt! Dat je iets van een vriend verwacht.’

‘Misschien. Als dat maar niet inhoudt dat die vriend iets van zichzelf moet verwachten. Ik verwacht niets, van niemand. Het enige wat ik wil is een minimum en dat wordt misschien steeds groter, bij gebrek aan maximum. Maar dat is geen reden om nu flink alles van je af te schuiven.’

==

De vanzelfsprekendheid waarmee Jaap een brief van L., waarin ze critiek heeft op zijn opmerkingen over Elizabeth en vrouwen in het algemeen, negeert, is een ander symptoom van verrotting. Nog geen jaar geleden zei hij: ‘Als een vriend niet meer reageert op een aanval, dat zou het ergste zijn wat me kon overkomen.’ Nu stikt hij vermoedelijk van nijd en minachting. Best, maar niet zolang hij ons niet de deur heeft uitgezet en duidelijk heeft gezegd dat zijn lafheden niet meer te combineren zijn met de onze. De schijn van flinkheid is weerzinwekkend. Een compromis is geen compromis, maar iets waarvan de oorzaak zo ver terug ligt dat het toen geen compromis was, maar juist ontzettend flink. Ik zou verdomme hard willen vloeken, omdat ik natuurlijk ongelijk heb. Zolang je voor anderen een bevestiging bent, heb je gelijk. Daarna ben je in hun ogen een querulant en kun je alleen nog bijterig reageren. Soortgelijke reacties van Loe op ons, alleen wat dommer en minder gericht op zelfbehoud. In wat in mijn ogen het enig bereikbare minimum is, ziet hij een capitulatie. Maar met die critiek kan ik tenminste nog meegaan. Niet met de onuitgesproken critiek van pueriliteit. Daarvan heb ik het alleenrecht. Het is kloterig om iets te doen dat nergens toe leidt als je ten slotte toch geld verdient. Maar het is nog kloteriger om op de Keizersgracht een flat in te richten (Jaap) en je nu al voor te bereiden op de concessies die je straks als vrouw van een ingenieur zult moeten doen (Frida). Kloterig is dat mijn werk niet van alles wegleidt, dat is mijn lafheid, maar dat mag alleen iemand zeggen die onverschilliger in het leven staat. Zo iemand ken ik niet meer. Dat pleit niet voor mij, maar tegen hen. Het is verdomd eenvoudig je eigen lafheden te verdedigen onder verwijzing naar de lafheden van je vrienden. Binnen die vriendenkring lijkt meer niet nodig. Het oude argument: Jij bent bij de KSG, ik ben leraar. Wat is eigenlijk het verschil? – Jij wordt op deze manier over tien jaar misschien professor, ik ben directeur, dat ik dat nu al ben is omdat ik twee kinderen heb. Wat maakt het eigenlijk voor verschil? – Verdomd weinig, maar na zo’n uitspraak verdomd veel, omdat alleen ík dat zeggen mag. Ik heb geen behoefte iemand aan te vallen, maar wel een groeiende behoefte aan verdediging. Misschien is dat een bewijs dat ik zwak sta, maar die bewijzen en psychologische verklaringen kunnen langzamerhand naar de bliksem lopen. Tot nu toe heb ik gedaan wat ik prettig vond, en sinds kort liegen anderen dat ze iets prettig vinden. Dat laatste zou verraad zijn als het waar was, maar ze geloven in hun leugen. Het is een gearriveerde troep. Goed. Maar waarom worden daar dan niet de consequenties uit getrokken? Nee, niet goed, omdat ik nog niet begrijp hoe je dit uithoudt.

==

Dit is in hoge mate onbillijk. In ieder geval tegenover Frida.

==

maandag 2 juli. Suus vertelt dat Hellinga een paar keer bij hen op bezoek is geweest. Hij vroeg wie nu eigenlijk hun vrienden waren. ‘Nou, ik somde het rijtje op: de Schuhmachers, de Oeys, Witte en Suzanne Hoogendijk, Hanneke Dommisse. – En de Voskuils, zei hij toen. – Ja, de Voskuils ook nog. Die komen hier misschien wonen.’

‘Hij zei ook nog dat ik weer wat wetenschappelijk werk moest doen, en hij heeft groot gelijk. Ik sta maar wat te strijken en Jaap is pisnijdig omdat ik nooit een boek uitlees. Het verveelt me allemaal. – Je moet gewoon een tekst nemen en beginnen, zei hij, en je zult zien, de problemen springen eruit. Ik laat het Liesje ook doen, die heeft een tekst van Breero en dan kan ze rustig door Amsterdam lopen en hier eens op een terrasje gaan zitten en daar eens kijken waar Breero gelopen heeft.’

‘Heb je al een tekst?’ vraag ik.

Nee, dat niet.

‘Hij drinkt als een gek,’ zegt ze over Jaap en ze blaast minachtend.

‘Dat deed ze over jou ook,’ zegt L. ‘Toen je een lied zong, zei ze: Moet je horen, pff, hij verknoeit het helemaal. Ik vond dat gek.’

==

zondag 8 juli. Twee leerlingen. Foekje is hoofdredacteur van de schoolkrant, Frits redacteur. Hij leverde een stuk bij haar in. ‘Dat zal ik nog wel even brengen,’ zei ze. ‘Ik heb de rest gisteren al gebracht.’ En ze vertelde wat de drukker over het nieuwe nummer had gezegd en in welke letter hij het zetten zou. Een week later fietste Frits naar hem toe om de krant af te halen. ‘Er is nog helemaal geen kopij gebracht,’ zei de man. ‘Ik heb nog niemand gezien.’ Op school sprak hij Foekje aan en vertelde terloops dat hij nog even bij de drukker was geweest. Ze had een kleur gekregen. ‘En hij zei zeker dat er nog niemand geweest was,’ zei ze. ‘Nou, die vent kletst ook maar wat.’

==

We zaten in een kring in hun voorkamer: de Schuhmachers, Jaap, Jan Voorhoeve en ik. Suus liep heen en weer, stond te strijken, haalde de kopjes weg. Jaap zat in een plaatwerk te kijken. ‘Kijk dit eens, Suusje,’ zei hij. Ze keek over zijn schouder, een kopje in haar hand. ‘O, mieters, Jaapje,’ zei ze. ‘Mieters! O, wat mieters!’ Ze haalde een pluis van zijn jasje en liep weer door.

==

Allersma, bij Ezinge. Een bos midden in de polder, een grote cirkel bomen, aan het eind van een doodlopende weg. De weg komt er rechtop aan, buigt naar rechts, loopt aarzelend een eindje langs de rand en verdwijnt dan in het groen. Tussen de bomen is een opengehakte ruimte met een moestuin, daarachter een klein kasteel met een binnenplaats, een grachtje en rondom een smal pad. Het lijkt of de bomen over het huis heen groeien. Op het voorplein staan twee kleine huisjes. Er is een wit geschilderde ophaalbrug en er staat een groot, bloot en blatend schaap aan een pin. Buiten het bos is het warm, in het bos groen, vochtig en koel. Het pad wordt een karrespoor, en waar de bomen weer ophouden, even voorbij het huis, staat een hek. We klimmen eroverheen en lopen het weiland in tot een laag dijkje. De enige geluiden zijn die van de kraaien in de bomen, het blaten van het schaap, en het zacht tjoeken van een boot in het riviertje achter de dijk. Het gras ligt in lange rullen op het land. Heel ver toetert een auto.

==

zondag 15 juli. Onverwacht bezoek van vader. Hij steunt op een wandelstok, want hij heeft een spier gescheurd. ‘Dezelfde spier van vijftien jaar geleden,’ zegt hij. ‘Toen is dat ook gebeurd.’ – ‘Toen je met mij hardliep,’ zeg ik onmiddellijk. – ‘Ja, toen.’ Ik heb het gevoel een aanval te hebben afgeslagen. Juist omdat hij wil dat er aan deze dingen geen aandacht wordt besteed, is iedere stok een stil verwijt. Als hij weggaat, help ik hem om dezelfde reden in zijn jas. Dat wil hij ook niet. Als ik hem binnen hoor komen, controleer ik bliksemsnel de kamers. Ik weet niet waarop, op schuldgevoelens. Pas als hij er al een poos zit, vind ik er namen voor: condooms, jenever, maar die dekken de reactie niet. Terwijl ik een Aziatisch plaatwerk dat hij heeft meegenomen doorblader, vertelt hij over Bert en Karin. L. is de kamer uit. L. is altijd toevallig de kamer uit. ‘Ik zie Bert nog wel eens in de politiek gaan,’ zegt hij en lacht, een scheef lachje, ‘maar ik stimuleer dat niet.’ Het wekt mijn eerzucht. Ik zie tien goedkope films over elkaar heen. Als Bert minister wordt, ziet hij in mij een professor en in Jan een hoofdredacteur. Zijn aanwezigheid is dwingend genoeg om dat spel mee te spelen. Als Bert minister wordt, wil ik het ook worden. Ik praat steeds sneller. Ik zoek koortsachtig naar verhalen die moeten bewijzen dat ik waarachtig geen klootzak ben. Ik verneder me en dat ontneemt aan mijn woorden hun overtuigingskracht.

We eten een boterham, stappen in de auto en rijden over de Hondsrug. ‘In dat nieuwe hotel drinken we thee,’ beslist hij.

‘Als u niet meer aanwijzingen geeft, kan ik het moeilijk vinden,’ antwoordt Hans.

Ik vind zijn toon onbeschoft, maar hij heeft gelijk. Vader zwijgt. Ik neem het woord. Ondanks mijn aanwijzingen komen we bij het hotel. Als we Zwolle binnenrijden heeft vader al ruim een uur gezwegen. Ik heb als een gek gepraat en barst van de schuldgevoelens. Dit is zijn manier om mij te straffen, al weet ik niet waarvoor.

Zo verloopt ieder bezoek. De waarheid is waarschijnlijk dat hij niets weet te zeggen, dat hij alleen triest wordt van mijn eindeloze kletspraat, die de afstand steeds groter maakt.

==

In een radiointerview met een blinde over de africhting en het gebruik van een geleidehond ontwijkt deze het woord blind. De verslaggever gebruikt het wel, dwingt hem er telkens bijna toe, maar hij weet het nog juist te vermijden, soms met de meest ingewikkelde omschrijvingen: ‘De mensen voor wie de honden worden afgericht.’ – ‘Is de instructeur ook een blinde?’ – ‘Nee, maar er is wel iemand bij die ook zo’n hond gebruikt, iemand uit de praktijk zou je kunnen zeggen.’ – ‘En krijg je dan een willekeurige hond?’ – ‘Nee, iemand die zo’n hond nodig heeft...’ enzovoort.

==

maandag 23 juli. Van mijn collega’s was Ritsema misschien de meest acceptabele: een lange man met een hoog voorhoofd, dunne haren, een verfrommeld gezichtje en een bril met dikke glazen. Hij had altijd hetzelfde slobberige, bruine pak aan en hij stonk een beetje. Ik sprak meer met hem dan met de anderen. Onze roosters waren zo dat we elkaar twee- of driemaal in de week tien minuten zagen. Hij gaf wiskunde. De leerlingen mochten hem wel, hoewel hij eigenlijk geen les gaf. Bert Planting beschreef dat: Eerst een kwartier theorie, precies een kwartier en precies een hoofdstuk, ongeacht de lengte. ‘Maar theorie is niet belangrijk,’ zei hij dan en hij maakte de eerste som voor op het bord. – ‘Neem maar over,’ zei hij terwijl hij de som uitveegde en aan een nieuwe begon. – Voor de derde som liet hij een leerling voor de klas komen. Die bleef steken, want die had het nog niet begrepen. – ‘Ga maar weer zitten,’ zei hij vriendelijk. ‘Ik zal hem wel even afmaken. Nog iemand die het niet begrepen heeft?’ – Er waren er altijd wel twee of drie die na zo’n vraag hun vinger durfden opsteken. – ‘Nou ja,’ zei hij dan. ‘Er zijn er altijd die het niet begrijpen. Volgende som!’

Ik vroeg hem wat hij vroeger gedaan had. ‘Ja, jong,’ zei hij. ‘Ik heb een ongewoon leven geleid, want ik heb eerst gerentenierd. En toen mijn geld op was, ben ik bij de Amerikaanse censuur in Duitsland gekomen. Ik had gedacht daar te kunnen blijven, maar dat hield op.’ Enfin, daarna had hij wat gezworven en ten slotte was hij op een huiswerkinstituut terechtgekomen, dankzij zijn fabelachtige talenkennis. Omdat hij een theorie heeft dat je je hobby niet moet exploiteren, was hij voor zijn plezier wiskunde gaan doen, en toen een vriend hem dat had aangeraden, had hij zich voor de grap voor het MO-examen opgegeven en was geslaagd. ‘Maar ik ben iemand die alles uit zijn hoofd leert,’ zei hij daarover. ‘Inzicht heb ik niet. Ik moet lang zwoegen.’

Ik informeerde waaruit zijn hobby precies bestond. – ‘Talen,’ zei hij. – ‘Theoretisch?’ – ‘Nee, ik leer een taal tot ik de krant kan lezen en met iemand praten, maar dat is moeilijk want hier in Groningen wonen haast geen buitenlanders. Er zijn maar twee Russen en die deugen niet, de man heeft geen geduld en het meisje spreekt een onverstaanbaar dialect. Er woont geen Turk, alleen een voortreffelijke Hongaar.’ – ‘En als je het kan spreken?’ – ‘Dan begin ik aan een nieuwe taal.’ – Hij voegde daar nog wat ervaringen op het huiswerkinstituut aan toe. ‘En ik dacht, toen ik op de Kweekschool kwam, dat ik hier intellectuelen zou ontmoeten, maar dat had ik mis, ze praten allemaal alleen maar over auto’s.’

==

‘In Delfzijl zou ik wel kunnen wonen,’ bekende hij. ‘Niet in Appingedam. Maar misschien zou ik ten slotte toch weer verlangen naar de neonlichten van de Herestraat.’

Wat hij wel miste in Groningen zijn café’s voor intellectuelen en hij wilde weten of je die in Amsterdam wel hebt. Het is de vraag wat hij onder intellectuelen verstaat, want een gesprek kun je niet met hem voeren.

Op een dag, vertelde Frits, had hij een Franse zin op het bord geschreven, die door de klas vertaald moest worden. Er stond dat je iets niet terugkreeg als je het kwijt was. Dat sloeg op een repetitie die ze voor het eindrapport gemaakt hadden. ‘En nu kan ik jullie wel een andere geven,’ had Ritsema gezegd, ‘maar die moeten jullie dan maken en ik moet hem nakijken. Ik wou daarom voorstellen dezelfde cijfers als voor het paasrapport te geven, eventueel in omgekeerde volgorde. Is dat goed?’ Eén jongen was tegen, die had een 5 op zijn paasrapport gekregen. ‘En als je nou een 6 krijgt, ben je dan wel tevreden?’ vroeg Ritsema. Dan was hij tevreden. ‘Dan doen we dat.’

Ik vroeg hem of dat waar was. ‘Ja, jong,’ zei hij. ‘Wat doet het er ook toe. Maar ik was ze niet kwijt, ik had alleen geen zin om ze na te kijken.’

==

De laatste dag ontmoette ik hem op de trap. Ik nam afscheid. Hij was ontroerd, want hij vindt mij wel een intellectueel. Om het afscheid niet te abrupt te maken, vroeg ik of hij in de laatste les grammofoonplaten had gedraaid. ‘Ja, jong,’ zei hij. ‘Hoe weet je dat?’ Dat kon je drie lokalen ver horen. Hij vroeg of ik er last van had gehad.

‘Nee, maar wat heb je gedraaid? Want dat heb ik niet kunnen volgen.’

‘Platen van mezelf,’ zei hij. ‘Wat oude operaplaten en schlagers van voor de oorlog. En toch waren ze nog vervelend. En ik dacht nog wel: Zij zijn onmuzikaal en ik ben onmuzikaal, dus dat moet gaan.’

==

woensdag 22 augustus. Op weg naar Amsterdam in Hilversum uitgestapt. Wout liet ons een paar brieven van Mies uit Spanje lezen, hielp de klanten en zette koffie in een beker. Tientallen bladzijden onbegrijpelijke hysterie. Over twee minnaars, die ze tegelijk had, twee Arabieren, schrijft ze: Ze zijn neven, ze begrijpen elkaar volkomen, ze begrijpen elkaar meer, ze zijn één ziel. Nu heeft ze een man die precies op Wout zou lijken. Ze vraagt Wout hem boeken te sturen met daarin: Op onze gezamenlijke vriendschap. – Je zult hem vast aardig vinden, schrijft ze. In een andere brief vraagt ze dringend om voorbehoedmiddelen: Het is wel lastig, maar we hebben nu eenmaal afgesproken dat we geen kinderen meer willen hebben. Toen Wout terugschreef dat hij er weinig in zag om het kind van een ander op te voeden, was ze verontwaardigd over zijn burgerlijkheid. Een paar dagen later stuurde hij haar een reproduktie van Modigliani. Hij kreeg een lyrische brief terug: Zo ben je helemaal, dit is het zuivere, het edele, ik wil het altijd bij me hebben – jammer dat het poststempel erdoor is gedrukt.

==

Een paar maanden geleden heeft L. in een spottende brief Jaap gevraagd wat hij precies bedoelde met zijn opmerking dat hij nooit een intelligente vrouw had ontmoet. Ze kreeg daar geen antwoord op. Ze zocht hem op in zijn kantoor.14 Hij was dik geworden (155 pond), er zat nog maar weinig leven in zijn gezicht. Hij speelde de verongelijkte. Na het lezen van haar brief was hij kapot geweest. Hij had hem meegenomen naar Joegoslavië en hem telkens overgelezen, waardoor zijn vacantie was verpest. ‘Als ik geantwoord had, had ik een vuile brief geschreven.’ L. antwoordde dat ze liever een vuile dan geen brief had. Ze vroeg hem of hij zich niet herinnerde dat hij het vroeger het ergste vond wat hem overkomen kon dat een vriend geen antwoord gaf. Nee, dat herinnerde hij zich niet. Integendeel, niemand had ooit antwoord gegeven en dat had hij achteraf altijd wel begrepen. Hij was altijd bereid geweest de schuld bij zichzelf te zoeken. Maar als ze dan bleef aandringen, dan wilde hij wel zeggen wat hij geantwoord zou hebben. Het zou zeer onaangenaam geweest zijn, dingen die hij liever niet wilde zeggen. En als ze dan toch bleef aandringen, dan verweet hij ons dat we te veel met onze eigen positie bezig waren, en dat vond hij niet alleen, dat vond Suus ook, dat vond iedereen, en ze vonden ook dat ik te veel zelfbeklag had. Toen L. hem eraan herinnerde hoe hij zich tijdens zijn leraarschap gedragen had, antwoordde hij dat hij niet ontkende dat hij het rot had gevonden, maar dat hij altijd had ingezien dat het zijn eigen keuze was geweest, terwijl ik de maatschappij en speciaal Hellinga de schuld gaf. Dat ik nota bene Hellinga kwalijk had genomen dat hij Loek van Kammen een baan in Frankrijk had gegeven. L. vroeg of hij vroeger niet net zo de pest aan haar had gehad en of dat geen punt tegen Hellinga was. Nee, want het ging om iemands kwaliteiten, en die had ze. En dat wij onszelf te veel beklaagden, vond iedereen. – ‘Wie dan?’ – ‘Iedereen.’ – Maar wie?’ Na enige aarzeling noemde hij Loe. – ‘Heeft Loe dat gezegd?’ vroeg L. ongelovig. – ‘Nee, jullie hebben zelf gezegd dat hij dat gezegd heeft, en ja, hij heeft het zelf ook gezegd.’

De kwaliteiten van Loek van Kammen, de verdediging van Hellinga, het beroep op iets wat Loe niet gezegd heeft, zijn houding vroeger, het zijn evenzoveel verdraaiingen van waarden en feiten en vroegere standpunten, dat je je machteloos voelt. Het gesprek over de brief van L. was niet minder merkwaardig. Eerst ontkende hij dat hij dat gezegd had. Toen zei hij dat hij het wel gezegd had, maar dat de fout bij L. lag. Het begrip intelligentie bestaat immers niet, hij had het al in geen zes jaar meer gebruikt. Daar had L. op zichzelf geen bezwaar tegen, maar als dat waar was zou hij niet gezegd hebben dat hij nooit een intelligente vrouw had ontmoet. Dat had hij ook niet gezegd, of hij had het wel gezegd, maar weer anders bedoeld. ‘Jij moest toch weten hoe ik me tegenover vrouwen gedraag, na vorig jaar,’ zei hij. ‘Een andere man zou heel wat minder consideratie met je hebben gehad dan ik. Ik heb naar al je woorden geluisterd en met al je geremdheden rekening gehouden, maar ten slotte ben jij de schuldige, maar jij hebt blijkbaar een of andere deuk in je verleden en daar geef je mij de schuld van. Je weet best dat ik vaak dingen zeg die ik niet meen en het is jouw schuld als je daardoor gekwetst bent. Jullie zijn mij altijd aan het terechtwijzen. Ik heb genoeg van dat soort gesprekken over problematische kwesties. Je moet gewoon met elkaar kunnen omgaan, zoals wij met Max Schuhmacher. Dat is een bescheiden, naïeve jongen, zonder de behoefte standpunten te bepalen. Ik heb geen standpunten. En hij is spontaan en niet beïnvloed. Toen hij met me in Florence was, vond hij Florence niet dadelijk leuk, zoals ik verwacht had, en hij zou niet met critiek aankomen.’ En als hij dan toch moest formuleren wat een intelligente vrouw was, maar dat deed hij niet, want hij gaf niet om formuleringen, dan was dat een vrouw die zich wist aan te passen aan haar biologische omstandigheden en uiting wist te geven aan haar erotische verlangens. Wat betekende dat zo’n vrouw niet in een hobbezak rondloopt, zoals Elizabeth, maar een aardig truitje aantrekt, zoals Suus. ‘En net als Suus liever met een aantrekkelijke man praat, praat ik liever met een mooie, goed geklede vrouw.’ – ‘En zo’n vrouw heb je dus nog nooit ontmoet,’ zei L. – Nee, dat had hij niet gezegd. – ‘Maar dat heb je daarstraks toegegeven.’ – Ja, maar dat had hij weer anders bedoeld. – ‘En je vindt dat Frida bijvoorbeeld aan deze formule voldoet?’ – Hij had toch gezegd dat hij niet aan formules hechtte? En Frida mocht dan op sommige punten intelligent zijn, op andere was ze ontstellend dom. Maar nog eens, wat intelligentie was, wist hij niet, en ook niet wat eerlijk was, en honnête. Suus had het daar ook altijd over, net als wij, maar hij had die woorden afgeschaft. Samenvattend zou hij het begrip intelligentie nog het liefst splitsen in lucide en sensibel, en dan zou hij bijvoorbeeld lucide genoemd kunnen worden en Suus sensibel. Maar hij hechtte daar niet aan en hij liet zich er niet op voorstaan. En wat die aanpassing aan de biologische omstandigheden betreft: ‘Iedereen zegt dat ik mijn werk goed doe en dat zal dan wel zo zijn. En ik kan niet ontkennen dat ik het plezierig vind. Je ontmoet prettige mensen en je hoeft geen gesprekken te voeren. Ik tutoyeer heel Nederland, maar ik heb met niemand persoonlijk contact.’ Voor hem was dat de enig aanvaardbare vorm van vriendschap. Het was nog het best te vergelijken met de verhouding tussen Suus en hem. Ze hadden niets met elkaar gemeen, ze lieten elkaar volkomen vrij, Suus viel hem rustig af in gezelschap, en van wat hij schreef begreep ze niets. Daarentegen was onze verhouding op theorieën gebaseerd. En hij vroeg zich af of L. niet besefte dat ze daarom Suus erg had gekwetst met haar brief, want die was immers ook een aanval op hun verhouding geweest. – ‘Dat was niet mijn bedoeling,’ zei L. – ‘Met bedoelingen hebben we niets te maken, alleen met feiten.’

Hij praatte aan een stuk door en was vaak niet te volgen, maar plotseling werd hij stil, lichtte zijn hand en zei: ‘Ach, wat is vriendschap dan nog.’ Ze vroeg hem of hij het na dit alles nog verstandig vond dat wij bij hen in huis kwamen. -‘Waarom niet? Natuurlijk! Jij hebt mij een rotbrief geschreven en ik heb niet geantwoord, laten we dat allebei vergeten.’ In de gang kwam ze Suus tegen. Als Jaap naar Spanje was, ging zij naar Blaricum, naar haar schoonouders. ‘Het gaat zo heerlijk met mijn schoonouders,’ zei ze. ‘We zijn elkaar de laatste maanden zoveel nader gekomen.’

Toen hij in januari L. naar de trein bracht, zei hij: ‘Dit is een rotmaatschappij. We horen niet te werken.’ – ‘Je moet toch wat doen,’ zei L. voor de grap. – ‘Dag Sit,’ zei hij toen.

==

Diezelfde dag zaten we bij vader op de krant. Terwijl hij met ons zat te praten, keek hij papieren door. Annie van Beek stond bij zijn bureau. ‘Is die jongeman daar?’ vroeg hij. – ‘Die wacht hiernaast,’ antwoordde ze. – ‘Kom eens hier jij,’ zei hij naar de deur, die half open stond. Een jongen met een gebogen rug, in een rooie blouse, kwam verlegen dichterbij. Hij had een klein snorretje. Vader tikte met de rug van zijn hand op het papier: ‘Dat deugt natuurlijk niet. Dat moet je veranderen, en dat er inlassen.’ De jongen wilde iets zeggen, maar hij onderbrak hem, duwde het papier in zijn handen en joeg hem weg. Polak15 kwam binnen om over het hoofdartikel te praten. Niet verlegen, een ouwehoer. ‘Ik wilde maar eerst schrijven over de KLM,’ zei hij. ‘Ik zou natuurlijk over de Japans-Russische besprekingen kunnen schrijven, maar daar moet ik me eerst over documenteren. En dan over Egypte, maar op het ogenblik is dat niet zo belangrijk.’ – ‘Alles is belangrijk! Daar zou je dus over kunnen schrijven. Wat schrijf je erover?’ – Polak gaf een korte uiteenzetting. – ‘Dat is niet belangrijk,’ onderbrak vader hem. ‘Dat wordt onmiddellijk achterhaald.’ – ‘Zal ik dan niet liever eerst dat stuk over de KLM afmaken?’ – ‘Je schrijft dus over de Japans-Russische besprekingen.’ – ‘Goed. Dat zal dus in hoofdzaak historische achtergrond worden, want er is nog niets beslist.’ – ‘Wat er beslist wordt, is duidelijk. Japan krijgt natuurlijk die eilanden in ruil voor economische concessies. Maar weet je wat, maak eerst dat stuk over de KLM maar af en als je dan nog tijd over hebt, begin je aan Japan.’ – ‘Dus dan...’ – ‘Dag Polak!’ – Polak af.

==

Eén nacht bij Henny en Elizabeth geslapen, een gemeubileerde kamer met keuken, driehoog op het Waterlooplein. ‘Verschrikkelijk burgerlijk,’ vond Jaap, nadat hij er geweest was. Wij vonden het er mieters, al is Henny een zak natuurlijk. De stoelen en tafels kwamen van het plein, overal lagen stapels boeken en grammofoonplaten, een reuze rotzooi, het tegendeel van burgerlijk. ’s Ochtends om half zeven werden we al wakker, toen de kooplui beneden hun kraampjes in elkaar begonnen te timmeren. Henny liet me het laatste boek van Van het Reve16 zien, in het Engels, omdat (volgens de flap) de Nederlandse Regering zijn reisbeurs heeft ingetrokken. Tegen Carmiggelt heeft hij gezegd dat je je in Nederland alleen kunt meten met Couperus en Nescio, de rest is rommel. Ik veronderstelde dat hij zich zo aan een vergelijking wil onttrekken, of dat hij het Engels nodig heeft als stimulans. Bij een schrijver met zo’n beperkt repertoire is iedere moeilijkheid die overwonnen moet worden er een. – ‘Ik geloof dat je Gerard te intelligent ziet,’ zei Henny. ‘Hij doet dat zo maar.’ Dat was mijn enige poging tot een gesprek.

==

Daarna waren we twee weken in Naarden om de huishouding te doen. Gespannen verhouding met mijn vader. Hij vindt dat een vrouw moet breien en een man werken. Hij zegt dat wel niet, maar hij laat het merken door L. consequent tegen te spreken. Als ik tracht te formuleren welke bezwaren ik tegen Forsters biografie van zijn tante17 heb, neemt hij na drie woorden het gesprek over, vertelt tien minuten lang de inhoud (foutief) na en begrijpt mijn pogingen om ertussen te komen verkeerd. Als hij ten slotte het definitieve oordeel heeft uitgesproken, vraag ik of hij begrepen heeft hoe die affaire met die bank precies in elkaar zat. Natuurlijk heeft hij dat begrepen, waarop een nieuwe uiteenzetting volgt. Omdat wat hij zegt onjuist is, probeer ik hem te onderbreken – vergeefs. Als hij is uitgesproken haal ik het boek erbij en lees een passage voor, dat wil zeggen, ik probeer een passage voor te lezen, want ik kom niet ver. Opnieuw een oordeel. Ten slotte ziet hij dan toch het probleem en dat blijkt hij ook niet begrepen te hebben.

==

’s Zondags is tante Zus op bezoek. Hij zit verveeld op de bank en beperkt zich ertoe haar in alles tegen te spreken. Het meisje van Johan is niks, ze doet geen bek open, en hij moet nu juist iemand hebben die hem achter de broek zit, want zo wordt hij nooit volwassen. – ‘Zo’n vrouw wens ik niemand toe,’ merk ik op. – ‘Hij heeft het nodig!’ Punt. Uit.

==

Tante Zus heeft het over een vriend die een aanrijding heeft gehad. ‘Hij is zo klein,’ vertelt ze, ‘dat hij maar net boven het stuur uit komt. Nu is zijn deur ingedeukt en hij vindt dat het nu pas een echte auto is geworden.’ – ‘Die vent kan niet rijden!’ beslist vader. ‘Bijna niemand kan rijden! Mijn chauffeur Hans, die rijdt voortreffelijk, die’... enzovoort. Het heeft er geen bal mee te maken. Het is onverdraaglijk, al is het soms begrijpelijk. Hij is geïrriteerd, nijdig, en tracht het dan plotseling, onhandig, weer goed te maken. De enige die hij altijd spaart en gelijk geeft, ben ik.

==

Aan de overkant van de laan18 heeft iemand zich erover beklaagd dat zijn buurman een Volkswagenbus heeft: ‘Het lijkt wel een kruidenier.’ De klager heet Muts.

==

We zijn bezig ons huis in Groningen te ruilen met een Meijer,19 een dikke jongen, die op de Lijnbaansgracht20 woont. Hij is van oorsprong een Groninger, maar hij en zijn vrouw praten plat Amsterdams. ‘Als je ergens komt, moet je de taal spreken,’ zegt ze. We troffen ze aan in een tuinhuisje in de Watergraafsmeer. Volgens zijn vrouw heeft hij het tweede gezicht, want toen we kwamen aanlopen, begreep hij meteen dat we naar Amsterdam wilden. ‘Jij moet waarzegger worden,’ zei ze. Hij deed daar bescheiden over, maar kon toch niet verhelen dat hij heel wat mensenkennis had, iedereen kwam bij hem met zijn moeilijkheden en voor het invullen van zijn belastingbiljetten. Het was of we bij Javanen op bezoek waren. Je kon wel proberen meteen over de zaak zelf te praten, maar dat lukte niet. Hij beschreef uitvoerig de mensen met wie hij al eerder had willen huilen. Daar was bijvoorbeeld een andere Meijer geweest, ook uit Groningen, een man met vier kinderen. Hij kende hem, omdat hij in dienst zijn slapie was geweest. Het was net zo’n dag geweest als nu, een beetje zon, en hij zat ook te werken, net als nu, toen hij iemand het hek zag binnenkomen. Verrek, had hij gedacht, dat is die vent uit dienst, maar hij kon niet zo gauw op zijn naam komen. Die man had staan huilen toen die ruil niet doorging. En een andere ruil was weer bijna voor elkaar toen ze plotseling bericht kregen dat die mensen het toch niet deden. ‘De mensen zijn soms zo raar. Maar u moet eerst het huis maar eens zien. En toen ik dan ook uw brief kreeg, dacht ik: Verdomme, alweer zo’n rotbrief. – Maar toen kreeg ik nog een brief en toen heb ik maar geschreven.’

Ten slotte gingen we op weg, hij met de brommer, wij met lijn 10. Een tijdlang reed hij naast ons, af en toe zijn hand opstekend, maar ten slotte verloor hij de aansluiting, zodat wij er iets eerder waren. ‘Kijk maar niet naar de rommel,’ zei hij. Aan de muur, boven een tafel, hing een groot doek, waarop GOD stond, met daaronder: Oordeelt niet over anderen, God oordeelt. Verder hingen er nog wat monsterachtige schilderijen en van plastic draad gebogen vogels. Later begreep ik dat die vogels, duiven denk ik, eigen werk waren. Hij vond dat het muf rook. Ik vond dat ook, maar L. sprak dat tegen. ‘Kijk,’ zei hij, ‘hier heb ik een kast, daar heb ik nog eens drie mud kolen in gehad.’

‘Is het hier gehorig?’ vroeg ik.

‘Wees u eens stil.’ Hij keek naar de zolder en stak zijn vinger op. ‘Hoort u iets?’

‘Nee.’

‘Het is niet gehorig.’

‘Bij ons ook nauwelijks.’

‘Dat kan me niks schelen, hoor.’

‘De kamers zijn wel groter dan die van ons,’ merkte ik op.

L. schrok. Ze was bang dat ik bezig was de markt te verpesten. ‘Nou...’ onderbrak ze me.’

‘Kan me niks schelen, hoor,’ verzekerde hij. ‘Ik hoef ze niet eens te zien.’

Hij liep door naar de achterkamer. ‘Wat gaat u hier eigenlijk doen?’

Geen gemakkelijke vraag. ‘Er moet een oude dichter uitgegeven worden,’ probeerde ik, ‘en daar ga ik bij helpen.’21

‘O, een soort encyclopedie.’

‘Zoiets.’

‘Nou, dan ken u hier mooi een tekenkamer van maken. Ik heb het pas helemaal opgeknapt, en van die kasten heb ik de bovenste helft afgezaagd, want ik vond dat zo ouderwets. Kijk, in deze kast heb ik nog eens vijf mud kolen gehad.’

De keuken was hardblauw. ‘Mieters,’ zei ik.

Hij keek me verbaasd aan. ‘Vindt u dat mooi?’

‘Ja. Is dat ook een kast?’

‘Ja, daar heb ik nog eens drie mud kolen in gehad en in dit kleine kastje ken u twee mud kolen bergen.’

Vervolgens bogen we ons met zijn drieën over de wc en ten slotte opende hij de deur naar het plaatsje: ‘En hier ken veertien mud kolen leggen.’

==

‘Hellinga is wel te vergelijken met Nijhoff, want hij is er altijd naast,’ zegt Donkersloot. ‘Het verschil is alleen dat het niet altijd controleerbaar is. Ik heb er lang over nagedacht of dit wetenschappelijk wel verantwoord is en ik kwam ten slotte tot de conclusie dat deze wijze van wetenschap bedrijven twee voordelen heeft: het dwingt je tot controle, en dat stimuleert, en...’ hij aarzelt, zoekt lang, ‘het tweede ben ik vergeten,’ zegt hij dan.

Over de dissertatie van Lulofs22 (geschreven in de geest van Hellinga): ‘Maar ik heb er natuurlijk wel de grootste bewondering voor als iemand kans ziet een stuk kauwgom van hier tot de Scheldestraat uit te rekken.’

==

In Den Haag Jan Bruggeman weer ontmoet. Gesprekken over Luns,23 die hij een ongelooflijk domme man vindt waarvoor hij via mijn vader Drees wil waarschuwen, over Musil, over zijn onvermogen om grondig te werken, over de koningin. Eén avond bij hem thuis zitten drinken. Later kwam Loe ook, een lauw glas bier, alles is te vergoelijken. Eigenlijk waren alleen Jan en ik aan het woord.

==

We hebben het over Kees Vogels. ‘Ach, ik vond hem niet onsympathiek,’ zegt hij. ‘Ik heb hem ook maar één keer gesproken. Toen heb ik geloof ik een boek afgekraakt, van Du Perron, of Stendhal, of Valery Larbaud, ik weet het niet meer. Ik zag het daar op een tafeltje liggen en toen zei ik: “Ja, wat is dat toch eigenlijk een rotboek.” Maar hij reageerde heel aardig.’

Naar dit soort gesprekken zitten L.’s ouders verbijsterd te luisteren. L.’s vader geeft me knipogen, als ik moeilijke woorden gebruik.

Jan wendt zich plotseling tot hem. ‘Nee, u wordt niet goed geregeerd.’

‘Dat gaat nogal,’ zegt mijn schoonvader.

Jan kijkt naar de tafel waar zijn pijp ligt. ‘Ja, u denkt zolang ik mijn pijpje nog maar heb,’ zegt hij lachend.

‘Wij hebben het heerlijk, hoor,’ zegt mijn schoonmoeder. ‘Wij zijn best tevreden.’

‘Wat doet jouw vader zo de hele dag?’ vraagt hij later aan L.

‘O, soms gaat hij naar zijn kamer,’ zegt ze.

‘En wat doet hij daar?’

‘Daar zoekt hij oude kranten bij elkaar en dan gaat hij weer naar de kamer om ze te lezen.’

Dat is exact, maar ze vertelt er niet bij dat hij steeds verder achter raakt op de laatste krant. Eén dag zijn we samen met mijn schoonouders. Mijn schoonvader informeert om half tien naar de koffie en om half twee naar de thee en verder leest hij in zijn kranten. Een ideaal leven. Ik verlang daar steeds weer naar, maar door mijn onrust houd ik het nooit langer dan drie dagen uit.

==

‘Het is toch ook een feit,’ zegt Jan, ‘dat Luns op school een heel domme jongen was.’

Als ik vader op het Buitenhof ontmoet, vraag ik naar Luns. ‘Een heel bekwame man,’ zegt hij. ‘Heel geestig. Trouwens, een minister die tijdens een officiële receptie voor de wc driftig heen en weer beent en naar zijn vrouw roept: “Hé Lies, ben je nou haast klaar? Schiet eens op!” – zo’n man kan niet de eerste de beste zijn.’

==

Nog één dag in Amsterdam. Op het terras van het N.Z.H.-koffiehuis maakt een kreng van een wijf ruzie met een hyperverfijnde homo, die een paar stoelen van haar af zit. Het is moeilijk te begrijpen waarom, maar het schijnt haar te ergeren dat hij al een uur lang op één vertering zit, en die meid naast hem ook, en die vent daarnaast heeft alleen een stuk cake genomen. ‘Als er een beetje zon komt, komt het uitvaagsel de sloppen uit! Kouwe kak is het!’ De jongen reageert beschaafd, maar te intellectueel. Als het weer even stil is geweest, schreeuwt ze: ‘Moet je niet nog wat bestellen?’ Ten slotte roept ze de chef, een gladde jongen, en geeft hen aan. De chef maakt een gefluisterde opmerking die haar vettig doet grinniken, en verdwijnt dan weer. De jongen, of eigenlijk de man, want ik schat hem op een jaar of 45, zet een gouden brilletje op. Iedereen trekt duidelijk zijn partij. Hij heeft een typische manier van praten, zijn hals gestrekt, het hoofd een beetje schuin. ‘U bent geen heer, mevrouw,’ zegt hij. – ‘Ik ben een vrouw,’ schreeuwt ze. ‘Jij bent geen heer, snotaap.’

==

dinsdag 4 september.

Beste Jaap,

Na je gesprek met L. was ik van plan je een brief te schrijven, maar ik stelde het uit. Toen kwam je kaart uit Spanje. Ik maak daaruit op dat je dat gesprek als een incident beschouwt en de opmerkingen die je maakte niet meende of wel meende, maar verder van geen belang acht. Dat is in overeenstemming met je eigen woorden en je houding van de laatste maanden. Na de brief van L. had je ons een ‘vuile brief’ kunnen schrijven, maar je deed dat niet omdat je critiek onder vrienden blijkbaar zinloos vindt – ten slotte accepteer je elkaar met de verschillen. Daar denken we dan anders over en dat is de reden dat ik én je edelmoedigheid én je kwalificatie ‘vuil’ (die in wezen natuurlijk een oordeel inhoudt over onze critiek) een verraad vind aan wat vroeger ook in jouw ogen vriendschap was. Het zou voor mij de situatie onduidelijk maken als ik daarop niet reageerde. Dat ik gewacht heb met schrijven kwam omdat je manier van leven en je opmerkingen sinds je merkt dat je je werk aankunt, zo fundamenteel van die van vroeger verschillen, dat ik geen aanknopingspunten meer vind. Het heeft geen zin iemand te zeggen dat hij oneerlijk is als je het over het begrip eerlijk niet eens bent en voor een vriendschap is die overeenstemming noodzakelijk.

In die vuile brief zou je mij zelfbeklag hebben verweten en de neiging de schuld bij de maatschappij te zoeken. En dat vind jij niet alleen, dat vindt iedereen. Het is moeilijk om iedereen te antwoorden en dat maakt het bijna overbodig jou te antwoorden. Als je bedoelt dat ik liever niet zou werken en vindt dat ik een maandgeld zou behoren te hebben, dan heb je trouwens gelijk. Zó formuleerde je het zelf zeven maand geleden ook nog, met evenveel ironie wil ik aannemen. Maar als je meent dat dit de kern van mijn critiek op bijvoorbeeld Hellinga is, dan ben je vergeten wat je eigen bezwaren vroeger waren, in 1949 toen de verhoudingen nog anders lagen, en in 1954 toen hij je tegenover Suus openlijk aanviel. Omdat hij sympathieker leek dan de anderen, verweten wij hem dat hij zich met klootzakken omringde, die immers zoveel bruikbaarder zijn. Een verwijt dat je alleen een mogelijke vriend doet. De laatste maanden heb je je meermalen beijverd aan te tonen dat hij mij ook een aardige jongen vindt, dat hij in feite een hoop voor me doet en dat alles berust op een misverstand tussen aardige mensen. Ik heb daar niet afdoende op gereageerd, zoals ik op zoveel niet reageerde, omdat het met de eigenlijke kwestie niets te maken had en omdat het argument onbegrijpelijk was. Een sympathie die gedeeld moet worden met – noem maar op, en rekening houdt met iemands bruikbaarheid, is van geen belang. En in concreto verwijt ik hem dus bijvoorbeeld niet, dat hij niet mij naar Frankrijk stuurt, maar dat hij Loek van Kammen stuurt, dat is de kwaliteit van zijn keuze en de wijze waarop hij kiest. Ik noem dit ene geval omdat je daarover naar het schijnt in het bijzonder gevallen bent. Ik ben er namelijk van overtuigd dat hij mij terecht zoiets niet geeft. Van zijn standpunt bezien ben ik een leerling van Donker en van een ander standpunt bezien ben ik zijn vriend niet. Bovendien zou ik niet weten welk baantje hij te vergeven heeft dat mij zou liggen. Het is die houding van organisator, kapitein, business-man die me tegen staat, omdat dat de houding is waartegen mensen binnen mijn kring zich verzetten.

Dat is dan ook de reden waarom ik van mijn vrienden wel gesprekken over problematische kwesties verwacht en dat vriendschap gedevalueerd wordt als die gelegenheid niet bestaat. Vriendschap is voor mij, en was voor jou dacht ik, in de eerste plaats verzet tegen de anderen. En omdat een vriend daarmee je meest kwetsbare plaats is, is hij bijna een vijand. Dat houdt niet in dat je voortdurend praat, maar dat je kúnt praten, en praten kon ik de laatste maanden niet meer omdat iedere opmerking in de richting van een gesprek als agressie werd gevoeld. Je hebt van je huis een aan je vroegere houding vijandige omgeving gemaakt, in onze ogen, je hebt die houding ondergeschikt gemaakt aan je baan, en dat maakte dat wij ons er slecht op ons gemak voelden, een te kritische en ongewenste aanwezigheid, en dat is ook de eigenlijke achtergrond van deze brief. Nieuwe vrienden hebben geen critiek omdat hun vriendschap een andere grondslag heeft, oude vrienden kunnen beter verdwijnen als ze zich daarbij niet weten aan te passen. Ik heb geprobeerd me aan te passen, maar de meest onschuldige opmerking (over Manuel van Loggem, over het gevoel van schaamte als je veel geld hebt) kon ook verkeerd worden uitgelegd, en we waren telkens blij als we op de trein konden stappen, ook al was het onaangenaam jezelf dat te bekennen.

Ik schrijf we omdat we in hoofdzaken inderdaad gelijk reageren, volgens jou omdat onze verhouding op theorieën is gebaseerd. Ik herinner me dat een jongere neerlandicus jou en mij voor broers hield, de idioot. Maar hij had gelijk als hij bedoelde dat jij en ik hem een zak vonden en dat onze verschillen tegenover hem van geen enkel belang waren. Vriendschap vooronderstelt een gemeenschappelijk gelijk en als anderen dat voor theorie houden is dat hun stommiteit. Op grond van dit gemeenschappelijk gelijk neem ik je kwalijk, niet dat je de woorden intelligentie, eerlijk, enz. afschaft, maar dat je het onnodig vindt ze door betere te vervangen. We hebben nooit gepretendeerd dat ze een objectieve geldigheid hadden, het waren wapens tegen de anderen en de begrippen die ze vertegenwoordigen laten zich daarom niet relativeren. Relativeren is dan een bewijs van vijandschap en het is een lafheid als het tevens de weg van de minste weerstand is.

Ik besef, terwijl ik dit laatste opschrijf, hoe weinig zin deze brief heeft. Objectief hebben we natuurlijk allebei gelijk, maar subjectief heb ik het en alleen het laatste gelijk valt binnen het kader van de vriendschap. Eten en drinken kun je met iedereen, maar juist niet met een vriend als je hem daarbij verbiedt je in je gezicht te zeggen dat je een zak geworden bent. Een verhouding die om de gesprekken heen loopt, waarin kritische brieven rotbrieven worden genoemd en waarvoor de enige grondslag nog waardering voor elkaars verschillen moet zijn is voor mij niet mogelijk, en niet op theoretische gronden.

Wanneer je er inderdaad aan bent gaan hechten dat iemand zich aan zijn biologische en maatschappelijke omstandigheden weet aan te passen, dan doe je mij ongeveer het verwijt dat Sit ons deed. Sinds maart zie ik jou zoals wij Hajo zagen toen we hem in het museum tegenkwamen. Niet tot mijn genoegen, maar het zou onjuist zijn het te verzwijgen. Ik weet niet hoe Hajo over ons dacht. Ten slotte ben ik natuurlijk in jouw ogen degene die veranderd is, of juist verstard, ik gun je je eigen woordkeus en ik heb er geen bezwaar tegen het daarop te houden. Er is vriendschap voor nodig om te geloven dat iemand zegt wat hij meent en dat wat voor jou blijkbaar overwonnen standpunten zijn voor mij echt is gebleven.

Het is natuurlijk onmogelijk om met dit oordeel bij jullie in huis te komen, het is overbodig dat te schrijven. Ik haast me eraan toe te voegen dat we ons huis waarschijnlijk kunnen ruilen.

==

zaterdag 8 september. Twee reacties waarvoor ik geen verklaring heb:

Als ik alcohol heb gedronken, vermijd ik met mijn voorhoofd koude voorwerpen aan te raken. Ik probeerde mezelf te dwingen, maar overtuigde mezelf elke keer, vlak voor ik het marmer aanraakte, dat het onzin is iets te doen waar je geen zin in hebt.

In huis begint ergens een wasmachine te draaien. Onwillekeurige behoefte mijn rechterhand erin te steken. Nu, terwijl ik dit opschrijf en het geluid nog hoor, voelt de rechterhand anders aan dan de linker, een lichte jeuk van de muis uit naar de pink en de ringvinger.

==

zondag 9 september. Ik word half wakker. Naast me zie ik L. op haar rug liggen. ‘Dag, lieve Knol,’ zeg ik.

‘Ik sliep nog.’ Ze pakt het horloge. Het is pas zeven uur.

‘Ik dacht dat je al wakker was, je lag op je rug.’

‘Maar je weet nu toch wel dat ik dan niet wakker ben. Je weet toch dat ik gewoon zo in mijn slaap ben gaan liggen?’

‘Maar ik was zelf ook nog half in slaap.’

‘Dat heb je nou al zo vaak gedaan. Wanneer weet je nu dat ik niet wakker lig? Dat is toch verschrikkelijk, dat we nou al wakker zijn. Waarom zeg je niet dat je er spijt van hebt?’

‘Ik was zelf half in slaap en zodra ik je zag, wou ik wat zeggen.’

‘En ik blijf altijd stil naar je liggen kijken. Wanneer zul je nou ook eens stil leren zijn?’

Ik probeer mezelf krampachtig in een slaaptoestand te houden.

‘Je vindt het geloof ik niet eens verschrikkelijk. Wil je me soms expres wakker hebben? Wil je de dag verpesten? Waarom zeg je niks? Han!’

‘Omdat ik dan veel te wakker word.’

‘Maar ik ben allang wakker. Je weet dat ik nou de hele dag niks waard ben. Doe je het soms expres? Han! Waarom laat je me niet uitslapen?’

‘Ik dacht dat je wakker was.’

‘Dat heb je al twintig maal gedacht. Wanneer zul je nou eindelijk leren je mond te houden? En je vindt het geloof ik niet eens verschrikkelijk. Je zegt niet eens dat je het jammer vindt dat ik doodop ben.’

‘Ach, kom, je hebt acht uur geslapen.’

‘O, en daarom heb je me maar wakker gemaakt. Je hebt er niet eens spijt van. Het lijkt wel of je het expres doet.’

‘Ach, ik vind het natuurlijk vervelend. Maar laten we dan proberen nog te slapen.’

‘Ik kan niet meer slapen. Je moet zeggen dat je het verschrikkelijk vindt.’

Ik ben klaar wakker geworden. Eerst maar naar de wc en dan aanstalten maken om thee te zetten, dan bedaart het misschien. Ik blijf lang in het donker zitten en kijk naar de streep licht die door de luchtkoker valt. Als ik voorzichtig de kamerdeur opendoe om de theepot te pakken, heeft ze de knop van de deur in de hand.

‘Wat ga je doen?’ vraagt ze.

‘Thee zetten.’

‘Maar je wilt toch niet zeggen dat je al op gaat staan?’

‘Jij kunt toch slapen?’ Ik laat warm water in mijn scheerkom lopen.

‘Maar dat is verschrikkelijk. Je moet weer in bed komen.’

‘Ga jij maar weer slapen. Ik kom je wel thee brengen.’

‘Maar als je hier bent, kan ik niet slapen.’ Ze loopt achter me aan naar de douchecel. ‘Je komt toch over een half uur al weer terug en dan maak je me wakker.’

‘Het is prachtig weer,’ zeg ik. ‘Het is eigenlijk helemaal niet zo erg om vroeg op te staan.’

‘Dus je hebt me expres vroeg wakker gemaakt? Je wilde vroeg opstaan!’

‘Ik zie nou pas dat het mooi weer is.’

‘Ja, hùhùhùhùhù! Je wilde me pesten.’ Ze klemt haar tanden op elkaar en trekt haar mondhoeken opzij.

‘Maar als ik nou niet meer kan slapen?’

‘Je móet slapen. Je moet weer proberen te slapen. Kijk eens hoe moe je eruitziet.’

Ik aarzel. Maar als ik meega, begint misschien de strijd over de vraag of ik niet echt op had willen staan. Ik blijf dus zitten, op mijn hurken, voor de spiegel. Ze loopt terug naar de slaapkamer.

Een minuut later staat ze weer in de douchecel. ‘Je wilde me helemaal niet uit laten slapen. Je hebt je kleren laten liggen en anders haal je die altijd weg! Hùhùhùhùhù!’

‘Ik wilde je wel laten uitslapen.’

‘En waarom heb je je kleren dan niet weggehaald, hè? Je doet het om te pesten.’

‘Maar ik kan toch niet meer slapen als ik zo wakker ben.’

‘O, dus het is een straf? Je doet het om te straffen!’

Etc. Ad infinitum.

Plotseling begint ze hard te lachen, met een waanzinnige lach. ‘La la la, je doet het om te straffen, ja, ja, ja!’ En rent naar de kamer, smijt mijn kleren op de grond en kwakt de deur achter zich dicht.

Een half uur later, als ik onder de douche vandaan kom, ligt ze schuldig in bed. Ik loop met een schijnheilig, verongelijkt gezicht rond, breng zwijgend thee. Dat prikkelt haar weer, maar dit keer niet lang.

==

We fietsen naar Zoutkamp. Even voorbij Den Ham staat een huis dat De Vermaning heet. Geen boerderij, ook geen landarbeiderswoning. Opgetrokken in zwart-rode steen, met kleine, langwerpige ramen in te dikke, te witte kozijnen. Zou een rijksveldwachter in ruste kunnen zijn, maar is waarschijnlijk een Doopsgezinde kerk geweest. Vlak bij Lauwerszijl een huis in veel te rode baksteen, kaarsrecht, rechte voegen, strakke grindpaden, zwart ijzerwerk: Bid en werk.

==

donderdag 13 september. Brief van Jaap, zo ver beneden peil dat ik niets beters wist te doen dan hem weer terugsturen met in de marge tegenover wat hij nu schrijft zijn vroegere uitspraken.

==

maandag 17 september. Groningen. Grauwe schemer. Zware bewolking. De smalle tuintjes onderlangs de spoordijk. In de verte, aan de andere kant van het kanaal autolichten. Tussen de pijlers van het spoorwegviaduct staan pratende kinderen aan de rand van het water.

==

zaterdag 29 september. Amsterdam.

==

Toen Frida voor de eerste keer in Deventer kwam, liet Suus het huis zien. ‘En dit is Jaaps studeerkamer,’ zei ze. ‘Daar kan hij zijn boek schrijven, want dat wou hij toch altijd zo graag?’

==

Het afscheid van Groningen was moeilijk. Het was een warme dag, bijna windstil. We sloegen die rotdeur dicht en we liepen die rotstraat uit met het gevoel verraad te plegen. We waren niet weggejaagd, we hadden weg gewild. Op het perronnetje van Groningen Noord was verder niemand. We keken over de weilanden en naar het voetgangersviaduct, waar we de laatste weken iedere avond over waren geklommen. De schaduwen van de populieren waren lang. Tussen de rails van het goederenspoor zat een kat te loeren. Ik kon de flats net zien, maar ons balkon gelukkig niet.

Misschien is alleen deze intensiteit nog zinvol. De reis in de lege restauratiewagen terwijl het langzaam donker werd. De geur van de dennebossen door het geopende raam.

==

Amsterdam was fascinerend. Alsof het drukker en beweeglijker was dan vroeger. We dronken wijn bij Henny en Elizabeth. Ik brak een plaat en maakte een kras op een andere. Toen ze kwaad werden (op elkaar) had ik de neiging er nog drie te breken, maar ik was te lui om van de poef te komen. Als represaille heb ik een bundel van Donne in mijn zak gestoken.24

==

Vrijdagochtend (21) stonden we om half zeven op. Ik had hoofdpijn van die wijn – het was rotwijn met een staalsmaak – en ik voelde me onzeker. Omdat ik dan stil ben, maakt L. ruzie. Dat heeft ze de hele week gedaan, want ik was de hele week stil. Vandaag stond alles op zijn plaats en nu kunnen de sluizen weer open.

Met een bezwaard gemoed stapte ik op de Rozengracht uit de tram. Het was kwart over zeven, maar de sigarenwinkel was al open en de zon scheen. Je kon kranten kopen, als in Parijs. Het rook ook als in Parijs, en het licht en de drukte waren net zo. De verhuizers waren al aan het uitladen en keken bij wijze van begroeting op hun horloges. De Meijers gedroegen zich amicaal. Ik trachtte me daaraan met weerzin aan te passen, voornamelijk door een slordige uitspraak van de klinkers en lachen op de verkeerde ogenblikken. Tini Meijer (zal ik maar zeggen) trok voor ze wegreden een geel leren jack aan en schminkte zich uitvoerig. Alleen door bij het handenschudden het hoofd onbeleefd weg te wenden, kon ik voorkomen dat ik omhelsd werd. We wuifden ze weg, tussen de jongens van de buurt (heel oude jongens, want om ons heen wonen vooral bejaarden) en begonnen toen resoluut met het doden van pissebedden en oorwormen en het verwijderen van webben. Meijer had zelfs de stoppen uit de meter gehaald, waarvoor ik een tussentijdse expeditie moest maken. Daarbij had hij vrijwel alles verpest wat te verpesten was en ik heb dagenlang met schakelaars en lichtpunten geworsteld en een honderdtal spijkers uit de muur gehaald, waaraan hij zijn ‘experimentjes’ (uit plastic gebogen postduiven in drie kleuren en bloempothangers in de vorm van vioolsleutels) had laten hangen. Toen ik met de stoppen terugkwam trof ik een nog jonge, maar al volledig verzuurde gasman bij de meter, die vier maal vertelde dat hij toevallig formulieren bij zich had en dat ik anders zelf naar de Tesselschadestraat had gemoeten.25 Aangezien ik hoofdpijn had, luisterde ik maar half. – ‘Had hij geen rokertje moeten hebben?’ vroeg de moeder van L. – ‘Wat zegt u?’ vroeg ik, want ik ving alleen onbegrijpelijke klanken op. – ‘Had hij geen rokertje moeten hebben?’ herhaalde ze, twee vingers naar haar mond brengend, wat een gek gezicht was.

Voor ze vertrokken lichtten de Meijers ons uitvoerig in. Met linksboven waren ze heel goed. Een oude vrouw, die koffie zette voor de verhuizers. De oude man (van die vrouw) had het zo verschrikkelijk gevonden dat ze weggingen, dat hij zich de vorige week had verdronken. Toen ik even later een oude man en een oude vrouw voor de deur zag staan, begreep ik het verhaal niet meer. Ik nam aan dat hij zich bedronken had, of iets heel anders, dat mij door moeilijkheden met de taal ontgaan was.

L.’s moeder ging ’s avonds laat weg, omdat haar vader anders alleen is, en ze kwam weer vroeg terug, maar het huis was zo vies dat we zaterdagavond nog even ver waren. Zondagochtend wandelden we langs het IJ. L. had zich daar veel van voorgesteld, maar ik was gedrukt, zodat er telkens ruzie oplaaide. Dat verdween op het terras van het N.Z.H.-koffiehuis. Het was nog vroeg, maar het was al warm. Een dikke jongen van een jaar of veertig kwam aanwiegen. Hij had ringen aan zijn vingers en droeg een blauw Schillerhemd. In zijn gezelschap waren twee oudere mensen en een verveelde jonge jongen met een poedel. De oudere mensen noemde hij ‘vader’ en ‘moeder’. De vader zat naast de vriend en probeerde een gesprek, een intelligente man met een sarcastisch gezicht. De moeder was een kreng, met bruine kringen onder haar ogen. De zoon hield haar hand vast. Ze zei niet veel. De vriend droeg een zware zonnebril en probeerde met het gezicht dat daaromheen lag te luisteren en te antwoorden. De vader had het over het weer, daarna over de oogst, vervolgens over een medische uitvinding waarvan de portée me ontging en ten slotte over hun glazenwasser, die een maand naar Italië was geweest. Hij sprak met een lichte ironie, zonder veel verwachtingen. De vriend zei een paar keer ‘jaaa’, een beetje gerekt, en steeds op het verkeerde ogenblik. Ze wilden met het bootje naar Marken. Al die tijd lag de poedel er stil bij, aan de ketting die strak om de gespierde maar niettemin weke knuist van de vriend was gewonden.

De rest van de zondag spijkerde ik het kleed vast tot ik dikke benen kreeg, volgens L. aanstellerij.

==

Op maandag kwam Amende voor de boekenkast, een grote, blozende man.26 Dinsdag kwam hij terug. ‘Ha, meneer,’ zei hij, toen ik de deur voor hem opende.

Ik vroeg naar de buren.

‘Allemaal ouwe mensen.’ Hij lachte. ‘Hierboven woonde nog een ouwe man. Die is twee weken geleden verdronken. Hij had nog een abonnement op Artis, weet u. Daar ging hij altijd naar toe en toen is hij te water geraakt.’

‘Heeft hij zich soms verdronken?’ vroeg ik.

‘Welnee. Die man was 87. Een eigenwijze, ouwe man, die alles alleen wou doen. Toen is hij in het water gegleden. Ze hebben het niet eens gemerkt. Tot er een ouwe man kwam bovendrijven.’ Hij lachte.

Ik stelde vast dat zijn onderlip een beetje blauw was en dat hij dikke wangen en een dikke neus had.

‘En aan de andere kant woont een ouwe vrouw. Die is nog pas van de Bloemgracht hierheen verhuisd. Nou woont ze beneden. Ze moest daar twee trappen op en als ze naar de keuken wou weer vier treden naar beneden. Ach, die huizen zijn zo eigenwijs gebouwd. Maar nou is het weer niet goed, want die suikerfabriek maakt zo’n lawaai.’ Hij wiegde berustend zijn kop. ‘Is dat nou liefhebberij, of moet dat, die boeken?’

‘Van allebei wat,’ probeerde ik.

‘Weet u waar ze veel boeken hebben? Op de Universiteitsbibliotheek. Daar moet u is gaan kijken. Ik ben daar ook vriend van, want me broer werkt er. Ach, vroeger heb ik er nog wel eens een boek geleend, maar je komt er niet meer toe.’

==

‘Staat dat putje nou in verbinding met de gracht?’ vroeg ik, op het putje op ons plaatsje wijzend.

‘Nee hoor, dat mag niet. Dat komt uit op het hoofdriool, en dat gaat naar Zeeburg, weet u wel, waar die dikke buizen boven de grond komen. En dat spuiten ze in de Zuiderzee. Ja, waar ze er nou mee naar toe willen, weet ik niet. Daarom zit er zoveel vis, zeggen ze.’ Hij haalde zijn schouders op en duwde zijn lippen sceptisch naar voren. ‘Maar een feit is dat de vis erop afkomt. Vooral paling schijnt erop af te komen.’ Zijn scepsis betrof kennelijk de vissen die van zo’n rotzooi leven.

==

Dinsdag, woensdag, donderdag en vrijdag gespijkerd en gesleept. Zondagavond kwam vader zwijgend en verongelijkt binnen. Ik had hem op de dag van de verhuizing onmiddellijk moeten waarschuwen. Vandaag was hij wat opgewekter. Jan (broer) kwam maandag, verzadigd en traag, een jongere editie, zonder enig merkbare onzekerheid. Met hem en Henny en Elizabeth zaten we verveeld bij Américain. Gisteren rende ik voor het eerst naar de U.B., schuw, omdat in Amsterdam nu vijf mensen wonen die ik liever niet wil ontmoeten. Op vier heb ik critiek, en omdat zij dat niet begrijpen heb ik schuldgevoelens. Verdomme. Het wordt nauwer. Alleen het hol is nog veilig, als de gordijnen dicht zijn, de buitendeur op slot is, en alle binnendeuren open staan. L. wil juist de buitendeur open en de binnendeuren dicht.

==

Vandaag een mieterse herfstdag. Met de boot naar Oostzaan gevaren en ons bij de Fosfaat27 laten afzetten.

==

zondag 30 september. Ik vroeg hem hoeveel een kolenkist op het plaatsje zou kosten.

‘Moet u niet doen,’ zei hij. ‘Dat kost te duur, dat hout. U moet een kist kopen in de Leliestraat.’

‘Is dat een fabriek?’

‘Nee, een opkoper. Een fabriek heb je weer bij Halfweg. Daar moet u heen als u duizend boterkistjes wil hebben.’

‘O ja,’ zei ik. ‘Al een kat, kut, wrat van de kut, wrut...’ (Voor: Al een kist, vat of krat van de Phoenix28 gehad?)

Hij bleef me glimlachend aankijken, zonder zelfs zijn oogleden te bewegen. Als zo’n man even later zegt: ‘Werkeloosheid, dat komt nooit meer terug’, dan geloof je dat.

==

Gisterenavond langs de Nassaukade naar Ton en Fried gelopen. – ‘Is dat jullie auto?’ vroeg ik voor de grap, toen ze de deur open deed. – ‘Nee, die daar,’ antwoordde ze tot mijn verbijstering.

Het proefschrift van Lindes29 vond ze natuurlijk goed. Het is één platte napraterij van Hellinga. Hellinga heeft een methode, die niet deugt maar soms boeiend is. Daarvoor heeft hij een quasi-wetenschappelijke terminologie ontworpen, die dik en duister is en waarvan je een mespunt over vele bladzijden kunt uitsmeren. Verder heeft hij pathetische stijlwendingen en gewrongen zinnen. Meteen duiken tien mensen op die terminologie, nemen de duisternis en het pathos over, en passen ze toe op een ander gedichtje, zonder een grein oorspronkelijkheid en zonder iets te zeggen. Onder de bladzijden staan noten zoals: De lettergrepen zijn geteld door het Mathematisch Centrum, of Deze rekenkundige reeks werd ons verschaft door de mathematicus Piet Lut, enzovoort. Dat is wetenschap. Zij voelen zich gerechtvaardigd door Hellinga, en Hellinga weer door hen. Het is weerzinwekkend. – ‘Ja, dat is wel zo, maar’... Het gewone gelulhannes. Na zo’n gesprek voel ik me groot en slecht. Toen ik de kamer uit was, zei Ton tegen haar: ‘Ik erger me ook altijd zo aan die terminologie.’ – ‘Heb je dat boek dan gelezen?’ vroeg L. – Hij kreeg een kleur. ‘Nee, maar die stukjes van jou,’ zei hij tegen Fried. Waarop Fried een kleur kreeg: ‘Maar dat wordt nog helemaal omgewerkt. Zie je wel wat die man een invloed heeft als je net bij hem vandaan komt?’

==

Onze overbuurman draagt een lichtgrijze pet. Hij hangt de hele dag over het kozijn, net als zijn bovenbuurman, die geen pet heeft. In de dakgoot houdt hij planten. Niemand kan ze daar zien. Soms haalt hij ze eruit, kijkt naar ze en drukt met zijn duim op de aarde.

==

Vanochtend zaten we in de zon op de Houtmankade. Om ons heen speelden een paar kinderen. – ‘Hé, ben jij jarig?’ riep één van hen tegen een meisje dat een deur uitkwam. – ‘Ja, mag het?’ riep een kind terug. – ‘Wel gefeliciteerd,’ zei het eerste kind toen heel zachtjes, zo zachtjes dat alleen wij het konden horen.

==

In de lucht zwenkte een koppel witte duiven, zo hoog, dat het net een dolgeworden wolkje was, losgeslagen van de hemel. Een oude vrouw trok een zakdoek onder haar rok uit, spuwde erop en veegde een vlek van de rug van haar man, waarbij hij in elkaar gezakt gedwee wachtte. Ze moest op haar tenen staan. Daarna wreef ze de bank schoon, spreidde de zakdoek uit en ging erop zitten. Hij draaide zich om en bleef zwijgend voor haar staan. Een kwartier later stond hij daar nog net zo, misschien om schaduw te geven. Een oude, dikke schipper kwam moeilijk lopend langs. Hij liep alleen met zijn voeten, voorzichtig, verend. Toen hij vlak bij ons was, probeerde hij een arm op zijn rug te leggen, hield hem daar even, waarna de arm weer wegzakte. Bij een stalletje kochten we een haring. Onze bovenburen hingen naast elkaar over de vensterbank. Ze knikten nors, maar ze spuwen niet.

==

De achtertuinen van de Houtmankade zijn in de Houtmanstraat, heel klein, met seringen, kleine rotspartijen, oude pannen en houten trappen naar de keuken. Een vrouw zat op een krukje aardappelen te schillen. De andere kant van de straat, niet meer dan een stoep, heeft geen tuintjes. Er mogen geen auto’s.

==

dinsdag 9 october. Amende komt de schoorsteen vegen.

‘Wilt u een kop thee?’ vraagt L.

Hij gaat er breeduit voor zitten en kijkt voor zich uit. ‘Het was toch zelfmoord, van die mensen, hè?’ zegt hij. ‘Met dat gas,’ voegt hij er verduidelijkend aan toe.

L. reageert verbaasd.

‘Ja,’ zeg ik, en dan, tegen Amende, om haar te helpen, ‘het stond al in de krant.’

‘Dat komt,’ zegt hij. ‘Ik heb een man waar ik de huur haal, die is nog familie van ze. Die vrouw was een beetje kierewiet, zie je, die had het altijd al in d’r hoofd. Wat heb je toch gekke mensen, niet?’ Hij kijkt over zijn thee naar het plaatsje. ‘Ze heb gewoon de slang eraf gehaald en die om het hoekje van de deur naar ze gespoten, en toen ze goed dood waren, heb ze zichzelf van kant gemaakt.’

‘’s Ochtends hebben de buren haar nog zien lopen,’ voeg ik eraan toe.

‘Ja, en waarom? Ze zeggen dat ze bang was voor die zoons, dat er weer oorlog zou komen. Grote zoons al, maar altijd met pa en moe aan het handje hoor. Je hebt dat wel als mensen ouder worden. Maar als je nou toch 26 bent, dan laat je je dat toch niet doen? Nee, zeg nou zelf. Dan ga je toch niet bij moe aan het handje lopen? Dan ben je toch ook een mietje, niet? Nou, en in haar angst heb ze ze toen vergast. Die ene zoon heb nog wat gemerkt en die is toen door een ruit heen geslagen. Ja, dat ken!’

‘Maar het gekke is,’ merk ik op, ‘dat hij zich over zijn moeder heen moest buigen. Dan was ze dus wel dood. Dat klopt niet.’

‘Nee, dat klopt weer niet. Ach...’

‘Zo gaat er elke dag één, in Amsterdam.’

‘Zou het? Ja, dat zal wel.’

‘En je leest het nooit.’

‘Nooit! Die grote ongelukken bij de scheepsbouw lees je ook nooit. Als er weer een in het ruim is gevallen. Dat is geen reclame, hè?’

‘Maar de politie weet dat toch?’

‘Ja, de politie moet dat weten,’ geeft hij toe.

‘En dan weet de pers het toch?’

‘En die stuurt het weer door aan de Arbeidsinspectie, of aan de voorwaarden is voldaan. Nee, de pers weet dat niet altijd. Verleden week is er nog een bij mij naar beneden gekomen. O, ze vallen zo vaak. Of ze moeten die olieketels schoonmaken, en dan hakken ze met hun bijl zo’n kabeltje door.’

‘Voor de verwarming,’ veronderstelde ik.

‘Ja, voor het licht, hè? Dat hebben ze bij zich. En foetsj...’

‘Maar zo’n steel is toch van hout?’

‘Het valt op die ketel, hè? Daar gaan ze...’

‘Maar hoeveel volt is dat nou helemaal?’

‘Meneer! De een heeft aan 220 genoeg, de ander nog niet aan 600. Het is niet zozeer de stroom, denk ik. Het is de schrik – hartverlamming. Die electriciteitsman bij mij, die stopt zijn twee vingers in het stopcontact om te kijken of er stroom is – ja.’ Hij onderbreekt zijn verhaal om zijn kop leeg te drinken. ‘Nou trappen ze wel de stoel weg,’ zegt hij dan.

Het duurt even voor ik hem begrijp. Ik zoek koortsachtig naar de woorden die bij de klanken passen die ik heb opgevangen.

‘Vroeger brak dat touw wel, hè,’ vervolgt hij. ‘Dat is toch ook geen zuivere koffie. Zo’n touw hoeft toch niet te breken?’

Ik heb de draad weer te pakken. ‘Natuurlijk niet,’ beaam ik. ‘Zo’n beul werd natuurlijk omgekocht. Je werd niet nog eens opgehangen.’

‘Natuurlijk! Dat is het, hè? Dat ging even zo, hè?’ Hij maakt het geldgebaar, maar niet met zijn vingers, daar zijn ze te dik voor, maar onderuit, met zijn hele arm. ‘Als zo’n man rijk was, dan stopten ze hem soms gewoon in het gesticht, vroeger. Werd hij ontoerekenbaar verklaard. Dat is er ook niet meer, meneer.’

‘Er zijn ook geen rijke mensen meer.’

‘Welnee, die zijn er toch niet meer? Vroeger had ik een klant, een oud mensje, die had acht dienstbodes voor haar eentje. En een ruzie dat die meiden hadden! Nou, dat zie je toch ook niet meer. Het werd haar ook te veel, hè? Ten slotte heeft ze die meisjes in een verzorgingshuis gekocht. Ja, meisjes... dat zei ze, maar die waren ook vijftig en zestig. En toen heeft ze een huishoudster genomen. – Al dat geklets kan ik niet meer hebben, Amende, zei ze. – Het kwam haar misschien ook wel voordeliger uit. Zo was ze wel. Als je daar een raamkoord in moest zetten, dan bleef je de hele dag. Dat was niet een raam! Dat zat allemaal vast, met van die hemels van boven! Je had behang van achttien gulden de meter, goudbehang, die behangers waren drie dagen in die kamer gebleven, ja, dat moest allemaal geweekt, hè? – en die stroken netjes geplakt. Nou, en wat was dat loon nou? Veertig cent per uur, hè? Maar kom, u zult even een krantje aan moeten steken als ik op het dak ben.’

‘Moet ik geen boe roepen?’

Hij kijkt me langzaam, lachend, aan, zijn mond open. ‘Neeee,’ zegt hij.

==

Gisterenavond laat. Op de hoek van de Herengracht en de Blauwburgwal stond een man met een zwarte das om zijn hals, onbeweeglijk. Twee jongens brachten een meisje in een helblauwe jas thuis. Bij de deur haalde ze een huissleutel tussen haar borsten vandaan.

In de Anjeliersstraat was alleen nog licht in de schoenwinkel, op de hoek. Er stond een vrouw voor de deur. De meeste deuren stonden half open. Soms was een trapportaal verlicht, meestal keek je in een donker trapgat. De glas-in-loodraampjes boven de deur van een van de huizen waren stuk. De trap was verveloos en uitgesleten. Op de leuning stond een bloempot met een dooie plant. Voor de deuren en ramen van een expeditiebedrijf zaten tralies. Ertegenover waren vijf huizen weg, een groot, donker gat. Verderop waren nog een paar gaten. Op de straat lag rommel.

Huizen waarvan de buitendeuren openstaan, zijn pas bewoond bij de kamerdeur. Onbegrijpelijk. Angstig.

==

zondag 14 october. Onder het gesprek staat Elizabeth op, loopt naar de muur en brandt met de punt van haar sigaret een mug dood.

==

We lopen over de Kattenburgerkade. Aan de stoeprand staan twee mannen te praten. Een jongetje rijdt op de fiets voorbij, ‘Ha, ome Riek,’ zegt hij. Een van de mannen grijnst, doet twee stappen de straat op, geeft een stomp in zijn richting en zet dan het gesprek weer voort.

==

Ik vroeg Amende hoe hij op het dak dacht te komen.

‘Langs hiernaast,’ zei hij. ‘Daar zijn ze nooit thuis, maar van hiernaast heb ik de sleutel.’ Hij nam niet de moeite te wijzen, keek alleen in de richting. Toen we buiten kwamen, haalde hij de sleutel uit zijn zak. De deur stond al open. ‘Kijk,’ zei hij, ‘hebben ze waarachtig de deur open staan.’ Hij trok hem dicht, voorzichtig, omdat hij een beetje klemde en opende hem vervolgens met zijn sleutel. Een paar minuten later klom hij uit het zolderraam. Hij keek naar beneden, nam zijn sigaar uit zijn mond en hield hem bij wijze van groet omhoog. ‘Dag meneer,’ zei hij. Waarna hij zich omdraaide en bij de pannen omhoogklom.

De man van de ijzerwinkel kwam de kachel plaatsen. Hij had een onberispelijke, gele stofjas aan en keurig onderhouden gelaatstrekken. Voor hij hurkte, haalde hij zijn broekspijpen op en stroopte hij zijn mouwen iets terug. Hij trok geen handschoenen aan. Het was een jonge man. Hij keek aandachtig naar de kachel en legde uit wat de moeilijkheden waren. Niks bijzonders. Daarna vertelde hij hoe bij hem, in Loosdrecht, de kachel van de winter gestaan had, toen het koud was: ‘Het was een houten huis en we hadden een klein kindje van, laat eens kijken, Ronnie was drie-en-een-halve maand.’ Hij zei het meer tegen zichzelf, waardoor ik de neiging had me discreet af te wenden.

==

Terwijl ik zit te lezen, glijdt links van me, aan de rand van mijn gezichtsveld, het woordenboek de divan af. Omdat het niet echt glijdt, moet mijn oog het telkens weer op zijn plaats leggen. Tot ik duizelig word en het achter me op de grond zet. Als ik het even later opsla en een artikel doorlees, krijg ik bij het woord mijt plotseling trek in kaas. Terwijl ik dit opschrijf, krijg ik het opnieuw.

==

Het leven is zinloos geworden. Het is zinloos je te blijven verzetten tegen een baan, geld, de dingen die je niet prettig vindt omdat er niets tegenover staat. Ik ben niet trots op mijn koppigheid. Mijn verzet is uitsluitend negatief. Ik kan er alleen nog geen afstand van doen. Maar ieder klein compromis dat niet strikt noodzakelijk is om in leven te blijven, zou de heleboel in elkaar doen storten, ook een compromis op moreel gebied. Daardoor krijgt mijn verzet iets calvinistisch, iets boers, en brengt me mijlen af van het libertinisme dat Jaap zich veroorlooft. Misschien maakt dat op anderen een bekrompen, naargeestige indruk. Het heeft weinig élan en bevat veel critiek. Daarom blijven ze weg, en als ze er zijn voel ik me niet minder eenzaam. Tegenover de teleurstellingen weet ik niets te plaatsen. Ik ben een man geworden als alle andere mannen, alleen zuurder en stuurser misschien in de omgang. Tot mijn ongenoegen ontdek ik dat bijvoorbeeld Donkersloot bang voor me is, zoals mensen bang zijn voor mijn vader, ook mensen die meer waard zijn. Maar de waarde van mijn vader kan ik moeilijk beoordelen. Wat is de waarde van iemand die niet schrijft, of als hij schrijft niets publiceert? Zonder dat ik dat wil, blijkt creativiteit toch een criterium bij de beoordeling van anderen en bij de beoordeling van jezelf door anderen. Ik heb dat altijd belachelijk gevonden, ook uit zelfverdediging, maar ik zie geen kans er een andere (sociale) waarde tegenover te stellen. Dat is dus eenzaamheid.

Maar als ik ben ingelijfd, kan ik zeggen: goed, maar het moest, voor mijn stoelgang! En dan gebruik ik een eerlijker argument dan Jaap.

Sinds een maand of vier laat ik bij het schrijven voortdurend de eerste letter weg of ik zet de vierde voor de derde. Dat betekent natuurlijk iets.

==

dinsdag 16 october. ’s Nachts. Twee mannen komen luid pratend langs de gracht, met rustige, stevige stappen.

‘Als je nou precies nagaat, wat jullie nodig hebben,’ zegt de een.

‘Een bed!’

‘Een bed.’

‘Een tafel!’

‘Een tafel.’

‘Stoelen!’

‘Stoelen.’

‘Een haard!’

‘Een haard.’

Het is even stil. Alleen hun stappen.

‘Nou,’ zegt de eerste weer, ‘en als je nou’... De rest is onverstaanbaar.

Het carillon speelt, een middeleeuws liedje. Ik luister, mijn ogen open, op mijn rug, in het donker.

==

woensdag 17 october. Een vriendin van Elizabeth is lerares op een internaat. In de klas wordt gevochten. Ze slaan haar op de schouder en leiden een eigen leven. Intussen hebben ze wel laten weten dat ze mag blijven. Ze zullen haar niet wegpesten, zoals haar twee voorgangers, die nu zenuwpatiënt zijn. Na een paar dagen kwam een van de jongens naar haar toe. Hij wou haar wat vragen, maar hij was bang dat ze het gek zou vinden. ‘We zouden zondag graag bij u op de koffie komen, maar we waren bang dat u het misschien niet prettig vindt,’ zei hij ten slotte. Ze vroeg of dat gebruikelijk was. Ja, dat wel. – ‘En wie zijn dat dan wel?’ vroeg ze. – ‘Dat ben ik,’ zei hij.

==

maandag 22 october. Programma voor de strijdkrachten: ‘En luisteraars, hier in de loods, in een hoek tussen de vertrekkende soldaten, vind ik de soldaat, dienstplichtige...’

‘Smits, men...’

‘Smits! Ik heb gehoord dat er nogal wat moeilijkheden waren voor u toestemming kreeg naar Suriname te vertrekken.’

‘Jawel, meneer. Dat zat in mijn gebit. Ik zat in de Surinamecompagnie en ik wou ook wel graag naar Suriname, maar dat kon niet vanwege mijn gebit. En toen ben ik naar de kapitein gegaan, en die heeft er weer werk van gemaakt, en toen heb ik van het Rijk een prachtig gebit gekregen, zodat ik nu een gebit heb, en mijn spraak was ook niet zo best, en die is nou ook voor honderd procent vooruit gegaan.’

‘Juist! En waarom gaat u nou wel naar Suriname? Voor het avontuur zeker?’

‘Ja, ook wel voor het avontuur, maar u moet het zo bekijken, dat het voor het geld is, en u moet bedenken dat als je nou toch in dienst bent, dan kan je daar beter van profiteren door naar het buitenland te gaan, en het duurt toch maar een jaar, dan zie je wat en dan ontwikkel je jezelf.’

‘Juist! Dat lijkt me een heel goed standpunt! En daarom, soldaat Smits, willen we u bij uw vertrek een plaat aanbieden. Wat mag dat zijn?’

‘Heel graag, meneer, maar eerst wou ik nog van de gelegenheid gebruikmaken om mijn dank uit te spreken voor het prachtige gebit dat ik heb mogen ontvangen, alles gaat nou weer goed, ik ben er werkelijk heel blij mee, en ik dank de kapitein en alle autoriteiten voor dat prachtige gebit. En dan wou ik graag een plaatje van Bob Crosby. Kan dat?’

==

vrijdag 16 november. Epigonisme en snobisme uit behoefte aan geborgenheid, wat een kritische houding niet hoeft uit te sluiten. Het wijst wel op onzekerheid over je eigen plaats. Vandaar de critiek op anderen. Een zak als Morriën30 leidt op een lager niveau (schijnbaar) een rustig leven. Pas als je hem zou leren kennen, zou je merken dat hij daar op zijn tenen staat en dat rust überhaupt een illusie is. De fout is dat je de mensen in niveaus wilt indelen, een hiërarchie waarin je zelf aan de top staat en met afgunst naar de lagere etages kijkt. In feite is het een spectrum. Omdat je niet van kleur kunt veranderen, verabsoluteer je je eigen kleur, en dat leidt tot eenzaamheid. Critiek op epigonisme is een vorm van jaloezie: hij maakt het zich goddomme wel heel gemakkelijk.

==

zaterdag 17 november. Receptie van vader.31 Tegenover de meeste aanwezigen voel ik me schuldig, omdat ik ze nooit opzoek, omdat ik niet uitvoerig genoeg met ze praat, en omdat ik ze liever kwijt zou zijn. Dat leidt tot eindeloze, verwarde verhalen als ze vragen wat ik doe. Ik leg dat omstandig uit, neem aan dat enkele woorden voldoende zijn, wordt uitvoeriger als ik merk dat ze de verkeerde conclusies trekken, praat steeds sneller en almaar over mezelf, met het steeds sterker wordende gevoel dat ik van deze vent weg moet. Aan het eind van de middag loop ik met een diepe weerzin van mezelf rond. Ik heb links en rechts beloofd weer eens aan te zullen komen, ik voel me zinloos, eenzaam, een grote zak. L. staat daar zonder schuldgevoelens bij, zwijgend. Ze windt zich in stilte op en vindt achteraf dat ik toch maar weer geanimeerd heb staan praten. Karin en Bert leven hiervan. Alleen Jan doet het goed. Als ze vragen wat hij doet, zegt hij: ‘O, ik heb het goed naar mijn zin.’ Als ze zeggen: ‘Het was zeker verschrikkelijk in dienst,’ antwoordt hij: ‘Dat viel best mee, hoor.’ En als het hem te lang duurt, zegt hij: ‘Ik moet even telefoneren.’ Dat bevredigt iedereen. Meer in ieder geval dan wanneer ik, na eindeloze, verwarde verhalen waarvoor niemand belangstelling heeft, midden in een zin wegloop.

==

Hetzelfde schuldgevoel wanneer ik op bezoek ga. Ik heb de neiging de mensen te overladen met geschenken. L. brengt wel eens wat mee. Maar omdat die geschenken voor mij middel zijn, bereiken ze nooit hun doel. Ze verbijsteren alleen en dat geeft mij weer het gevoel dat ik nog niets gedaan heb. Onafhankelijkheid kun je niet kopen, alleen maar hebben.

==

Voor L. is een ander een klootzak. Voor mij is hij anders. Pas als ik dat heel uitvoerig heb gesteld, kom ik voor mijn rechten op. Alleen mijn betrekkelijke zwijgzaamheid en schijnbare hooghartigheid maken dat sommigen een aristocraat zien in wat ze beter een laffe plebejer konden noemen. (Maar als ze dat deden, werd ik meteen een aristocraat.) Als L. van zo’n receptie komt, is ze woedend op de anderen, ik op mezelf. Zij zegt daarover: ‘Jij staat erboven. Jij bent veel meer jezelf. Jou raakt het niet.’ Op dergelijke uitspraken zijn deze aantekeningen dan weer een reactie.

==

Wandelen in achterbuurten als het donker wordt. En een borrel drinken. Dat zijn de enige dingen van belang.

==