Marcel Prins en Peter Henk Steenhuis

Vergeet je naam

Verhalen van Joodse
onderduikkinderen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 marcel prins, peter henk steenhuis en uitgeverij van oorschot, amsterdam

© Copyright portretten 2023 marcel prins

Verschillende foto’s in dit boek zijn afkomstig uit de privécollecties van de geïnterviewde personen. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3013 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Voorwoord

‘Vergeet je naam’ – die zin, of een variant hierop, is tegen bijna alle Joodse onderduikkinderen uitgesproken. ‘Vergeet je naam’ stond voor het inleveren van jezelf en het aannemen van een nieuwe identiteit. Meer dan eens moesten kinderen zich aanpassen aan een leven dat nieuw en vreemd voor hen was. Niet opvallen was van levensbelang.

Het bekendste onderduikverhaal is dat van Anne Frank. Maar er zijn veel meer onderduikverhalen, die we nauwelijks kennen. Hoe was het om onder te duiken? Hoe is het om niet de vrijheid te hebben te zijn wie je bent, te geloven wat je wilt? Om niet de vrijheid te hebben te kunnen zeggen wat je wilt? Eruit te zien zoals je wilt, te kunnen gaan en staan waar je wilt? De onderduik was een ‘snelkookpan’ voor emoties en ervaringen, voor angst, haat, liefde, verraad, onbaatzuchtigheid. Allemaal thema’s die ook nu aanspreken.

==

Bijna vijftien jaar geleden startte het crossmediaproject Andere Achterhuizen met een website. Er verschenen ook twee boeken: Andere Achterhuizen, voor volwassenen, en Ondergedoken als Anne Frank, voor jongeren. Inmiddels hebben wij (Marcel Prins en Peter Henk Steenhuis) de laatste tien interviews van het project ook uitgewerkt. Dat zijn de verhalen geworden van het boek Vergeet je naam.

==

Bij dit boek hoort de website vergeetjenaam.nl. Deze website is identiek aan andereachterhuizen.nl en ondergedokenalsannefrank.nl. Hier vind je animatiefilmpjes van fragmenten uit de verhalen van Joodse onderduikers zoals die aan mij verteld zijn. Je kunt de filmpjes bekijken, door met je smartphone of tablet de QR-codes te scannen die in de kantlijn van dit boek staan. Op de website vind je verder veel aanvullende informatie, zoals een kaart met daarop de onderduikadressen waar de verhalen zich afspeelden, foto’s en persoonlijk archiefmateriaal. Daarnaast kun je er nog meer verhalen lezen, bekijken en beluisteren.

==

Marcel Prins, initiatiefnemer van het project Andere Achterhuizen

==

De boer op

Joop Levy

(Varsseveld, 21 oktober 1935)

==

==

Op donderdagmiddag 24 september 1942 kwam ik met de trein uit Winterswijk. Toen ik thuiskwam vertelde mijn moeder me dat ik anderhalf uur later zou worden opgehaald door Willem ter Beek, een niet-Joodse collega van mijn vader. ‘Ter Beek neemt jou mee achterop de fiets,’ zei mijn moeder, ‘en brengt je ergens heen waar ik later ook naartoe kom.’

Tot dat moment hadden mijn ouders me niets verteld. Ze waren bang dat ik al voor mijn vertrek tegen vriendjes in Varsseveld zou zeggen: ‘Vrijdagmorgen hoeven jullie me niet meer op te halen voor de trein want dan ben ik er niet meer,’ waardoor we in de problemen zouden komen nog vóór we goed en wel ondergedoken waren. Voor mij was mijn vertrek niet traumatisch, Ter Beek was een bekende van mijn ouders.

In de weken voorafgaand aan mijn onderduik kwam de dochter van de familie Ebbers, Leida, geregeld bij ons langs. Als ze wegging, nam ze allerlei spulletjes mee, maar daar heb ik niets van gemerkt.

Toen ik die donderdagavond bij de familie Ebbers introk schijn ik gezegd te hebben: ‘Oh Leida, woon jij hier?’ Het verbaasde mij niet eens dat er van alles uit ons huis was. Later die avond is mijn moeder ook gekomen.

==

==

Joop Levy met zijn ouders Philip Levy en Elwine Levy-Meyer.

==

Mijn vader was veehandelaar in de Achterhoek, net als twee van zijn broers. Ik had ook nog een oom in Dinxperlo, die eveneens in de veehandel zat. Voor de oorlog waren veel Joden in de Achterhoek veehandelaar, sommige hadden er een slagerij bij. Onderling was de concurrentie hevig, waardoor de relaties lang niet altijd vriendschappelijk waren.

Hoewel relatief veel Joodse veehandelaren in de Achterhoek de oorlog overleefd hebben werken er tegenwoordig nog nauwelijks Joodse mannen in deze sector. Die is inmiddels door de schaalvergroting helemaal veranderd. Het was destijds niet direct een rijkeluisbaantje. Mijn vader ging iedere dag op zijn fiets, door weer en wind, letterlijk en figuurlijk de boer op om te kijken of de boeren iets te verkopen hadden of een aankoop wilden doen. Zo kocht en verkocht hij het vee.

Onder vee verstond men destijds geen varkens, maar louter koeien en kalveren. Een broer van mijn vader, die in Terborg woonde, handelde juist uitsluitend in varkens. Mijn moeder was kindermeisje bij die oom, zo heeft ze mijn vader ontmoet.

Ik was enig kind. Ik heb het mijn ouders nooit gevraagd, maar ik vermoed dat de dreiging van de oorlog ervoor gezorgd heeft dat ik de enige ben gebleven. Mijn moeder kwam oorspronkelijk uit Duitsland, uit Trier. Voordat de oorlog uitbrak was zij al goed op de hoogte van wat zich daar afspeelde.

De verhouding tussen Joodse en niet-Joodse inwoners in Varsseveld was goed. Ik heb eigenlijk nooit last gehad van antisemitisme. Varsseveld was een judenfreundlich dorp, zeg ik weleens. Mijn oom was bijvoorbeeld lange tijd voorzitter van de plaatselijke voetbalclub. En toen in 1937 in Varsseveld de grote LaNijTo, Landbouw Nijverheidstentoonstelling, werd gehouden, was hij daarvan ook voorzitter. Ik heb ergens nog een foto waarop hij naast koningin Wilhelmina loopt, die de LaNijTo opende.

In de hele Achterhoek waren weinig orthodoxe Joden. Wij waren ook niet heel vroom. Wij hielden ons wel aan wat algemene regels en tradities van het Jodendom, aten bijvoorbeeld geen varkensvlees en met Pesach waren er matses in huis, maar naar de synagoge gingen we niet. Ik had op school geen Joodse vriendjes, en kan mij niet herinneren dat Joods-zijn in mijn vroegste jeugd echt een praktische rol speelde. Ook niet in het verenigingsleven.

Drie jaar na de oorlog ben ik wel bar mitswa geworden. Als Joodse jongen word je dan volwassen voor de gemeenschap. Je moet een gedeelte uit de Thora, een parasja, uit je hoofd leren en voordragen in de synagoge. Ik leerde mijn parasja van iemand uit Aalten, die 78 jaar oud was. Die bar mitswa vond echter plaats in de kamer bij mijn oom en tante, omdat er in Varsseveld geen synagoge was.

Toen Joodse kinderen vanaf 1 september 1941 niet meer naar hun eigen school mochten, werd in Winterswijk een Joodse school opgericht. Het was niet meer dan een klaslokaal, waar we met zo’n twaalf tot veertien kinderen uit de hele Achterhoek bij elkaar kwamen en les kregen van een Joodse onderwijzer. Ik besefte voor het eerst dat Joods-zijn gevaarlijk was.

==

Als veehandelaar kende mijn vader veel boeren uit de buurt. Hij had bij de familie Hofs, tussen Varsseveld en Aalten, gevraagd of wij daar konden onderduiken. ‘Dat zou ik wel willen,’ antwoordde Hofs, ‘maar ik heb slechts plek voor één persoon.’ Op zijn boerderij bleken ook nog zes niet-Joodse onderduikers te zitten, jongelui tussen de 18 en 30 jaar, die opgeroepen waren voor de Arbeitseinsatz. Bovendien was de oudste zoon, Wim, leider van een verzetsgroepje. Mijn vader is toen bij Hofs ondergedoken, en mijn moeder en ik bij de familie Ebbers in Lintelo, een buurtschap tussen Varsseveld en Aalten.

In het begin veranderde er eigenlijk niet eens zo veel. Behalve dat ik niet mocht buitenspelen en ik mijn boezemvriendje Joop Becking heel erg miste. Maar als er geen direct gevaar dreigde, hielp ik boer Ebbers soms met het voeren van de varkens. Ook zaten er op de boerderij tijdelijk twee niet-Joodse jongens ondergedoken. Ze waren opgeroepen om zich te melden voor dwangarbeid in Duitsland en hielpen ook wel op de boerderij. Eén studeerde voor leraar wis- en natuurkunde, hij gaf me soms wat huiswerk, liet me sommen maken. Hoewel ik niet naar school kon heb ik toch een klein beetje kunnen leren.

Wanneer het helemaal donker was mochten mijn moeder en ik aanvankelijk nog wel een wandelingetje maken. Later kon ook dat niet meer. In het begin sliepen we gewoon in een slaapkamer, maar dat werd steeds gevaarlijker, omdat de meeste razzia’s plaatsvonden in het donker. Boer Ebbers was een clevere man. ‘Het wordt te gevaarlijk hier beneden te slapen,’ zei hij op een dag, ‘ik ga voor jullie een schuilhok maken.’

Hij maakte een schuilhok op de hooizolder, boven de paardenstal. Het was een klein houten kamertje, waar je alleen kon zitten of liggen. Daar gooide hij het hooi van het hele jaar bovenop. Als je op die hooizolder stond zag je alleen maar een grote berg hooi.

In de houten zolder van de paardenstal zaagde hij in de naad tussen de planken een luik. Als we naar ons schuilhokje wilden zetten we een ladder tegen de wand van de paardenstal, klommen de trap op en gingen door het luik naar binnen.

Inmiddels was ook mijn vader naar de familie Ebbers gekomen. Boer Hofs had hem geadviseerd elders onder te duiken. Hij kreeg het idee dat het op zijn boerderij te gevaarlijk werd. Hofs had een vooruitziende blik, kort daarop was er inderdaad een razzia, zijn de onderduikers ontdekt en is zijn zoon, die een verzetsgroep leidde, naar Mauthausen gestuurd, waar hij vermoord is. Hofs zelf werd naar de strafgevangenis in Arnhem gestuurd. Hij overleefde de oorlog maar verloor zijn zoon.

De zoon van de familie Ebbers, 23 jaar, zou bij een razzia eveneens kunnen worden opgepakt voor Arbeitseinsatz in Duitsland. Ook hij sliep bij ons in het schuilhok. Vanaf het moment dat de schuilplaats gereed was sliepen we daar iedere nacht. Als er geen gevaar dreigde gingen we ’s morgens naar beneden.

Boerderijen hadden vaak zelf een grote bakoven, waar onder meer brood werd gebakken. Bij boer Ebbers liep die bakoven uit in een klein kamertje achter in de boerderij. Overdag verbleven we meestal in deze uitloper van de boerderij. Wij hebben gelukkig nooit een razzia gehad. Dat kwam, denk ik, doordat de boerderij van de familie Ebbers een stukje van ‘de grote weg’ af lag, verscholen achter een klein bosje. Het kan zijn dat de Duitsers de boerderij over het hoofd hebben gezien. Veel razzia’s vonden plaats nadat er verraad gepleegd was. Dat is bij ons niet gebeurd.

Mijn ouders waren bedachtzaam, en ik was een gehoorzame jongen. In al die tijd dat we ondergedoken zaten zijn we nooit echt ziek geweest. Mijn vader had een keer een ontstoken kies. Omdat hij door zijn werk de omgeving goed kende, is hij ’s nachts naar een boerderij gelopen waar een dokter de kies getrokken heeft. Daarna is hij teruggewandeld naar de familie Ebbers, binnendoor, hij kende alle wegen.

==

In Varsseveld had ik drie Joodse neven – alle drie een stuk ouder dan ik – die ook ondergedoken waren. Zij zaten samen ondergedoken met een gedeserteerde Russische piloot bij de familie Geurink in Lichtenvoorde. Mijn oudste neef en die piloot hebben voor mijn achtste verjaardag een mooi houten vliegtuigje gemaakt. Omdat er weinig materialen waren bestaat het grootste gedeelte van het vliegtuigje uit een oude houten wc-bril, die ze helemaal hebben afgeschuurd. Willem ter Beek, die ons ook had helpen onderduiken, bracht mij het vliegtuigje.

Aan het einde van de oorlog belandden we toch nog in een precaire situatie: begin maart 1945 werd van de een op andere dag de boerderij gevorderd door een peloton Duitse soldaten die waren teruggedrongen uit de Ardennen. Ze waren vies en zaten onder de luizen. Nadat ze zich gewassen hadden en flink hadden gegeten, gingen ze slapen op de hooizolder. Ze sliepen op het hooi, waar dat schuilhokje van ons onder getimmerd was. Wij moesten doodstil zijn. Dat waren we altijd al, maar nu sliepen de Duitsers op anderhalve meter boven ons. Wij konden ons niet wassen, maar ook niet naar het toilet. We hadden twee potjes: één voor de grote boodschap en één voor de kleine.

Nu was er de gelukkige omstandigheid dat die Duitse soldaten wachtliepen. Dat is een gouden regel, of een bevel in militaire dienst: je loopt twee uur wacht en dan mag je vier uur slapen. Boer en boerin Ebbers letten ontiegelijk goed op, en direct na het wisselen van de wacht, meestal ’s nachts om één uur of drie uur, brachten ze ons eten. Al die Duitse soldaten sliepen dan, behalve de twee die wachtliepen en de twee die ze moesten aflossen.

Net nadat de afgeloste mannen naar boven gegaan waren, pakte boer Ebbers snel de ladder en zette die in de paardenstal tegen de wand. Zijn vrouw stond achter hem klaar met twee mandjes met eten, zodat we weer even vooruit konden. In de korte tijd dat het luik open was, pakte mijn vader gauw die beide potjes, en gooide de inhoud op de mest in de paardenstal, waardoor het niet opviel. Het luik ging dicht, en wij waren weer twee of drie dagen afgesloten van alles. We moesten doodstil zijn, konden niets anders dan platliggen op onze matrassen of een beetje gehurkt zitten. We hadden een grote zakdoek, die we dicht tegen ons aan hielden als we moesten hoesten.

Het was er gelukkig niet helemaal donker. In de paardenstal zat een raampje dat nog een klein stukje doorliep in ons houten kamertje. Overdag zagen we een streepje licht van buiten, zo wisten we in ieder geval of het dag of nacht was. Het hooi boven ons dempte geluid en de paarden onder ons stampten weleens. Ik herinner me niet dat ik bang ben geweest, al die tijd had ik bescherming van mijn ouders. Na veertien dagen vertrokken de Duitsers. Ze namen nog wel twee paarden van boer Ebbers mee.

==

Ongeveer veertien dagen later, op 31 maart, bevrijdden de Canadezen de Achterhoek. Ik kan me nog goed herinneren dat boer Ebbers op z’n Achterhoeks zei: ‘Nu kan je weer naar buiten, want je bent vrij.’ Dat voelde letterlijk als een grote bevrijding. De boerin zei: ‘Ga maar met een mandje eieren naar de weg. Dan zie je daar de Canadezen. Die geef je de eieren, en dan probeer je wat chocolade te krijgen.’

Zondagmorgen 1 april stond ik langs de weg met een mandje eieren. Van de Canadezen kreeg ik inderdaad wat chocola. Het gevaar was geweken.

Om de bevrijding te vieren werd er in Varsseveld een grote optocht gehouden, waar je gekostumeerd aan deel kon nemen. Ik liep daarin mee, verkleed als piloot, met dat vliegtuigje in de hand. Het vliegtuigje staat nu in het Nationaal Onderduikmuseum in Aalten.

==

De familie Ebbers was buitengewoon. Tijdens de onderduik had mijn vader al een aantal keer gevraagd hoeveel kostgeld hij verschuldigd was. De boer antwoordde telkens: ‘Dat komt wel.’

Toen we bevrijd waren heeft mijn vader gezegd: ‘En nou moet je me zeggen hoeveel geld je krijgt.’

‘We hebben het er allemaal levend afgebracht,’ zei boer Ebbers, ‘er zijn nooit vervelende dingen gebeurd, daarmee is de schuld vereffend.’

Inmiddels is iedereen van de familie overleden, ook zoon Jan, die bij ons in het schuilhokje zat. Maar met alle kleinkinderen heb ik nog contact.

==

==

Joop Levy, Amsterdam, juni 2021.

==

Een paar maanden na de oorlog kregen we bericht van het Rode Kruis. Of mijn moeders naam Elwine Meijer was. Dat klopte, schreef mijn moeder terug. We hebben goed nieuws, berichtte het Rode Kruis later, uw moeder heeft de oorlog overleefd in Montreux in Zwitserland.

Gedurende de oorlog hebben er een paar keer uitwisselingen plaatsgevonden tussen Joodse gevangenen en Duitse krijgsgevangenen. Bij die eerste groep was mijn grootmoeder. Zij is vanuit Montreux naar Amsterdam gevlogen, 76 jaar oud, en heeft haar laatste jaren bij ons in Varsseveld door kunnen brengen.

Haar man – mijn opa –, twee broers en een zuster zijn naar Auschwitz getransporteerd en daar vermoord. Mijn moeders oudste zuster is met de laatste boot naar Amerika gegaan, waar zij direct na de oorlog aan kanker is overleden. Mijn moeder en grootmoeder waren de enige overlevenden van dat gezin. Van mijn vader zijn er drie broers vermoord.

Tijdens de onderduik zei ik steeds: ‘Ik hoop dat Joop weer met me gaat spelen als we bevrijd zijn.’ Toen wij elkaar op 1 april 1945 in Varsseveld weer zagen, was het alsof ik geen moment was weggeweest. We pakten de draad van ons gesprek gewoon weer op, over een voetbalclub of zoiets.

==

Een boze droom

Mattie Tugendhaft

(Maastricht, 20 november 1936)

==

==

De boer nam me mee naar een sloot, aan de achterkant van de weilanden, vlak bij de Maas. Daar liep ik, midden in de winter, in mijn onderbroek. Hij duwde me de sloot in, duwde me kopje onder. Ik kreeg een partij water binnen, ik stikte. Hij heeft me praktisch verdronken. Een andere keer, toen ik een ontstoken oor had, heeft die boer met een broodmes geprobeerd de ontsteking open te snijden. Eerst was er een dokter geweest die de ontsteking had behandeld. Maar dat had niet genoeg geholpen en na verloop van tijd begon het oor opnieuw te zweren. Toen dacht die boer schijnbaar: dat kan ik ook. Hij heeft mijn hele oor met dat broodmes vernield, na de oorlog heeft een plastisch chirurg het moeten herstellen. De ontsteking zat er nog, helemaal ingekapseld.

==

Mijn vader kwam uit Sokolow, een stadje in Polen. Hij verhuisde op zijn derde met zijn ouders naar Düsseldorf en rond 1934 is hij met zijn broer naar Maastricht gekomen. Hij begon een ‘afbetalingshandel’ in Maastricht; op afbetaling verkochten ze textiel aan mijnwerkers. Mijn moeder kwam uit een orthodox gezin. Haar vader was leraar, slachter en werkte voor de Joodse gemeente in Maastricht. Hoewel niet officieel was mijn grootvader, opa De Liver, in de praktijk rabbijn.

==

==

Mattie in 1941.

==

Mijn grootouders woonden naast de synagoge, waar ik vaak speelde. Op vrijdag gingen alle Joden naar de markt om kippen te kopen, die door mijn grootvader koosjer geslacht moesten worden. In één haal sneed hij de slagader in de hals door, waarna hij de kip in de as gooide. Af en toe bleven er kippen fladderen na de slacht, een keer is er eentje zonder kop omhooggevlogen en in de dakgoot terechtgekomen. Die heeft mijn grootvader er met een ladder uit moeten halen.

Ik was vijf toen ik moest onderduiken. De Joodse gemeente had mijn vader aangewezen als vertrouwenspersoon voor de Duitsers. Mijn ouders hadden om die reden een Sperre, een voorlopige vrijstelling van deportatie. Onze familie behoorde daardoor tot de laatsten in Maastricht die onderdoken. Maar op het moment suprême, de rugzakken stonden al klaar, hadden wij geen adres. Een onderduikadres voor een gezin met twee kleine kinderen was niet te vinden. Op een dag, toen mijn vader naar het postkantoor ging om een pakketje te versturen naar familie in Westerbork, werd hij op de schouder getikt.

‘Ik zie dat u Joods bent,’ zei een man – mijn vader droeg een ster. ‘Mag u dan nog wel vrij over straat?’

‘Nee,’ antwoordde mijn vader, ‘eigenlijk niet.’

‘Moet u dan niet gaan onderduiken?’

‘Ja,’ antwoordde mijn vader, ‘dat wil ik wel, maar ik heb geen plek.’

Toen zei die man: ‘Ik kom vanavond naar jullie toe.’

Dit is het verhaal zoals mijn moeder het na de oorlog vertelde. Lang na de oorlog is duidelijk geworden dat deze man, Adriaan Koolen, in contact stond met de verzetsgroep van Jo Lokerman. Jo Lokerman zocht onophoudelijk naar onderduikadressen, zowel voor Joden als voor neergestorte piloten. Die hele verzetsgroep is later verraden door Gonnie Zeguers-Boere, een gewetenloze verraadster die het hield met de Ortskommandant van Maastricht. Lokerman heeft het niet overleefd. Hij is eerst vreselijk mishandeld door de SD en via Kamp Vught uiteindelijk naar Neuengamme gedeporteerd. Daar is hij drie maanden voor de bevrijding door uitputting overleden.

==

Zaterdagavond, sjabbat, zat ik vaak met mijn zusje bij mijn vader op schoot. Mijn vader leerde ons dan Jiddische liedjes waar ik er nog veel van ken. Op een van die avonden, het werd al donker, zei hij: ‘Wij moeten een tijdje weg, want er zijn Duitse soldaten en die willen ons vermoorden omdat we Joden zijn.’

Dat verhaal is een beetje mijn ongeluk geworden, want ik ben het tijdens mijn onderduik gaan uitkramen. Zo maakte ik de mensen bij wie ik ondergedoken zat bang dat ik mijzelf zou verraden, en daardoor ook hen in gevaar bracht.

Mattie is mijn onderduiknaam, die ik ook na de oorlog heb gehouden. Ik moest een andere naam, maar mocht zelf kiezen. Op de kleuterschool heette een aardig jongetje Mattie. Een leuke naam, vond ik. Mijn achternaam werd Gevers, net als de nieuwe achternaam van mijn moeder.