Koen Hilberdink

Strijd om de ziel

Het leven van P.C. Kuiper (1919–2002)
in de psychiatrie

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 KOEN HILBERDINK, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De foto’s in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 3008 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Proloog

In het voorjaar van 1982 werd de Amsterdamse hoogleraar psychiatrie Pieter Cornelis Kuiper als gevolg van een virusinfectie ziek. Maandenlang werd hij gekweld door hoofdpijnen. In zijn mistige hoofd vatte de overtuiging post dement te zijn geworden, wat ook zijn moeder en een goede vriend was overkomen. Onderzoek van een neuroloog bevestigde dit vermoeden echter niet. De waan nam extremere vormen aan en hij was ervan overtuigd overleden te zijn, al had hij geen idee hoe hij was gestorven. Een gevoel van grote eenzaamheid en verlatenheid beheerste zijn bestaan; het leek alsof hij zich achter een star masker verschool. Suïcide was onmogelijk want hij was immers al dood, zo redeneerde hij in het isolement van de waan. ‘Ik heb een verschrikkelijke tuimeling gemaakt. Ik ben echt knettergek geweest, zo mag u dat rustig zeggen. Ik herinner me dat ik soms de kamer uitvloog, gillend, ik dacht dat ik in de hel was,’ vertelde hij een journalist.1 Piet Kuiper was in een mum van tijd veranderd van een psychiater met nationaal en internationaal aanzien in een psychiatrische patiënt die het contact met de werkelijkheid was verloren; ter bescherming van zichzelf werd hij opgenomen in een inrichting en in een isoleercel geplaatst. Hij was in de greep geraakt van een psychotische depressie.

Over zijn ziekte publiceerde Piet Kuiper in 1988 Ver heen. Verslag van een depressie; het prijkte korte tijd op de eerste plaats van de lijst bestverkochte non-fictieboeken van het weekblad Vrij Nederland. Het succes in Nederland was mede te danken aan een optreden in het televisieprogramma ‘Hier is... Adriaan van Dis’, waarin Piet Kuiper sans gêne en met gevoel voor theater vertelde over de depressie. In die tijd rustte er een groot taboe op het publiekelijk spreken over deze ziekte; dat een psychiater dit deed maakte het vraaggesprek extra bijzonder. Jaren daarna werd depressie uitgeroepen tot een volksziekte en kwamen er publieke ‘bekentenissen’ van patiënten. Piet Kuiper was al vroeg zo open geweest omdat iedereen deze ziekte kon overkomen: ‘Een depressie is zo’n godvergeten gruwel, je bent zo reddeloos verlaten en eenzaam... ik wil dat dit boek mensen troost biedt.’2 Met zijn verhaal hoopte hij lotgenoten te steunen in hun lijden: ‘Als het beeld van een depressie duidelijk is voor iedereen, kan een patiënt op tijd worden behandeld.’ Door het publiceren van zijn ziektegeschiedenis hoopte hij dat zelfmoorden werden voorkomen.3

Piet Kuiper onderwees jarenlang studenten geneeskunde in Groningen en Amsterdam over het duivelse karakter van depressies. Het leven van depressieve patiënten was doortrokken van ‘een nare sombere stemming’, een positief toekomstperspectief ontbrak, vertelde hij. Ze raakten opgesloten in zichzelf en een absolute leegte en kilte beheersten hun bestaan. Vaak was een ondermijnd zelfgevoel door onbewuste schuldgevoelens de oorzaak van de ziekte. De agressie had zich bij de patiënt tegen zichzelf gekeerd en bijvoorbeeld niet tegen de moeder op wie hij eigenlijk boos was. Voor de studenten vatte Piet Kuiper een depressie in zijn collegedictaat als volgt samen: ‘Ontwikkelingsremming op basis van verbodsgevoelens (streng geweten) resulterend in afhankelijkheid van anderen voor zelfwaardering en het niet in staat zijn de woede naar buiten te richten.’4 Bij hemzelf was de ‘vloek van een calvinistische opvoeding’ met de daaraan verbonden seksuele dwingelandijen van zijn moeder de oorzaak.5 Ze hadden zijn ziel beschadigd en hem opgezadeld met schuldgevoelens, schreef hij in Ver heen.

De remedie bij een depressie was volgens Piet Kuiper niet klakkeloos medicijnen voorschrijven. Een psychiater moest met de patiënt praten en zich er niet gemakkelijk van afmaken met het toedienen van medicijnen, die hij vaak een beetje laatdunkend ‘bepaalde stofjes’ noemde. In zijn kliniek, eerst Paviljoen III van het Wilhelmina Gasthuis en later op de psychiatrische afdeling van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam, sprak men gekscherend over de ‘pillen-geven-oprotten’-attitude of de ‘handje-pillen-oprotten’-psychiater. Daar had je als patiënt niets aan. Het was een houding van de dokter die paste bij het zogenaamde medisch model, waartegen Piet Kuiper zijn leven lang streed. Vanuit dat model lette je bij patiënten vooral op lichamelijke oorzaken van een ziekte en was er niet of nauwelijks aandacht voor diens lijden en verdriet.

Tijdens Piet Kuipers hoogleraarschap waren bijna alle collega-hoogleraren psychoanalytici. De opvattingen dat een geestesziekte een lichamelijke of een psychische oorzaak had wisselden elkaar echter af. Was er iets ‘stuk’ in de hersenen of hadden mensen in hun jeugd iets meegemaakt wat ze hun leven lang achtervolgde en waardoor ze bijvoorbeeld depressief waren geworden? Het was de strijd tussen somatici en psychici die tot op de dag van vandaag wordt gevoerd en Piet Kuiper vaak de ‘strijd om de ziel’ noemde. Daarbij dacht hij ongetwijfeld aan zijn geliefde filosoof Plato die de filosofie tegenover de dichtkunst plaatste. Beide probeerden met het woord de ziel van de mensen te raken en daarover te heersen. De dichtkunst richtte zich op het gevoelsleven, de filosofie op het verstand. Plato koos voor de filosofie, Kuiper voelde zich als psychiater meer thuis bij de dichters.6

Ver heen was een succes, al waren er vragen over de betrouwbaarheid van het relaas. Max Pam schreef bijvoorbeeld in NRC Handelsblad: ‘De sterkste hoofdstukken zijn die, waarin Kuiper zonder al te veel commentaar de depressie beschrijft als een inerte toestand van somberheid. Maar over de achtergronden van zijn depressie blijft hij onduidelijk. Zo lijkt het mij voor de lezer van belang te weten of Kuiper de homoseksualiteit heeft gepraktiseerd, en zo ja welke invloed dat op zijn huwelijk heeft gehad. In het boek blijft het bij allerlei vage suggesties, zodat je nooit helemaal begrijpt waar die zware schuldgevoelens vandaan komen.’7

Over die schuldgevoelens schreef Piet Kuiper in zijn dagboeken en in brieven aan vrienden en collega’s. Ze getuigen van zijn levenslange worsteling met depressies waarvoor hij hulp zocht bij collega-psychoanalytici in Groningen en Amsterdam. Zij hoorden over zijn opvoeding in ‘een morbide sfeer’ en over verborgen verlangens en conflicten, maar voor de lezers van Ver heen moesten die geheim blijven. De man die in een therapie volledige openheid van patiënten eiste – een voorwaarde in de psychoanalyse – bleef in zijn autobiografie gesloten als een oester. Maar wellicht gold hier het psychoanalytisch inzicht dat mensen ‘overlevers’ zijn en daarom makers van hun geschiedenis. Dat doen ze uit zelfbescherming en uit angst voor hun werkelijke verlangens.8

In Strijd om de ziel wordt getracht wel een zo eerlijk mogelijk beeld van Piet Kuipers leven te geven. Belangrijke rode draden daarin zijn de worsteling met het geloof en zijn seksuele identiteit. Deze biografie is niet bedoeld als postume coming-out van Piet Kuiper of een correctie op Ver heen, maar een poging om een zo realistisch mogelijke voorstelling van zijn leven te geven. De worsteling met geloof en seksualiteit bepaalde voor een groot deel Piet Kuipers leven, maar ook zijn werk als psychiater en psychoanalyticus. De wisselwerking tussen beide is een andere rode draad in de biografie. Strijd om de ziel is daarom niet alleen een biografie, maar ook een kleine geschiedenis van de psychiatrie en psychoanalyse in Nederland en daarbuiten vanuit het perspectief van een van hun hoofdrolspelers.

==

1
‘Verlos ons van de Satan’

Zuster Jaan

In Ver heen schetste Piet de armoedige afkomst van zijn moeder Jaan Seldenrijk.1 Ze zou een nazaat zijn van arme mensen van de Veluwe, waar ze ‘afhankelijk van de gunst of de ongunst der tijden’ werkten als dagloners of keuterboertjes. De naam Seldenrijk was niet misplaatst, want ze maakte tijdens haar jeugd ‘ouderwets aandoende, bittere armoede’ mee. Piet hield er soms van zijn leven en familiegeschiedenis dramatischer voor te stellen dan ze in werkelijkheid waren. Zijn moeder was een dochter van Aaltje Berkhof en bakker Cornelis Seldenrijk uit Lage Vuursche. Hij dreef in dit Utrechtse dorp een goedlopende bakkerswinkel en was de baas van twee knechten. De zonen moesten net als hij bakker worden – zo was dat al generaties lang gegaan – maar de dochters moedigde hij aan de vleugels uit te slaan. Een van hen schopte het tot onderwijzeres, en Jaan Seldenrijk was vanaf 1907 leerling-verpleegster in het ‘Geneeskundig Gesticht voor Krankzinnigen’ in de Agnietenstraat in Utrecht, het latere Willem Arntsz Huis.

In het gesticht maakte Jaan Seldenrijk kennis met de psychiatrie, waarin de somatische visie dominant was. Rond 1900 was het vertrouwen in de natuurwetenschappen groot, ook bij dokters. In laboratoria onderzochten ze afwijkende bloedbeelden, abnormale structuren in dode hersenen en sporen in de urine van patiënten. Zo meenden ze de oorzaak van geestesziekten te kunnen achterhalen. Er waren successen; onderzoek wees bijvoorbeeld uit dat de geslachtsziekte syfilis dementia paralytica oftewel hersenverweking veroorzaakte. De Duitser Alois Alzheimer ontdekte hersenbeschadigingen bij demente patiënten en landgenoot Carl Wernicke zag een verband tussen hersenbeschadigingen en spraakstoornissen. In deze gevallen was er iets ‘stuk’ in de hersenen wat, zo hoopten de dokters, gerepareerd kon worden.

Gestichten leken op ziekenhuizen.2 Patiënten lagen in grote zalen in bed en hadden geen contact met de buitenwereld. Ze waren vaak onrustig en prikkels zouden de ziekte verergeren. Ter bestrijding van de onrust werden ze in natte of droge lakens gewikkeld en naar een isoleerkamer gebracht. Deze behandeling van patiënten kostte de verpleging veel tijd en inspanning. Om iemand te verschonen moest bijvoorbeeld een ‘inwikkelcolonne’ van vier tot vijf verpleegsters naar een patiënt. Humaner vond men de badtherapie, waarbij de patiënt tien uur in een lauwwarm bad werd gelegd. Het warme water beïnvloedde de bloedsomloop en zou rustgevend werken.3 De behandelingen werkten niet bij iedereen. Extreem onrustige patiënten kregen het kalmeringsmiddel kaliumbromide toegediend of werden onder een spanlaken gelegd.

Deze aanpak van de geesteszieken vereiste enige medische kennis en kunde van de verplegers en verpleegsters. Daarnaast moesten ze beschaafd zijn en door een ‘natuurlijke geaardheid, hun tact en stille bedrijvigheid’ een gunstige en rustgevende invloed op de patiënt uitoefenen.4 Sinds het einde van de negentiende eeuw was het daarom verplicht een door de Nederlandsche Vereeniging voor Psychiatrie en Neurologie gecontroleerde opleiding te volgen. Betere scholing van het verplegend personeel zou bijdragen aan een humanere behandeling van psychiatrische patiënten. De vereniging behartigde niet alleen de belangen van krankzinnigen, maar wilde ook wetenschappelijk onderzoek en een goede verpleging bevorderen.

Jaan Seldenrijk behaalde in 1910 het Diploma A voor ‘verplegers en verpleegsters die in de gestichten voor krankzinnigen en zenuwlijders werkzaam zijn’. Een jaar later slaagde zij voor het Diploma B. Daarmee had ze bewezen over voldoende kennis en kunde te beschikken om met ‘de verpleging en de verzorging van krankzinnigen en zenuwzieken in haar vollen omvang, zowel in als buiten gestichten belast te worden’.5 Ze had geleerd patiënten lichamelijk te verzorgen, maar ook kleine medische handelingen te verrichten zoals het opnemen van de bloeddruk. Bovendien wist ze waarop ze moest letten tijdens het observeren van patiënten. Wat haar opviel rapporteerde ze aan de dokters. Dat waren overigens artsen die in de praktijk van de inrichting ervaring hadden opgedaan. Er waren wel leerstoelen in de psychiatrie in Amsterdam, Utrecht en Leiden, maar het specialisme psychiatrie bestond nog niet, overigens ook niet voor andere deelgebieden van de geneeskunde. Wel werden aan bijna alle universiteiten colleges psychiatrie aan studenten geneeskunde gegeven. Pas in 1932 werd de Specialisten Registratie Commissie opgericht, waarin je je als specialist kon laten registreren. De dokters waren in het gesticht de baas, als verpleging voerde je hun orders uit en je kreeg een compliment als het op jouw afdeling rustig en schoon was.

==

==

Jaan Seldenrijk

==

Het verpleegstersbestaan in het gesticht was zwaar. De ochtenddiensten begonnen vroeg en liepen door tot in de late middag en ook de nachtdiensten duurden lang. Slechts een keer in de veertien dagen was je een weekend vrij, de vakantie duurde twee weken. De verpleging woonde in het gesticht en liep volgens streng voorschrift in een schoon wit uniform. Wit stond voor smetteloze reinheid van zeden en gedachten.6 Het personeel sprak elkaar aan met broeder of zuster, wat de saamhorigheid en de discipline bevorderde. Er waren in het gesticht, zo was bij wet bepaald, gescheiden afdelingen voor vrouwen en mannen, voor rustige, half rustige en zeer onrustige patiënten en voor mensen uit de hogere klassen. Dat schiep orde in de inrichting. Jaan Seldenrijk werkte op de vrouwenafdeling.

Het werk in het gesticht trok een wissel op het leven van Jaan Seldenrijk. Zij vervolgde in 1915 haar loopbaan als algemeen ziekenverpleegster in het Amsterdamse Wilhelmina Gasthuis, dat deel uitmaakte van de gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. Werken in een algemeen ziekenhuis leek haar minder zwaar. Patiënten daar hadden een grotere kans op genezing en ontslag dan in een psychiatrische inrichting, waar ze vaak tot levenslang waren veroordeeld. Het Wilhelmina Gasthuis kende toen al wel een psychiatrisch-neurologische kliniek, het zogenoemde Paviljoen III. Daar was in hetzelfde jaar de psychiater K.H. Bouman benoemd, die in Amerika kennis had gemaakt met de psychohygiëne. Deze beweging noemde de modernisering van de maatschappij als oorzaak van de toename van het aantal geesteszieken. Bouman wees erop hoe door de verbetering van stadsrioleringen en goede voorlichting infectieziekten succesvol waren bestreden. Daaraan kon de psychiatrie een voorbeeld nemen door de bevolking voor te lichten over opvoeding en moederschap.7 Volgens hem moest de oorzaak van een psychiatrische ziekte niet alleen in de hersenen gezocht worden, ook sociale factoren speelden een rol.

Het Wilhelmina Gasthuis werd geleid door geneesheer-directeur dr. Jan Kuiper, een specialist op het gebied van infectieziekten. Hij was een idealistische dokter en vond dat het ziekenhuis een verpleegziekenhuis moest zijn met aandacht voor hygiëne en nazorg van patiënten. Deze waren veelal afkomstig uit arme Amsterdamse wijken. Daarmee stond hij aan de wieg van het maatschappelijk werk vanuit het ziekenhuis. Hij eiste van het personeel naast praktische scholing sociale bewogenheid. Na ontslag uit het ziekenhuis bezochten verpleegsters patiënten thuis om ze tijdens het herstel in huishoudelijke taken bij te staan. De verpleging moest een opleiding in zijn ziekenhuis volgen, ook al beschikte ze over diploma’s behaald in een psychiatrisch gesticht. Die vorming vond hij net als collega’s van andere algemene ziekenhuizen te smal. Jaan Seldenrijk begon in Amsterdam daarom weer als leerling-verpleegster aan een interne opleiding, die ze op 1 december 1915 succesvol afrondde met een diploma Algemene Ziekenverpleging, ondertekend door geneesheer-directeur Kuiper.

De geneesheer-directeur kreeg in het Wilhelmina Gasthuis regelmatig bezoek van zijn neef Pieter Jan Kuiper. Hij was de zoon van een scheepsloods uit Den Helder, had enige tijd zelf gevaren maar moest vanwege oogproblemen zijn werkzame leven aan de wal voortzetten. Eerst woonde hij in Amsterdam, later in het landelijk gelegen Baarn, waar hij met een woning op stand zijn zakelijke successen verzilverde. Rond de eeuwwisseling was er naast vooruitgang op wetenschappelijk gebied in het voetspoor daarvan een ‘beslissende versnelling’ van de industrie. Nederland veranderde van een agrarisch-ambachtelijke samenleving in een land met een moderne economische structuur.8 Handel en industrie bloeiden en veel nieuwe ondernemers profiteerden daarvan. Pieter Jan Kuiper boerde goed met een tapijt- en linoleumhandel aan de Ferdinand Bolstraat 49 in Amsterdam en kocht met het verdiende geld vijf huizen in de arbeiderswijk De Pijp. De verhuur daarvan zorgde voor een riante aanvulling op zijn inkomen. Daarnaast bezat hij aandelen.

Maar economische voorspoed leidde bij Pieter Jan Kuiper niet tot meer levensgeluk. Hij trouwde met Marijke Wiersma, met wie hij een dochter, Anna Catrine, kreeg. Het meisje stierf op vijfjarige leeftijd aan de gevolgen van tuberculose. Rampspoed volgde op rampspoed. In april 1913 overleed op vijftigjarige leeftijd zijn echtgenote. Hij zocht steun bij zijn neef in het Wilhelmina Gasthuis en ontmoette daar Jaan Seldenrijk. Ze viel voor de getormenteerde Kuiper. Ondanks het leeftijdsverschil – hij was 53 en zij 32 jaar – trouwden ze op 4 september 1918 in de Nederlands-Hervormde Kerk in Soest. Ze betrokken een villa aan de Vredehofstraat in Soestdijk, een buurtschap van Soest waar vanaf 1937 prinses en latere koningin Juliana en prins Bernhard resideerden.

Het huwelijk met Pieter Jan Kuiper betekende voor Jaan Seldenrijk het einde van een zwaar verpleegstersbestaan. Ze was nu de echtgenote van een familielid van de geneesheer-directeur van het Wilhelmina Gasthuis. Die positie verschafte haar meer maatschappelijk aanzien. Statusgevoeligheid was de familie Seldenrijk niet vreemd. Je moest er alles aan doen om hogerop te komen. ‘Alleen een kip krabt achteruit’, was in haar familie een bekende uitdrukking. Er lag door haar huwelijk bovendien een leven zonder geldzorgen in een riante villa in het verschiet. Voor het eerst ging ze om met de notabelen van het dorp. Een van hen was notaris A.O. Dammers, die haar man bijstond in de huizenhandel. Met zijn familie maakten ze vakantiereizen naar Zwitserland en Oostenrijk waar ze verbleven in luxehotels. Ze had zich jarenlang uitgesloofd voor anderen, nu had ze een dienstbode en werkster en was zij de baas. Haar voornaam moest je voortaan op zijn Frans uitspreken. Vanaf nu heette ze Jeanne.

‘Velen zijn verworpen, weinigen uitverkoren’

In Soestdijk werd op 30 juli 1919 Pieter Cornelis Kuiper geboren, zijn roepnaam was Piet. Hij was een kind van twee werelden. Zijn vader kwam uit een Nederlands-Hervormd gezin maar voor hem speelde het geloof geen rol meer. Bijbelverhalen moest je niet letterlijk nemen vond hij, dat waren parabelen. Hij bezat een boek over het ontstaan van het heelal en was een overtuigd aanhanger van de evolutieleer.9 Ook hij had een groot vertrouwen in de natuurwetenschappen. Piet noemde hem een representant van ‘de gedachten die opgeld deden gedurende de tweede helft van de vorige eeuw’, de bloeiperiode van de natuurwetenschappen. Maar het wetenschappelijk optimisme van zijn vader werd tenietgedaan door een somber verleden. Emotieloos bewoog hij zich als een pad door het huis waarin hij de herinneringen aan zijn gestorven dochtertje stilzwijgend levend hield. ‘Ze was aanwezig in een symbool, een donker licht. In een klein stenen huisje kon een waxinelichtje worden aangestoken en dan scheen het licht door de venstertjes, maar ook de muren zelf lichtten geheimzinnig op,’ schreef Piet in Ver heen. Als kind voelde hij zijn vaders verdriet, maar was niet bij machte hem te helpen.

Piets moeder had krankzinnigen met rust, regelmaat en reinheid geholpen. Discipline was in haar werkzame leven het toverwoord geweest en ook in de opvoeding van haar zoon was dat een leidend principe. De kleine Piet weigerde vaak te eten en net als eerder bij haar patiënten hield ze daarom precies bij hoeveel hij at. Zo nodig zorgde ze voor bijvoeding in de vorm van slagroom op de havermoutpap. In haar leven speelde anders dan bij haar man het geloof in God een grote rol. Ze nam elk bijbels woord voor waar aan. Door haar opleiding en werkervaring zou je wel enig pedagogisch inzicht van haar mogen verwachten en ze had tegenwicht kunnen bieden aan het sombere gemoed van haar echtgenoot, maar ze bood haar kind uitzicht op hel en verdoemenis. Jaan Seldenrijk maakte deel uit van het ‘zwaargeladen milieu’ van de Gereformeerde Bond, die in 1906 binnen de Hervormde Kerk was opgericht uit onvrede met de moederkerk. Er kwam een kerk in een kerk, met daarin een centrale plaats voor de predestinatieleer van de zestiende-eeuwse theoloog Johannes Calvijn: ‘velen zijn verworpen, weinigen uitverkoren’.

==

==

Piet, ongeveer drie jaar oud

==

Calvijns woorden beïnvloedden de opvoedingsmores van Piets moeder. Hoe goed je je best ook doet, je doet het nooit goed, was de boodschap die ze haar zoon meegaf. God was groot en de mens nietig; zijn voorzienigheid regeerde alles en iedereen. Hij bepaalde wie in de hel of in de hemel kwam, daarop had je geen enkele invloed. Bood het geloof Jaan al geen ingrediënten voor een blij gemoed, haar zwaarmoedige karakter maakte haar leven loodzwaar. Haar wereld bestond uit mislukkingen en tegenslagen. Als voorspoed aan haar zijde was, vreesde ze een bestraffing. Geluk had ze in haar aardse leven niet verdiend. Haar bedtijdverhaaltjes voor Piet benadrukten dat en gingen over hondjes die doodgingen of zieke kinderen. Tijdens het voorlezen van een verhaal over een pleegzoon die tijdens de oorlog stierf en zijn stiefouders verdrietig achterliet, ging het enigszins mis: ‘Ik was toen vijf jaar. Als ik eraan denk, zie ik de kamer nog waarin het verhaal werd voorgelezen, zie het boek nog op moeders schoot. Ik heb urenlang gehuild in mijn bed en moeder zei: “Nee, het is niet zo’n geschikt verhaal.’”10

De familie Kuiper woonde in Soestdijk, maar moeder en zoon kerkten in Baarn. In Soest was de Oude Kerk ‘gewoon’ Nederlands-Hervormd, de Baarnse Hervormde gemeente kende een ‘zware stroming’. In 1923 verwelkomde ze dominee Izaäk Kievit, een boerenzoon uit Zeeland. Hij had in Utrecht theologie gestudeerd en was een dominee van de Gereformeerde Bond. In Baarn preekte hij eerst in de Nederlands-Hervormde Pauluskerk, later in de met financiële steun van volgelingen gebouwde Calvijnkerk – een gebouw zonder kerktoren – aan de Tromplaan. Hij preekte hel en verdoemenis en viel andersdenkenden fel aan. ‘Souplesse, toegeeflijkheid en inschikkelijkheid – zeker ten opzichte van zijn tegenstanders – zocht men bij dominee Kievit vergeefs,’ schrijft zijn biograaf.11 De kerk preekte nederigheid van de gelovigen, maar dat gold niet voor hun houding tegenover andersdenkenden. Die hadden het sowieso bij het verkeerde eind.

Piets moeder voegde zich naar de wet van God zoals die werd uitgelegd door dominee Kievit. Ze had een arbeidzaam leven met verantwoordelijkheden gekend, maar hij verlangde van haar als vrouw een ondergeschikte rol te spelen. Een korte haardracht was verboden. Daarnaast had hij uitgesproken ideeën over de wijze waarop vrouwen zich moesten kleden, waarmee hij overigens niet veel afweek van de destijds heersende norm voor vrouwenkleding. Je droeg als vrouw een jurk of een mantelpak en geen uitgesneden japonnen waardoor de hals zichtbaar was; een broek was in die tijd sowieso ongepast. Het dragen van een hoed tijdens de kerkdienst was vanzelfsprekend. Kievit moest niets hebben van wereldse zaken, daarover werd in de consistorie, de kerkelijke vergaderruimte, niet gesproken. Zelfs een praatje over het weer was taboe. De eerste feministische golf leidde in 1919 in Nederland tot algemeen kiesrecht voor mannen en vrouwen, maar deze emancipatiebeweging ging aan dominee Kievit voorbij. Toen in 1924 in de Hervormde Kerk werd nagedacht over deelname van vrouwen aan kerkelijke verkiezingen keurde hij dat op bijbelse gronden resoluut af.

Het geloof van Piets moeder had volgens hem een lichtpuntje in haar mystieke verbondenheid met de Schepper; ‘De gestalte van Jezus leefde voor haar’. Als gelovige moest je het mysterie van God ervaren en daarover niet alleen verstandelijk spreken. De ontmoeting met God, het beleven van zijn aanwezigheid, stond centraal. Deze zogenoemde bevindelijkheid voedde een vroom gevoel voor de natuur, waarin God zich openbaarde. Voor Piet citeerde zijn moeder vaak ‘Mij spreekt de blomme’ van de Vlaamse negentiende-eeuwse dichter Guido Gezelle:

==

Mij spreekt de blomme een tale,

Mij is het kruid beleefd,

Mij groet het altemale,

Dat God geschapen heeft.

==

Door zijn moeders band met de natuur werd tijdens Piets jeugd de kiem gelegd voor een levenslange passie voor botaniseren, vogels kijken en het verzamelen van boeken over flora en fauna. Hij leerde bijna alle namen van planten en vogels uit zijn hoofd. Ook zijn vader stimuleerde hem in zijn kennis der natuur. Samen fietsten ze naar de Eempolder om stekeltjes en salamanders te vangen. Piet nam ze mee naar huis voor het grote aquarium, een geschenk van zijn vader. Urenlang keek hij thuis naar de luchtbelletjes die opstegen uit de lichtgroene Waterpest, ‘glinsterend als juwelen, als er licht op scheen’. Voor het slapengaan las hij in het Verkade-album Mijn aquarium, een boek met afbeeldingen van de aquariumbewoners.12 In de liefde voor de natuur vielen vader, moeder en zoon samen, zo blijkt uit een met zijn moeder gedeelde herinnering: ‘Weet je nog dat we met zijn drieën, vader en jij en ik, Interlaken naderden en dat de zon ineens haar laatste stralen wierp op de hoge toppen die de Brienerzee aan de zuidzijde begrenzen. Ik zal dat nooit vergeten.’13

Piets moeder waarschuwde anderen voor het kwaad maar meer vreesde zij het in haar zoon. Fietsen op zondag was verboden net als lachen en plezier maken op de dag des Heeren. Ze kon haar opvoedingsmissie liefdevol en genereus uitvoeren met de woorden: ‘Ik ben niet boos, maar wel verdrietig.’ Boze mensen lieten hun gevoelens de vrije loop, voor haar was het tonen van emoties taboe. Daarover vertelde Piet later: ‘Ik ben door moeder hoogst ethisch opgevoed. Wanneer er werd gevochten – waaraan ik overigens nooit meedeed – zei ze: “Wat erg voor de moeder van het jongetje dat begint, wat zal ze een verdriet daarom hebben. Doe dat maar nooit, laat je dan maar liever slaan.”’ Ze onderbouwde dit met bijbelcitaten, waarvan Piet toen nog maar weinig begreep.14

De opvoeding van kinderen was een onderwerp in de preken en artikelen van dominee Kievit in het Gereformeerd Weekblad, het tijdschrift voor Gereformeerde Bonders. Een kind moest leven van de genade, lazen ze daarin. Het lichaam was een tempel van de Heilige Geest. Het mocht niet heersen maar moest dienen; eten en drinken deed je ‘tot de eer van God’. Als je je schaamde voor je lichaam was dat goed want dan was je je bewust van het onzuivere driftmatige. Schaamte wees de mens op ‘de superioriteit van de geest’. Kievit sprak over twee polaire krachten in de mens, ‘enerzijds het redelijk-zedelijke, anderzijds het onredelijk-onzedelijke, dat blindelings ons denken verstoort’. De kerk nam in de opvoeding op het gebied van het redelijk-zedelijke de leiding, met als doel de beheersing van menselijke driften.15 Alleen binnen strenge kaders, die werden gesteld tijdens ‘de lessen van dominee Kievit’, was een persoonlijke ontwikkeling mogelijk.

IJdel vermaak

In het overdragen van normen en waarden speelde naast de kerk en het gezin de school een belangrijke rol in Piets leven. Hij bezocht de Eerste Hervormde Lagere School aan de Spoorstraat in Baarn, want scholen geschoeid op de leest van de Gereformeerde Bond waren er niet. Aanvankelijk werd hij vanaf zijn zesde levensjaar door zijn moeder achterop de fiets naar school gebracht, maar al snel fietste hij zelfstandig naar Baarn. Het schoolhoofd meester Pieter de Jong was in Piets herinnering verantwoordelijk voor een vijandig schoolklimaat. Als je als kind ‘anders’ was kreeg je dat te pas en te onpas te horen. Piet was een nagelbijter en werd daarop tijdens de les aangesproken. Hij kreeg een paardenhoef om op te kauwen zodat hij het wel zou afleren. Waarom Piet deze gewoonte had, interesseerde de onderwijzer niet. Hij begreep niet dat het een ontlading van innerlijke spanning of een vorm van zelfbestraffing kan zijn, bijvoorbeeld om ongewenste emoties en gedachten af te leren.

==

==

Piet op de fiets naar school in Soest, ca. 1928

==

Een goede leerling was Piet niet, maar desondanks ging hij naar het Baarnsch Lyceum, waarop vooral kinderen van de Baarnse elite zaten. Hij deed in juni 1931 het toelatingsexamen. Voor rekenen, taal en aardrijkskunde scoorde hij middelmatig, voor geschiedenis haalde hij een tien. Dat was zijn favoriete schoolvak. Hij plakte plaatjes van koningen en koninginnen in een boek en verzon sprookjesachtige verhalen over hen. Zo kon hij vrijelijk fantaseren. Sprookjes spelen in de ontwikkeling van kinderen een belangrijke rol, schreef een van Piets latere psychoanalytici: ‘Je schaamt je nooit zo erg als in je kindertijd. Je bent ook nooit zo jaloers als in je kindertijd. Alleen: die emoties worden al heel jong verdrongen. In sprookjes vind je de driftconflicten van kinderen terug.’16

Tijdens de eerste twee jaren op het lyceum zaten alle kinderen samen in de klas; pas in het derde leerjaar werden ze geplaatst op de Hogere Burgerschool, de HBS, of het gymnasium. Piet werd geselecteerd voor het gymnasium waar hij les kreeg in ‘een Bijbels humanistische geest’ en waar leerlingen facultatief Hebreeuws, Bijbelse geschiedenis en wijsbegeerte volgden. Rector van de school was neerlandicus dr. J.A. vor der Hake, die ‘de Baas’ werd genoemd. Zijn devies was: ‘Het pad der rechtvaardigen is als de morgenglans.’ Er waren meisjes op zijn school maar eigenlijk vond hij het lyceum met zo’n hoge standaard alleen geschikt voor jongens. Als een nieuwe leerling op school kwam, werd die begroet met woorden als: ‘Welkom man. De komende veertien dagen zit je naast Karel. Hij zal je goed wegwijs maken. Er wordt hier op school niet gevloekt. Verder is het er net als overal, succes ermee.’17 Op het Baarnsch Lyceum leerde je christen en man te worden.

Tijdens de jaren op het Baarnsch Lyceum was Piet een verlegen, tobberige jongen. In de schoolkrant Animo (Alle naam is maar onzin) liet hij als schrijver verstek gaan. Er waren culturele en sportieve activiteiten maar daaraan deed hij zelden mee. Tot en met 1934 waren zijn schoolprestaties volgens de leraren ‘zwak’.18 In Ver heen schreef hij: ‘Op de middelbare school waren mijn prestaties zeer matig. Telkens weer ging ik over met de hakken over de sloot. Ik maakte me daarover grote zorgen. Mijn vader zei bemoedigend: “Een Kuiper blijft niet zitten,” daarmee wel zeer duidelijk aangevend hoe hij het zou vinden als deze ramp zich wel zou voltrekken.’ Voor lichamelijke oefening ontbrak vaak een rapportcijfer want hij verzuimde veel vanwege migraine, waaraan hij net als zijn moeder leed. ‘Ze braakte en zag grauwgroen’ en vreesde een hersentumor te hebben.19 Van deze vervelende kwaal met hardnekkige hoofdpijnen was de oorzaak toen onbekend.

Op het Baarnsch Lyceum was mannelijke kameraadschap de norm, veiliger voelde Piet zich thuis op zijn kamer in de nabijheid van het aquarium met planten en vissen. ‘Het is een veilige wereld op zich. Je verschaft de vissen een veiligheid die je zelf niet hebt in het leven,’ vertelde hij over de gymnasiumjaren.20 In De mens en zijn verhaal noemde hij het houden van een aquarium een vlucht naar een andere wereld. Het was een manier om teleurstellingen te kunnen verwerken.21 Naast het aquarium en de natuur werd muziek zijn grote passie. Het luisteren naar klassieke muziek bood hem troost. Piets vader was een operafan en stimuleerde zijn muzikale vorming. Hij kreeg pianoles van pianist en organist Fred Breekveld, een bekende in kerkelijke kringen in Soest en omgeving. Hij was dirigent van de christelijke zangvereniging maar oefende met zijn leerlingen ook wereldse muziek. Piet speelde met hem stukken van Frédéric Chopin en Wolfgang Amadeus Mozart, wat maar moeizaam ging. Een talent voor pianospelen had hij niet en om dat te compenseren verdiepte hij zich in de biografieën van belangrijke componisten en musici. Over hun levens kon hij honderduit vertellen.

De passie voor muziek deelde hij met Piet van Amstel, de zoon van de Gereformeerde Bond-dominee J. van Amstel uit Lage Vuursche. Na familiebezoek kerkte Piet wel eens bij hem. Piet van Amstel zat een paar klassen lager op het Baarnsch Lyceum en werd door klasgenoten gepest, wat Piet maar moeilijk kon verkroppen. Tijdens hun eerste gesprekje op school ontdekten ze een zielsverwantschap. Piet van Amstel kreeg orgellessen en speelde als hulporganist in de kerk van zijn vader, Piet Kuiper speelde thuis piano. Ze deelden daarnaast een afkeer van sport en weigerden ‘massamens’ te zijn; als christen had je genoeg aan God. De jaarlijkse schoolfuif bezochten ze niet, dat was de hel op aarde. De feestvierders vonden ze maar ‘zoekende zielen’, een ‘botte’ groep leerlingen die alleen maar ‘lol’ wilde hebben.22 Daar stonden ze ver boven, want zij hielden zich bezig met ‘kunst en het menselijk bestaan’.23

De bewondering voor Piet van Amstel was grenzeloos. Hij was als een broer en Piet vreesde voortdurend door hem te worden afgewezen. ‘Ik wed dat hij zeer op mij gesteld is, ik vind hem ook heel aardig maar er zijn toch dingen,’ noteerde hij in een dagboek dat hij vanaf 1936 bijhield. En: ‘Als ik hem mis voel ik me weer eenzaam.’ Over zijn verlangen naar Piet van Amstel schreef hij in een herinnering: ‘Het jongetje van 16, dat in het stille huis, met de kleden waarop je stappen onhoorbaar waren, wachtte op de bel van de voordeur, op Piet van Amstel.’24 Feest was het als zijn vriend een lang weekend in Soestdijk logeerde en ze eindeloos spraken over muziek en naar de radio luisterden. ‘O, als hij twee of drie dagen bij mij is geweest mis ik hem zo,’ schreef hij begin 1937. En bijna elke dag vroeg hij in het dagboek aan de HEERE niet alleen zijn vader en moeder maar ook Piet van Amstel bij te staan.

De vriendschap met Piet van Amstel verwarde Piet. Jongens uit zijn klas waren gericht op meisjes zoals hij dat op hem was. Een enkele keer leek een meisje van school interesse in hem te hebben maar dan schreef hij in het dagboek haar te opgewekt te vinden. Met een blijmoedige houding stond je aan de verkeerde kant van het leven. Dat vond Piet van Amstel ook. Gewoon was de vriendschap niet, dat begreep Piet. Hij voelde zich aangesproken als dominee Kievit voorlas uit Romeinen 1:26: ‘Daarom heeft God hen prijsgegeven aan onterende hartstochten. En vrouwen hebben de natuurlijke omgang verruild voor de tegennatuurlijke. Eveneens hebben de mannen de natuurlijke gemeenschap met vrouwen opgegeven en zijn ze in lust voor elkaar ontbrand: mannen plegen ontucht met mannen.’ Ook Leviticus 20:13 uit het Oude Testament was duidelijk: ‘Als een man met een andere man omgang heeft zoals met een vrouw, begaan beiden een afschuwelijke daad. Zij moeten ter dood worden gebracht.’ Piet vreesde behept te zijn met wat de zonde van Sodom werd genoemd, maar zijn angst daarvoor deelde hij met niemand.

Piet ontmoette naast Piet van Amstel vooral familieleden van moederszijde in Lage Vuursche of in Rijssen, allen Gereformeerde Bonders. Zijn leven speelde zich af in eigen kring, waarin iedereen hetzelfde dacht en deed. Tijdens de puberteit brak de wereld voor het eerst voor hem open tijdens de herfstvakanties in Amsterdam. Hij logeerde dan bij tante Anna, een jongere zuster van zijn vader. Ze was vroeg weduwe geworden – haar man was huisarts geweest – en genoot van de aanwezigheid van haar neef uit Soestdijk. Samen luisterden ze thuis naar grammofoonplaten. Favoriet was de Altrapsodie van Johannes Brahms op de tekst van fragmenten uit Johann Wolfgang von Goethes lange reisgedicht ‘Harzreise im Winter’, waarin de dichter een reis door de Harz beschrijft. Piet kon zich helemaal verplaatsen in de eenzame jongeman op zoek naar liefde uit Goethes gedicht. Tante Anna begreep haar neef, bij haar mocht hij zichzelf zijn.

Tante Anna trakteerde hem ook op bioscoopbezoek. Ze zagen de Amerikaanse films Anna Karenina en Koningin Christina met in beide een hoofdrol voor de Zweedse actrice Greta Garbo. De eerste film was gebaseerd op de roman van Leo Tolstoj en gaat over een getrouwde vrouw die verliefd wordt op een jonge vrijgezelle graaf en uit wanhoop en jaloezie zelfmoord pleegt. Koningin Christina gaat over de zeventiende-eeuwse koningin van Zweden. Ze wordt tegen de mores van het hof en haar tijd in verliefd op een Spaanse ambassadeur. De film bevat heftige beelden voor de jonge Piet, die nog nooit getuige was geweest van zoveel hartstocht tussen een man en een vrouw. Waarschijnlijk zag hij de populaire film in het najaar van 1936 in Bioscoop De Liefde aan de Da Costakade.

Tijdens het kijken naar de film gebeurde er iets ingrijpends, wat Piet later het begin van zijn seksuele ontwikkeling zou noemen. De verschijning van Garbo was overweldigend en ze wist vanaf het witte doek voor het eerst zijn belangstelling voor een vrouw te wekken. Dat was voor Piet een geruststelling, kennelijk was hij toch niet anders dan zijn klasgenoten. Hij duidde dit als ‘de redding van de homoseksualiteit’.25 Opvallend was dat Garbo zich in de film Koningin Christina stoer gedroeg en mannelijk was gekleed. Er werd later vaak gespeculeerd over de homoseksualiteit van niet alleen koningin Christina, maar ook van Garbo zelf. Door haar was ook zijn liefde voor de film geboren. ‘Welke film ik ook neem, je gaat erheen omdat je verwacht, dat het de intensiteit van je eigen leven vergroot. Je wil dingen meemaken, die je nog niet hebt gezien, heel boeiend. Films hebben mij altijd levens geboden, die ik zelf niet leef,’ vertelde hij over zijn bioscoopbezoek.26

Piets moeder en dominee Kievit vonden bioscoopbezoek en het luisteren naar opera’s echter zondig. De bezoekjes aan tante Anna brachten Piet in de gevarenzone van het ‘onredelijk-onzedelijke’. In de lessen van dominee Kievit ging het vaak over jongens en meisjes in de puberteit die zich afzetten tegen ouders en kerk omdat zij bioscoopbezoek en drankgebruik belangrijker vonden. Die kant leek Piet ook op te gaan. Zijn moeder waarschuwde: ‘O jongetje toch, het is niet voor mij dat ik iets over die opera’s zeg, die goddeloze muziek, het is omdat ik zoveel van je houd.’ En: ‘Je kunt niet twee heren dienen, God en de opera, wanneer het goed met je ziel gesteld is gaat naar zulk een ijdel vermaak je hart niet uit.’27

Tijdens een van de bezoeken aan tante Anna in Amsterdam wonnen de woorden van Piets moeder. Na het zien van ‘een operetteachtige film’ met de Tsjechische filmster Annie Ondra vond ook hij bioscoopbezoek maar ijdel vermaak. Hij vreesde de straffende hand van God. Ooit zou hij zich tegenover Hem daarover moeten verantwoorden.28 Hij leefde liever in een wereld met muziek en film dan in de hoekige wereld van de Gereformeerde Bond, dat had hij in Amsterdam ervaren. Maar om de liefde van zijn moeder en dominee Kievit te behouden bond hij in. Moeilijk was de keuze om zich vroom te gedragen toen nog niet. Hij kwam op nog meer afstand van ‘makkers en leeftijdgenoten’ en dat maakte hem eenzaam. Maar door zich zo voorbeeldig te gedragen was hij ook een uitverkorene. Hij mocht van anderen eisen met ‘een soort eerbied’ behandeld te worden.29

De puberteit is de tijd van jezelf en de buitenwereld ontdekken, om te groeien naar volwassenheid. Piet manoeuvreerde zich echter in ‘een echte puberteitsascese’. In plaats van het leven te onderzoeken vermeed hij alles waarover hij schuldgevoelens kon krijgen; zelfs bij het maken van Griekse thema’s bad hij God om vergiffenis vanwege het plezier dat hij eraan beleefde.30 Maar hij onderdrukte vooral zijn seksualiteit, waarop vanuit kerk en gezin in die tijd een ‘drukkend verbod’ heerste. ‘In mijn puberteit had ik het er vreselijk moeilijk mee. Ik zal wel een hartstochtelijk kereltje zijn geweest,’ vertelde hij een journalist.31 Masturbatie was taboe en hij voelde zich schuldig als hij het had gedaan. Iedereen zou het bovendien aan zijn bleke gelaat kunnen zien.32 Toen hij een keer met blaasontsteking in bed lag, was volgens hem masturbatie daarvan de oorzaak. Aan de huisarts biechtte hij de zonde op. Toen hij en zijn moeder aan het bed zaten, toonde de laatste zich ‘intens meelevend’. Ze zei tegen de dokter over Piets gedrag: ‘Hij walgt ervan.’33

Piet vluchtte in het dagboek om zichzelf ‘eronder’ te houden. Soms maakte hij aantekeningen op losse papiertjes, dan weer in een schoolschrift, vaak in een onleesbaar handschrift. Het was even grillig als zijn driften; alleen de hoofdletters waarin dagelijks God werd aangeroepen en het woord ‘AMEN’ waren goed leesbaar. Het dagboek diende niet de chronologie van zijn leven – vaak ontbrak een datum – maar de bevrediging van een ‘uitgesproken lustgevoel’ dat hij kende van het luisteren naar muziek en het bezoeken van een bioscoop. ‘Het troostte me voor veel,’ schreef hij later.34 Een rode draad daarin was zijn eenzaamheid: ‘Vanavond heb ik weer gezeten in mijn doodse eenzaamheid,’ schreef hij begin 1936. En op een ander moment: ‘Ik had weer een eenzame bui.’ Het bidden tot God was geen remedie, het bleef onbeantwoord. Door de gedachte dat God voor wie hij alles had opgegeven en zich voorbeeldig gedroeg geen contact met hem wilde, voelde Piet zich moederziel alleen.

==

==

Piets vader, ongeveer dertig jaar oud

==

In het dagboek schreef Piet vaak over zijn ouders. Hij noteerde bijvoorbeeld: ‘Vader is agressief’ en ‘Vader doet niets anders als vervelend doen’. Soms was Piets gedrag aanleiding voor een ruzie, vooral als hij weer eens mopperde over de kwaliteit van het door zijn moeder bereide eten. Dan vond zijn vader hem maar een verwend jongetje. Op diens boosheid reageerde Piet dan hysterisch. Op zondag 19 januari 1937 noteerde hij: ‘Ik kreeg zo’n soort zenuwtoeval, viel op de grond en schreeuwde. Moeder huilde ervan.’ Een enkele keer probeerden zijn ouders het goed te maken en mocht hij als zeventienjarige toch nog als troost bij vader in bed liggen. Vaker was zijn vader koppig en zweeg een week lang. De situatie greep zijn moeder naar de keel en ze zocht troost bij Piet.

Een bron van onmin in het gezin was de godsdienst van Piets moeder. Hij stond volledig aan haar zijde. Op 1 november 1936 schreef Piet in het dagboek over een discussie waarin zijn vader de betrekkelijkheid van de bijbelverhalen weer eens benadrukte. Dan vond hij hem een verloren ziel en hij verzuchtte: ‘Ik hoop dat hij nog eens een kind van God wordt.’ Ook waren er conflicten als Piet op de radio naar een uitzending van een concert uit het Amsterdamse Concertgebouw luisterde. Tijdens de pauze zette hij de radio zachter om daarna geïnspireerd te gaan pianospelen. Als hij terugkwam had zijn vader de radio uitgezet, waarop Piet buiten zinnen raakte: ‘Stamp met mijn voeten op de grond: “Ellendige Ezels”,’ noteerde hij over zijn uitval. Van zijn opvliegendheid had hij vervolgens dan weer spijt. Hij voelde zich schuldig en strafte zichzelf door alles kapot te slaan en met zijn hoofd ‘tegen de deur te bonzen’.

Naast Piet van Amstel had Piet omgang met Leendert Kievit, de zoon van dominee Kievit. Maar de vriendschap was minder bevlogen dan die met Piet. Leendert was zwijgzaam en afstandelijk en kon onaardig zijn. Hij voelde zich bij hem snel gekwetst. De omgang met de domineeszoon was plichtmatig. Ze waren klasgenoten op het Baarnsch Lyceum en spraken na schooltijd over God en over hoe te leven in overeenstemming met de leerstellingen van de Gereformeerde Bond. Leendert wist al vroeg dat hij net als zijn vader theologie in Utrecht ging studeren. Als gymnasiast maakte hij zedige preken die Piet mocht lezen en van commentaar moest voorzien. Zo werd de vriendschap vooral een verlengstuk van de opvoeding van zijn moeder en dominee Kievit. Samen gingen ze naar catechisatie, waarin door de dominee werd onderwezen over de geloofsleer. Hij begon steevast met de vraag ‘Zijn alle mensen zalig?’ waarop het gezelschap van jonge Gereformeerde Bonders unisono antwoordde: ‘Neen, alleen het kleinste deel.’ ‘In zo’n gedachtewereld nemen hel en eeuwig brandende vuren een grote plaats in. Ik zag die somberheid en leed eronder.’35

Eline Vere

Hoewel Piet zich niet thuis voelde op het Baarnsch Lyceum was het de plek waar de vensters op de wereld voor hem opengingen. Daarbij hielpen de lessen van lerares klassieke talen juffrouw E.A.M. Rant, over wie hij op 12 november 1936 in het dagboek noteerde: ‘Iedere gemoedsstemming is te zien op haar gezicht. Dan flikkeren opeens de blauwe ogen op, dan rimpelt het voorhoofd.’ De lerares las met de leerlingen Griekse tragedies en het Symposium van Plato, waarin het in dialoogvorm gaat over de geestelijke, platonische liefde. Ze was na de lichamelijke liefde de laatste stap in de zoektocht naar wijsheid, schoonheid en goddelijkheid. In het Symposium stond Eros gelijk aan verlangen naar onsterfelijkheid. Die was te bereiken door de vriendschap tussen mannen die kennis, deugdzaamheid of bijzondere gedachten voor de eeuwigheid voortbrachten.36 Tijdens de lessen van juffrouw Rant droomde Piet weg en dacht hij aan Piet van Amstel, met wie hij zulke diepe gesprekken voerde. Hun vriendschap was voor eeuwig.

Een opvallende verschijning was leraar Nederlands M. J. Langeveld, de latere hoogleraar pedagogiek in Utrecht. In zijn Baarnse tijd had hij naast het leraarschap een praktijk voor kinderen met leer- en opvoedingsmoeilijkheden. Voor Piet was hij de gids in de Nederlandse letterkunde.37 Hij gaf les over de Mei van Herman Gorter, waarover Piet in het dagboek schreef: ‘En wat is die Mei van Gorter mooi! Wat een natuurbeschrijving, wat een beelden. Een kunstwerk!’ Er was een nadeel: het was een ‘ongodsdienstig’ dichtwerk en kunst moest volgens Piet juist christelijk zijn. Daarover sprak hij uitvoerig met Leendert Kievit, wat leidde tot het schoolopstel ‘De kunst waarvan ik het meest geniet’. Hij schreef het in de zesde klas. Daarin stond: ‘Ik geloof dat de mens geschapen is om te leven voor zijn schepper en dat al de gaven die de mens bezit daarvoor dienden en nog dienen moeten.’ Het ging in kunst niet om menselijke smart, vreugde of verlangen, maar om de ‘Heerlijke Schoonheid die God geeft’. Dat was het geval in de pianosonates van Mozart, waaruit elk menselijk gevoel was verdwenen; je hoorde alleen nog klanken. Langeveld was kritisch over het opstel en schreef er in rood onder het onleesbaar en breedvoerig te vinden: ‘Te weinig bepaald over het opgegeven onderwerp.’

Langeveld vertelde liefdevol over moderne Nederlandse romans waarvoor dominee Kievit juist waarschuwde. Ze prikkelden ‘onreine nieuwsgierigheid’ en riepen een verderfelijke zwoele atmosfeer op. Zijn standpunt was wijdverbreid in zowel protestantse als katholieke kring. Eline Vere van Louis Couperus uit het einde van de negentiende eeuw was zo’n roman waarop zowel katholieke als protestantse pijlen waren gericht. Daar trok Langeveld zich niets van aan. De schrijver werd bovendien besproken in het door hem gebruikte leerboek Historische schets van de Nederlandse letterkunde van C.G.N. de Vooys. Daarin lazen leerlingen over Couperus: ‘Zijn kunst beweegt zich bij voorkeur in een wereld van enigszins decadente overbeschaving, van modieuze, zenuw verslappende weelde. Zijn geliefkoosde romanfiguren zijn even fijngevoelig als energieloos. De weke sierlijkheid en de tot gekunsteldheid naderende prachtliefde van zijn stijl waren in harmonie met het onderwerp.’

Eline Vere is een jonge zenuwzieke vrouw in het mondaine negentiende-eeuwse Den Haag. Ze is ondanks haar schoonheid en talenten eenzaam, zwaarmoedig en besluiteloos. Het noodlot beheerst haar leven. Daarmee is ze erfelijk belast en daartegen kan en wil ze zich niet verzetten; ze overweegt regelmatig zelfmoord. Uiteindelijk nam ze te veel morfine en overleed. Het noodlot had bepaald dat ze dood moest. Piet durfde Eline Vere, zo vertrouwde hij het dagboek toe, eerst niet te lezen. Toen hij het toch las schrok hij van de overeenkomsten met zijn eigen leven. Hij was eenzaam en vroeg zich net als Eline vaak af waarom hij toch zo ongelukkig was. Herkenbaar waren bovendien haar levensmoeheid en angst. En ook hij speelde komedie als hij boos op zijn ouders was en zich ‘kermend over den grond’ slierde. Een schok der herkenning moet ook haar verlangen naar een onbereikbare geliefde zijn geweest. Eline verlangde naar haar operazanger Fabrice, hij naar zijn vriend Piet van Amstel.

Piet was Eline. Achter een muur van volgens zijn moeder en dominee Kievit voorbeeldige vroomheid had hij zijn decadente karakter verstopt. Daarmee confronteerde Couperus hem, die ook in deze roman de menselijke zielenroerselen wist bloot te leggen. Over diens oeuvre schreef Bas Heijne bijna een eeuw later: ‘Het gaat over hoe onze fantasie, die we nodig hebben om te kunnen leven, gemakkelijk kan omslaan in inbeelding, waardoor we in een rabbit hole van totale verdwazing kunnen belanden. Het gaat over hoe seks de onderstroom in ons leven is, over hoe fluïde onze identiteit en sekse zijn, over onze kleinzielige obsessies met hokjes en vakjes in een universum dat zich niets van ons bestaan aantrekt.’38

Piet kende het begrip decadentie en wist hoe belangrijk het thema was in de literatuur uit het fin de siècle. ‘Het genot, geen laag genot, maar genot zoeken in de kunst, natuur en daarbij mijn levensmoeheid, dat is nu precies decadentie,’ schreef hij over zichzelf. Hij richtte zich in het dagboek tot Couperus: ‘Het noodlot, Couperus, wat jou zo vast heeft gehouden is geen noodlot. Het is de Satan, de macht van het boze. Eline Vere, jij Couperus, hoe gaat ze te gronde. Dat is het doel van haar leven geweest. Heb je nooit kunnen geloven dat je niet meer bent geweest dan een veertje in de wind?’ Hoeveel beter was Piet. In tegenstelling tot Couperus kende hij namelijk God, die hem ervoor had behoed een einde aan zijn leven te maken.

Na Eline Vere las Piet De komedianten, een historische roman gesitueerd in de eerste eeuw na Christus waarin rondtrekkende toneelspelers figureren. Couperus schetste een wereld van hoererij, mannen die vrouwenrollen spelen en mannen die andere mannen verleiden. Piet was woedend. Door over perversies en decadentie te schrijven, was je nog geen kunstenaar, noteerde hij. Hij haatte Couperus maar moest psychiater worden om de achterkant van zijn afkeer van hem te begrijpen: ‘In het krampachtig verbiedend bezig zijn met anderen blijkt een grote interesse voor de handelingen die zij anderen steeds verbieden en waaraan zij zodoende wél en niet deel hebben.’39

In de zomer van 1937 deed Piet eindexamen gymnasium alfa met op de cijferlijst veel zevens en een negen voor geschiedenis. Het succes had hij maar voor een deel aan zichzelf te danken. Tijdens zijn laatste schooljaar had God hem terzijde gestaan. ‘Ik dank de HEERE,’ schreef hij in het dagboek. Het plan was oude talen te gaan studeren, later werd dat theologie net als Leendert Kievit. Maar na een indrukwekkende ervaring in een psychiatrische inrichting koos hij voor de psychiatrie.

Piet van Amstel woonde vroeger in Huizen waar hij kennis had gemaakt met de kunstschilder Gerard Drost. Die maakte schilderijen van landschappen in een kleurrijke, impressionistische stijl. Een enkele keer ging Piet mee op atelierbezoek. Toen ze Drost weer eens wilden bezoeken, was hij niet thuis. Hij bleek te zijn opgenomen in de psychiatrische inrichting Zon & Schild in Amersfoort. Hij had ’s nachts langs het Gooimeer gezworven en een stem fluisterde hem in: ‘Spring erin Drost. Je kunt goed zwemmen. Daar is een paal om je vast te houden.’ Drost had het ‘bevel’ opgevolgd. Snel daarna werd hij opgenomen. Het kon niet anders, meende Piet, dan dat de Satan de kunstenaar in het ongeluk had gestort. Geestesziekten werden in zijn kring vaak gezien als een straf voor een zondig leven; duistere machten namen dan bezit van iemand.40 De enige remedie was zich tot God te richten. In het dagboek schreef hij: ‘HEERE VERLOS mijnheer Drost en ons van de Satan in de naam van CHRISTUS JEZUS door de HEILIGE GEEST AMEN.’

De vrienden bezochten Drost in Zon & Schild, een inrichting die begin jaren dertig was geopend door de Vereniging Nederlandsche Hervormde Stichtingen voor Zenuw- en Geesteszieken. Ze was een zogenaamd ‘buitengesticht’, in tegenstelling tot het ‘binnengesticht’ in het centrum van Utrecht waar Piets moeder had gewerkt. Zon & Schild lag in een bosrijke omgeving waar patiënten in paviljoens verbleven. ‘Wanneer men de verschillende gebouwen ziet liggen temidden van mooi aangelegde parken en fraaie bossen, dan treft u de weldadige rust en het uiterst verzorgde van de omgeving en het kan niet anders, of dit moet een goede uitwerking hebben op de meeste patiënten,’ berichtte het blad Protestantse Gezondheidszorg trots.41 Voor gereformeerde patiënten bestond Bloemendaal in Loosduinen, nu was er met Zon & Schild – een verwijzing naar psalmtekst 84:11 ‘Want God de Heere is een zon en schild’ – ook een plek voor Nederlands-Hervormde patiënten.

Over het bezoek aan Drost schreef Piet: ‘Wat me het meest heeft getroffen is dat de psychiater die hem behandelt hem zelfs geen vertrouwen inboezemt, hij kan geeneens met hem spreken. Is dat nu behandelen in een Hervormd Sanatorium? Is dat nu een christelijke psychiater?’ Afgesproken werd dat dominee Van Amstel pastorale zorg zou bieden en met hem ging bidden. Maar daarvoor moest Drost in bed tot rust zijn gekomen. Het was 1937. In Zon & Schild was de behandeling van patiënten grotendeels nog zoals in de tijd van Piets moeder in het Utrechtse gesticht. Geneeskunde was ‘toegepaste natuurwetenschap’, ook in de psychiatrie. ‘Men beperkt zich veelal tot somatisch handelen, cureren en wanneer de toestand hopeloos wordt, sederen,’ schreef hij in De mens en zijn verhaal.42 Aandacht voor het gevoel en lijden van Drost hadden de artsen toen nog niet. Dat zou Piet ooit beter doen.

In zijn onvoltooide autobiografie schreef Piet: ‘Het eindexamen naderde, de klassieke talen boeiden mij zeer. Ik wilde mijn leven in dienst stellen van mijn geloofsovertuiging. Als psychiater, zo redeneerde ik, zou ik velen bereiken die ik als dominee niet bereik. Voorwaarde om psychiater te kunnen worden is een met succes afgesloten medische studie.’ De studietijd betekende het einde van Piets jeugdjaren, die zo ‘onschuldig’ leken maar ‘zo gevaarlijk’ bleken en zoveel ellende zouden veroorzaken, schreef hij later in het dagboek.43 Daaraan was een opdracht van zijn moeder mede debet. ‘Alleen een kip krabt achteruit’ en daarom moest haar enige zoon een belangrijke functie krijgen in de psychiatrie: professor.

==

2
‘Dokter’ Kuiper

Student in Utrecht

Op 28 september 1937 schreef Piet zich met ruim honderd anderen – voornamelijk mannen – in als student geneeskunde bij het bureau van de Utrechtse universiteit aan het Domplein. Als spoorstudent reisde hij van Soestdijk naar de Utrechtse binnenstad, waar de instituten en laboratoria van de Faculteit Geneeskunde en het Stads- en Academisch Ziekenhuis waren gevestigd. Een studie geneeskunde duurde lang. Na een jaar legde je het propedeuse-examen af, drie jaar later het kandidaatsexamen. Daarna was er een gesplitst doctoraalexamen; een deel deed je na het vierde en een deel na het vijfde jaar. Dokter was je dan nog niet. Je moest eerst nog het semi-artsexamen afleggen en een jaar later, na het lopen van coassistentschappen, het artsexamen. Dan kon een opleiding tot zenuwarts beginnen: je besteedde tweeënhalf jaar aan psychiatrie en anderhalf jaar aan neurologie.

De geneeskundestudie leek op ‘een verlengde middelbare schoolopleiding’, schreef een studiegenoot.1 Natuurkunde, scheikunde, zoölogie en botanie waren voor de eerstejaars de belangrijkste vakken. Piet had die sinds de vierde klas van het gymnasium niet meer gevolgd en moest voor het propedeuse-examen een aanvullend examen afleggen. De meeste tijd verbleef hij in laboratoria, waar hij bijvoorbeeld een haaienkop en een kikker moest ontleden en de chemische samenstelling van bloed en urine leerde vaststellen. Pas na het eerste jaar ontleedde hij in formaline geconserveerde borstkassen, benen en armen van dode mensen. Een enkele keer viel hij flauw. Griezelig waren de colleges over lijkstijfheid van professor Pieter Nieuwenhuyzen. ‘Er lag een goed gevoede flinke stevige vrouw op de marmeren tafel die gestorven was aan een hersenaandoening. Daarna werd een jongeman binnengebracht die aan tuberculose was gestorven. Zwarte haren, bleekbruin gezicht, vreselijk afschuwelijk mager, nog warm van het leven, nog geen lijkstijfheid,’ noteerde Piet na zo’n college.2

Vragen naar de zin van een mensenleven, over het bestaan van God of waarom mensen verdrietig waren, werden tijdens de colleges geneeskunde niet gesteld. Piet schreef zich daarom ook in voor een studie filosofie, waarin deze kwesties wel aan de orde kwamen. Ook hoopte hij van filosofen te leren hoe je wetenschappelijke vragen moest stellen. Een bloeiende studie was de filosofie in die tijd niet. Het vak was mede door de opkomst van de natuurwetenschappen met een voorkeur voor maat en getal in de versukkeling geraakt. In Utrecht waren slechts één hoogleraar en enkele privaatdocenten werkzaam.3 De hoogleraar was Jo Franken. Hij bekleedde een gecombineerde leerstoel in de filosofie en de niet-experimentele psychologie, twee vakken die toen nauw verwant waren. De filosofie richtte zich bijvoorbeeld op theoretische vraagstukken rond menselijke bewustzijnsfuncties als horen, zien en ruiken. De psychologie bestudeerde die met experimentele methoden.4

Franken publiceerde over Aristoteles, Plato, en de achttiende-eeuwse Duitse filosofen Immanuel Kant en Georg Wilhelm Friedrich Hegel. De Nederlandse filosofie was voor de Tweede Wereldoorlog op Duitsland gericht. Publicaties van Edmund Husserl, grondlegger van de fenomenologie, en zijn leerling Martin Heidegger werden uitvoerig in vaktijdschriften besproken.5 Aandacht voor de analytische filosofie uit het Angelsaksische taalgebied was er in Nederland niet of nauwelijks. Dominee Kievit citeerde uit Spreuken 2: ‘De HEERE geeft wijsheid, uit Zijn mond komen kennis en inzicht.’ In de collegebanken in Utrecht ontdekte Piet dat er meer was dan één door de God van de Gereformeerde Bond geopenbaarde waarheid.

Het werk van Plato kende hij van de lessen van juffrouw Rant van het Baarnsch Lyceum. Als puber had hij van haar geleerd hoe Plato dacht over mannenvriendschappen, nu vormde de filosoof hem als wetenschapsman. Voor Plato bevond zich achter de zichtbare wereld een wereld van de ideeën, waar rust van het ‘eeuwig zichzelf gelijk blijvende’ bestond. Naar die wereld achter de verschijnselen, het rijk der ideeën, wilde de mens terug. Daar was in de woorden van Piet een stadium te bereiken van ‘gelijkelijk kennen en voelen, dieper inzicht, hoger weten, gelukzaligheid’. De vraag ‘Wat zit daar achter?’ was dan ook de centrale vraag voor de wetenschap.6

Naast teksten van Plato las Piet Kritik der reinen Vernunft van Immanuel Kant. Die wees erop dat mensen beschikten over een aangeboren kenvermogen, waarvan de concepten ruimte en tijd een belangrijk deel uitmaakten. Met dit kenvermogen namen ze de wereld waar. De dingen an sich, de werkelijkheid zoals ze is, kon de mens niet kennen. Elke waarneming was persoonlijk gekleurd door dat kenvermogen. Kant wees bovendien op het bestaan van het onvrije domein van de natuurwetten én het domein waarbinnen de mens vrij kon denken. Voor het eerste waren natuurwetenschappelijke redeneringen geschikt, voor het tweede waren andere wijzen van denken nodig.7 Van Hegel leerde Piet een wetenschappelijk betoog op te bouwen. Eerst formuleerde je een stelling (de these) gevolgd door een tegenstelling (de antithese) om uiteindelijk tot een synthese te komen. Dat was dialectiek. Ze bepaalde de redeneertrant in veel van Piets boeken en artikelen.

In Utrecht maakte Piet niet alleen een enorme intellectuele groei door, ook in de omgang met mens en wereld veranderde hij. Piet van Amstel studeerde inmiddels orgel aan het Conservatorium in Amsterdam, waar hij hem soms bezocht. Meer contact was er met Leendert Kievit en domineeszoon Hein Blaauwendraad uit Baarn. De laatste studeerde ook geneeskunde. Leendert volgde zijn vader en trad toe tot de Gereformeerde Theologen Studentenvereniging Voetius, waarvan hij voorzitter werd. De vereniging was een ‘gesloten cordon’ en de leden meden contact met andere studenten.8 Piet en Hein werden lid van studentenvereniging Unitas, waarvan de sociëteit ‘Symposion’ was gevestigd aan het Lucasbolwerk. Anders dan bij het Utrechtsch Studenten Corps werden eerstejaars gelijkwaardig behandeld en mochten vrouwen lid worden. Actief als lid was Piet niet. Een enkele keer bezocht hij ‘de kroeg’ of festiviteiten. Naar de oudejaarsavond in december 1939 op de sociëteit keek hij uit net als naar feestelijkheden rond een senaatswisseling.9 Dan werd er gelachen en gedronken en het leven gevierd. Voor het eerst in zijn leven deed Piet voorzichtig mee aan dit ‘ijdel vermaak’.

Leendert had zich inmiddels ‘in eigen kring’ verloofd met een dochter van een godsdienstonderwijzer uit Zeist. Desondanks ging hij ’s zomers op vakantie met Piet. Een enkele keer voegde Hein zich bij het reisgezelschap. Met de trein reisden ze naar landelijke streken in Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk. Ze meden steden, want de stad was in hun ogen een poel des verderfs. Overdag wandelden ze door de bossen en maakten ze bergwandelingen, ’s avonds gingen ze vroeg naar bed. Op zondag bezochten ze steevast een protestantse kerkdienst. In de zomer van 1939 waren ze in het Zwitserse Zermatt, waar ze logeerden in een goedkoop hotel. Daar zaten ze met andere mensen aan tafel en kregen ze een sobere maaltijd. Dan wist Piet zich maar moeilijk een houding te geven en verlangde hij naar de vakanties met zijn ouders in luxehotels.

Het gesprek tussen Leendert en Piet ging tijdens de gymnasiumjaren zelden over koetjes en kalfjes, als studenten probeerden ze de conversaties naar een nog hoger plan te tillen. Ze kenden vooral theologiestudenten, met wie ze vanaf 1939 in de pastorie van de Calvijnkerk maandelijkse bijeenkomsten, contio’s genoemd, organiseerden. Piet mocht als niet-theoloog deelnemen aan gesprekken over de protestantse geloofsleer en over ieders persoonlijk geloofsleven. Gespreksleider was dominee Kievit. Hij noemde de Baarnse contio een vriendenclub van ‘dienaren des Woords’, waarin een sfeer van openheid en vertrouwen heerste.10 Dat was een eenzijdig beeld. De groepsdwang was groot en als je kerkte bij een andere dominee was je een afvallige.

Colleges bij Rümke

Aan het begin van Piets derde studiejaar, in september 1939, viel Duitsland Polen binnen. Groot-Brittannië en Frankrijk verklaarden Duitsland de oorlog. De verklaring luidde het begin van de Tweede Wereldoorlog in. De economische crisis van 1929 en de machtsovername van Adolf Hitler in Duitsland veroorzaakten eerder internationale spanningen en wakkerden nationalistische en antisemitische sentimenten aan, ook in Nederland. Bij de Statenverkiezing van 1935 haalde de Nationaal Socialistische Beweging met de leus ‘Mussert of Moskou’ bij landelijke verkiezingen vier zetels. Daarover werd door Piets ouders niet of nauwelijks gesproken; de gebeurtenissen leken zich op een andere planeet af te spelen en sijpelden alleen af en toe door als de familie gezamenlijk naar ‘berichten’ op de radio luisterde. Zijn vader las het liberale Algemeen Handelsblad, maar daarin waren voor hem vooral de beursberichten interessant.

Nederland stelde zich neutraal op en de regering had Hitler zelfs een bevriend staatshoofd genoemd. In het najaar van 1939 begreep iedereen de ernst van de Duitse militaire dreiging en werd de mobilisatie afgekondigd. Ongeveer 300.000 soldaten werden opgeroepen.11 Piet was goedgekeurd voor militaire dienst en moest zich eind augustus 1939 melden in de Hojelkazerne in Utrecht.12 Hij werd als aspirant reserveofficier van gezondheid ingedeeld bij het 5e departement Geneeskundige Troepen. Er kwam een abrupt einde aan zijn beschermde leven in Soestdijk en hij prees zich gelukkig onder medesoldaten studiegenoten te treffen. De kazerne leek daardoor op een kostschool, schreef hij op 12 oktober 1939 aan zijn ouders. Piet was opeens een massamens en moest zich plooien naar het collectief. Tijd om te lezen of in het dagboek te schrijven was er niet. Slechts één keer per twee weken kon je een weekendverlof aanvragen. Toen hij de eerste keer thuiskwam, huilde zijn vader. Hij vreesde door de dreigende oorlog voor de tweede keer in zijn leven een kind te verliezen.

Tijdens de mobilisatie verbleef Piet afwisselend in Utrecht en Amsterdam, waar hij nogmaals medisch werd gekeurd. De arts constateerde dat een deel van de borstkas sterker was gewelfd, wat geen reden was om hem naar huis te sturen. In Amsterdam waren zo’n 50.000 soldaten op verschillende plaatsen in de stad ondergebracht. De ontvangst van de hoofdstedelijke bevolking was grandioos geweest en dat maakte het verblijf in de hoofdstad enigszins goed. Op 8 december 1939 schreef Piet aan zijn ouders: ‘We worden in plan-zuid in de buurt van tante Anna door de inwoners op thee of koffie onthaald.’ Hij verbleef in een schoolgebouw aan de Eerste Jan van der Heijdenstraat, waar hij sliep op strozakken.