Sergej Dovlatov

Omtrekkende bewegingen

Vier romans

Vertaald en van aantekeningen
en een nawoord voorzien door
Robbert-Jan Henkes

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Originele titels:

==

Kompromiss (1981)

Nasji (1983)

Remeslo (1985)

Filial (1990)

==

© Copyright 2019 Sergei Dovlatov Estate, All rights reserved

© Copyright 2023 Vertaling, nawoord en aantekeningen: ROBBERT-JAN HENKES en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of bewerkt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3009 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Compromis

(1981)

==

==

##

Voor N.S. Dovlatova – voor alle kwellingen!

==

##

... En had ik geen baan meer. Misschien, denk ik, moet ik voor kleermaker leren? Ik had gemerkt: kleermakers hebben altijd een goed humeur...

Ik kwam Loginov tegen van de tv.

– Ha. Hoe is het?

– Hoe het is? Ik zoek werk.

– Er is een vacature. De krant Op de Bres voor het Moederland. Schrijf op – Kasjirin.

– Die ene kale?

– Kasjirin is een ervaren journalist. Van karakter tamelijk zacht...

– Stront, – zeg ik, – is ook zacht.

– O, je kent hem?

– Dat niet.

– Wat lul je dan... Schrijf zijn naam op.

Ik schreef op.

– En kleed je fatsoenlijk. Mijn vrouw zegt, als jij je fatsoenlijk zou kleden...

Tussen haakjes, zijn vrouw belde een keer... Halt! Dat ontsluit weidse enerverende thema’s. Die ons ver zouden afleiden...

– Als ik verdien kleed ik me. Koop me een hoge hoed...

Ik pakte mijn krantenknipsels. Koos de degelijkste uit. Kasjirin mocht ik niet. Vale tronie, soldatenhumor. Hij keek me aan en zei:

– U bent natuurlijk geen partijlid?

Ik knikte schuldig. Met een soort idiote naïviteit voegde hij eraan toe:

– Ik heb wel twintig sollicitanten gehad. We praten wat... en ze dagen niet meer op. Laat in elk geval uw telefoonnummer achter.

Ik gaf het nummer van een stomerij dat toevallig was blijven hangen.

Thuis vouwde ik de krantenknipsels uit. Las er een paar over. Begon te denken...

Vergeelde blaadjes. Tien jaar leugens en huichelarij. En toch zitten er mensen achter, gesprekken, emoties, realiteit... Niet op de blaadjes zelf, maar ginds – aan de einder...

Van feitelijke naar hogere waarheid is een zware tocht.

Men kan niet tweemaal in dezelfde beek stappen. Maar door de watermassa heen kun je de met conservenblikjes bezaaide rivierbodem ontwaren. En achter de weelderige toneeldecors de bakstenen muur zien, de trekkenwand, de brandblusser en de aangeschoten knechten. Dat weet iedereen die ooit in de coulissen is geweest...

Laten we aanvangen met een berichtje van een cent.

==

Compromis een

(Sovjet Estland, november 1973)

==

WETENSCHAPPELIJKE CONFERENTIE. Geleerden uit acht landen zijn in Tallinn neergestreken voor de 7de Scandinavisch-Finse Studieconferentie. Het betreft specialisten uit de USSR, Polen, Hongarije, de DDR, Finland, Zweden, Denemarken en de BRD. Onderverdeeld in zes secties zullen meer dan 130 wetenschappers – historici, archeologen, linguïsten – lezingen geven en verslag doen van hun onderzoek. De conferentie duurt tot 16 november.

==

De conferentie werd gehouden in het Polytechnisch Instituut. Ik ging erheen, maakte een praatje. In vijf minuten was het bericht klaar. Ik leverde het in op het secretariaat. Redacteur Toeronok verschijnt, een marsepeinen slijmjurk. Type verlegen schoft. Dit keer opgewonden:

– U hebt een grove ideologische fout begaan.

– ?

– U somt de landen op...

– Dat mag niet?

– Dat mag en moet. Het gaat erom hoe u ze opsomt. In welke volgorde. Bij u is het de BRD, de DDR, Denemarken, en vervolgens Finland, Hongarije, Polen...

– Natuurlijk, alfabetisch.

– Maar dat is een klasseloze aanpak, – kreunde Toeronok. – Er bestaat een ij-ze-ren volgorde. De democratische landen: eerst! Daarna de neutrale staten. En ten slotte de landen van het blok...

– O’kay, – zeg ik.

Ik herschreef het stukje, leverde het in op het secretariaat. De volgende dag komt Toeronok aanrennen:

– U neemt me in de maling! Doet u dat met opzet?

– Wat?

– U haalt de volksdemocratieën door elkaar. Bij u komt de Hongarije vóór de DDR. Ditmaal het omgekeerde alfabet?! Vergeet u dat opportunistische begrip! U werkt hier bij een partijkrant. Hongarije achteraan! Er was daar een putsch.

– Met Duitsland was er een oorlog.

– Spreek me niet tegen! Waarom spreekt u me tegen?! Dat is een ander Duitsland, een ander! Onbegrijpelijk, wie dit u heeft toevertrouwd. Politieke kortzichtigheid! Moreel infantilisme! We zullen het ter tafel brengen...

Voor het bericht ontving ik twee roebel. Ik had gehoopt op drie...

==

Compromis twee

(Sovjet Estland, juni 1974)

==

RIVALEN VAN DE WIND (De hippodroom van Tallinn vijftig jaar). De gevierde jockeys, publieksidolen – dat zijn allereerst ervaren dierkundig specialisten, die met geduld en ijver een ras vervolmaken door in hun ‘pupillen’ waardevolle erfelijke kenmerken te ontwikkelen. Daarnaast zijn het hooggekwalificeerde sporters die met hun prestaties wekelijks rekenschap afleggen bij het veeleisende Tallinnse publiek. In de afgelopen vijftig jaar hebben deze sporters heel wat prijzen en oorkonden in de wacht gesleept; in 1969 veroverde meester-ruiter Anton Doekalski op de hengst Talnik de Grote Prijs der Sovjet-Unie. Onder de sterren van de Tallinnse meester-ruiters zijn de uitblinkers L. Jurgens, E. Ilves en Ch. Nymmiste. Een belofte is de jonge sporter A. Ivanov.

Ter ere van het jubileum zal op 1 augustus op de renbaan een hippisch festijn plaatsvinden.

==

De Tallinnse renbaan biedt een nogal miserabele aanblik. Groezelig veld, scheve tribunes. De grond is bezaaid met snippers van gebruikte tickets. De opgewonden, schreeuwerige menigte circuleert tussen bar en hek.

De renbaan is de enige locatie waar ze goedkope portwijn het stuk verkopen.

De kassa heeft twee soorten tickets, expres en paar. Als je expres koopt, moet je de winnaars in de precieze volgorde van aankomst raden. Bij paar moet je de twee winnaars raden ongeacht wie er het eerst over de streep komt. Een paar-ticket betaalt daarom ook minder uit. Favorieten betalen ook minder uit. De hele renbaan wedt erop, alle beginnelingen. Een aanzienlijke kluit incasseer je voor slechte paarden die bij toeval vooraan eindigen. Gokken op een favoriet is simpel. Lastiger is het onverwachte te zien aankomen – een tempoversnelling van een of andere schurftige knol. Voor een flinke som houden topruiters favorieten in. Vaardig achterblijven is ook een kunst. Het is zelfs moeilijker dan winnen. Vooraan eindigen de middelmatige paarden. De winst kan wel oplopen tot 150 roebel. Alleen zullen goede ruiters je waarschijnlijk niet zien staan. Ze hebben een stevige klantenkring. Makkelijker is iets afspreken met een derderangs jockey. Zelf mag hij niet gokken op de rennen. Hij opereert via stromannen. Hij neemt het programma voor de rennen van morgen en noteert voor je. Markeert voor elke race de drie sterkste paarden. En jij koopt naar zijn instructies tickets met daarbij zijn aandeel.

Ik besloot een jubileumstukje te schrijven over de renbaan. Maakte een praatje met directeur A. Melder. Hij riep Tolja Ivanov.

– Kijk, – zei hij, – daar hebt u jong talent.

Ik ging met Ivanov naar de bar. Ik zei:

– Ik heb geld over, een roebel of tachtig. Wat raadt u aan?

– Hoezo?

– Ik bedoel voor de race.

Ivanov keek me wantrouwend aan.

– Niet bang zijn, – zeg ik, – ik ben geen provocateur, ook al ben ik journalist.

– Ik ben ook niet bang.

– Nou?

Uiteindelijk ‘tekende’ hij:

– Doekel (dat wil zeggen Doekalski) zet in via Letten van buiten. Solide penoze. Ze nemen alle dagrennen, timmeren het helemaal dicht. Maar dat is op het eind, voor het grote geld. De eerste drie races zijn voor de heb.

Ik pakte het programma voor morgen. Tolja nam een potlood...

Na de derde race kreeg ik zestig roebel uitbetaald. In het vervolg incasseerden we systematisch dertig tot tachtig roebel. Jammer dat de rennen maar eens per week waren.

In de zomer brak Tolja Ivanov zijn been en beide sleutelbeenderen. Het had niets met paarden te maken. Hij was dronken uit een taxi gevallen.

Met de renbaan was het uit. Al een paar jaar werkt ‘de rivaal van de wind’ achter de bar van de Mundti.

==

Compromis drie

(Jeugdig Estland, augustus 1974)

==

IK VOEL ME HIER NET ALS THUIS (Gasten in Tallinn). Alla Melesjko heeft een zeldzaam aantrekkelijk gezicht. Dat is natuurlijk niet het voornaamste in het leven. Maar toch, maar toch... Misschien schuilt hierin wel de reden dat haar omgeving blijvend ingenomen is met dit giebelige, enigszins hoekige meisje...

Alla is niet een van de beroemdheden hier op toernee. Ze neemt niet deel aan een hooggeleerd symposium. Sportieve records zijn niet haar lotsbestemming...

Alla is in onze stad beland... uit nieuwsgierigheid. Jaja, dezelfde nieuwsgierigheid, dat gevoel van rusteloosheid dat een mens ertoe drijft onverwacht zijn stadse comfort te verlaten. Ik wil het noemen – het onderweg-gevoel, de lokroep van de horizon, de eeuwige onrust van de reiziger...

‘Instabiliteit is beweging!’ – schreef de bekende muziektheoreticus Czerny...

Wij besloten Alla een paar vragen te stellen:

– Wat kunt u ons over Tallinn vertellen?

– Tallinn is een prachtige stad, gezellig en streng tegelijk. Opvallend is het harmonieuze contrast tussen oud en modern. In de stilte en rust voel je een trotse kracht...

– Hoe bent u hier terechtgekomen?

– Ik had veel gehoord over de plaatselijke ontwerpers en schilders. Bovendien houd ik van de zee...

– U reist alleen?

– Mijn vaste reisgenoten zijn mijn fototoestel en een deeltje Aleksandr Blok.

– Waar bent u zoal geweest?

– In Vysjgorod en Kadriorg, waar ik werd ingesloten door tamme eekhoorns, zo aandoenlijk goed van vertrouwen.

– Wat zijn uw verdere plannen?

– De zomer gaat voorbij. Mijn studie choreografie begint. Dat is opnieuw ploeteren, hard werken... Maar tot dan, voel ik me hier net als thuis!

==

Dit verhaal heeft geen engelen en geen schurken... Geen zondaars en rechtschapenen. Die in het echt trouwens ook niet bestaan. Daar ben ik al een aantal jaar achter...

Ik kreeg van een redacteur te horen:

– Bij jou zijn alle handelende personages schoften. Als een held zonodig een schoft is, moet er met de logica van het verhaal een morele instorting komen. Of vergelding. Maar bij jou zijn schoften natuurlijk, als regen of sneeuw...

– Waar zie je hier schoften? – vroeg ik. – Wie is bijvoorbeeld een schoft?

De redacteur bekeek me alsof ik in slecht gezelschap was geraakt en mijn vriendjes wilde goedpraten...

Ik verdeel mensen al lang niet meer in positief en negatief. En romanhelden al helemaal niet. Daarnaast geloof ik niet dat op misdaad onveranderlijk berouw volgt in het leven, en op heldendaden gelukzaligheid. We zijn wat we ons voelen. Onze eigenschappen, deugden en ondeugden komen naar buiten door tedere aanraking met het leven... ‘Natuur – je bent mijn aartsgodin!’ Etcetera... Nu goed...

Dit verhaal heeft geen engelen en geen schurken, en dat kan ook niet. Een van de hoofdpersonen ben ik zelf. Ook figureert Misja Sjablinski met zijn kenmerkende uitdrukkingen – ‘spontane apperceptie’, ‘immanent dualisme’... Dan figureert Mitja Klenski, die is ook onmiddellijk herkenbaar. Zijn voorliefde voor geanodiseerde dasspelden en dikke sigarettenpijpjes van nepbarnsteen hadden hem in brede kring een reputatie bezorgd.

Wat bracht ons bij elkaar? Misschien, hoe kan ik dat het beste uitdrukken, een lichte weerzin tegen het officiële aspect van het krantenvak. Een soort gezond cynisme dat ons hielp grote woorden te vermijden...

Van de tweeëndertig medewerkers op ons kantoor noemden er achtentwintig zichzelf ‘de gouden veer van de republiek’. Wij drie, om origineel te zijn, noemden ons ‘de zilveren veer’. Dima Sjer, die ooit in een reportage had geschreven: ‘De kunstnier is een alledaags verschijnsel in ons alledaagse leven’, was de eikenhouten veer.

Feitelijk waren we vrienden. Sjablinski zat op de afdeling industrie, over zijn materiaal was geen discussie. Het bestond voornamelijk uit cijfers, gericht op een specifiek lezerspubliek. Klenski werkte op de afdeling sport aan een dagelijkse rubriek. Zijn stipte, functionele berichtgeving was zonder emotie. Ik schreef cursiefjes. In april al had de redacteur tegen me gezegd: ‘Als je cursiefjes schrijft, geven we je een appartement.’

Het is lastig werk. Ieder feit moet zorgvuldig gecheckt worden. De mikpunten van kritiek draaien zich eruit, praten zich goed. De stad is klein, mensen komen elkaar tegen. Ik wil maar zeggen: tweemaal probeerden ze me af te rossen. Eén keer havenarbeiders van een goederenstation (met succes). Daarna gaf zwarthandelaar Tsjigir me met zijn borsalino een klap en ging onmiddellijk k.o.

Op mijn stukken kwamen talloze reacties. Soms in de vorm van bedreigingen. Dat deed me zelfs goed. Haat wil zeggen dat de krant nog passie kan opwekken.

Ieder van ons ging z’n eigen gang. We verdienden alle drie niet slecht. Sjablinski kwam van zijn dienstreizen terug met stokvis, eendeneieren en zelfs levende biggen. Klenski schreef monografieën voor een sportveteraan die hij ‘de goede planter’ noemde. Kortom, we werkten naar eer en geweten...

==

Wat verder? Niets bijzonders. Mitja Klenski kreeg bezoek uit Dvinsk. Ik weet niet eens wat ze kwam doen. Je hebt van die jonge vrouwen, niet losbandig of ontuchtig, nee, maar – hoe druk ik dat beter uit – zorgeloos. Hun leven is een en al activiteit. Achter die opstapeling van daden kun je ternauwernood een ziel ontwaren. Met monsterlijke inspanningen, ten koste van allerlei offers schaffen de meisjes zich bijvoorbeeld importlaarzen aan. Het is moeilijk voor te stellen hoeveel tijd en moeite dat kost. Daarop volgde de presentatie van de importlaarzen. Talloze feestjes, dansavonden, of gewoon van het winkelcentrum naar het Raadhuis, langs de fonkelende etalages. Soms zie je de laarzen donker afsteken naast je bed: massieve zolen, geknakte schachten. Het is geen gruwelijke liederlijkheid. De meisjes zijn alleen niet getrouwd. Hebben wat gedronken, de laatste bus is vertrokken, geen taxi te krijgen. En de gastheer is zo sympathiek. In huis drie iconen, een handtekening van Magomajev, gravures, Cole Porter... ’s Avonds dansen de meisjes, overdag werken ze. En werken niet slecht. En op bezoek gaan ze bij interessante mensen. Journalisten bijvoorbeeld...

==

Mitja kwam bij ons langs op de afdeling. Hij had een meisje bij zich.

– Ga hier even zitten, – zei hij tegen haar. – Mijn baas is uit zijn hum. Serzj, oké, ze kan hier even zitten?

Ik zei:

– Ze kan.

Het meisje ging bij het raam zitten, haalde een poederdoos tevoorschijn. Mitja vertrok. Ik werkte zonder al te veel geestdrift door. Het stukje waaraan ik schreef heette VMK ongeretoucheerd. Wat VMK is – ik zou het niet meer weten...

– Hoe heet je?

– Alla Melesjko. Is het waar dat alle journalisten ervan dromen om een roman te schrijven?

– Nee, – loog ik.

Het meisje stiftte haar lippen en begon om zich heen te kijken. Ik vroeg:

– Waar studeert u?

Toen begon zij te liegen. Iets met een toneelopleiding, iets met pantomime, een Joegoslavische regisseur die haar voor opnames had uitgenodigd. De regisseur heette Josjko Gati. Maar een of andere Intersien maakte de valuta niet over...

Hoe nobel is het liegen de afgelopen tweehonderd jaar geëvolueerd! Vroeger logen ze dat ze verloofd waren met een miljonair of een paardenfokker. Nu liegen ze over een Joegoslavische regisseur. Ooit was een man trots op zijn harddravers, en nu... op zijn ribfluwelen slippers uit Polen. Chlestakov stond op goede voet met Poesjkin maar mijn kennis Genytsj kwam bedrukt en stil uit Moskou terug – hij had Olzjas Soelejmenov in het Centraal Warenhuis gezien. Zelfs intelligente mensen liegen dat ze een heel fatsoenlijk salaris hebben. Zelf gooi ik er altijd een roebel of twintig bovenop, hoewel ik echt niet slecht verdien... Maar goed...

Ze begon te liegen. In dergelijke gevallen zwijg ik – ze doen maar. Een onwaarheid zonder winstoogmerk is geen leugen, het is poëzie. Ik kon zelfs zweren dat ze helemaal geen Alla heette...

Toen verscheen Klenksi.

– Hoppa, – zei hij. – Driehonderd regels bij de eindredactie in de map. We kunnen ontspannen.

Ik rondde in een mum mijn stukje af. Schreef iets als: ‘... Waarom zwegen de activisten van de sectie? Waar zat het arbeiderstribunaal met zijn ogen? Het is immers bekend: hebzucht vermenigvuldigd met straffeloosheid is misdaad!..’

– Allez, – zegt Klenski, – hoe lang kan het duren?!

Ik gaf het stuk af en we belden Sjablinski. Hij reageerde direct op de oproep:

– Rozka doet examens. Geld heb ik: acht roebel. Morgen is woensdag, mijn thuiswerkdag. Tel op trek af...

We verzamelden in het portaal bij de lift. Zjbankov kwam op ons af met een flitser, kiekte Alla zonder iets te zeggen en liep door.

– Wat zijn de plannen? – vroeg ik.

– Laten we Veertje bellen.

Vera Chlopina werkte op de typekamer, al had ze makkelijk corrector kunnen worden en zelfs persklaarmaker. Nerveus, pienter en geletterd bracht ze zichzelf schade toe met haar hysterische, onomwonden directheid. De leiding van de krant verzamelde zich graag bij haar. Alleenstaand huishouden, twee kamers, Vera’s kennisjes, muziek... Na letterlijk twee borrels werd Chlopina gevaarlijk. Als iets haar niet aanstond, wond ze er geen doekjes om. Ik herinner me dat ze Weisblat, adjunct-redacteur van een jeugdblad, toeschreeuwde:

– Nee maar, hoor hem! Het is hem zo zwart als Armstrong! Zelfs een garage neemt hem niet als mecanicien!

Ook vrouwen moesten het ontgelden. Vanwege alles – de kunst om hun zwakheden te sublimeren, hun importkleren, hun rijke en lamlendige echtgenoten.

Ons drieën mocht Vera. En niet zonder reden. Wij waren geen carrièristen, kochten geen auto’s, maakten ons niet belangrijk. En wij hielden van Vera. Al was alle drie onze band met haar zuiver vriendschappelijk. Eeuwig blozend, volslank en een tikkeltje uitmiddelpuntig was ze, en o zo kuis.

Het was niet dat Chlopina van drinken hield. Ze hield van feestjes organiseren voor vrienden, in de weer zijn, achter Riesling aan gaan, hapjes klaarmaken. Ze zei tegen ons:

– Ik bel meteen Ljoedka van de passementen. Die is ongelofelijk! Een wespentaille! En groene ogen, zulke!..

Tegen Ljoedka gilde ze door de telefoon:

– Laat alles vallen, pak een taxi en kom naar ons! Ik wacht op je! Wat? Schrijvers, journalisten, rijkelijk wodka, taart...

Uiteindelijk verscheen Ljoedka, lang, slank, inderdaad: met ogen... en haar man, kapitein bij de Binnenlandse Dienst.

Dat alles deed ze geheel belangeloos. Vera was gewoon eenzaam.

Aldus gingen we naar haar. Kochten gin en tonic en wat erbij hoort. Ik moet bekennen, ik ken die avondjes door en door. Ik weet vantevoren wat er komt. Ze verlopen namelijk altijd hetzelfde. De volgorde ligt voor eens en altijd vast. Een soort concert waarvan de programmaonderdelen in het boekje staan.

Sjablinski zal een verhaal opdissen over een of andere krankzinnige jachtpartij van het stadscomité. Met daarin houtsnippen zo groot als adelaars, een woudhut met Finse sauna, cognac uit Jerevan... Waarop ik hem onderbreek met mijn favoriete grapje:

– En tussen de bomen zwierven de instructeurs van het districtscomité in berenvellen...

– Je bent jaloers, – grinnikt Sjablinski niet kwaadgezind. – Ik zei nog: kom mee.

Dan vertelt Klenski over de renbaan. En hoor je fantastische paardennamen langskomen: Hannibal, Vrolijk Liedje, Rock’n’Roll. ‘Doekel pakt hem in de bocht, de favoriet stapt vier keer mis, ik heb zes expressen op zak, maar bij de meet – hop galop en foetsie!..’

Daarna wordt de gastvrouw dronken en laat weten wat ze van elk van ons vindt. Maar dat zijn we gewend en we zijn niet beledigd. Klenski krijgt het om zijn oren vanwege zijn foeilelijke stropdas. Ik vanwege mijn loyaliteit aan het gezag. Sjablinski vanwege zijn snobisme. Het blijkt dat ze alles wat we schrijven onbarmhartig en vooringenomen bestudeert. Hierop volgt het gebruikelijke journalisten-geouwehoer, wie er niks van kan, wie talent heeft, gevolgd door vooroorlogse grammofoonplaten en tranen en wonderbaarlijk aangeschafte wodka en ‘Respecteer je me?’ als finale. Geen slechte rubriek trouwens voor de afdeling satire...

En min of meer zo verliep het. We roosterden een soort gespiesde worstjes. Vera werd dronken, kuste het portret van Dobroljoebov: ‘Dat waren mensen!..’ Sjablinski vertelde iets laaghartigs over Dobroljoebov, ik sprak het zonder enthousiasme tegen. Alla loog aandoenlijk ongeloofwaardig dat Audrey Hepburn haar kleurshampoo gestuurd zou hebben...

Daarna trok ze zich met Mitja terug in de keuken. Klenski had een bijzondere methode om vrouwen te bewerken. De methode bestond daarin, dat hij heel lang met ze praatte. En daarbij niet over zichzelf, maar over hen. En wat hij ze ook vertelde: ‘Je bent geneigd mensen te vertrouwen, maar binnen zekere grenzen...’ – de methode werkte onfeilbaar, op zowel leerlingen van een technische school als cynische televisiecorrespondenten.

Sjablinski en ik kregen al snel genoeg van elkaar. Zonder afscheid te nemen vertrok hij. Vera sliep. Ik belde Marina en vertrok ook.

Tegen Alla had ik maar één zin gezegd: ‘Zullen we ongemerkt verdwijnen?’ Dat zeg ik tegen iedereen. (Dat wil zeggen vrouwen.) Of bijna iedereen. Voor het geval dat. Het zinnetje is eenduidig en daarbij onschuldig.

– Dat gaat toch niet, – zei Alla, – ik kwam toch voor Mitja...

==

’s Ochtends had ik het druk op de redactie. Ik werkte aan een kolom over volkstoezicht en genas mezelf met spuitwater. Sjablinski ontcijferde de bandopname van een pedagogische conferentie. Klenski verscheen, nors, met ingevallen gezicht. Raadselachtig en abstract verkondigde hij: ‘Het is net zo’n fictie als ons hele leven.’ Tegen lunchtijd ging de telefoon.

– Met Alla. Hebt u Mitja gezien?

– Ha, – zei ik, – hallo. En, hoe gaat het?

– Hemoglobine 200.

– Ik snap het niet.

– Wat is dat ook voor vraag: ‘Hoe gaat het?’... Waardeloos, hoe anders...

Ik ging Klenski zoeken, maar kreeg te horen dat hij op dienstreis was. In het dorp Koengla was een heldin-moeder bevallen van haar elfde spruit. Ik meldde het Alla. Alla zegt:

– De klootzak, en mij niks zeggen...

Er viel een stilte. Het stond me niet aan. Wat deed ik hierin? En ik had mijn kolom in te leveren. Een of andere vreselijke kop: ‘Ballade van een vermiste rekenmachine’... Maar Mitka was ook een lekkere, het aftrappen zonder de jongejuffer te waarschuwen. Ik begon me wat ongemakkelijk te voelen.

– Zullen we, – zeg ik, – samen ontbijten?

– Ja, ontbijten moet. Mijn toestand is me niet helemaal duidelijk.

We spraken af. Ik legde mijn papieren her en der over het bureau. Wekte de schijn van bezigheid...

Het was een koele en grauwe dag in mei. Boven de glazen winkelruit van het café klapperden linnen markiezen. Alla verscheen in een enorme calicot sombrero. Je zag dat ze er trots op was. Ik keek neerslachtig om me heen. Het moest er nog bijkomen dat Marina’s vriendinnen me in gezelschap van die sombrero zagen. De rand klapte tegen de afvoerpijpen. In het café bleek hij handig opvouwbaar. We aten een soort vleesballetjes, dronken thee met gebak. Ze gedroeg zich alsof ze aanspraak op me kon maken. Ik vroeg:

– U hebt zeker vakantie?

– Ja, – zegt ze, – Roman holiday.

– Inderdaad, een prinses onder journalisten. Hoe heeft je moeder je laten gaan?

– Hoezo?

– Onbekende stad, verlokkingen...

– Komen twee moedertjes elkaar tegen. ‘Hoe heb je je dochter laten gaan?’ – ‘Waarvoor moet ik me zorgen maken? Ze staat al sinds haar negende onder militietoezicht...’

Ik lachte beleefd. Wenkte de ober. We betaalden, vertrokken. Ik zeg:

– Welnu, het was een genoegen u te mogen aanschouwen, madame.

– Ciao, Johnny! zei Alla.

– In dat geval geen Johnny maar Giovanni.

– Goodbye, Giovanni!

En daar ging ze met haar enorme calicot hoed, rank, een soort bospaddestoel. Ik haastte me naar de redactie. De eindredacteur bleek al naar me op zoek. Tegen zessen was de kolom af.

’s Avonds zat ik in het theater. Ze speelden De klok, naar Hemingway. De voorstelling was gruwelijk, een mengelmoes van The Magnificent Seven en De jonge garde. In de tweede akte bijvoorbeeld scheert Robert Jordan zich met een dolk. Bovendien droeg hij Poolse jeans. Precies dezelfde als ik had.

Op het eind van het stuk begon er zo’n afschuwelijk vuurgevecht dat ik wegging voor de ovatie. Onze stad is gemoedelijk, alle toneeluitvoeringen eindigen met stormachtig applaus...

’s Ochtends vroeg kwam ik op het werk. Er werd een positieve recensie besteld. Doodsreutelend van tabak en koffie begon ik te schrijven:

‘Het werk van Hemingway leent zich niet voor toneel. Zijn enige stuk is nooit op de planken gebracht en bleef “een novelle in dialogen”. Ofschoon heel leesbaar, benadrukte de schrijver. De talloze Hollywood-pogingen tot verfilming...’

Hier belde Vera. Ik zeg:

– Alsjeblieft, ik ben bezig! Wat is het?

– Kom even naar boven.

– Hoezo?

– Kom even naar boven, zeg ik!

– Godverdegodver...

Vera wachtte me in het portaal op. Rood aangelopen, zenuwachtig, droevig.

– Begrijp je, ze heeft geld nodig.

Ik begreep het niet. Of liever, ik begreep het, maar ik zei:

– Ik begrijp het niet.

– Alka heeft geld nodig. Voor het vliegtuig.

– Vera, je kent me, maar tot de veertiende is het uitgesloten. Hoeveel heeft ze nodig?

– In elk geval dertig.

– Compleet uitgesloten. In april heb ik sowieso geen honorarium... Bij de kas sta ik vijfenzeventig rood... De televisie is nog steeds niet afbetaald... En dan nog, ik volg het... Wacht, en Klenski? Het is tenslotte zijn meisje...

– Die is vertrokken.

– Maar hij komt snel terug.

– Begrijp je, dit wordt een catastrofe. Haar verloofde uit Saratov heeft gebeld en...

– Uit Dvinsk, – zei ik.

– Uit Saratov, maar maakt niet uit... Hij zei dat hij zich zou verhangen als ze niet terugkwam. Alka is al sinds februari zo op reis.

– Dan komt hij haar toch halen.

– Hij heeft maandag examen.

– Schitterend, – zeg ik. – Verhangen kan hij zich, maar een examen laten schieten niet...

– Hij huilde, huilde werkelijk...

– Maar ik heb het niet, dertig roebel! En bovendien is het allemaal tamelijk vreemd, echt... Maar het belangrijkste: ik heb het niet!

Komisch genoeg: ik sprak de waarheid.

– En van iemand lenen? – zegt Vera.

– Waarom zou ik moeten lenen? Het is Klenski’s meisje. Laat hij wat proberen te doen.

– Misschien Sjablinski?

We gingen naar Sjablinski. Die was zelfs verontwaardigd:

– Ik had acht roebel, die heb ik als een gentleman opgehoest. Ik ben zo arm als de neten. Wacht op Mitka, die mag dit varkentje wassen. Luister, ik bedenk net een goeie: ‘Je hebt op de wereld twee soorten mensen, communisten en communeten...’

– Goed, – zei Vera, – ik bedenk wel iets.

En ze liep naar de deur.

– Luister, – zeg ik, – als je niks kan bedenken, bel...

– Goed.

– Wat we kunnen doen: we kunnen haar een interview afnemen.

– Hoezo dat?

– Voor de rubriek ‘Gasten van Tallinn’. Een studente verdiept zich in de gotische architectuur. Met haar onafscheidelijke bundeltje Blok. Voert de eekhoorntjes in het park... Daar gaan ze haar zeker twintig roebel voor betalen, misschien wel vijfentwintig...

– Serzj, doe je best!

– Oké...

==

Hier werd ik bij de redacteur ontboden. Genrich Frantsevitsj zat aan het raam van zijn grote kantoor. De radiogrammofoon en de televisie stonden uit. De ingewikkelde telefoon met het witte knoppenbord zweeg.

– Ga zitten, – sprak de redacteur. – Een verantwoordelijke opdracht. Het morele thema is slecht vertegenwoordigd in onze krant. Er is de ruimste keus. Kwaadwillige alimentatie-ontlopers, vriendjespolitiek, ontvreemding van staatseigendommen... Ik reken op u. Gaat u naar de volksrechtbank, de rijksverkeersinspectie...

– Ik bedenk wel iets.

– Aan de slag, – zei de hoofdredacteur. – Het morele thema is van eminent belang...

– O’kay, – zeg ik.

– En vergeet niet: het open redactieconcours loopt nog steeds. De beste stukken worden beloond met geldprijzen. En de winnaar gaat naar de DDR...

– Vrijwillig? – vroeg ik.

– Dat wil zeggen?

– Ik mocht niet eens naar Bulgarije. Ik had in het voorjaar de papieren ingediend.

– U moet minder drinken, – zei Toeronok.

– Best, – zei ik, – ik heb het hier ook niet slecht...

Die dag liep nog over van verdere slommer, conflicten, discussies, onopgeloste problemen. Ik woonde twee vergaderingen bij. Reageerde op vier brieven. Was een keer of twintig aan de lijn. Dronk cocktails, omhelsde Marina...

Alles heel gewoon.

Maar de dag van gisteren – waar was die gebleven? En als hij vergeten is, hoe komt het dan dat ik zes jaar later schrijf: ‘Dit verhaal heeft geen engelen en geen schurken... Geen zondaars en rechtschapenen...’?

Ja, wat voor mensen zijn we eigenlijk?

==

Compromis vier

(Tallinnse Avondbode, oktober 1974)

==

Ests ABC

==

Op een grijze dag in ’t bos

Zagen we een groot wild beest. – Hè??

Wij zeiden heel beleefd: ‘Hallo!’

En hij zei terug: ‘Terè! Terè!’

En kijk, een feest, de zon verscheen

En piepte door de wolken heen...

==

De Tallinnse Avondbode is Russischtalig. We hadden een nieuwe rubriek bedacht, Ests ABC. Voor de kleine Russische lezertjes. Ik deed de eerste aflevering. Schreef best lieve gedichtjes. Een stuk of acht. Als universeel journalist was ik er heimelijk trots op.

Belt Vanja Trul, de instructeur van het Centraal Comité:

– Wie heeft die chauvinistische fabel geschreven?

– Hoezo chauvinistisch?

– Jij dus?

– Ja. Maar hoezo?

– Er komt een beest in voor.

– Ja?

– Wat moet ik me daarbij voorstellen? Wil dat zeggen dat Esten beesten zijn? Dat ik een beest ben? Ik, instructeur van het Centraal Comité van de partij, een beest?!

– Het is een sprookje, dat is de conventie. Er staat een plaatje bij. De kinderen komen een beer tegen. De beer heeft een vriendelijk, sympathiek gezicht. Hij is een positief karakter...

– Waarom praat hij Ests? Laat hem de taal van een of ander kapitalistisch land praten...

– Ik snap het niet.

– Wat valt er hier uit te leggen! Jij bent niet rijp voor een partijkrant, niet rijp...

Een uur later kwam de redacteur kijken:

– De jury geeft u twee strafpunten.

– Wat nou weer voor jury?

– Bent u vergeten dat het concours nog steeds loopt? Schrijvers van goed materiaal worden beloond. De beste van de besten krijgt een trip naar het westen. Naar de DDR.

– Logisch. En de slechtste van de slechtsten? Naar het oosten?

– Wat wilt u daarmee zeggen?

– Niets. Grapje. Is de DDR dan het westen?

– Wat dan, volgens u?

– Japan! Dat is het westen!

– Wat?! – riep Toeronok geschrokken.

– In ideologisch opzicht, – voegde ik eraan toe.

Een sluier van grenzeloze vermoeidheid omfloerste het gezicht van de redacteur.

– Dovlatov, – zei hij, – met u valt niet te praten. Onthoudt, mijn geduld is begrensd...

==

Compromis vijf

(Sovjet Estland, november 1975)

==

ER IS EEN MENS GEBOREN. Het jaarlijkse feest – Bevrijdingsdag – wordt in de republiek ieder jaar uitgebreid gevierd. Werkplaatsen en fabrieken, kolchozen en machine-tractorstations brengen de staat verslag uit van de behaalde hoge statistieken.

Maar er kwam dezer dagen nog een ongewone mijlpaal bij. Het inwonertal van de Estse hoofdstad heeft de 400.000 bereikt. In Tallinns ziekenhuis No. 4 kwam de langverwachte eersteling van Maja en Grigori Koezin ter wereld. Op hem viel het lot de 400.000ste inwoner van de stad te worden.

– Hij wordt een sportman, – glimlacht hoofdarts Michkel Teppe.

Onhandig verbergt de blije vader zijn grove, vereelte handen.

– We noemen onze zoon Lembit, – zegt hij. – Dat hij een heldenridder mag worden!..

Voor de gelukkige ouders schreef de bekende Tallinnse dichter Boris Stein de regels:

==

In mijnen, fabrieken, op velden,

Hoog in de planetenkring:

Vierhonderdduizend helden,

En onder hen jouw eersteling...

==

Men zou de woorden van Goethe willen aanhalen:

‘De geboorte van een mens is de geboorte van een wereld!’1

Ik weet niet wat je zult worden, Lembit! Metaaldraaier of kompel, officier of geleerde. Duidelijk is alleen: er is een Mens geboren! Een mens, veroordeeld tot geluk!..

==

Tallinn is een kleine, intieme stad. Je treft een bekende op straat en hoort: ‘Hé, jou zocht ik...’ Alsof het zich afspeelt in de kantine op het werk.

Kortom, ik verwonderde me toen ik hoorde hoeveel inwoners Tallinn had.

Het ging zo. Redacteur Toeronok liet me komen en zegt:

– Een constructief idee. Mogelijk goed voor een effectvolle reportage. Laten we in detail treden. Maar bespaar me uw grofheden.

– Ik grof?.. Alsof dat zin heeft...

– Dat is feitelijk al een grofheid, – zei Toeronok, somberend. – U bent onophoudelijk grof, Dovlatov. Zelfs op algemene vergaderingen. U bent alleen niet grof als u lange tijd afwezig bent... Denkt u dat ik zo grauw ben? Alleen de krant lees? Kom eens langs. Dan kunt u zien wat voor bibliotheek ik heb. Met tussen haakjes prerevolutionaire uitgaven...

– Waarvoor, – vraag ik, – hebt u me laten komen?

Toeronok zweeg. Ging met een schok recht zitten, alsof hij zijn lyrische houding in een zakelijke omschakelde. Begon resoluut en gearticuleerd te spreken:

– Over een week wordt de bevrijding van Tallinn herdacht. Een datum die uitgebreid wordt gevierd. In de krantenpagina’s eveneens. Verschillende aspecten zijn voorzien – economie, cultuur, dagelijks leven... Alle redactie-afdelingen leveren materiaal aan. Ook voor u is er een taak. En wel deze. Volgens de gegevens van het bureau voor statistiek telt de hoofdstad om en nabij de vierhonderdduizend inwoners. Dat getal is enigermate relatief. Even relatief als de stadsgrenzen zelf. Welnu. Wij hebben overlegd en besloten. De vierhonderdduizendste inwoner van Tallinn zal aan de vooravond van bevrijdingsdag geboren worden.

– Iets hierin ontgaat me.

– U gaat naar de kraamkliniek. Wacht op de eerstkomende nieuwgeborene. Noteert de parameters. Interviewt de gelukkige ouders. De arts die het kind verloste. Foto’s neemt u uiteraard. De reportage komt in het bevrijdingsnummer. Het honorarium (ik weet, dat laat u niet onverschillig) is het dubbele.

– Als u daar nu mee begonnen was.

– Uw handelsgeest is een van uw minder aangename trekjes, – zei Toeronok.

– Schulden, – zeg ik, – alimentatie...

– U drinkt veel.

– Ook dat komt voor.

– Affijn. De grote lijn is deze. Geboren: een gelukkig mens. Ik zou zelfs willen zeggen – een mens, veroordeeld tot geluk!

Die stupide frase beviel de redacteur zozeer, dat hij hem nogmaals declameerde.

– Een mens, veroordeeld tot geluk! Niet slecht, naar mijn idee. Kunnen we dat er niet boven zetten? Als kop? ‘Een mens, veroordeeld tot geluk’...

– Dat zien we dan wel, – zeg ik.

Toeronok stond op, een einde makend aan het gesprek:

– En onthoudt, – zei hij, – de baby moet publicabel zijn.

– Dat is?

– Dat is: volwaardig. Geen gebreken, niks treurigs. Geen keizersneden. Geen alleenstaande moeders. Complete set ouders. Een gezond, sociaal volwaardig jongetje.

– Moet het een jongetje zijn?

– Ja, een jongetje is toch wat symbolischer.

– Genrich Frantsevitsj, wat betreft de foto’s... Weet u, pasgeboren baby’s zien er niet uit...

– Kies de beste. U kunt wachten, er is tijd.

– Dat wordt een maand of vier wachten. Eerder hebben ze nauwelijks iets menselijks. Voor sommigen is zelfs vijftig jaar te weinig...

– Luister, – zei Toeronok, boos wordend, – geen demagogerie! U heeft een opdracht. Het materiaal moet woensdag klaar zijn. U bent een professioneel journalist. Waarom zitten we hier tijd te verdoen?

Het is waar, denk ik, waarom ook?

==

Ik ging naar de bar. Bestelde een gin. Ik zag de niet geheel onaangeschoten fotocorrespondent Zjbankov zitten. Ik wenkte hem. Hij kwam met zijn glas wodka bij me zitten. Scheurde de helft van mijn broodje af.

– Je kan beter naar huis, – zei ik. – Het wemelt van de chefs op kantoor...

Zjbankov leegde zijn glas en zei:

– Weet je, ik heb mezelf goed voor lul gezet. Heb je mijn prent bij Fedja’s stukje gezien?

– Ik lees geen kranten.

– Fedja had een stukje in Jeugdig. Of liever een schets. ‘Drie tegen de storm.’ Over duikers. Hoe ze zoeken, weet je, naar gezonken kostbare lading. Waarbij ook nog een storm opsteekt. En dan mijn foto. Twee mannen op een houtblok. Uit het water steekt een slang. Dat wil zeggen hun gabber scharrelt rond op de bodem. Ik nam die prent, beur zes roebel en vergeet de hele zaak. Loop ik een keer naar de haven, mensen lachen. Wat is er aan de hand, weet je? Blijkt dit het geval. Je hebt daar een chef van een hulpwerkplaats, Mironenko. Op een dag loopt ie de kantine uit, steekt een peuk op bij steiger drie. Zus en zo. Gooit z’n peuk weg. Fluimt, excusez le mot, een vette rochel. Met z’n hele kakement erbij. Kunstklapper natuurlijk. Waar ie voor meer dan achthonderd pop aan goud in heeft zitten. Hij rennen naar de duikers. ‘Mannen, help me!’ Die hadden het zo door: ‘Doen we na het werk.’ – ‘Je krijgt er wat voor terug.’ – ‘Een fles de snuit.’ – ‘Top...’ Na het werk gingen ze scharrelen. En daar komt Fedka van z’n opdracht. Kijkt, ziet, er gebeurt iets. Wat spoken jullie daar uit? Maakt zich breed, weet je. De duikers krijgen het benauwd. Jezus kut, zeggen ze, er is kostbare lading gezonken. En Fedja, domme lul, gaat van: ‘Hoe heet jij? En jij?’... De mannen geven netjes antwoord. ‘En wat zijn je hobby’s in je schaarse vrije momenten?’ Muziek, zeggen ze, schilderijen... ‘En waarom zijn jullie zo laat nog aan het werk?’... Er komt storm, zeggen ze, we moeten ons haasten... Fedja belt mij op de redactie. Ik kom, druk af, let verder nergens op... Hoofdzaak is: het was daar binnenwater, aangelegd. Daar komt geen storm...

– Je kan beter naar huis, – zeg ik.

– Wacht, zelfs dat was de hoofdzaak niet. Ik kwam erachter hoe het afliep. De duikers vonden het gebit. Mironenko in de zevende hemel. Sleept ze mee naar de kroeg. Bestelt de wodka. Zuipen. Mironenko begint jan en alleman zijn kunstklapper te laten zien. Bedankt jongens, jullie hebben me uit de prut gehaald. Adelaars, zegt ie, held-arbeiders, stachanovisten... De kunstklapper wordt aan het ene tafeltje bekeken, aan het andere... De portier komt koekeloeren... De trombonist van de band... De serveersters schudden hun hoofd... En Mironenko slaat met de duikers de zesde fles achterover. Wil z’n kunstklapper pakken: foetsie, gejat. Schreeuwt: ‘Geef terug, addergebroed!’ Alsof ie hem nog gaat vinden... Hier kunnen zelfs zijn duikers niks uitrichten.

– Goed, – zeg ik, – ik moet gaan...

Ik wilde niet naar de kraamkliniek. Ik word depressief van de ziekenhuissfeer. Alleen de ficussen al...

Ik ga bij Marina op de afdeling langs. Hoor:

– O, ben jij het... Sorry, ik heb het druk.

– Is er iets gebeurd dan?

– Wat kan er gebeuren? Gewoon, dingen.

– Wat voor dingen?

– Bevrijdingsdag, dat soort dingen. Wij zijn immers grauwe figuren, wij schrijven geen romans...

– Waarom zo giftig?

– Waarvoor zou ik blij moeten zijn? Jij verdwijnt de hele tijd. Nu eens dolzinnige liefde, dan weer een week de hort op...

– Wat nou de hort op?! Ik was op reportage in Saaremaa. Ben in het hotel door wantsen aan flarden gebeten...

– Dat waren geen wantsen, – zei Marina met achterdochtig toegeknepen ogen, – dat waren sloeries. Gore, weerzinwekkende slettebakken. En waarom beklimmen ze jou? Eeuwig platzak, eeuwig met een kater... Het is een mirakel dat je nog niks opgelopen hebt...

– Wat kun je van wantsen oplopen?

– En als je nog eens niet loog! Wie was die rooie wiebelige bonestaak? Ik heb je vanmorgen vanuit de bus zien lopen.

– Dat was geen rooie wiebelige bonestaak. Dat was de dichter-metafysicus Vladimir Erl. Hij heeft zulk haar...

Ineens begreep ik dat ze direct in huilen zou uitbarsten. En huilen deed Marina uitzinnig, bitter, met lange uithalen en zonder zich te sparen. Als een actrice na de voorstelling...

– Alsjeblieft, bedaar. Alles komt goed. Iedereen weet dat ik gehecht aan je ben...

Marina pakte een piepklein roze zakdoekje en veegde haar ogen af. Iets bedaard zei ze:

– Kun je eigenlijk wel serieus zijn?

– Natuurlijk.

– Ik geloof er niks van. Je bent totaal onverantwoordelijk... Net een leeuwerik... Zonder adres, zonder bezittingen, zonder doel... Zonder diepe banden. Ik ben maar een toevallig punt in de ruimte. Maar ik ben al bijna veertig. Ik moet mijn leven op een of andere manier op orde krijgen.

– Ik ben ook al bijna veertig. Of liever gezegd over de dertig. Ik weet niet wat dat betekent, ‘je leven op orde krijgen’... Wil je trouwen? En wat verandert dat? Wat heb je aan dat achterlijke stempeltje? Het is een paardenbrandmerk... Zolang het me bevalt, ben ik hier. Heb ik er genoeg van, dan ben ik weg. En zo zal het altijd zijn...

– Ik wil helemaal niet trouwen. Wat voor bruidegom ben jij! Ik wil alleen een kind. Anders wordt het te laat...

– Krijg er een. Alleen bedenk wat hem te wachten staat.

– Jij met je eeuwige zwartkijkerij. Er zijn miljoenen die eerlijk leven en werken. En dan nog, hoe krijg ik in m’n eentje een kind?

– Hoezo in je eentje? Ik zal... medewerking verlenen. En wat betreft de materiële kant van de zaak, jij verdient drie keer zoveel. Dus praktisch gezien ben je van mij niet afhankelijk...

– Ik had het over iets anders...

De telefoon ging. Marina nam op:

– Ja? O, dat is mooi... Hij is hier net.

Ik wapperde met mijn handen. Marina knikte begrijpend:

– Geweest. Hij is hier net geweest... Nee, geen idee. Vast ergens aan het drinken.

Zo, denk ik, kreng.

– Tsechanovski zoekt je. Hij wil je geld terugbetalen.

– Is er iets met hem gebeurd?

– Hij heeft geld voor zijn boek ontvangen.

– Karavaan naar de hemel?

– Wat voor karavaan? Het heet Wordt vervolgd.

– Hetzelfde boek. Goed, – zeg ik, – ik moet gaan.

– Waarheen? Als ik vragen mag...

– Stel je voor, naar de kraamkliniek...

Ik keek naar de tafels, overladen met kranten. Rook de geur van sigaretten en lijm. En kreeg zo’n pijnlijke scheut van verveling en bitterheid dat zelfs de ziekenhuissfeer me niet meer bang maakte.

Op de gang realiseerde ik me dat Marina een seconde eerder geschreeuwd had:

‘Lazer dan maar op, miezerige zuiplap!’

Ik nam de bus naar de Karl Marxstraat. In de bus viel ik plotseling in slaap. Na een minuut werd ik met hoofdpijn wakker. Toen ik door de hal van de kraamkliniek liep zag ik mezelf even in de spiegel en wendde me af...

Een vrouw in een witte jas kwam me tegemoet.

– Hier is het verboden toegang voor onbevoegden, – zei ze, naar beneden wijzend.

– En daar voor bevoegden? – vroeg ik, naar boven wijzend.

De ziekenzuster bevroor van verwarring. Ik hield haar mijn perskaart voor. Liep naar boven naar de tweede etage. Halverwege de trap stonden vrouwen in plompe kamerjassen te roken.

– Waar vind ik de hoofdarts?

– Boven, tegenover de lift.

Tegenover de lift: dat wil zeggen een bescheiden mens. Tegenover de lift is er rumoer, slaan van deuren.

Ik ga naar binnen. Een Est van een jaar of zestig doet oefeningen voor een geopend bovenraampje.

Een Est herken ik onmiddellijk en feilloos. Ze hebben niets schreeuwerigs of exuberants. Onveranderlijk stropdas en vouw in de broek. Armetierige kinlijn en rustige oogopslag. En welke Rus zie je in z’n eentje oefeningen doen...

Ik stak hem mijn perskaart toe.

– Dokter Michkel Teppe. Gaat u zitten. Waarmee kan ik u van dienst zijn?

Ik leg uit. De dokter is niet verbaasd. Sowieso, wat de pers ook uitvreet, de gemiddelde lezer zal er nauwelijks van opkijken. Ze zijn alles gewend...

– Dat zal denk ik niet moeilijk zijn, – zegt Teppe. – De kliniek is immens.

– Krijgt u melding van iedere nieuwgeborene?

– Dat kan ik regelen.

Hij nam de hoorn op. Zei iets in het Ests. Richtte zich daarna tot mij:

– Bent u geïnteresseerd hoe een bevalling toegaat?

– God nee! Ik wil alleen de gegevens noteren, het kind bekijken en een praatje maken met de vader.

De dokter belde nogmaals. Zei weer wat in het Ests.

– Iemand is net aan het bevallen. Ik bel over een paar minuten weer. Ik hoop dat alles goed gaat. Een gezonde moeder... Zo’n dikke blondine, – zei de dokter afdwalend.

– En u, – vroeg ik, – bent u getrouwd?

– Natuurlijk.

– En kinderen?

– Een zoon.

– Vraagt u zich weleens af wat hem te wachten staat?

– Waarom zou ik me dat afvragen? Ik weet heel goed wat hem te wachten staat. Strafkamp met verzwaard regime staat hem te wachten. Ik heb zijn advocaat gesproken. Hij heeft al moeten tekenen...

Teppe sprak kalm en simpel. Alsof het om een positief alledaags voorval ging.

Ik liet mijn stem zakken en informeerde op vertrouwelijke, samenzweerdige toon:

– De zaak Soldatov?

– Wat? – vroeg de dokter niet-begrijpend.

– Uw zoon neemt deel aan de Estse Lente?

– Mijn zoon, – zei Teppe afgemeten, – is zwarthandelaar en dronkelap. En pas als hij achter tralies zit kan ik relatief gerust over hem zijn...

We zwegen.

– Ooit werkte ik als hulparts op de eilanden. Daarna vocht ik in het Estse legercorps. Ik heb een hoge positie bereikt. Ik weet niet waar hij het van heeft. Zijn moeder en ik zijn positieve mensen, maar hij is negatief...

– Misschien is het goed hem een keer te laten praten.

– Hem aanhoren is onmogelijk. Ik zeg: ‘Joera, waarom veracht je mij? Met hard werken heb ik alles bereikt. Ik had geen makkelijk leven. Nu heb ik een hoge positie. Waarom denk je dat ze mij, een bescheiden assisent-arts, tot hoofdarts hebben benoemd?..’ En hij antwoordt: ‘Omdat ze al jouw slimme collega’s hebben doodgeschoten...’ Alsof ik ze heb doodgeschoten...

De telefoon ging.

– Spreekt u mee... Uitstekend, – zei Teppe.

Daarna ging hij over op Ests. Het ging over centimeters en kilogrammen.

– Kijk aan, – zei hij. – Een bevalling in zaal negen. Vier punt twee en achtenvijftig centimeter. Wilt u kijken?

– Hoeft niet. Baby’s lijken allemaal op elkaar...

– Achternaam van de moeder is Okas. Chilja Okas. Geboren 1946. Werkzaam als roosteraar bij Punane Ret. Vader Magabtsja...

– Wat is Magabtsja?

– Een achternaam. Hij komt uit Ethiopië. Doet de zeevaartschool.

– Zwart?

– Ik zou zeggen chocoladebruin.

– Luister, – zeg ik, – dat is interessant. Dat gaat de richting op van internationalisme. Vriendschap der volkeren... Zijn ze officieel?

– Dat spreekt vanzelf. Hij schrijft haar elke dag briefjes. En ondertekent ze met ‘Je chocobonbon’.

– Kan ik even bellen?

– Gaat uw gang.

Ik bel de redactie. Toeronok komt aan de lijn.

– Ik luister... Met Toeronok.

– Genrich Frantsevitsj, er is zojuist een jongetje geboren.

– Wat? Wie is dit?

– Dovlatov. Uit de kraamkliniek. U had me opdracht gegeven...

– A ja, ik weet het weer...

– Er is dus een jongetje geboren. Groot, kerngezond... Achtenvijftig centimeter. Gewicht vier punt twee... Vader een Ethiopiër.

Er viel een zware stilte.

– Ik snap het niet, – zei Toeronok.

– Een Ethiopiër, geboren in Ethiopië, – leg ik uit. – Studeert hier... Marxist, – voeg ik er om een of andere reden aan toe.

– Bent u dronken? – vroeg Toeronok scherp.

– Hoezo dat?! Ik ben aan het werk.

– Aan het werk... Heeft dat u ooit weerhouden?! Wie heeft in december het rayonpartijcollectief ondergekotst?..

– Genrich Frantsevitsj, ik kan de lijn niet lang bezet houden... Er is dus een jongetje geboren. De vader is een met ons bevriende Ethiopiër.

– U bedoelt zwart?

– Chocoladebruin.

– Dat wil zeggen een neger?

– Natuurlijk.

– Wat is er natuurlijk hier?

– Volgens u is een Ethiopiër geen mens?

– Dovlatov, – zei Toeronok met een van kwelling gesmoorde stem, – Dovlatov, u vliegt eruit... Wegens pogingen het mooiste wat we hebben in diskrediet te brengen... Laat af met die klere-Ethiopiër! Wacht op een normaal – verstaat u mij? – een normaal mensenkind!..

– Best, – zeg ik, – ik vroeg het maar...

Uit de hoorn kwamen piepjes. Teppe keek me meelevend aan.

– Deze past niet, – zeg ik.

– Ik had direct al mijn twijfels, maar heb niets gezegd.

– Ach wat...

– Koffie?

Hij haalde een bruin potje uit de kast. Weer ging de telefoon. Teppe voerde een lang gesprek in het Ests. Blijkbaar over iets wat mij niet aanging. Ik wachtte het einde van het gesprek af en vroeg plompverloren:

– Mag ik achter het scherm een dutje doen?

– Natuurlijk, –zei Teppe zonder verbazing. – Wilt u gebruikmaken van mijn regenjas?

– Het gaat zo wel.

Ik deed mijn schoenen uit en ging liggen. Ik moest me concentreren. Anders zouden de contouren van de werkelijkheid hopeloos vervloeien. Ik zag mezelf ineens van ver weg, machteloos en absurd. Wie ben ik? Wat doe ik hier? Waarom lig ik achter een scherm te wachten op joost mag weten wat? En hoe belachelijk het leven zich plooit!..

Toen ik ontwaakte stond Teppe over me heen gebogen.

– Excuseer dat ik stoor... Zojuist is een kennis van u bevallen.

‘Marina!’ – dacht ik met enige mate van afgrijzen. (Iedereen weet dat je afgrijzen in nauwelijks onderscheidbare gradaties kan voelen.) Ik schudde de onzinnige gedachte af en vroeg:

– Hoezo een kennis?

– Een verslaggeefster van de jeugdkrant. Roemjantseva.

– A, Lena, de vrouw van Borja Stein. Klopt, die heb ik sinds mei niet gezien...

– Ze is vijf minuten geleden bevallen.

– Dat is interessant. De hoofdredacteur zal tevreden zijn. De vader van het kind is een bekende dichter in Tallinn. De moeder journalist. Beiden lid van de partij. Stein gaat een ballade schrijven voor de gelegenheid...

– Ik ben heel blij voor u.

Ik belde Stein.

– Dag, – zeg ik, – ik mag je feliciteren.

– Nog niet. Ik krijg woensdag uitslag.

– Wat voor uitslag?

– Of ik naar Zweden kan of niet. Het ontbreekt me aan reiservaring naar kaplanden, zeggen ze. Maar waar moet ik ervaring opdoen als ze me niet laten gaan?.. Ben jij weleens in een kapland geweest?

– Nee. Mij laten ze niet eens naar comlanden. Ik had een aanvraag voor Bulgarije...

– Ik was zelf een keer in Joegoslavië – dat is zo goed als een kap...

– Ik bel vanuit de kliniek. Je hebt een zoon gekregen.

– Brui je moer! – riep Stein, – brui je moer!..

Teppe overhandigde me een blaadje met krabbels.

– Lengte, – zeg ik, – zesenvijftig, gewicht drie punt negen. Lena maakt het goed.

– Brui je moer, – bleef Stein maar doorgaan. – Ik kom meteen. Met de taxi.

Nu moest ik de fotograaf bellen.

– Belt u, belt u vooral, – zei Teppe.

Ik belde Zjbankov. Lera nam op.

– Michaïl Aleksandrovitsj is niet lekker, – zei ze.

– Dronken of zo? – vraag ik.

– Straal. Heb jij hem volgegoten?

– Absoluut niet. Eigenlijk ben ik aan het werk.

– Oké. Sorry.

Ik bel Malkiël:

– Kom een foto nemen van een kindje voor het bevrijdingsnummer. Stein heeft een zoon gekregen. Dubbel honorarium tussen haakjes...

– En jij wil over dat kindje schrijven?

– Ja, en?

– Ja, en dat Stein een jood is. En voor elke jood is toestemming nodig. Je bent een fantastische naïeveling, Serzj.

– Ik heb over Kaplan geschreven en daar werd geen toestemming voor gevraagd.

– Zometeen kom je met Glikman. Kaplan is lid van het regiocomitébureau. Over hem is tweehonderd keer geschreven. Kaplan en Stein zijn niet vergelijkbaar...

– Ik vergelijk ook niet. Stein is veel sympathieker.

– Des te erger voor hem.

– Ik snap het. Bedankt voor de waarschuwing.

Ik zeg Teppe:

– Blijkbaar past Stein ook niet.

– Ik had al mijn twijfels.

– Wie heeft me dan gewekt, als ik vragen mag?

– Ik heb u gewekt. Maar ik had mijn twijfels.

– En nu?

– Er staat nog iemand op bevallen. Is misschien al bevallen. Ik bel meteen.

– Dan maak ik een ommetje.

Katten doolden over het mistroostige ziekenhuisparkje. De bladloze zwarte populieren kraakten schril. Een magere voorovergebogen jongen trok met veel gerammel een kar met een ton. In zijn fletsgewassen blauwe werkjas leek hij net een oud vrouwtje.

Stein kwam de hoek om gelopen.

– Gefeliciteerd dan.

– Bedankt, man, bedankt. Ik heb net een pakje voor Lenka afgegeven... Ik ben in een heel bijzondere stemming! Daar moet op gedronken worden.

‘Jaja, – denk ik, – drinken met jou... Treurigheid alom.’

Ik wilde hem niet teleurstellen. Ik ging hem niet vertellen dat zijn kind afgekeurd was. Maar Stein was al op de hoogte.

– Je verzamelt bevrijdingsmateriaal?

– Probeer.

– Wou je ons beroemd maken?

– Kijk, – zeg ik, – hier is een arbeiders-boerengezin nodig. En jullie zijn intellectuelen...

– Pech. Ik heb in de taxi al een gedicht geschreven. Het eindigt zo:

==

In mijnen, fabrieken, op velden,

Hoog in de planetenkring:

Vierhonderdduizend helden,

En onder hen jouw eersteling...

==

Ik zei:

– Hoezo eersteling? Je hebt een volwassen dochter.

– Uit mijn eerste huwelijk.

– Aha, – zeg ik, – dan kan het.

Stein dacht na en zei ineens:

– Antisemitisme bestaat dus echt?

– Het lijkt erop.

– Hoe kan dat bij ons? Bij ons in een land, zou je zeggen, waar...

Ik onderbrak hem:

– In een land waar de hoogste dooie nog niet begraven is... Waarvan zelfs de naam een leugen is...

– Volgens jou is alles een leugen!

– Een leugen mijn journalistiek en een leugen jouw miserabele rijmpjes! Waar heb jij ooit een Est in de kosmos gezien?

– Dat is een metafoor.

– Metafoor... De leugen heeft tientallen van dat soort ondergrondse schuilnamen!

– Het lijkt wel of jij alleen eerlijk bent. Maar wie schreef er een heel verhaal over de BAM-spoorweg? Wie hemelde de tsjekist Timofeëv op?

– Ik hou op met dit werk. Je zult zien, ik hou ermee op.

– Dan moet je anderen geen verwijten maken.

– Niet boos worden.

– Kut, nu is m’n humeur naar de klote... Het beste.

==

Teppe wachtte me bij de deur op.

– Ene Koezina op zaal zes is bevallen. Ziehier de gegevens. Zelf is ze Ests, vorkheftruckbestuurder. Echtgenoot: metaaldraaier op een scheepswerf, Russisch. Lid van de Communistische Partij. Het kind valt binnen de normen.

– Goddank, die lijkt te passen. Ik bel voor de zekerheid.

Toeronok zei:

– Uitstekende zaak. Spreek met ze af dat ze het kind Lembit noemen.

– Genrich Frantsevitsj, – smeekte ik, – wie noemt er zijn kind nu Lembit! Dat is totaal ouderwets. Folklore...

– Laat ze het doen. Wat kan het hun schelen?! Lembit klinkt goed, mannelijk en symbolisch... Dat springt eruit in het bevrijdingsnummer.

– Zou u uw kind Bova kunnen noemen? Of Mikoela?

– Geen demagogerie. U heeft een opdracht. Het materiaal moet woensdag klaar zijn. Als ze hem geen Lembit willen noemen, bied ze geld aan.

– Hoeveel?

– Een roebel of vijfentwintig. Ik laat een fotograaf komen. Hoe heet de pasgeborene van zijn achternaam?

– Koezin. Zaal zes.

– Lembit Koezin. Prachtig. Aan de slag.

Ik vroeg Teppe:

– Waar vind ik de vader?

– Daar. Hij zit onder de ramen op het gazon.

Ik liep naar beneden.

– Hallo, – zeg ik. – Bent u Koezin?

– Koezin, waarom niet? – zei hij. – Maar wat heb je eraan?

Kameraad Koezin was duidelijk in een filosofische stemming.

– Mag ik u feliciteren? – zeg ik. – Uw kind blijkt de 400.000ste inwoner van onze stad te zijn. Ik ben van de krant. Ik wil over uw gezin schrijven.

– Wat schrijven?

– Wel, over uw leven...

– Ach wat, we leven niet slecht... We werken zoals iedereen... We verbreden onze horizon... We worden gerespecteerd...

– We kunnen beter ergens anders heen om te praten.

– In de zin van er een nemen? – vroeg Koezin opverend.

Het was een lange vent met een granieten kin en de onschuldige wimpers van een jochie. Kwiek stond hij op van het gazon en sloeg zijn knieën af.

We gingen naar het Kosmos, zetten ons aan het raam. De zaal moest nog volstromen.

– Geld heb ik acht roebel, – zei Koezin, – plus een fles levensgif.

Uit zijn aktetas haalde hij een fles Cubaanse rum. Verborg die achter het overgordijn.

– Zullen we voor de goede orde driehonderd gram nemen?

– En bier, – zeg ik, – als het koud staat...

We bestelden driehonderd gram wodka, twee slaatjes en de man een gehaktbal.

– Gerookte snijworst erbij? – vroeg de ober.

– Doe geen moeite! – reageerde Koezin.

De zaal was rustig. Op een verhoging hadden vier muzikanten plaatsgenomen. Vleugel, gitaar, contrabas en drumstel. Op de eiken muziekstandaards prijkten lieren van blik.

De gitarist wreef tersluiks met een zakdoek zijn schoenen op. Liep toen naar de microfoon en kondigde aan:

– Op verzoek van onze maatjes, net terug uit het kuuroord Azalemma...

Hij liet een veelbetekenende pauze vallen.

– ... brengen wij u de lyrische kraker Regendruppels op je smoelwerk!..

Een onvoorstelbaar kabaal brak los, versterkt door de luidsprekers. De muzikanten schreeuwden iets in koor.

– Weet je wat dat is, Azalemma? – vroeg Koezin opgevrolijkt. – Grootste kamp van Estland. Correctieve strafkolonie, doorgangskamp, barakken verzwaard regime... Daar ga je!

Hij hief zijn glas.

– Op jou! Op je zoon!

– Op onze ontmoeting! En dat het niet de laatste is...

Twee stellen dansten afwezig tussen de tafeltjes. De obers in hun zwart-wit uniform deden aan pinguïns denken.

– Nog een?

We dronken er nog een.

Koezin nam een vluchtig hapje en begon:

– Hoe het met ons gegaan is – je reinste theater. Ik zat op de scheepswerf, woonde alleen. Leerde dus een mokkeltje kennen, ook alleen. Lelijk wil ik niet zeggen. Bedachtzaam. Ze begon langs te komen, type wassen, strijken... Met Pasen gingen we hokken... Ik lieg, met Maria-Voorspraak... Anders is het na je werk – vacuüm... En hoeveel kun je zuipen?.. Zo leefden we een jaar ongeveer... Maar hoe ze zwanger is geraakt, geen idee... Ze lag er altijd bij als een kabeljauw. Ik zeg: ‘Slaap je misschien?’ – ‘Nee, zegt ze, ik hoor alles.’ – ‘Veel pit, zeg ik, heb je niet.’ En zij: ‘Het licht in de keuken brandt nog steeds...’ – ‘Hoe kom je daar nu weer op?’ – ‘Ik hoor de meter draaien...’ – ‘Daar kun jij wat van leren,’ zeg ik. Zo leefden we ongeveer een jaar...

Koezin pakte de fles rum van achter de gordijnen, hield hem uitnodigend schuin. We dronken er nog een.

De gitarist trok zijn jasje strak en riep:

– Op verzoek van Tolik B., daar bij de deur, brengen wij...

Pauze. Daarna, met nog meer nadruk:

– ... brengen wij u de lyrische kraker Met welk gif heb je mij volgegoten?..

– Ben jij getrouwd? – vroeg Koezin geïnteresseerd.

– Was.

– En nu?

– Nu niet, lijkt.

– Kinderen?

– Jep.

– Veel?

– Veel... Een dochter.

– Misschien komt het nog goed?

– Niet aannemelijk.

– Voor de kinderen vind ik het erg. Die kunnen er niks aan doen... Persoonlijk noem ik ze de bloemen van je leven... Nog eentje bestellen?

– Vooruit.

– Met bier...

– Allicht...

Ik wist, nog drie glaasjes en met werken was het gedaan. In dat opzicht is het goed om ’s ochtends te drinken. Je zuipt, en hebt de hele dag vrij...

– Luister, – zeg ik, – noem je zoon Lembit.

– Waarom Lembit? – vroeg Koezin verwonderd. – We wilden hem Volodja noemen. Wat is dat, Lembit?

– Lembit is een naam.

– En Volodja niet?

– Lembit is uit de folklore.

– Hoe bedoel je folklore?

– De kunst van het volk.

– Wat moet ik met de kunst van het volk?! Mijn eigenhandige zoon wil ik Volodja noemen... Die strontbig een naam geven trouwens is best een probleem. Mij hebben ze Grisja genoemd, en het resultaat? Wat is er van me geworden? Een drankorgel... Zo hadden ze me gelijk moeten noemen – Drankorgel... Door?

We dronken, nu al zonder erbij te eten.

– Je noemt hem Volodja, – oreerde Koezin, – maar wat krijg je, een lamlul. Veel hangt natuurlijk af van de opvoeding...

– Luister, – zeg ik, – noem hem tijdelijk Lembit. Mijn baas heeft er pegels voor beloofd. En over een maand, als jullie hem gaan aangeven, noem je hem anders...

– Hoeveel? – vroeg Koezin geïnteresseerd.

– Vijfentwintig roebel.

– Twee halveliters en wat te eten. Tenminste, in de kroeg...

– Minimaal. Wacht, ik ga bellen...

Ik liep naar beneden, naar een telefoonautomaat. Belde het kantoor. De redacteur bleek op zijn plek.

– Genrich Frantsevitsj! Alles o’kay! Papa is een Rus, de moeder is Ests. Allebei van de werf...

– Uw stem klinkt vreemd, – zei Toeronok.

– Dat is de automaat... Genrich Frantsevitsj, laat onmiddellijk Hubert komen met het geld.

– Wat voor geld?

– Voor de stimulans. Dat ze het kind Lembit noemen... De vader gaat akkoord met vijfentwintig roebel. Anders, zegt ie, noem ik hem Adolf...

– Dovlatov, u bent dronken! – zei Toeronok.

– Geenszins.

– Nu goed, we gaan het regelen. Het materiaal moet woensdag klaar zijn. Hubert vertrekt over vijf minuten. Wacht hem op het Raadhuisplein op. Hij zal u de sleutel geven...

– Sleutel?

– Ja. De symbolische sleutel. De sleutel tot het geluk. U overhandigt hem aan de vader... In een passende omgeving... De sleutel kost drie tachtig. Dat bedrag trek ik van de vijfentwintig af.

– Dat is niet eerlijk, – zei ik.

De redacteur had opgehangen.

Ik liep naar boven. Koezin lag te meuren met zijn hoofd op het tafelkleed. Onder zijn wang stak een schoteltje brood omhoog.

Ik pakte Koezin bij zijn schouder.

– Hallo, – zei ik, – wakker worden! Hubert verwacht ons...

– Wat?! – vroeg hij geschrokken. – Hubert? En jij zei Lembit.

– Lembit is iets anders. Lembit is je zoon. Tijdelijk...

– Ja, ik heb een zoon gekregen...

– Die Lembit heet.

– Eerst Lembit en dan Volodja.

– En Hubert komt ons geld brengen.

– Geld heb ik, – zei Koezin, – acht roebel.

– We moeten afrekenen. Waar is de ober?

– Hé! Gerookte snijworst, waar zit je? – riep Koezin.

De ober verscheen met bedrukt opeengeperste lippen.

– Eén bord is stuk, – verklaarde hij.

– Klopt, – zei Koezin. – Ik klapte met m’n smoel op tafel. Krak!

Timide haalde hij wat scherven uit zijn binnenzak.

– En op de wc is het ernaast gegaan, – vervolgde de ober. – Dat moet preciezer kunnen...

– Sodemieter op! – zei Koezin plotseling boos. – Hoor je? Of ik zal je vleesklak politoeren!

– Onder werktijd raad ik het af. U kunt ervoor in de gevangenis komen.

Ik stak de ober geld toe.

– Het spijt me, – zeg ik. – Mijn vriend heeft net een zoon gekregen. Hij is wat emotioneel.

– Zuip wat je wil, maar gedraag je dan ook beschaafd, – zei de ober toegeeflijk.

We betaalden en liepen de regen in. Huberts auto stond bij het raadhuis. Hij toeterde en sloeg de autodeur open. We stapten in.

– Hier is het geld, – zei Hubert. – De hoofdredacteur is bang dat je het gaat verzuipen...

In het donker pakte ik wat briefjes en kleingeld aan...

Hubert overhandigde me een zware doos.

– En dat is?

– ‘Souvenir uit Pskov’.

Ik opende de doos. Erin lag een geanodiseerde sleutel formaat kleine balalaika.

– A! – zeg ik. – De sleutel tot het geluk!

Ik deed het portier open en mikte de sleutel in een urn. Daarna zei ik tegen Hubert:

– Kom, gaan we drinken.

– Ik ben met de auto.

– Laat de auto staan en kom mee.

– Ik moet de redacteur nog thuisbrengen.

– Die komt er zelf wel, de vette barg...

– Ze hebben me een woning beloofd, snap je. Als het niet die woning was...

– Kom bij mij wonen, – zei Koezin, – dan stuur ik m’n wijf naar het dorp. Naar Oesocha, onder Pskov. Daar hebben ze sinds de zomer geen margarine gezien.

– Jongens, ik moet ervandoor, – zei Hubert...

Wij liepen de regen weer in. De ruiten van restaurant Astoria blikkerden uitnodigend. Voor de toegangsdeuren belichtte een straatlantaarn in het duister een veelkleurige plas...

Heeft het zin om in detail te vertellen wat er verder gebeurde? Hoe mijn metgezel het podium beklom en brulde: ‘Ze hebben Rusland verkwanseld!..’ En toen de portier zo’n ram gaf dat zijn pet het berghok in rolde... En hoe we toen naar de militie zijn gebracht... En hoe we dankzij mijn perskaart zijn bevrijd... En hoe ik mijn blocnote met aantekeningen verloor... En daarna Koezin zelf...

==

Ik werd wakker bij Marina, middenin de nacht. Een bleke schemer vulde de kamer. De wekker tikte onverdraaglijk hol. Het rook naar brandspiritus en natte kleren.

Ik bevoelde een opzwellende schram bij mijn slaap.

Marina zat naast me, droevig, met ingevallen gezicht. Zachtjes aaide ze over mijn hoofd. Aaide en herhaalde:

– Arm kereltje... Arm kereltje... Arm kereltje...

Tegen wie heeft ze het, denk ik, tegen wie?..

==

==

1 Verzinsel van de auteur. Goethe schreef dit niet.

Compromis zes

(Tallinnse Avondbode, wekelijks radioprogramma, maart 1976)

==

... 13.30. ONTMOETING MET EEN INTERESSANT MENS. Vladimir Merkin. Economie morgen.

In een radioportret van L. Agapova en S. Dovlatov maakt u kennis met doctorandus in de economie Vladimir Grigoriëvitsj Merkin. U hoort zijn enthousiast en fascinererend relaas over de economische vooruitgang van de USSR en over de onafwendbare financiële crisis van het huidige Westen. In de pauze: nieuws en ‘Muzikaal Intermezzo’.

==

Vier jaar later zal op het gezicht van journaliste Agapova een diep litteken verschijnen als gevolg van een klap met een metalen tekenhaak. Met een dolzinnige kreet wordt ze besprongen door amateur-bouwmeester Degtjarenko, hoofdpersoon in een aflevering die de ether niet zal halen van het sociaal-politieke radioprogramma Klaarheid. Zes weken voor dit schandalige tafereel hoort de journaliste voor het eerst van het Coöperato Mobile-project en zijn geniale schepper, een ongeschoolde arbeider uit een van Tallinns fabrieken. Agapova gaat een portret maken voor de rubriek Ontmoeting met een interessant mens. De afdeling techniek wil bouwtekeningen zien. Eén enkel moment houdt de deskundige Tsjoebarov met zijn verzorgde handen twee smerige dunne kopietjes op en opinieert:

– Origineel! Hoogst origineel!

De journaliste roept opgelucht en trots:

– Hij heeft maar vier jaar op school gezeten!

– En u hoeveel? – vraagt de deskundige met een vies gezicht. – Weet u wat dit is?

– Een coöperato mobile. Een verplaatsbaar huis. De woning van de toekomst...

– Het is een wagon, – onderbreekt Tsjoebarov, – een doodgewone wagon. En uw Le Corbusier dient onmiddellijk gehospitaliseerd te worden.

De uitzending wordt ter plekke afgeblazen. De even hoop gegeven Degtjarenko geeft Lida met een metalen tekenhaak een klap op haar hoofd. De carrière van de freelance medewerkster van het Tallinnse radiostation wordt voor lange tijd onderbroken... Dit alles grijpt vier jaar later plaats. Intussen volgen we haar op pad naar de tramhalte.

Daarvoor hadden we een sombere ochtend, en daarvoor – de nacht. Een slaperige duif scharrelt over de daklijst, krassend op het zink. Daarna: de wekker, verkilde sloffen, gedrang bij de wc, thee, kromgetrokken zweetkaas, het gonzen van een scheerapparaat – echtgenoot haast zich naar het werk. Dochter: ‘Ik had je gezegd van mijn kamerjas af te blijven!’... En ten slotte: de kou van de onverschillige straten, wind, zinkkleurige plassen, maltezer hondjes in de groenvoorziening, het rammelen van de tram...

Ik probeer haar te schetsen. Hoewel Agapova’s buitenkant niet wezenlijk van belang is.

Rubber importlaarzen. Zware bruine rok die haar loop niet accentueert. Synthetisch jek met rits – knisperend. Uniformpet, lichtblauw van boven, van het Tallinns Polytechnisch Instituut. Vastberaden gezicht, steevast verkleumd. Geen spoor van make-up. Een ontbrekende tand aan het randje van haar lach. Verwondering spreekt alleen uit de ogen; de wenkbrauwen zijn onbeweeglijk als het lint van de finishlijn...

We volgen onze hoofdpersoon. De tramhalte...

... Kijk hoe goed die jonge meiden gekleed zijn. Jasje een prul, maar niet van ons. In plaats van knopen een soort dennenappeltjes... Maar ziet er goed uit... Of die in dienstuniform... Korenbloemen op d’r achterwerk... En die fiere tred, precies Lollobrigida... Van de zomer zag ik een meisje op blote voeten... Niet dronken, expres blootsvoets... Middenin de stad... Te lopen paraderen... Toch, bij mij is ook alles import, uit de volksrepublieken. Maar het is geen gezicht... En zij, waar halen zij het? Gaan ze met buitenlanders? Schande!.. Toch, ziet er goed uit...

Moeizaam schuiven de tramdeuren open. Een korte martelende stormloop. Een brede soldatenrug verspert haar de weg. Haar wang schuurt tegen het ruwe verstikkende textiel... Ze grijpt de stang. Het leven flitst voorbij in de vernikkelde buis...

– Laat dat kopeekje eruit...

Lida houdt zich in evenwicht boven de metalen bak van de kassa.

– Loop nou eens door, dat staat daar maar als niet van hier...

Hoofdzaak, je niet opwinden, met humor beantwoorden. Spitsuur, wat wil je. Hoofdzaak nu – een bron van positieve emoties vinden. Daar staat iemand voor een oud vrouwtje op. Een student bladert door zijn uittreksels. Zelfs die soldaat heeft een fatsoenlijk gezicht...

Dan opnieuw: straat, auto’s, mensen, de aangenaam prikkelende onverschilligheid van mensen en auto’s. Dan – een vestibule, een brede marmeren trap, versleten lopers... Een bordje: Afdeling Propaganda.

Lida klopte en ging naar binnen. Iedereen was vreselijk blij haar te zien. Koelesjov debiteerde zijn gebruikelijke flauwiteiten. Verotsjka Kotova glimlachte zonder op te kijken. Zjenja Tjoerin hielp haar uit haar jas.

Moralevitsj vroeg:

– Heb je donderdag geluisterd? Zelfs Joerna was over je te spreken.

– Echt?!

Valja Tsjmoetov, chronische pechvogel, stond erbij te roken. Tsjmoetov was acteur. Hij had een natuurlijke gave: een fraaie diepe stem met een prachtig timbre. Hij werkte als presentator. Zes maanden geleden overkwam hem een ramp. Tsjmoetov moest de ochtenduitzending aankondigen, die live werd uitgezonden. Hij moest maar een paar woorden zeggen: ‘Beste radioluisteraars! Hier ons wekelijks programma Gegroet, kameraden!’ Dat was het. Verder: muziek en geluidsband – en Tsjmoetov beurt zijn elf roebel.

Tsjmoetov ging de cabine binnen. Nam plaats. Trok de microfoon naar zich toe. Herhaalde in stilte zijn tekst. Sloeg zijn manchetten om zodat de knopen niet op het blad zouden tikken. Hij wachtte tot het lampje brandde – Uitzending. Na de vorige dag was het hem ellendig te moede. Het lampje brandt niet.

– Beste radioluisteraars! – zei Tsjmoetov nadenkend.

Moeizaam rolde zijn door portwijn geblakerde tong. Het lampje brandt niet.

– Beste radioluisteraars, – herhaalt Tsjmoetov. – Jezus, kut... Beste radioluisteraars... Ja, ik had me gisteren niet strontlazerus moeten zuipen...

Het lampje brandt niet. Later bleek dat het doorgebrand was... Dat gebeurt eens in de honderd jaar...

– Hier ons wekelijks programma, – repeteerde Tsjmoetov. Godvertering, krijg de pest ook, ik stop...

Achter het glas schoot de vertrokken fysionomie van de eindredacteur omhoog. Tsjmoetov verstijfde. De deur vloog open. De heftig tegenstribbelende presentator werd de trap af gesmeten. De bezweringen van zijn dubbele tong waren de hele wereld over gegaan. De acteur werd ontslagen... Maar daarmee was het verhaal niet af.

Tsjmoetov vertrok naar Pskov. Werd daar radiopresentator. Dagelijks was er een locaal programma van anderhalf uur. De rest werd gevuld door Moskou en Leningrad. Tsjmoetov was in zijn nopjes. Hij gold als een hoofdstedelijk radiomeester.

Op een keer had hij uitzending. Opeens ging de deur piepend open. Er kwam een grote bruine hond binnen. (Van wie? Waarvandaan?) Tsjmoetov aaide hem voorzichtig. De hond legde zijn oren plat en kneep zijn ogen dicht. Zijn neus glom als een miniatuur bokshandschoentje.

– Dorpsarbeiders berichten... – las Tsjmoetov.

En hier blafte de hond onverwacht. Misschien van geluk. Met aaien was hij in zijn leven duidelijk niet verwend.

– Dorpsarbeiders berichten... Waf! Waf! Waf!

Tsjmoetov werd weer ontslagen. Ditmaal voorgoed en overal. Toen hij over de hond vertelde, werd hij niet geloofd. Ze concludeerden dat hij met z’n dronken kop zelf had geblaft.

Tsjmoetov vertrok naar Leningrad. Zat hele dagen in de radiostudio. Wachtte zijn kans af...

Een pechvogel wordt alom gemeden. Lida glimlachte naar hem.

Agapova werkte al lang voor de afdeling propaganda. Iedereen hield van haar. En nu knikte de afdelingschef Nina Ignatiëvna haar lief toe:

– Lidotsjka, komt u even bij mij.

In haar werkkamer: stilte, een gepolitoerde tafel, ontelbare vulpennen. In de kasten flonkerden souvenirs en ruggen van encyclopedieën achter het glas. In haar bureaula had Nina Ignatiëvna lippenstift, een spiegeltje en mascara. En sowieso prettig – een interessante jonge vrouw in zo’n ernstige werkkamer...

– Lidotsjka, ik wil u een nieuwe rubriek aanbieden. Ontmoeting met een interessant mens. En het hoeft niet per se een geleerde of een kosmonaut te zijn. Het speelveld is exceptioneel breed. Een eerzame hobby, een plotse fascinatie, een of ander detail in iemands leven. Zeg, een onopvallende hoge functionaris, chef boekhouding die in het geheim... ik weet niet... wat je maar wil... er komt niets bij me op... die in het geheim, zeg...

– Kinderen misbruikt, – zei Lida behulpzaam.

– Ik had iets anders op het oog. Die in het geheim, zeg...

– Sanskriet leert...

– Iets in die geest. Alleen zinvoller in sociaal opzicht. Zeg, een politieagent die iemand helpt een dierbare op te sporen...

– Daar is een film over.

– Ik kan u niets concreets voorstellen. Er moet over nagedacht worden. Hier bijvoorbeeld. In de Kalev-fabriek hebben ze de film Eenzame vrouw opgenomen. U weet nog wel, met Doronina. Nu blijkt dat een jochie dat er ook in meespeelde hoofd van een van de werkplaatsen is geworden.

– Een leuk onderwerp, – zei Lida. – Het raakt me.

– Het onderwerp is al gebruikt door Arvid Kisk. Ik doel op het principe. U moet zelf iets bedenken. Zeg, een oude generaal moet geopereerd worden. En de chirurg blijkt zijn vroegere ordonnans...

– Hoe heet hij? – vroeg Lida.

– Wie?

– Hoe heet de generaal? Of de ordonnans?

– Ik bedoel bij wijze van spreken... Hoofdzaak is het onverwachte, mysterieuze, toevallige... De facettenrijkdom van het leven... Van buiten het een, en van binnen wat anders...

– Dat is bij veel mensen zo, – zuchtte Lida.

– Kortom, aan de slag, – zei Nina Ignatiëvna met nauwelijks merkbare ergernis.

Lidotsjka verliet de werkkamer.

Interessante mensen had ze van jongsaf aan om zich heen gehad. Haar vader kende Ehrenburg. De tekenleraar op school ging door voor miskend genie. Verder had een bandiet haar ooit het hof gemaakt en zelfs gedichten voor haar geschreven. Je stond versteld van de eigenaardigheden van de professoren op het instituut. Een had altijd zijn gulp open. Haar eigen man is een interessant mens: leidinggevend econoom maar schrijft met fouten. Haar dochter is een mysterie – doet nooit een mond open. De laatste tijd zozeer dat Lida zich afvroeg of ze in verwachting was... De monteur van het huiscomité die ze een keer hadden laten komen bleek misschien wel voor moord te hebben gezeten. Kortom, alle mensen zijn interessant, welbeschouwd...

Lidotsjka was opgeleid tot arts-hygiëniste. Allereerst nam ze haar jaargenoten door. Pavinski, Rozjin, Jankelevitsj, Feofanov... Misjsjenko deed een of andere sport, meende ze. Levin was de wetenschap in gegaan... Levin, Borka Levin, professor, slimme jongen, doctor... Ze zeggen dat hij in Frankrijk is geweest...

Agapova pakte haar blocnote en schreef op een lege bladzijde: Levin.

Ze begon de kennissen van haar man door te nemen. Ook interessante mensen natuurlijk. Economen. Neem Kalinin die beweert dat werkloosheid een stimulus is voor de vooruitgang. Nu weet iedereen dat ze je toch niet ontslaan. En als ze je ontslaan is het geen ramp. Je steekt de weg over en neemt een baantje in de naburige fabriek. Dat is een vrijbrief voor werkverzuim, voor misbruik... Kalinin past waarschijnlijk niet. Die is te progressief... En Merkin helemaal. Vragen ze hem: wat helpt de economie er snel weer bovenop? – dan antwoordt hij: oorlog. Oorlog en alleen oorlog. Oorlog is discipline, groei van het bewustzijn. Oorlog zuivert alle gebreken. Volgens mij past Merkin ook niet... Maar had een bevriende journaliste niet onlangs een filoloog mee langsgenomen?.. Of misschien zelfs vertaler. Die zegt dat hij in dienst kampbewaker was... Gruwelijke verhalen had die... Geen Russische naam – Alichanov. Ongetwijfeld een interessant mens...

Dus naast Levin verschijnt Alichanov in haar blocnote.

Een derde kandidaat zou niet slecht zijn. En hier herinnerde Lida zich dat de buren een familielid uit Porchov te logeren hebben. Of een kennis. Zoiets zei Milka Osinskaja op de binnenplaats. Er was iets raadselachtigs aan zijn levensloop. Of slachtoffer van de onderdrukking, of andersom... Een chef uit de provincie – dat is nieuwsgierigmakend. Daar kon ze misschien een originele draai aan geven. ‘Er is geen geografisch provincialisme, er is alleen mentaal provincialisme...’

Dus naast Alichanov en Levin kwam een vraagteken te staan. En tussen haakjes: familie van Milka O.

Als reserve kon dan nog de belezen huismeester. Fan van Simenon. Al lag Lida met hem overhoop vanwege de eeuwig uitpuilende afvalcontainers... Maar goed... Aan het werk!..

– Tot weerziens, Verotsjka, jongens!

– Niet verdwijnen, Agapova!..

Ze belde Borka Levin in de kliniek. Hij wist nog wie ze was, verheugde zich. Ze spraken af om één uur.

De voormalige kampbewaker bleek thuis te zijn.

– Komt u langs, – zei hij, – en koop indien mogelijk onderweg drie flesjes bier. Ik betaal u meteen terug.

Lida ging bij de Gastronom in de Karjastraat langs, kocht bier. Woonblokken in een nieuwbouwwijk: van de ene opgang naar de andere was het een kilometer.

Alichanov wachtte haar in de deuropening op. Het was een reusachtige jonge kerel met laag voorhoofd en slappe kin. In zijn ogen glom iets vals napolitaans. Hij begon een verwarde ongrammaticale declamatie die hij niet afmaakte:

– Waaraan dank ik, Lidotsjka, deze voorspoedige bries, welks... welks... Hebt u bier meegebracht? Goed zo. Doe uw jas uit. Het is bij mij een ongelofelijke rotzooi.

De kamer bood een jammerlijke aanblik. Sofa bestrooid met papieren en as. Tafel verborgen onder een gebergte boeken. Het zwarte karkas van een vooroorlogse typmachine. Een soort roestig kromzwaard aan de muur. Ongewassen vaat en purperrood bezinksel in de wijnglazen. Fletse moten haring op een gescheurde krant...

– Kom. Hier is het min of meer schoon.

De bewaker opende bier.

– Mja, het is kleurrijk bij u, – zei Lida. – En dan ben ik nog hygiëniste ook.

– Ik ben ooit wegens onhygiënische toestanden voor een kameradengericht gedaagd.

– Hoe is het afgelopen?

– Niet. Ik heb het op mijn opstandige karakter gegooid. Ik ben dichter, zei ik, yogi, boeddhist, ik leef in stront... Bier?

– Ik drink niet.

– Hier is het geld. Eén roebel elf.

– Wat een onzin, – zei Lida.

– Nee, excuus, – protesteerde Alichanov luid.

Lida stopte het handjevol kleingeld in haar zak. Vakkundig sloeg de bewaker het flesje achterover.

– Daar was ik echt aan toe, – zei hij haar vertrouwelijk. Waarna hij nogmaals, met een stormloop dit keer, de onhandelbare zin probeerde te bedwingen: – Waaraan dank ik, als ik vragen mag, dit onverwachte genoegen, welks...

– U bent filoloog? – vroeg Agapova.

– Om precies te zijn linguïst. Ik bestudeer het fonetische probleem van de letter sjsj...

– Is er zo’n probleem?

– Een van de heikelste... Luister, wat mag het wezen? Waaraan dank ik het onverwachte genoegen u te aanschouwen?..

De bewaker dronk het tweede flesje.

– Wij bereiden een radiouitzending voor, Een ontmoeting met een interessant mens. We zoeken een hoofdpersoon met een originele biografie. U bent filoloog. Om precies te zijn linguïst. Voormalig bewaker. Iemand met een facetrijk leven... Heeft u een facetrijk leven?

– De laatste tijd ja, – antwoordde de bewaker direct.

– Vertelt u wat meer over uw filologische onderzoekingen. Liefst in toegankelijke vorm.

– Ik geef u beter mijn referaat. Ik ben er met mijn hoofd niet helemaal bij. Hier ligt het ergens. Ik vind het zo...

Alichanov vloog naar de papieren stratificaties.

– Een andere keer, – kalmeerde Lida hem. – Wij gaan elkaar vast nog een keer zien. Dit is ons voorgesprek. Ik wil u wat vragen. U was bewaker. Is dat gevaarlijk, riskant?

Alichanov dacht met tegenzin na.

– Er waren risico’s natuurlijk. We dronken een hoop wodka. Aftershave waren we niet vies van. Dat slaat op je hart.

– Ik bedoel met de gevangenen. Dat zijn toch verschrikkelijke mensen. Voor wie niets heilig is...

– Mensen als mensen, – zei Alichanov, die het derde flesje opende.

– Ik heb er veel over gelezen. Het is een aparte wereld... Met zijn eigen wetten... Je moet dapper zijn... Bent u een dapper mens?

Alichanov raakte compleet van streek.

– Ljoeba, – zei hij.

– Lida.

– Lida! – schreeuwde Alichanov bijna. – Ik ga nu voor zes roebel zorgen... Ik heb humane buren. We halen een halve liter en witte wijn. Ik ben er met mijn hoofd niet helemaal bij.

– Ik drink niet. Bent u een dapper mens?

– Weet ik niet. Vroeger kon ik twee liter op. Maar nu ben ik na zevenhonderd gram al kachel. De leeftijd...

– U begrijpt me niet. Ik heb een origineel iemand nodig, een interessante persoonlijkheid. U bent filoloog, een sensitief individu. En vroeger was u bewaker. Elke dag liep u risico. Een kwetsbare inborst gaat heel vaak samen met fysieke grofheid...

– Wanneer ben ik grof tegen u geweest?

– Niet tegen mij. U hebt gevangenen bewaakt...

– We bewaakten meer onszelf.

– Hoe komt u aan dat litteken? Komkom, geen valse bescheidenheid...

– Dat is geen litteken, – riep Alichanov uit, – dat is een steenpuist. Die heb ik opengekrabd... Het spijt me...

– Toch wil ik weten, hoe hebt u het Noorden ondergaan? Figuurlijk gesproken: waarover zweeg de toendra?

– Wat?

– Waarover zweeg de toendra?

– Lida! – riep Alichanov wild, – ik kan niet meer! Ik ben niet geschikt voor uw radiouitzending! Ik heb me gisteren bezopen! Ik heb schulden en alimentatie! Mijn naam is genoemd op de Deutsche Welle! Ik ben in zeker opzicht een dissident! Ze gaan u op straat zetten... Laat me gaan...

Lida draaide het dopje op haar vulpen.

– Jammer, – zei ze. – Het is interessant materiaal. Ik wens u het beste. Ik bel u nog. Zoekt u intussen uw referaat...

De bewaker stond er krachteloos en pips bij.

– Wacht even, – zei hij, – ik ga er ook uit. Ik heb humane buren...

In het portaal namen ze afscheid. Lida liep naar beneden. Alichanov vloog naar de derde verdieping...

==

Levin omhelsde haar en nam haar lang op.

– Jawel, – zei hij, – de jaren, de jaren verstrijken...

– Ben ik oud geworden?

– Hoe zal ik het zeggen... Je hebt vorm gekregen..

– En jij verloren. Zonde. Is Galina thuis?

– Ze heeft op school een vergadering. Ons schoffie wordt groot... Je vindt me dik geworden, zeg je? Mijn vrouw raadt me aan: ‘Je moet rennen ’s ochtends.’ Dan zeg ik: ‘Als ik ren kom ik niet meer terug...’ Koffie? Doe je spullen uit...

– Na u, dokter, – herinnerde Lida zich een oude mop.

Ze gingen de woonkamer in. Schemerlamp met doorgeschroeide kap. Buitenlandse tijdschriften op de vensterbank.

– Het is gezellig bij jou, – zei Lida. – Nieuwe appartementen zijn meestal vreselijk ingericht. Alles glimt, overal kristal...

– Kristal heb ik ook, – snoefde Levin.

– Waar?

– Bij de lommerd.

– Ben je nog steeds met carcinogenen bezig?

– Nog steeds.

– Vertel.

– Moment, ik zet water op.

– Ik wacht...

Lida pakte haar blocnote, vulpen en BT-sigaretten.

Levin kwam terug. Ze rookten.

– Je was in Frankrijk?

– Twee weken.

– Hoe was het?

– Oké.

– Iets concreter?

– Arbeidslievend volk, reactionaire bourgeoisie, economische crisis, verpauperde massa’s...

– Praat als een mens, jij. Zijn de Fransen ons welgezind?

– Joost mag het weten. Iedereen heeft een goed humeur.

– En wat betreft welwaart? Vond je de Françaises leuk?

– De welvaart is oké. Het eten was goed. Ik had categorie drie. Wijn, piepkuikens, koffie, slagroom... De meisjes zijn fantastisch. Of liever gezegd, of oerlelijk of wonderschoon. Kwestie van make-up, denk ik. Make-up accentueert de kwaliteiten en onderstreept de tekortkomingen... Ze gedragen zich los en natuurlijk. Ze hebben van die synthetische lange witte jassen, met decolleté...

– Hoezo lange witte jassen? Heb je in het ziekenhuis gewerkt?

– Ik heb niet gewerkt. In Nice kreeg ik buikloop. Eén dag pierewaaien en daarna bed houden.

– Dus je hebt praktisch niets van Frankrijk gezien?

– Hoezo? We hadden kleurentv.

– Je bent wel een pechvogel.

– Maar intussen wel uitgerust.

– Heb je iets interessants mee teruggenomen? Souvenirs, kleren?

Levin veerde op.

– Luister, – zei hij, – ik heb iets unieks mee teruggenomen. Maar niet preuts reageren. Je bent toch arts. Wacht, ik pak het. Ik stop het weg voor Vovka.

– Waar heb je het over?

– Lida, ik heb een pik mee teruggenomen. Een rubber pik, het fijnste vakwerk. Echt. Waar is hij gebleven? Galka heeft hem zeker ergens anders gelegd...

– Wat doe je ermee?

– Hoezo? Het is een kunstwerk. Ik zweer het. En Galka is er ook blij mee.

– Hoe is hij door de douane gekomen?

– Ik heb hem toch niet open en bloot meegesjouwd, ik had hem verstopt.

– Waar verstopt? Het is niet bepaald een speld...

– Ik heb het een dame van ons lab gevraagd. Vrouwen worden minder streng gefouilleerd. En ze hebben meer mogelijkheden. Hun fysiologie is... verborgener...

– Je bent net een kind. Laten we ter zake komen.

– Ik haal koffie.

Op tafel verschenen bonbons, wafels en een citroen.

– Wil je gecondenseerde melk?

– Nee. Vertel.

– Wat vertellen? Ik maak modellen van chemische reacties. Ooit deed ik onderzoek naar de carcinogenese van asbeststof...

– Is kanker eigenlijk te genezen?

– Huidkanker wel.

– En maagkanker bijvoorbeeld?

– Lidotsjka, het is wat dat betreft een grote chaos. Een milligran carcinogeen kan een paard vellen. Een volwassen mens heeft op zijn vinger genoeg van diezelfde carcinogenen om een hele kudde te vergiftigen. Ik zit hier en rook – en toch leef ik... Rook op zijn beurt is ook weer... Niet opschrijven hoor. Kanker ligt heel gevoelig. Ze gaan je uitzending verbieden.

– Dat denk ik niet.

– Kom, leer mij journalisten kennen! Vraag liever een internist, die zitten gebakken. Die halen elke maand hun socialistische verplichting... Bel anders je kantoor om toestemming.

Agapova belde Nina Ignatiëvna. Die schrok.

– Lidotsjka, kanker is al te treurig. Het roept negatieve emoties op. Wordt geassocieerd met een zekere roman. We verwachten iets lichts...

– Kanker is hét probleem.

– Lidotsjka, niet eigenwijs zijn. Er is een stilzwijgende instructie.

– Goed dan, – zuchtte Lida, – neem me niet kwalijk...

– Waar ga je heen? – vroeg Levin verbaasd. – Ga zitten.

– Ik kwam eigenlijk voor mijn werk.

– We hebben elkaar zeven jaar niet gezien. Zometeen komt Galka thuis, dan drinken we wat.

– Het spijt me, maar ik heb geen zin om haar te zien.

Levin zweeg.

– Ben je gelukkig, Borja?

Levin deed zijn bril af. Hij zag er nu uit als een zittenblijver op school.

– Waar zie jij geluk! Ik leef en werk. Galka, geef ik toe, is een moeilijk iemand. Ze heeft iets levenloos. Volodja is een pummel, een belezen, goed onderlegde pummel. Ik ben doctor in de wetenschappen, professor. Zegt hij gisteren tegen mij: ‘Je hebt een minderwaardigheidscomplex...’

– Maar je bent een wetenschapper, je dient de mensen. Je moet trots zijn...

– Hou op, Lida. Ik dien Galka en dat etterbakje.

– Je bent gewoon niet in vorm.

Lida stond al in het portaal.

– Weet je nog die keer dat we naar Novgorod gingen? – vroeg Levin.

– Borja, hou nu je mond. Het is beter zo. Ik ga.

En ze liep naar beneden en klapte al lopend haar paraplu open. Een klik en boven haar hoofd ontvouwde zich een bont, licht vibrerend gewelf.

– En hoe we meloenen pikten?! – riep hij door het trappenhuis.

==

Inmiddels was het donker geworden. In de plassen dreven aquarelgetinte neonlichten. De bleke tronies van passanten stonden afwezig. Om de hoek kwam schommelend een met licht gevulde tram. Lida liet zich op een houten bankje zakken. Klapte haar paraplu in. De zwarte ruit tegenover haar weerspiegelde haar vermoeide gezicht. Ze gaf iemand geld door, kreeg haar kaartje toegestoken. De hele rit sliep ze en werd met hoofdpijn wakker. Ze liep traag naar huis, stappend door plassen. Goed dat ze op het laatste moment haar Tsjechische rubberlaarzen had aangedaan...

De Osinski’s woonden aan de naastgelegen opgang. Arkadi is atletiektrainer, maakt voortdurend grapjes. Op zijn borst, onder een suède jasje, glimt een stopwatch. Milka geeft ergens scheikunde.

Hun zoon is een geheimzinnig figuur. Al zes jaar weet hij uit de handen te blijven van de militaire dienst. Al zes jaar simuleert hij afwisselend zenuwziektes, een maagzweer en chronische artritis. Hij overtroefde zelfs de legendarische revolutionair Kamo. In die jaren kreeg hij het werkelijk aan zijn zenuwen, verpestte zijn maag en ontwikkelde chronische artritis. In medische kennis was Igor elke huisarts allang de baas. Daarnaast had hij verstand van jazz en sprak vloeiend Engels...

Al met al best een interessant mens, alleen werkt hij nergens...

Lida begaf zich naar de tweede verdieping. Plotseling wilde ze onweerstaanbaar graag naar huis. Ze verjoeg de gedachte en drukte op de bel. Milord blafte dof.

– Kom verder, – zei Mila Osinskaja blij. – Igor hangt ergens uit. Arik is op trainingskamp in Matsesta. Mag ik je voorstellen: Vladimir Ivanovitsj.

Bij haar binnenkomst kwam een logge man van een jaar of zestig overeind. Gaf een hand, stelde zich voor. Plechtig schonk hij cognac in. Mila zette de televisie aan.

– Wil je borsjsj?

– Nee. Het is misschien vreemd, maar ik neem een glaasje.

– Op al het goede, – zei Vladimir Ivanovitsj beminnelijk.

Het was een breedgeschouderde, gezonde man in een mooie dunne pullover. Het gezicht van een matige maar reguliere drinker. Zo worden in de film gepensioneerde kolonels uitgebeeld. Massief voorhoofd, onopvallende lichte ogen, gouden kronen.

Ze klonken en dronken.

– Kletsen jullie wat, – zei de gastvrouw, – dan ga ik tien minuutjes bij de Vorobjovs langs. Rita breit een trui voor me...

En vertrok.

– Ik ben hier eigenlijk voor mijn werk, – zei Lida.

– Tot uw dienst.

– Wij bereiden een radiouitzending voor, Een ontmoeting met een interessant mens. Ljoedmila Sergeëvna heeft over u verteld... En ik dacht... Het lijkt me dat u een interessant mens bent...

– Als mens ben ik allergewoonst, – zei Vladimir Ivanovitsj, – ook al, zeg ik daarbij, houd ik van mijn werk en word ik door het collectief gerespecteerd.

– Waar werkt u? – vroeg Lida, die haar blocnote pakte.

– In Porchov is een filiaal van De Rode Dageraad. We bouwen coördinaat-ATC’s. Grote werkplaats, toonaangevend. Afgaand op de cijfers van het tweede kwartaal hebben we opmerkelijke successen geboekt...

– Is het niet saai?

– Wat bedoelt u?

– Vindt u het niet saai in de provincie?

– Onze stad groeit, het wordt steeds comfortabeler. Een nieuw cultuurhuis, stadion, volkswoningbouw... Hebt u dat?

Vladimir Ivanovitsj hield de fles schuin. Lida schudde van nee. Hij dronk. Spiesde een wegglibberende gemarineerde paddestoel.

Lida wachtte even en vervolgde:

– Volgens mij kun je een provinciaal in de hoofdstad zijn en een hoofdstedeling in de toendra.

– Helemaal waar.

– Ik bedoel, de provincie is een mentaal verschijnsel, geen geografisch.

– Exact. En bovendien worden we goed bevoorraad: vlees, vis, groente...

– Treden de artistieke collectieven uit de hoofdstad bij u op?

– O jazeker. Tot en met Magomajev.

Vladimir Ivanovitsj schonk weer in.

– U leest waarschijnlijk veel? – vroeg Lida.

– Hoe kan je zonder? Simonov waardeer ik. Ananiëv, oorlogsmemoires, natuurlijk de klassieken: Poesjkin, Lermontov, Tolstoj... Van de laatste waren er zoals bekend drie... Toen ik jong was schreef ik gedichten...

– Dat is interessant.

– Geheugen, laat mij niet in de steek. Deze bijvoorbeeld...

Vladimir Ivanovitsj leunde achterover in zijn stoel:

==

Heldendom is onze enige waarde

Wij treden gebroederlijk in het krijt

Stalins naam zaaien wij uit over de aarde

En het geluk vinden wij in de strijd

==

Lida onderdrukte haar teleurstelling.

– Is het moeilijk, chef van een werkplaats te zijn?

– Ik zal eerlijk zijn: het is niet makkelijk. Je hebt zowel de factor productie als de morele factor... Arbeidsplan, personeelsverloop, sfeer op de werkvloer, negativisme... Maar hoofdzaak: het volk is op z’n rechten gaan staan. Men is veeleisend geworden. Geef me dit, geef me dat... Plichten ho maar, maar rechten een zak vol... Tja, geen vadertje Stalin... Orde was er toen, orde... Als je een minuut te laat was – voor het gerecht! Maar nu... Tuchteloos is het volk, tuchteloos... Grappenmakers waar je gaat of staat, begrijpt u wel... Tja, geen vadertje...

– Dat wil zeggen, u keurt de persoonlijkheidscultus goed? – vroeg Lida zacht.

– Ach, cultus, cultus... De cultus is er en blijft er... Een persoonlijkheid, begrijpt u wel, juist een persoonlijkheid hebben we nodig!

Vladimir Ivanovitsj raakte verhit, aangeschoten. Nu begon hij te gebaren, leunde over tafel, zwaaiend met zijn vork.

– Mijn leven was niet makkelijk. Ik heb van alles gehad. Diep gevallen, hoog gestegen... Ik ben namelijk, onder vier ogen, getrouwd geweest...

– Waarom onder vier ogen? – vroeg Lida verbaasd.

– Met de nicht van Jakir, – voegde Vladimr Ivanovitsj er fluisterend aan toe.

– Dé Jakir? Jakir zelf?

– Die. We hadden een kindje. Een jongetje...

– En waar zijn ze nu?

– Weet ik niet. Ik ben ze uit het oog verloren. In ’39...

Vladimir Ivanovitsj zweeg, in gedachten verzonken.

Lida wachtte een hele poos, daarna vroeg ze blozend, geagiteerd:

– Hoezo uit het oog verloren? Hoe kun je je vrouw uit het oog verliezen? Hoe kun je je eigen kind uit het oog verliezen?

– Het was een harde tijd, Lidotsjka, een roerige, harde tijd. Gezinnen vielen uiteen, eeuwenoude hoekstenen vielen uiteen...

– Wat nou eeuwenoude hoekstenen? – schreeuwde Lida plotseling. – Ik ben geen kind. Ik weet alles. Jakir werd gearresteerd en u liet als een ploert uw vrouw en kindje in de steek. U... U... U – bent een oninteressant mens!

– Wat ik u bidden mag, – zei Vladimir Ivanovitsj, – wat ik u bidden mag... Dat soort woorden neemt men niet in de mond...

En daarna al wat milder:

– Stelt u zich iets bescheidener op, Lidotsjka, iets bescheidener, iets bescheidener...

Milord stak zijn kop op.

Lida luisterde al niet meer. Ze kwam met een ruk overeind, griste bij het weggaan haar jasje mee en sloeg met een klap de deur achter zich toe.

Op de trap was het stil en koud. Als een schim kwam een onzichtbare kat langsgeschoten. Met de gebakken visgeur kwam diepe weemoed meegedreven.

Lida liep de trap af en vertrok over de binnenplaats. Achter de garages en bij de afvalcontainers verborg zich een natte schemer. Donker stonden de krakende takken van het miezerige parkje afgetekend. In de sneeuw lag ergens een houten paardje.

Lida keek in de brievenbus, haalde er het Economisch Nieuwsblad uit. Ging naar boven en deed de deur open. In de kamer van haar man gonsde de tv. Aan de kapstok lichtte Tanja’s demi-saison helrood op. Lida deed haar jas uit, gooide haar handschoenen op het spiegeltafeltje.

Haar nauwelijks groetend schoot een jongeman de wc in. Zijn viezige krullen waren samengebonden met een bruine schoenveter. Zijn pluche broekspijpen sleepten over de vloer.

– Tatjana, wie is dat?

– Laten we zeggen Zjenja, nou en? We doen huiswerk.

– Wat voor huiswerk?

– Laten we zeggen Duits, nou en? Heb je er iets tegen?

– Zorg dat hij zijn handen wast, – zei Lida.

– Wat haal jij alles toch graag omlaag! – fluisterde haar dochter hatelijk...

Lida belde mij om één uur ’s nachts. Haar stem klonk zenuwachtig en gedempt:

– Heb ik je wakker gemaakt?

– Nee, – zeg ik, – erger...

– Je bent niet alleen?

– Alleen. Met Marina...

– Kun je serieus zijn?

– Natuurlijk.

– Heb jij ergens binnen jouw blikveld een interessant mens?

– Jazeker. Hij doet je de groeten.

– Hou op. Het is serieus. Donderdag moet ik de uitzending indienen.

– Waarover?

– Een ontmoeting met een interessant mens. Heb jij misschien een geschikte kandidaat?

– Lida, – smeekte ik, – je weet toch met wie ik omga. Louter gajes! Bel Klenski, die heeft een schoonvader die invalide is...

– Ik heb een voorstel. Laten we de uitzending samen doen. Je krijgt er zo’n vijftien roebel voor.

– Maar ik werk niet met een bandrecorder.

– Dat doe ik. Wat ik nodig heb, is jouw...

– Cynisme? – suggereerde ik.

– Jouw professionele ervaring, – formuleerde Lida tactvol.

– Best, – zei ik, om ervanaf te zijn. – Ik bel je morgenochtend. Of liever gezegd vandaag...

– Wel doen, hè.

– Ik zeg het toch...

Hier hield Marina het niet meer. Ze beet in mijn vinger.

– Tot morgen, – zei (of liever schreeuwde) ik en hing op...

==

Lida zette de deur op een kier. Uit de kamer van haar man kwam diffuus blauw licht. Vadim lag met schoenen aan op de bank.

– Kan ik eindelijk m’n avondeten krijgen? – vroeg hij.

Tanja stak haar hoofd om de deur:

– Wij gaan.

Tanja had een norse snoet waarop zich een grimas van eeuwige wederspannigheid had vastgezet.

– Wees niet te laat terug...

– Kan ik eindelijk m’n thee krijgen? – vroeg Vadim.

– Ik werk ook, tussen haakjes, – antwoordde Lida.

En daarop, om het niet tot ruzie te laten komen:

– Wat denk jij, Merkin, is dat een interessant mens?

Compromis zeven

(Sovjet Estland, april 1976)

==

KOSTUUM VOOR EEN MARSBEWONER (Mens en beroep). Wat verwachten we van een goede kleermaker? Dat een pak van hem aan de mode beantwoordt. Maar wat te denken van een snijder wiens creaties de mode volgen... van tweehonderd jaar geleden? Niettemin wordt de man buitengewoon gewaardeerd en in de warmste bewoordingen geprezen. We hebben het over de modelleur-tailleur van het Russische Theater van de ESSR, Voldemar Sild. Onder zijn vaste clientèle telt hij Spaanse sinjoren en musketiers, Russische tsaren en Japanse samoerai, plus daarbij vossen, hanen en zelfs marsbewoners.

Een toneelkostuum is het resultaat van de gezamenlijke inspanning van artistiek vormgever en kleermaker. Het moet overeenkomen met het karakter van het tijdperk en tegelijkertijd de geest van het stuk en de eigenschappen van het personage overbrengen. Kunt u zich een Onegin in flodderbroek voorstellen of een Sobakevitsj in elegant rokkostuum?.. Voor het kostuum van de slaaf Esopus moest Voldemar Sild een studie maken van de antieke schilderkunst en het Griekse drama...

Boezeroen, attila, wambuis, sjamberloek, paltrok – het zijn allemaal strikt omschreven kledingstukken met ieder zijn eigen specifieke kenmerken en accessoires.

– Ooit vroeg een jonge toneelspeler aan mij: – vertelt Sild, – ‘zijn een frak en een smoking dan niet hetzelfde?’ Voor mij zijn ze even verschillend als een televisie en een bandrecorder.

Als hij voorstellingen van andere theaters bezoekt, kijkt Voldemar Genrikovitsj met professionele blik kritisch naar de manier waarop de personages gekleed zijn.

– Alleen tijdens uitvoeringen van mijn geliefde Vachtangov-theater, – aldus Sild, – vergeet ik dat ik modelleur ben en volg ik de actie van het stuk: een bewijs dat de costumiers van dat theater onberispelijk werk afleveren.

Onberispelijk werk levert ook Voldemar Sild zelf af, kleermaker, kunstenaar, theatermens.

==

Aan de vergadertafel werd het materiaal geprezen.

– Dovlatov weet van de grootste flauwekul nog iets te maken.

– En de kop werkt...

– Waar haalt hij de woorden vandaan... Accessoires...

De volgende dag word ik ontboden bij redacteur Toeronok.

– Ga zitten.

Ik ging zitten.

– Dit wordt geen prettig gesprek.

Zoals alle gesprekken met jou, imbeciel, – dacht ik.

– Wat is dat voor rubriek van u?

– ‘Mens en beroep’. We zijn geïnteresseerd in mensen met zeldzame beroepen. En ook in onverwachte aspecten...

– Het beroep van die Sild van u kent u?

– Jawel. Kleermaker. Theaterkleermaker. Het onverwachte aspect...

– Ja, nu. Maar vroeger?

– Vroeger weet ik niet.

– Weet dan dat hij in de oorlog beul was. Werkte voor de Duitsers. Hing sovjet-patriotten op. Daarvoor heeft hij twaalf jaar gezeten.

– O god! – zei ik.

– Begrijpt u wel wat u heeft gedaan?! U heeft een verrader van het Moederland geroemd! Voor altijd een interessante rubriek gecompromitteerd!

– Maar hij is aangeraden door de directeur van het theater.

– De directeur van het theater is een voormalige Oberleutnant van de SS. En bovendien een nicht.

– Een nicht? Van wie?

– Zo heetten vroeger homoseksuelen. Heeft hij u niet lastiggevallen?

O ja, dacht ik. En hoe. Hij gaf mij, een journalist, een hand. Ik vond het al zo raar...

Hier moest ik denken aan een gesprek dat ik met een Fransman had. Het ging over homoseksualiteit.

– Daar beland je bij ons voor in de gevangenis, – snoefde ik.

– En voor aambeien niet? – bromde de Fransman...

– Ik geef u de schuld niet, – zei Toeronok. – U heeft naar behoren gehandeld. Dat wil zeggen het onderwerp is goedgekeurd. En toch had u beter moeten uitkijken. De keuze van een hoofdpersoon is een serieuze zaak, buitengewoon serieus...

Over het geval werd op de redactie nog een week of twee gepraat. Toen loste mijn collega Busch mij af. Hij had de schipper van een West-Duits koopvaardijschip geïnterviewd. Even voor de viering van de oktoberrevolutie. De kapitein van Busch roemde het sovjetbewind. Toen bleek dat hij een gevluchte Est was. In de zomer van ’69 was hij hem in een kano gesmeerd naar Finland. Van daar naar Zweden. En zo verder. Het interview had Busch van a tot z uit zijn duim gezogen. Het geval maakte ophef, en ik was vergeten...

==

==

Compromis acht

(Sovjet Estland, juni 1976)

==

MOSKOU. KREMLIN. AAN L.I. BREZJNEV. TELEGRAM. Beste en hooggeachte Leonid Iljitsj! Ik wil met u een blijde gebeurtenis delen. Het afgelopen jaar ben ik erin geslaagd ongekende arbeidsprestaties te boeken. Ik heb uit één koe een record aantal2 melk gemolken.

En er is nog een blijde gebeurtenis voorgevallen in mijn leven. De communisten van onze boerderij hebben mij als één man tot hun lid gekozen!

Ik beloof u, Leonid Iljitsj, dat ik voortaan met nog meer enthousiasme zal werken.

LINDA PEJPS

==

ESTSE SSR. RAYON PAJDESKI. AAN LINDA PEJPS. TELEGRAM. Beste Linda Pejps! Ik en mijn kameraden danken u met heel ons hart voor de geboekte successen. Zelfopofferende arbeid tot heil van het Moederland verheft het menselijk bestaan door het besef deel uit te maken van de strijd ter vervulling van de communistische idealen.

Sta me toe u eveneens van harte geluk te wensen met die onvergetelijke gebeurtenis – toetreden tot de rangen der Communistische Partij. Aangezien de Partij de voorhoede van de sovjetmaatschappij is, haar roemrijke voorhoede.

LEONID BREZJNEV

==

De broek van redacteur Toeronok was op de kont gescheurd. Hij was gereten zonder spanning en zonder geluid, eerder op de naad uiteengeweken. Ziedaar de keerzijde van zacht importflanel.