Miklós Radnóti

Nachthemel, waak

Een keuze uit zijn poëzie

uit het Hongaars vertaald
door Arjaan van Nimwegen en Orsolya Réthelyi

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 Vertaling en nawoord: ARJAAN VAN NIMWEGEN en ORSOLYA RÉTHELYI & UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3014 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Mondjátok hát, hogy nem reménytelen.

Zeg niet dat alle hoop is weggevaagd.

STILLE REGELS MET GEBOGEN HOOFD*

voor Antal Forgács

==

Mijn moeder baarde mij rond middernacht,

en toen nam de koorts haar weg, ik denk

wrokkig grommend aan de sterke

moeders die in akkers baren.

==

Op een nacht werd vader weggevoerd

uit zijn ziekbed, door de last van zorgen,

tussen suffe artsen; toen verliet

ik de mensen met hun rode ogen,

nadien woonde ik alleen, en nog

woon ik zoveel jaren al alleen

buiten, niet in huizen.

==

Ik ben al mijn voorouders vergeten,

heb geen nageslacht, dat wil ik niet,

ik omhels mijn liefstes dorre schoot

onder bleke manen en weet niet

of het waar is dat ze van me houdt.

==

Soms, tijdens het kussen, denk ik wel:

ze is slecht – maar ze is dor en droevig,

dor en droevig zoals ik ook ben,

toch, bij dageraad wenken de sterren,

dan omhelzen wij elkaar, beginnen

samen naar de zon te lopen,

daar is licht.

==

28 september 1929

==

* Een asterisk verwijst naar de aantekeningen.

SPEELS VERSJE NA DE OOGST

Fijn fluiten en het hoofdje van mijn lief

zoemend omkneld zoals een oude bes

haar kat beprevelt spelend voor de deur

als rollebollend op het stoppelveld

het hooi tot oppers wordt gerollebold

tot mijten en die meid slaakt schrille gillen

als wind onder haar rokken blaast haar forse

dijen en de haartjes van mijn lief (ik kus ze)

een gouden hooischelf in mijn jubelarmen!

==

16 januari 1930

==

SOMS ZIJN JE HANDEN KOEL*

Soms zijn je handen koel, dan heet,

je vingers torenspitsenklanken

van mijn zo ranke leven – rijk

aan duizelende kleuren als

ons rijpe kussen in de stilte –

die kantgekleed wordt begeleid

wanneer jij zuchtend hijgt, mijn tanden

nat, gulzig klapperen van liefde.

==

25 mei 1929

==

==

SOMS BEN JE MIJN ZUSJE*

voor F. Gy.

==

En soms ben je mijn zusje, mijn zo bleke,

mijn goudgevlochten liefste die je bent,

als woorden, lippen van de wegen dwalen

die liefdes paden zijn; op zo’n moment

ben ik je grote broer en priester, droef,

die geen verstrengelingen meer behoeft,

die van die zachte mond, dat zusje houdt

dat woont in jou.

==

20 november 1928

==

AL DIE AUTO’S*

Voor mijn zusje

==

Zusje, zie je al die bedelaars,

voddenrapers, protserige schooiers,

wij alleen, wij twee schooien in stilte

met dichte handen.

==

Zusje, pak mijn hand, het is hier druk,

al die auto’s, al die nette heren,

zwarte deuren willen je verslinden.

==

Zusje, zie: wij twee, droom van één vader,

in ons gillen pijnen van twee moeders.

==

Twee omhelzingen zijn ons gebleven,

en zijn wij gebleven, onze dromen

glijden naar de ochtend; door het land

lopen wij en dromen hand in hand.

==

12 oktober 1928

==

==

LIED VAN DE ZWARTE DIE NAAR DE STAD GING*

Zo lang geleden vluchtten hele kudden

gazellen naar de heuvels, opgejut

door bronstig olifantsgebrul;

bomen versplinterd, vetgemeste vruchten

doodgedrukt door lijven.

==

Een aap, stekelharig van angst, gilde priemend

door krakkende takken, de wildernis stampte!

En die plek is heilig sindsdien,

en het oerwoud heeft in zulke oorden

zijn tanden verloren!

==

In stilte hurkten daar de dorpen,

in stilte leefden daar de zwarten,

de bromvlieg gonsde grillig

van moeder tot moeder.

==

Hier is de jongen opgegroeid, geboren,

geboren, opgegroeid, net als het meisje,

de lauwe tropenregens drenkten hen,

op bruiloftsfeesten waaiden hun verlangens

als geuren naar elkaar!

==

Ze renden door lichte, langlopende dagen,

ze tikten, ze tinkelden samen,

ze sliepen en daar waar ze lagen

had een tijgerwelp kroelend en woelend

een klankrijke deken geweven.

==

Hij groeide op, door lauwe tropenregens

gedrenkt, en suizend groeide ook het meisje;

hun open ogen, bloemen in de zon,

laakten de toeterpoepers van de oudsten.

==

Zwarten in vetgemeste karavanen

hobbelden aan, de ene na de ander;

een vreemde onrust snurkte door het dorp,

verspreidde zich, hief traag zijn buik,

een reuzenwelp die van een wagen valt.

==

En op de lippen van de jongen bloeiden

de verten! Monden van de jonge mannen

werden bloedrode kransen, en de weg

rees juichend voor hen op!

==

Ze zaten met de dood, ze zaten

ten afscheid bij het vuur, en dronken,

aten volop, opdat de moed

hen niet zou verlaten!

==

En ook de oudsten groepten samen

als zwarte heuvels in de wind,

in stilte rookten ze hun pijp,

tractoren knorden in hun droom,

tevreden, voor hun ochtendbad!

==

Het meisje zat te huilen in een boom,

toen hij vaarwel kwam zeggen,

haar handen tussen haar bedroefde borsten.

==

Ze klom naar beneden om hem te omhelzen,

voelde uitheemse kledij aan zijn lijf,

streelde die, zong toen een lied!

Zelf had ze het voor hem bedacht,

en de boom werd gedrenkt met haar natte verdriet:

==

Kijk, je soldatenpak zoom ik met kussen

Zodat het niet rafelt, besla met een kus

je laarzen, de hak mag niet slijten

in het machtige dorp van de witten!

==

De jongen vertrok en het meisje

schreeuwde hem na: Kijk toch uit!

Dat grommende baardmonster daar op de weg,

die machines, ze gaan je verscheuren, men zegt:

hun geest is de geest van de tijger! Opzij!

==

De jongen ging, het meisje huilde;

uniform, laarzen sleten niet,

maar in het helse wittendorp

sloopte het kapitaal zijn kracht.

==

Vernield werd hij, verscheurd,

verhakkeld en gebroken,

uit lichaam en uit ziel

werd al zijn sap gezogen!

==

Thuis dorde de boom, en vergrauwde

het meisje, en werd toen bevrucht door de zon,

en ze baarde veel zinnige zonnen

en die stormden alom door het dorp!

==

Ze stormden en liepen te hoop en ze staken

een vlag aan van rook van de hutten,

diepe, kelige strijdkreten slakend!

==

En gezamenlijk smeedden zij speren,

om zich tegen noodlottige speren te keren;

en de boom ging toen dood

net als wie in de boom op hem wachtte – het meisje;

==

In struiken werd fluiten van slangen gehoord,

zware geuren van legers vervulden de lucht,

en zo trok het zwart proletariaat voort!

==

20 maart – 3 april 1932

==

ALS EEN STIER

Tot nu toe leefde ik zoals een jonge stier,

verveeld door drachtig vee, die in de volle zon

zijn levenskracht laat zien, rondhollend in zijn spel,

zijn vlag van speeksel wappert schuimend in de wind.

Hij schudt zijn kop, hij draait en wendt, zijn horens splijten

de dichte lucht, zijn hoeven stampen, kluiten aarde

storten op het gemarteld gras van bange weiden.

==

Een jonge stier was ik; nu leef ik als een stier

die plots tot staan komt in een weide vol met krekels

en snuift. Hij voelt hoe in de bergen, in het bos,

een reebok aarzelt, luistert, weg draaft met de wind,

als hij het wolvenroedel ruikt dat op hem aast –

hij snuift maar vlucht niet als de ree, denkt aan het uur

dat komen zal, wanneer hij vecht en valt, de horde

verspreidt zijn beenderen over de velden – traag

en droevig klinkt zijn brullen in de vette lucht.

==

Zo zal ik vechten, vallen; velden houden wacht

over mijn beenderen: les voor het nageslacht.

==

22 augustus 1933

==

EN EVEN WREED

Mijn moeder stierf, mijn vader en mijn tweelingbroer,

het zusje van mijn vrouw, haar oudste zus en zwager.

==

Zovelen stierven er zo onverwacht,

en als we dromen, na een stevig maal,

dan horen we vanuit hun graf hun nagels

doorgroeien, knarsend, en hun haren sissen.

==

Wij leven trouwens proper, minzaam lachend;

mijn vrouw dwaalt rokkenruisend door de kamer,

schikt onze spullen, en haar ogen glanzen.

==

Ze weet al: honden van de rijken bijten,

wie sterft wordt er voorgoed ondergestopt.

==

Ons leven is zo simpel, zonder angst,

als dit papier, die melk op onze tafel,

en even wreed

als dat ernaast: dat lodderogend mes.

==

1933

==

VOOR HET ONWEER

Een heuveltop, je jonge vrouw slaapt op je schoot,

gerijpt voor jou, maar ongeschoren oorlogsdaden

staan achter je, pas op, je leven is in nood,

==

een wereld is in nood, die jij vergaarde, graaide

tot leven met je tien verharde vingernagels

terwijl hoog boven jou de dood zijn cirkels draaide,

==

en kijk, hij cirkelt weer! Uit bange bomen stort

nu nest na nest neer in de tuinen, alles gaat

te gronde! Kijk, de lucht, hoe die geteisterd wordt

==

en siddert onder bliksemschichten, winden rammelen

de wiegen van de kleine kindertjes dooreen,

de mannen liggen in hun slaap net zo te jammeren,

==

en als de wind door dromen wervelt: het gegrom,

het wakker schrikken – en jij waakt, wordt aangestaard,

en verre donderslagen rommelen rondom.

==

een nette veldslag wordt het, wind en wolken zullen

hierboven hun verhalen doen – en het is goed

in deze tijd je lief met liefde te omhullen.

==

18 april 1934

==

TUIN OP ISTENHEGY*

De zomer sluimert, zoemt, de klare lucht

heeft al zijn grijze sluier omgeslagen,

mijn hond gromt en springt op om in de struiken

op een voortvluchtig schaduwbeeld te jagen.

==

Een oude bloem ontkleedt zich, een voor een

vallen haar blaadjes, halfdood staat ze, naakt,

een perziktak kraakt boven me en knikt

langzaam omlaag tot hij de bodem raakt.

==

O, deze tuin zal weldra slapen, sterven,

gaart vruchten voor de zware herfst bijeen.

Het donker valt. Een blonde, late bij

draait dodelijke kringen om mij heen.

==

En jij, een jonge man! Hoe zul jij sterven?

Gonst als een bij een kogel op je af,

of barst een bom en scheurt de bodem open,

verscheurt jouw vlees en sleurt je naar je graf?

==

De tuin is al in slaap en ademt zacht;

ik vraag en ik vraag nog eens, tevergeefs.

De middagzon dooradert alle vruchten,

en regen in de nacht, die koelte geeft.

==

20 juli 1936

==

HYMNE

Wortel ben je, stam,

vrucht en bladerdak,

koele bries ben jij,

rijpe zonnegloed,

==

ranke stam, bevrind

maatje van de wind,

vaste wortelstok,

jachtig ijlend bloed,

==

bladomarming ben je,

in mijn armen ren je,

bloempje op mijn borst

dat mijn hart behoedt,

==

en mij wekt, de zon

als de dag begon,

vrucht van mij, naast mij

die de dag begroet,

==

naast mij lig je, loom.

op mijn hart, een droom,

stille harteklop,

kalmte, vredezoet,

==

klaterende bron,

waar een kreet begon,

vleugelademtocht,

door een ziel gevoed,

==

in de schaduw licht,

in het licht een schicht

ranke schaduw, en

wierookwolkengloed,

==

knipperwimper ben je,

bliksemflitsen ken je,

armen wiegend, lijf

dat jij open doet.

==

Vrome zegening

van de worsteling,

sluierlach als groet,

als mijn witte botten

op het veld verrotten

schuil jij daar voorgoed.

==

8 maart 1935

==

OORLOGSDAGBOEK

1. Maandagavond

==

Nu dat de angst je hart vaak binnendringt,

is soms de wereld nieuws van ver; bewaren

slechts, als vervagende herinnering,

bomen je kinderjaren.

==

Tussen verdachte dag en bange nacht,

tussen twee oorlogen, je halve leven;

en ook nu heeft die tirannieke macht

zijn bajonet geheven.

==

Maar in je dromen voel je soms dat land,

thuis van je verzen, waar de landerijen