Karel van het Reve voor beginners en gevorderden

Een keuze uit zijn werk

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 ERVEN KAREL VAN HET REVE

© Copyright 2023 Samenstelling: DAVID VAN HET REVE

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3015 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Alle teksten zijn afkomstig uit Verzameld werk in zeven delen, verschenen tussen 2008 en 2011 en bezorgd door Lieneke Frerichs (hoofdredacteur), Elma Drayer en Nop Maas.

==

==

==

Een asterisk (*) in de tekst verwijst naar het hoofdstuk Vertalingen.

De romanschrijver Toergenjev

Een groot schrijver moet voor hij onsterfelijk wordt eerst verouderen. Wat dat betreft hebben De gebroeders Karamazov en Oorlog en vrede hun onsterfelijkheid nog niet bewezen. Wij leven nog steeds in de tijd van de zeer lange romans, waarin de schrijvers over alles wat met de psychologie van hun helden te doen heeft mogen uitweiden zonder enige restrictie, zoals Walter Scott dat doet over iemands kleding of over historische gebeurtenissen op de achtergrond van een verhaal. Toergenjevs romans behoren tot een ouderwetser soort, dat we in de eerste helft van de vorige eeuw vertegenwoordigd vinden door Adolphe, door De kapiteinsdochter of Een held van onze tijd. Het genre wordt in onze dagen weer beoefend door mensen als Willem Elsschot of Marnix Gijsen, de korte, aristocratische roman, niet meer dan een beknopt relaas van gebeurtenissen, verteld door een man die tracht zich zo eenvoudig en helder mogelijk uit te drukken en een zekere afstand weet te bewaren. Hij maakt ons deelgenoot van zijn meest geheime belevenissen, zeker, maar hij probeert dat met zo weinig mogelijk ophef te doen. Bij Toergenjev vergeleken zijn Tolstoj en Dostojevski opdringerige barbaren.

Toergenjevs techniek is meesterlijk, en ouderwets. Geen enkel modern schrijver zal het in zijn hoofd halen een boek te beginnen met: Op de rijksstraatweg van Amsterdam naar Den Haag, omtrent halverwege tussen beide steden, stopte in de namiddag van de 26e juni 195.. een stoffige, rode, achtcylinder Chevrolet, waaruit een in een grijs pak en peau-de-suède-schoenen gestoken heer van omstreeks 45 jaar te voorschijn stapte, een slappe bruine hoed op het hoofd en bruine handschoenen aan de brede, krachtige handen. De heer keek om zich heen, stak een sigaret op, mompelde ‘te vroeg’ en ging in het gras naast de weg zitten. Hij had zo juist 25 kilometer op onze prima Hollandse wegen afgelegd om een dame te ontmoeten... Maar alvorens ons verhaal te vervolgen vragen wij de lezer verlof hem iets over onze held te vertellen. Lodewijk van Bemmelen – want zo heette hij – was opgegroeid als enige zoon van een bekend houthandelaar te Z. Zijn grootvader, Frederik van Bemmelen, had in de Oost een fortuin vergaard en was... etc. Enkele bladzijden later wordt het verhaal weer hervat, om twee bladzijden verder weer onderbroken te worden door de levensgeschiedenis van Mathilda Trut – want zo heette zij, wier grootmoeder een bekend actrice en een vriendin van Couperus geweest was. Den Haag in die dagen was niet wat het nu is, merkt Toergenjev dan op, en laat tweeduizendachthonderd woorden volgen over het Den Haag van 1900, waaruit men evenveel leert als uit De boeken der kleine zielen.

Een dergelijke techniek is in strijd met alle regelen van ‘creative writing’, zoals dat aan Amerikaanse universiteiten gedoceerd wordt. Stel je voor! Iemands karakter behoort uit zijn optreden in de roman duidelijk te worden en mag ons niet worden opgediend voor het verhaal goed en wel begonnen is! Ondertussen moet de Amerikaan die het deze allang overleden Rus verbetert nog geboren worden. Toergenjev hanteert deze zo eenvoudig en banaal lijkende methode uiterst subtiel. Hij werkt met een combinatie van twee manieren, die niets met elkaar gemeen hebben: de korte schets van iemands leven en karakter, compleet met enkele opmerkelijke voorvallen, en het optreden van de in die korte schets beschreven figuur in de eigenlijke romanbehandeling. Door dezelfde persoon op twee volkomen verschillende manieren aan te pakken brengt Toergenjev zijn mensen tot leven.

Ook het einde van zijn roman is ‘ouderwets’. Na de laatste scène waarin de held vertrekt of sterft, volgt een epiloog waarin de auteur nog fijn even vertelt hoe het met iedereen in het boek verder is afgelopen: En Van Bemmelen? vraagt de nieuwsgierige lezer misschien – raast zijn Chevrolet nog steeds langs de Hollandse wegen en heeft hij nog steeds plannen om de heren in het Kremlin in een open brief op hun fouten te wijzen? Nee, de automobiel is verkocht, en Van Bemmelen is een handel in jute begonnen. Men beweert dat hij aan de ramp van 1 februari 1953 veel geld heeft verdiend, hoewel zijn armelijk voorkomen en gebogen gestalte met die bewering in tegenspraak zijn. Maar wie zal het zeggen? – Men mene niet dat het dan uit is. Op de allerlaatste bladzijde wordt in een allerlaatste scène een allerlaatste blik op Van Bemmelen geworpen. Hier is het einde van Roedin:

Op een hete middag, 26 juni 1848, in Parijs, toen de opstand van de ‘nationale werkplaatsen’ al bijna onderdrukt was, nam in een van de nauwe stegen van de voorstad St. Antoine een bataljon linietroepen een barrikade. Een paar kanonschoten hadden haar al uiteengeslagen; de verdedigers die het er levend hadden afgebracht waren bezig haar te verlaten en dachten alleen aan hun eigen huid, toen plotseling bovenop, op het gedeukte karkas van een omvergeworpen omnibus, een lange man verscheen in een oude overjas, omgord met een rode sjerp en met een strohoed op de grijze verwaaide haren. In de ene hand hield hij een rode vlag, in de andere een kromme en botte sabel en hij riep iets, ingespannen, met een ijle stem, terwijl hij naar boven klauterde en met vlag en sabel zwaaide. – Een Vincennes-schutter mikte op hem – schoot... De lange man liet de vlag los en viel als een zak neer met zijn gezicht omlaag alsof hij voor iemand een buiging maakte... De kogel was hem recht door het hart gegaan.

‘Tiens,’ zei een van de vluchtende insurgenten tegen een ander: ‘on vient de tuer le Polonais.’

‘Bigre!’ antwoordde deze, en beiden vlogen een kelder binnen waarvan alle luiken gesloten waren en de muren vol zaten met kogelgaten en granaatsporen.

Die ‘Polonais’ was Dmitri Roedin.

En niet te vergeten het slot van Het adelsnest:

‘En het slot?’ vraagt misschien een onbevredigde lezer. ‘Wat is er verder gebeurd met Lavretski? Met Liza?’ Maar wat te zeggen van mensen die nog leven, die het aards toneel nog niet verlaten hebben, waartoe tot hen terugkeren? Men zegt dat Lavretski het verre klooster bezocht heeft waarheen Liza verdwenen was, – haar gezien heeft. Van gaanderij naar gaanderij lopend ging zij dicht langs hem heen, met de rustige, haastig-onderworpen tred van de non – en zij keek hem niet aan; alleen de wimpers van haar op hem gerichte ogen trilden even, alleen haar vermagerd gezicht boog nog dieper voorover – en de met een bidsnoer omwonden vingers van haar gevouwen handen grepen nog steviger in elkaar vast. Wat dachten, wat voelden zij beiden? Wie zal het weten? Wie zal het zeggen? Er zijn ogenblikken in het leven, gevoelens... waar men alleen op wijzen kan en dan voorbijgaan.

Of het beroemde einde van Vaders en zonen, waarbij Toergenjev toen hij het op schrift stelde zulk een vloed van tranen vergoot, dat hij zijn hoofd bij het schrijven afgewend moest houden om zijn manuscript niet te bederven:

In een van Ruslands afgelegen hoekjes ligt een klein dorpskerkhof. Als bijna al onze kerkhoven biedt het een droevige aanblik: de greppels er omheen zijn allang dichtgegroeid, de grijze houten kruisen staan scheefgezakt en vergaan onder hun eens geverfde afdakjes; de zerken zijn allemaal verschoven alsof iemand ze van onderen opduwt; twee – drie kale boompjes geven nauwelijks enige schaduw; schapen weiden ongestoord tussen de graven... Maar er is een graf, dat niet door mensenhand wordt aangeraakt en door geen dier betreden: alleen vogels gaan er in de schemering op zitten zingen. Een ijzeren hek staat eromheen, twee jonge sparren staan aan weerszijden: Jevgeni Bazarov ligt daar begraven. Naar dat graf komen uit een naburig dorpje vaak twee oude mensen – man en vrouw. Elkaar ondersteunend naderen zij met moeizame schreden het hekje, laten zich op de knieën zakken en wenen lang en bitter, en kijken lang en aandachtig naar de stomme steen waaronder hun zoon ligt; ze wisselen een kort woord, vegen het stof van de zerk en schikken een sparretakje recht en bidden opnieuw, en kunnen deze plek niet verlaten vanwaar het hun minder ver lijkt naar hun zoon, naar de herinneringen aan hem... Zouden hun gebeden, hun tranen vruchteloos zijn? Zou liefde, heilige, toegewijde liefde niet almachtig zijn? O neen! Hoe hartstochtelijk, zondig, opstandig het hart ook was dat in dit graf verborgen ligt, de bloemen die erop bloeien kijken ons rustig met hun onschuldige ogen aan: zij spreken niet van de grote rust alleen, de grote rust der ‘onverschillige natuur’: ze spreken ook van de eeuwige verzoening en van het oneindige leven...

Ouderwets zijn ook Toergenjevs zo befaamde vrouwenfiguren. Tsjechov kon ze niet uitstaan. Zij wonen meestal buiten, in de ouderlijke woning, een groot landhuis met een salon, waarin piano en kaart gespeeld wordt. Boven heeft de heldin haar kamertje, waar zij slaapt of tranen vergiet op een smal bed. Dan is er de grote tuin, keurig onderhouden of wat verwilderd, waar de linden bloeien en de nachtegaal iedere avond zingt. Toergenjev kan de bomen in die tuin, en het weer – in het begin van de zomer – op huiveringwekkende wijze oproepen. Ook in landschappen, korenvelden, rivieren en vijvers is hij een meester. Een bankje in die tuin, al of niet in een prieel van meestal seringen of acacia’s geplaatst, is de plek waar dit meisje, onschuldig maar hartstochtelijk, eerlijk als goud, enigszins naïef, maar intelligent en redelijk, zeventien jaar oud en in een witte zomerjurk met bijpassende brede strohoed gekleed, een in menig opzicht gedenkwaardige ontmoeting heeft met de held van het verhaal, die (en dat is een van de dingen waarin Toergenjev van Courths-Mahler verschilt) er per slot van rekening niet in slaagt haar gelukkig te maken, want hij is een man van woorden gelijk Roedin, een getrouwd man gelijk Lavretski, of een teringlijder gelijk Insarov.

Zo ooit, dan kan men zich bij het lezen van Toergenjevs romans realiseren hoe weinig genre en stijl toe- of afdoen aan de duurzame waarde van een boek, hoe onzinnig het eigenlijk is te zeggen dat bepaalde boeken wel heel mooi, maar ‘in onze tijd’ niet meer te lezen zijn. Ongetwijfeld veroudert iedere ‘vorm’, komt er voor elke stijlfiguur een periode dat hij begint te irriteren, maar als dat proces van veroudering eenmaal voorbij is maakt het geen verschil meer of men de Gouden ezel of Lijmen leest, Homerus of Mickiewicz, Tolstoj of Thomas Mann.

Toergenjevs grote roem in Rusland en in het Westen is misschien onder meer te danken aan wat ik hierboven het aristocratische van zijn stijl genoemd heb, de sfeer van het ‘empire’, van de gouden tijd der Russische literatuur, de tijd van Poesjkin. Iets daarvan heeft Toergenjev hinübergerettet naar de in sommige opzichten zo breedsprakige en vulgaire tweede helft der negentiende eeuw: maat, elegantie, bescheidenheid, traditie, goede manieren. Hij had wat Schopenhauer zo bewonderde, het ‘parler sans accent’, het spreken zonder nadruk, deze ‘alte Regel der Weltleute’. Hij zal nooit woorden gebruiken waarvan hij weet dat zij de lezer alleen maar overbluffen zonder dat hij ze begrijpt. Evenmin zal hij ooit proberen ‘mooie zinnen’ te maken: het ‘literaire’ was hem een gruwel. Hij kon niet begrijpen waarom zijn Franse vrienden zo’n bewondering hadden voor Chateaubriand, en zo weinig voelden voor het droge, exacte proza van Mérimée. Hij is niet bezeten van een idee, die hij zijn lezers met alle geweld wil opdringen. Hij verliest nooit zijn humor.

Toergenjevs vaak dubbelzinnige houding in de politiek, een houding die hem veel vrienden, maar ook veel ergernis en verachting heeft bezorgd, vinden we in zijn romans terug als het mengsel van liefde en spot dat zijn figuren levend maakt. Wij zouden, Vaders en zonen lezend, minder geloven in Fenetsjka’s lieftalligheid, als Toergenjev over haar niet terloops de woorden ‘een beetje dom’ had laten vallen. Midden in het meest pathetische deel van Aan de vooravond, als Insarov gestorven is en het alleen de zaak van het Bulgaarse broedervolk is, waarvoor Helena nog leven kan, komt er een lid van nog een derde broedervolk binnen, een Serf, uiteraard een man uit één stuk, een onverschrokken zeeman. Wanneer vertrekt gij? vraagt Helena hem in het Italiaans. Deze drie woordjes geven de scène realiteit. Toergenjev, die in het hele boek de zaak der Slavische broedervolken bar serieus neemt (de enige die ermee durft spotten is Sjoebin, maar die staat als een oneerbiedige grappenmaker bekend) slaat met deze opmerking de broederschapsillusie kapot: de broedervolken verstaan elkaar blijkbaar niet eens.

Lavretski uit Het adelsnest, de edele, taaie werker, een inderdaad nobele figuur, krijgt reliëf omdat Toergenjev niet schroomt hem met zijn sublieme trekken in een haast onmerkbaar, maar toch onmiskenbaar licht van belachelijkheid te zetten, zoals wanneer hij hem, getrouwd, laat studeren en ‘een boek over hydrografie’ laat vertalen. Toergenjev doet dit alles zonder enige scherpte, alleen maar door terloops enkele onschuldig lijkende feiten mee te delen. Bersenjev en zijn vader worden in het tiende hoofdstuk van Aan de vooravond scherp voor ons neergezet; Toergenjev maakt hen zeer sympathiek en zeer belachelijk door bijna in één adem en zonder een spier te vertrekken hun nimmer aflatende ijver, hun warhoofdigheid, hun redelijkheid en hun braafheid voor ons op te roepen.

Fanatisme is Toergenjev vreemd. Hij hield van zijn land, maar zag geen reden om te geloven dat moedertje Rusland de wereld zou verlossen. Zij is een dame als alle andere, meende hij, alleen is haar achterwerk wat breder. Toen zijn vriend Herzen, de revolutionaire emigrant, teleurgesteld in de idealen van het Westen, opeens aan de heilbrengende rol van Rusland begon te geloven, wees hij hem terecht met een scherpte, die men niet achter deze ‘zachte peer’ (zoals de heftige en romantische Flaubert hem eens noemde) zou hebben gezocht: ‘Al je idolen zijn vernietigd, en omdat je zonder idolen niet leven kunt ben je nu een altaar aan het oprichten voor die nieuwe onbekende god, vooral omdat we bijna niets van hem weten... Wel gedraagt die god zich niet zoals gij verwacht, maar dat is volgens u maar een tijdelijke afdwaling, een ongelukje, iets dat hem is opgedwongen... uw god aanbidt wat gij haat, en haat wat gij liefhebt, hij aanvaardt juist dat, wat gij in zijn naam verwerpt – maar gij kijkt de andere kant op, ge stopt uw oren dicht, en met de extase van sceptici die het scepticisme moe zijn, met die specifieke ultra-fanatieke extase blijft ge praten over frisse lentebriesjes, weldadige stormen etc. Geschiedenis, filologie, statistiek – daar trekt ge u allemaal niets van aan, feiten laten u koud...’

Men heeft Toergenjev vaak de kroniekschrijver van het Russische openbare leven genoemd, de man die de Russische intelligentsia in haar verschillende ontwikkelingsfasen getrouwelijk beschreef. Zelf heeft hij, in een inleiding tot zijn romans, ongeveer hetzelfde gezegd. Is het waar?

De vraag is heel moeilijk te beantwoorden, al was het maar omdat de geleerden die de geschiedenis der Russische intelligentsia geschreven hebben zich onder meer baseren op diezelfde romans van Toergenjev, zodat het origineel, waarmee wij Toergenjevs beeld vergelijken moeten, zelf weer op dat beeld teruggaat... Anderzijds is het ook weer zo, dat Toergenjev een snel vermoeide, maar zich steeds weer hernieuwende belangstelling had voor mensen, ideeën en groeperingen. Zijn gebrek aan fanatisme, dat soms overging in een neiging tot karakterloos aandoend meepraten, wordt door zijn vriend Annenkov zelfs verklaard uit deze onverzadigde nieuwsgierigheid, die zucht om overal waar ‘iets gaande’ was tegenwoordig te zijn.

In het boek dat zijn roem als romanschrijver voorgoed vestigde, zijn meesterwerk, Het adelsnest, is echter weer heel weinig te bekennen van de dingen die de intelligentsia van zijn tijd zo opwonden. En de ‘maatschappelijke’ interpretatie van zijn romans leidt soms tot de merkwaardigste misverstanden. Zo heeft men in Roedin de ‘overbodige mens’ willen zien, die in het Rusland van die tijd bij gebrek aan weerklank te gronde ging – terwijl er in de kleine kring van mensen waarin Roedin voor ons optreedt maar liefst twee zijn, die hem tot het eind van de wereld gevolgd zouden zijn: Basistov en Natasja. Dat zij dit niet doen ligt niet aan Rusland, maar aan Roedin, die, zoals Toergenjev toch eigenlijk duidelijk laat merken, wel erg vaag is in zijn beweringen en, wat belangrijker is, als het eropaan komt de vlucht neemt, net als Goethe in de Werther-episode. Bazarov uit Vaders en zonen werd door de reactionairen verfoeid als een vuile communist, en door de revolutionairen voor een schandelijke karikatuur gehouden. Hij deelt ongetwijfeld sommige trekken met de oppositionele jeugd van zijn tijd: afkeer van nutteloze kunst, belangstelling voor de natuurwetenschappen en Büchners Kraft und Stoff, een spottende verachting voor de liberalen... Maar hij is meer: niet voor niets noemt hij zich nihilist: ook in ‘het volk’, in ‘de vooruitgang’ gelooft hij niet, en dat is nu niet bepaald typisch voor de Russische revolutionaire intelligentsia.

Het is, lijkt ons, Toergenjevs geluk, dat de mensen die hij ten tonele voert niet ‘typisch’ zijn. Niet voor niets beledigt men iemand zwaar door hem toe te voegen ‘voor jou twintig anderen’. Het gevoel dat een romanfiguur niet ‘enig in zijn soort’ is, dat hij representatief is voor een bepaalde groep mensen, vermindert onze belangstelling. De fabrieksdirecteuren en partijsecretarissen in de huidige sovjetromans vertegenwoordigen een ‘type’, en alleen iemand zonder smaak of met een haast pathologische belangstelling voor de sovjetroman is in staat er twee achter elkaar uit te lezen. Er zijn Amerikaanse films en romans, die veel eerlijker en waarheidsgetrouwer zijn dan hun Russische tegenhangers, maar even onbevredigend, omdat de plattelandsdokters, de sheriffs, de flinke, maar aanvallige jonge vrouwen, de met het leven worstelende intellectuelen ieder een groep vertegenwoordigen. Het doet er in dit verband niet toe of die groep, dat ‘type’, al of niet bestaat: het is genoeg dat wij achter de romanfiguur iemand anders vermoeden.

Men is gewend in Vaders en zonen het conflict tussen twee generaties te zien. Maar ook hier is de charme en genialiteit van Toergenjev de schema’s der literatuurhistorici te slim af. Zeker, niet voor niets heet het boek ‘Vaders en zonen’. Maar welk een morsdode ‘roman à thèse’ zou het boek geworden zijn als het niet meer was dan dat, als niet die tegenstelling tussen de generaties werd opgevangen en dooreengeweven met een andere, door de literatuurhistorici onopgemerkte tegenstelling: die tussen Arkadi, zijn vrouw, zijn vader en zijn stiefmoeder enerzijds en Bazarov en Pavel Petrovitsj anderzijds! De tegenstelling tussen de gelukkigen en de ongelukkigen, tussen de ‘plantaardigen’ en de ‘gekwelden’ zou men kunnen zeggen. Pavel Petrovitsj en Bazarov haten elkaar niet zozeer omdat zij tot verschillende generaties en levensbeschouwingen behoren (want dat geldt ook voor de verhouding tussen Arkadi en zijn vader, die niet anders dan uitstekend genoemd kan worden) maar omdat ze ‘familie’ van elkaar zijn. Bazarovs slordige kleding en Pavel Petrovitsj’ gesoigneerdheid wekken een antagonisme dat vergeleken kan worden met de gevoelens van twee dames die in dezelfde jurk op een feest verschijnen. Het boeiende, weergaloos knappe van deze roman is de afwisseling van het conflict jong-oud (of nihilist-liberaal als men wil) met het conflict plantaardigen-gekwelden. Arkadi ‘verzoent’ zich met zijn vader, en al zijn ‘nihilistische’ aanwensels vallen van hem af bij zijn huwelijk – hij vindt het geluk. Het gelukkigste moment in het leven van Bazarov valt samen met het hachelijkste moment van het conflict tussen hem en Pavel Petrovitsj: het duel. Gedragen elk door een enorme eigenliefde staan zij in deze met onnavolgbare humor beschreven ontmoeting als doodsvijanden tegenover elkaar, maar tegelijk vinden zij elkaar, deze beide adepten van een tragisch, eenzaam, gevaarlijk leven, in een stille, met verachting vermengde genegenheid voor de plantaardigen.

Ongeveer een jaar na Toergenjevs dood heeft zijn leerling Tolstoj in een brief getracht een karakteristiek te geven van de man, van wie hij veel geleerd had, die hem in het Westen beroemd gemaakt had en met wie hij het persoonlijk nooit goed had kunnen vinden – het was zelfs een keer bijna tot een duel gekomen. Er zijn drie factoren, schreef Tolstoj, die in een geschrift van belang zijn: wie aan het woord is, hoe hij spreekt, goed of slecht, en: of hij oprecht is. Toergenjev was volgens Tolstoj iemand die op zeldzame wijze deze drie dingen verenigde. Verder, zegt Tolstoj – en men kan de nu volgende formulering niet anders dan gelukkig noemen – vindt men bij Toergenjev drie dingen: geloof in de schoonheid, in vrouwenliefde, in kunst, twijfel aan deze dingen en twijfel aan alles, en, ten slotte, een beschaamd, zich zelden helemaal uitsprekend, ongeformuleerd geloof in het goede.

De ‘veroudering’ waarover in het begin van dit stuk geschreven wordt is overigens iets dat vele lezers van de wijs brengt. Ik ken in Nederland niet meer dan een stuk of vijf, zes mensen wier bewondering voor de romans van Toergenjev de mijne evenaart. Een hunner is mijn broer, voor wie ik dan ook in 1958 een gipsen borstbeeld van de meester uit diens geboorteplaats heb meegebracht. Op het slavistencongres van datzelfde jaar werd ik door de sovjetgeleerde S. scherp aangevallen. Hij verweet mij een aanhanger te zijn van de formalisten. Ik antwoordde hem dat ik geen formalist stricto sensu was, maar wel meende dat de formalisten in de korte tijd dat zij hadden kunnen werken meer voor de literatuurwetenschap gedaan hadden dan alles wat na hen door sovjetgeleerden op dat gebied gepresteerd was – waarop ik het genoegen had een aardig Russisch meisje in de zaal zeer enthousiast en volstrekt geluidloos te zien applaudisseren. Na afloop van de zitting nam S. ons mee naar het restaurant van de universiteit en nog later, toen zijn vrouw, zijn auto en zijn chauffeur gearriveerd waren bracht hij ons naar een antiquariaat waar alleen schrijvers toegang hadden. Hij liet mij daar eerst een stapel boeken kopen en stond er toen op die te betalen.

Onderweg in de auto spraken we onder meer over Toergenjev. Ik zei dat ik een bewonderaar en vertaler van zijn romans was. S. begon snel over Toergenjevs verhalen te spreken. Hij was te linientreu om de officiële opvatting dat Toergenjev een groot romanschrijver is te weerspreken, maar blijkbaar toch ook weer niet zo verdorven of hij vermeed het liegen als het niet nodig was voor zijn carrière.

De opvatting dat Toergenjev als romanschrijver ver bij Dostojevski en Tolstoj ten achter staat, ja, dat hij op dat gebied eigenlijk niet meer is dan een betere Courths-Mahler, komt men vrij vaak tegen, zowel in Rusland als daarbuiten. Gedrukt vindt men dat standpunt zelden, misschien mede omdat zijn romans in Rusland gecanoniseerd zijn en in het Westen onder het patronaat van enkele gevreesde highbrows staan, zoals Edmund Wilson. De enige mij bekende plaats waar genoemde bezwaren vreesloos worden uitgesproken is Somerset Maughams A Writer’s Notebook. Maugham was in 1917 in Rusland als Brits agent, en hij beweert ergens dat als men hem eerder gestuurd had de bolsjewiki niet aan de macht hadden hoeven komen. In aantekeningen van dat jaar zegt hij van Toergenjev dat diens voornaamste kwaliteiten welopgevoede sentimentaliteit en gemakkelijk optimisme zijn. Zijn romans lijken op elkaar: in ieder boek hetzelfde meisje, ernstig, waardig, energiek, dezelfde vage, slappe moeder, dezelfde ijdel pratende, maar niets doende held. Zijn natuurbeschrijvingen zijn conventioneel, zijn ‘plots’ verbazend triviaal: als Lavretski in Het adelsnest even naar zijn advocaat had geschreven of zijn vrouw werkelijk dood was, en als Insarov – Aan de vooravond – zich tegen kouvatten had behoed door een overjas zouden beide romans ongeschreven hebben moeten blijven.

Dit laatste argument lijkt me wel heel onrechtvaardig. De kwaliteit van een schrijver staat niet in verhouding tot de subtiliteit van zijn ‘plot’, en vooral grote schrijvers zijn soms zeer nonchalant. Timofej Pnin heeft opgemerkt dat als Anna Karenina zich onder de trein werpt in haar leven vier jaar verlopen zijn sinds het begin van de roman, terwijl in diezelfde ‘tijd’ in het leven van Levin en Kitty maar drie jaar zijn verlopen. Tolstoj heeft erop gewezen dat koning Lear in het gelijknamige toneelstuk van William Shakespeare zijn eigen hoveling Kent niet herkent – wat veel erger is dan de door Maugham bij Toergenjev gevonden zwakke plekken, want verzuimen als Maugham aan Lavretski en Insarov verwijt worden iedere dag gemaakt, terwijl het niet herkennen van Kent vrijwel onmogelijk is.

Overigens heeft Maugham zijn in 1917 neergeschreven tirade in 1949 van het volgende onderschrift voorzien, waarmee ik slechts van harte kan instemmen:

‘Dit getuigt van weinig inzicht. Het is waar dat Toergenjev noch de gemartelde hartstocht van Dostojevski noch het bereik en de brede menselijkheid van Tolstoj heeft; maar hij heeft andere kwaliteiten, charme en gratie en tederheid. Hij heeft elegantie en distinctie – twee bewonderenswaardige eigenschappen – redelijkheid, en een prachtig gevoel voor landschap en buitenleven. Zelfs in een vertaling voelt men hoe prachtig hij schreef. Hij is nooit overdreven, onecht, nooit vervelend. Hij is prediker noch profeet; het is hem genoeg een doodgewoon romanschrijver te zijn. Het is zeer wel mogelijk dat een later geslacht tot de conclusie zal komen dat hij de grootste van de drie is geweest.’

==

Een grote bruine envelop

Als dit stuk verschijnt is menige lezer al op reis. Ik wens hem goed weer. Ik ga zelf trouwens ook op reis. Poll, onze redacteur, is al op reis geweest en heeft onderweg zowel P. B. (eigenlijk P. S. B.) als V. D. (eigenlijk V. S. D.) gesproken. P. B. laat mij koud, al heeft ze dan een Nobelprijs, maar dat hij V. D. ontmoet heeft trof mij, omdat die nog verleden jaar bij ons van de trap slipte en daarbij aan onze kokosloper een harer billen bloedig bezeerde.

Nu vraagt Poll mij een stukje te schrijven over ‘het goede leven’. ‘The good life’ voegt hij er ter verduidelijking aan toe. Ik heb de uitdrukking meer gehoord, maar weet niet wat zij betekent. Daar ik de rest van dit stuk al zo ongeveer in mijn hoofd heb zal ik maar geen algemeen ontwikkelde kennissen opbellen die het misschien wel weten. Eenvoudiger is het, simpelweg aan te nemen dat men met ‘het goede leven’ een aangename levenswijze bedoelt die men graag zou willen voeren als men maar kon. Ook heb ik het gevoel dat het iets met eten en drinken te maken heeft.

Wat het laatste betreft moet ik Poll teleurstellen. Ik drink zelden iets anders dan koffie en thee. Mijn kennis van alcoholische dranken is beperkt en stelt mij tot niet meer in staat dan het geblinddoekt van elkaar onderscheiden van sherry, rode wijn, witte wijn en jenever. Als de artsen mij zouden verbieden ooit nog een druppel alcohol te gebruiken zou mij dat onverschillig laten. Soep lust ik niet. Er zit meestal vermicelli in. In vast voedsel ben ik niet bijzonder geïnteresseerd. Ik kan mijzelve in dit opzicht zonder schroom vergelijken met F. D. Roosevelt, eertijds president van de Verenigde Staten, die op de vraag wat hij nu eens graag zou willen eten na lang nadenken verheugd ‘scrambled eggs!’ placht te antwoorden. Ik leef al jaren bijna uitsluitend op brood met pindakaas.

Bij mij hangt de gedachte aan een ‘goed leven’ enigszins met reizen samen. Vroeger bestond daarnaast nog een andere gedachte: een kamer vol boeken waarin ik lang achtereen kon zitten lezen en schrijven. Die kamer – aan de mogelijkheid van een huis heb ik geloof ik nooit gedacht, noch aan een inkomen dat de twaalf gulden per week zou overschrijden – die kamer zou ik dan wilde het echt goed gaan, moeten delen met een bepaald meisje uit mijn klas. Dit visioen is na de Tweede Wereldoorlog wat verbleekt, omdat het in vervulling is gegaan. Het met reizen verbonden visioen echter dient zich steeds heftiger aan. Mijn reizen is overigens niet het met schepen, treinen en vliegtuigen van de ene metropool naar de andere snellen en daar mensen ontmoeten die men met initialen zoals P. B. en V. D. kan aanduiden. Niet dat ik dat niet leuk vind, maar het heeft, naar ik heb gemerkt, een dodelijke vermoeidheid ten gevolge.

Mijn reis ziet er heel anders uit. Het gaat als volgt. Ik word opgebeld door de rector magnificus, de decaan, de commissaris van politie, de president-curator, de burgemeester, de secretaris-generaal, de minister of iemand van gelijke strekking, die mij vraagt dezer dagen eens bij hem langs te komen omdat hij iets van me wil. Ik begeef mij terstond naar hem toe en hij zegt: ‘Kijk eens, Reve, wij kennen jou als een serieuze en betrouwbare jongen, die niet te beroerd is zich enige inspanning te getroosten. Nu hebben wij hier een pakje – bij deze woorden trekt hij een la van zijn bureau open en haalt daar een pakje uit, met een touwtje dichtgebonden, eventueel verzegeld. Het mag ook een gewone grote bruine envelop zijn – en dat pakje moet daar en daar naar toe. Wij zouden het op prijs stellen als jij voor het transport zorg zou kunnen dragen. We zouden het wel aan een ander vragen, maar je weet hoe het is. Ze laten de boel slingeren, kletsen te veel en willen alleen per taxi en per vliegtuig reizen.’

Ik verklaar mij daarop gaarne bereid deze opdracht uit te voeren, noteer de plaats waar ik heen moet en ga naar huis. Daar tref ik met grote zorgvuldigheid mijn voorbereidingen. Moet er gelopen worden dan wordt de rugzak gepakt: tent, slaapzak, regenkleding, verschoning, leesboek, kompas, kaarten. Wordt het een autoreis, dan gaat dat ook allemaal mee, want je weet nooit. Nauwelijks ben ik op de grote weg of de last des levens valt van mij af. Das Rad des Ixion steht still. Vermoeid, vermagerd, maar in diepe tevredenheid gehuld kom ik enige weken later terug.

Mijn grote moeilijkheid bij dit visioen is dat ik geen flauw idee heb hoe het ooit voor iemand ter wereld zin zou kunnen hebben mij een grote bruine envelop van de ene plaats naar de andere te laten brengen. Hoe je het ook bekijkt, het kan beter per post, dat is veiliger, vlugger, goedkoper en discreter. Dat is een zwak punt, want het is voor mijn visioen beslist nodig dat mijn missie een nuttig doel heeft, en niet bestaat in het Nederland vertegenwoordigen op een UNESCO-conferentie of in het Komitet slavistov, deelnemen aan een congres of advies geven over het onderwijs in Oeroendi of Pakistan – allemaal dingen waarvan ik vermoed dat de nuttigheid alleen bestaat in het afwisseling en bezigheid verschaffen aan mensen van wie ik vermoed dat ze verder nergens voor te gebruiken zijn.

Nee, ik wil op reis met het duidelijke besef dat het doel van serieuze aard is en mijn werk door mijn opdrachtgevers gewaardeerd wordt. Ze hoeven helemaal niet wild enthousiast te zijn en te juichen dat Reve helemaal naar Aix-en-Provence en terug geweest is en onderweg niets heeft weggemaakt. Zo lang ze er maar op rekenen dat ik mijn taak naar behoren vervul en na afloop tevreden zijn ben ik ook tevreden. De beloning doet er niet toe. Ik wil desnoods een bedrag in geld aanvaarden waar ik niet om gevraagd heb doch waarvan ik het verkrijgen ook niet heb tegengewerkt, maar misschien ook wijs ik zelfs een vergoeding van de onkosten (levensmiddelen, benzine) van de hand.

De opdracht moet wel zo zijn dat ik alleen reis of in gezelschap van mensen die ik zelf kies – geen treinen, bussen, schepen of vliegtuigen. Schepen vallen trouwens uit omdat ik altijd de eerste aan boord ben die zeeziek word. Hiermee vervallen dus de interessante mogelijkheden van een eenzame zeiltocht à la kapitein Rob, Kontikireizen per vlot etc. Het hoeft geen automobiel te zijn. Ik wil ook te voet, te paard, per ezel gaan. In die gevallen moet het een parcours betreffen dat niet per auto is af te leggen. De plaats van bestemming kan eigenlijk niet ver genoeg weg zijn: Santander, Helsinki, Omsk, Sparta, Timboektoe desnoods. Wat zeg ik: met het grootste genoegen zou ik dwars door Afrika trekken als dat gearrangeerd kon worden. Het liefst zou ik misschien nog lopen door terrein waar nauwelijks mensen wonen.

Er hoeft aan zulk een tocht geen gevaar verbonden te zijn, noch zijn ontberingen noodzakelijk. Maar ik wil desnoods lopen met twaalf kilo op mijn rug, slecht weer hebben, slapen onder oncomfortabele omstandigheden, honger en dorst lijden, en door gebied trekken waar niemand mij vindt als ik een been breek.

Het tragische van mijn geval is dat de ingrediënten voor dit ‘goede leven’ bijna allemaal voor het grijpen liggen. Mijn beroep verschaft mij een vakantie van zes maanden per jaar, waar ik best twee of drie weken af kan nemen om mij te ontspannen. Parcoursen als boven omschreven – Santander, Helsinki, Omsk, Sparta, Timboektoe – kan men bijna ad libitum uitzetten, en mijn manier van reizen is goedkoop. Toch zal mijn droom nimmer werkelijkheid kunnen worden want de opdracht ontbreekt, en zonder opdracht krijgen de genietingen van zo’n reis iets opzettelijks: man spürt die Absicht und man ist verstimmt.

==

==

Een stukje vertalen

De titel van het verhaal is ‘Gjuj de Mopassan’, en er is geen enkele reden om dat niet met Guy de Maupassant te vertalen. De eerste zin luidt ‘Zimoj šestnadcatogo goda ja očutilsja v Peterburge s fal’šivym pasportom i bez groša deneg’, wat ruw vertaald zoiets betekent als: ‘’s winters (van het) zestiende jaar bleek ik mij te bevinden in Petersburg met vals paspoort en zonder Groschen geld.’ Hoe moeten wij deze zin in het Nederlands vertalen?

De volgorde levert niet veel moeilijkheden op. Alleen onderwerp en gezegde moeten van plaats verwisselen. We kunnen dus voorlopig op de rij af te werk gaan. ‘Zimoj’ dus eerst. Van dit woord zijn twee Nederlandse vertalingen mogelijk: ’s winters en in de winter. Nu zeggen of schrijven wij nooit ’s winters in 1916, dus het is duidelijk dat we hier in de winter van moeten hebben, een uitstekend begin van een verhaal trouwens, net als het Russische ‘zimoj’. Voor in de loop van de winter, gedurende de winter bestaat in het Russisch een aparte uitdrukking, en bovendien zou dat niet kloppen met ‘očutilsja’, zoals straks blijken zal. Het zestiende jaar is geen Nederlands, want bedoeld is het jaar 1916. Het Russisch gebruikt namelijk bij jaartallen het rangtelwoord. Waar wij negentiendrieënzestig zeggen, zeggen de Russen het duizend negenhonderd zestig derde jaar, want in samenstellingen is alleen het laatste cijfer rangtelwoord. Net als wij korten onze Russische kameraden soms af, en dan beperken zij zich tot de laatste twee decimalen. In de winter van het jaar zestien dus? Hier moeten we even oppassen. De Russen zetten bij een jaartal bijna altijd het woord jaar. Wij laten dat woord bijna altijd weg. Dat wordt moeilijk. Als de Rus zegt ‘het duizend negenhonderd zestig derde jaar werd gekenmerkt door een grote produktie van vervelende close-reading-dissertaties’, dan kunnen wij dat op twee manieren vertalen: door het jaar 1963 werd gekenmerkt en 1963 werd gekenmerkt. Uit die twee mogelijkheden moeten wij kiezen. Hier ook. Nu is het zo, dat het jaar 1963 in onze taal een zekere nadrukkelijkheid, precisie, deftigheid heeft, waarvan we nog niet weten of die ook eigen is aan de tekst die wij bezig zijn te vertalen. Beter dus het neutrale jaartal sec. Er is nog een tweede moeilijkheid. De Russen, met hun lange jaartallen (wij gebruiken onze lange vormen (negentienhonderd drie en zestig) alleen in notariële akten en zo) laten de eerste twee decimalen vaker weg dan wij. Heeft het Russisch 1916, dan hoeven we niet te aarzelen en kunnen wij ook 1916 zetten. Heeft het Russisch echter ‘zestien’, dan hebben wij de keus tussen negentienzestien en zestien. Nu spreken wij wel vaak van ‘veertien-achttien en ‘de strenge winter van negentig,’ maar schrijven doen wij dat zelden. Zouden wij vertalen In de winter van zestien, dan zou de tekst iets familiairs krijgen, waarvan wij alweer niet weten of het ook eigen is aan het origineel. We houden ons dus op de vlakte en vertalen correct en neutraal In de winter van negentienzestien en bij nader inzien vervangen we het laatste woord door zijn notatie in cijfers, omdat zulks gebruikelijk is. In de winter van 1916 dus.

Dat ‘očutilsja’ brengt ons in grote moeilijkheden. Het woordenboek geeft ‘ergens terechtkomen’, ‘ergens blijken te zijn’, met als voorbeelden: očutit’sja aan de rand van de stad, o. in een moeilijke situatie. Ongemerkt o. hij aan de Russische grens [wensdroom van de lexicograaf – vhR]. Nauwelijks was ik tot mezelve gekomen of iemands witgehandschoende hand o. in de mijne. ‘Min of meer onverwacht ergens of iets zijn’, zou men kunnen vertalen: ‘Rijke lieden werden tot de bedelstaf gebracht, wie arm geweest was, o. rijk!’ staat ergens bij Poesjkin: was opeens rijk zouden wij zeggen. ‘Opeens o. een witte vrouw voor hem. Herman herkende de gravin’ (waar staat dat?): stond opeens voor hem, zou men kunnen vertalen. ‘De vijand maakte een omtrekkende beweging en V. očutilsja tussen drie vuren’: bevond zich voor hij het wist of bevond zich of bevond zich opeens tussen drie vuren. ‘Zonder dat men het wist of erop verdacht was, zonder dat men het verwacht had, ongewild ergens of iets blijken te zijn’ betekent dit werkwoord ongeveer. Wat moeten we daar nu mee aan? Wij hebben zo’n werkwoord niet. In zo’n geval doen zich aan de wanhopige vertaler zinswendingen voor in talen die hij niet gebruiken kan: In the winter of sixteen I found myself... Je me trouvais sans un sou... Jammer dat we niet kunnen vertalen In de winter van 1916 mi ritrovai in Petersburg, want de situatie is analoog: het verhaal begint met de verteller te plaatsen in een bepaalde tijd en op een bepaalde plaats.

Dit is een van die gevallen dat een nauwkeurige omschrijving van de betekenis van het te vertalen woord de lichtvoetigheid van de tekst kan schaden. Er staat bij voorbeeld ‘On razvel rukami’. Zouden we precies vertalen wat er staat dan kregen we iets als Hij bewoog zijn langs het lichaam hangende armen iets zijwaarts, de geopende handen iets naar voren kerend, en liet zijn armen meteen weer tegen het lichaam vallen. Wij kennen dat gebaar heel goed, maar het komt in het Nederlands niet voor en er wordt daarom in onze taal nimmer over gesproken of geschreven. Voor sommige classici zijn dit soort aan iedere linguïst bekende situaties aanleiding tot het houden van verhandelingen waarin op grond van het ontbreken van de uitdrukking geconcludeerd wordt tot het niet bestaan van het verschijnsel.

Wat moet de vertaler in zo’n geval doen? ‘Hij knikte’ vertalen met ‘hij bewoog zijn hoofd naar voren en naar beneden en terstond daarop naar achteren en naar boven’? Dat gaat niet aan. De vertaler blijft weinig anders over dan ‘on razvel rukami’ te vertalen met ‘hij haalde de schouders op’, hoewel dat niet juist is. Vaak wordt op den duur voor zulk een moeilijkheid een oplossing gevonden doordat een verkeerde vertaling (b.v. ‘hij spreidde zijn handen uit’) zo inburgert, dat men het gebaar eraan herkent en het als vaste weergave van dat gebaar gaat gebruiken. Zo weet men bij het lezen van een uit het Engels vertaald cowboy-boek dat ‘teemde hij’ he drawled betekent.

In het geval ‘očutilsja’ hebben wij de keuze tussen een omschrijving die gewild, gedwongen, zwaar aandoet en een onvolledige vertaling zoals was ik of bevond ik mij. Wij kiezen het laatste, al was het maar omdat het een cliché is, waarmee men in onze taal een verhaal begint, zoals men het in het Russisch met ‘očutilsja’ begint: In de winter van 1916 bevond ik mij in Petersburg.

Wacht even. Russisch ‘v’ gevolgd door een plaatsnaam kunnen wij vertalen door in of te. Te is officiëler, deftiger, ouderwetser dan in. Het verhaal dat wij vertalen is van een in 1894 geboren Rus. Te lijkt dan wel erg opzettelijk, gewild deftig, ironisch. Er zijn geen aanwijzingen waaruit blijkt dat het verhaal in zo’n stijl geschreven is, dus we handhaven in.

‘Peterburg’ levert geen moeilijkheden op. We kunnen rustig Petersburg zetten. De naam dezer stad wisselt nogal eens. Gesticht als Pieterburg, een Hollandse naam, al gauw veranderd in het Duitse Sankt Peterburg, wordt de stad door zijn inwoners Pieter of Peterburg genoemd, en tijdens de Eerste Wereldoorlog omgedoopt in Petrograd, wat in 1924 weer verandert in Leningrad. In het Nederlands heette de stad vanouds Sint Petersburg. De schrijver van dit verhaal blijft, schrijvende over 1916, de stad aanduiden met de naam van vóór 1914, en wij volgen hem daarin na.

Verder. ‘S fal’šivym pasportom.’ Het Russisch kent geen lidwoord, dus wij moeten kiezen uit met vals paspoort, met een vals paspoort en met het valse paspoort. Dit laatste vervalt natuurlijk. Met vals paspoort is ook niet zo best: met fikse pas, met grote blijdschap, met diepe droefheid, met algemene stemmen. We zeggen dus: met een. Dat we ‘fal’šivyj’ met vals moeten vertalen is duidelijk. Voor vals geld en valse papieren gebruikt men in het Nederlands, Frans, Duits, Engels en Russisch hetzelfde woord. Met ‘pasport’ is het minder eenvoudig. Het document waarvan hier sprake is, is een binnenlands identiteitsbewijs, zoals men dat in Nederland alleen tijdens de Duitse bezetting kende. De schrijver en ‘ik’ van het verhaal – die ongeveer identiek zijn – was een jodenjongen uit Odessa die niet zonder speciale vergunning in Petersburg mocht wonen. Hij zal een valse pas gehad hebben ten name van een of andere goj. Het woord paspoort roept bij de Nederlandse lezer echter het document op waarmee men over de grens trekt. Wat nu? Een ander woord? Binnenlands paspoort? Dat klinkt idioot. Valse papieren? Dat is zo gek niet. Het wekt geen verkeerde associatie, maar het is natuurlijk niet wat er staat, en dat is jammer. Persoonsbewijs? Dat is te speciaal en te Nederlands. Menigeen kent dat woord trouwens niet eens. Zouden we niet liever dat paspoort laten staan? De lezer merkt wel dat men als Rus blijkbaar ook binnen Rusland een pas nodig heeft? Paspoort dus. Hier moeten we weer even bedenken dat wij voor dat ene Russische woord ‘pasport’ twee Nederlandse woorden hebben: paspoort en pas. Paspoort komt bijna uitsluitend in ambtelijke taal voor, net als rijwiel. In niet-ambtelijke spreek- en schrijftaal gebruiken wij pas. We krijgen dus: In de winter van 1916 bevond ik mij in Petersburg met een valse pas en bez groša deneg. Zonder Groschen gaat niet. We hebben hier te doen met een gewone uitdrukking zoals platzak, zonder een sou, zonder een cent, zonder een cent op zak. Het is geen ‘ruwe’ uitdrukking zoals pleite, en ook geen ietwat aristocratische uitdrukking zoals zonder een sou (‘Stel je voor kerel, ik zat daar zonder een sou!’), maar een neutrale, correcte formule, die nog het best benaderd wordt door zonder een cent. Platzak is te familiair. De stijl van Babel is niet familiair, niet aristocratisch, niet ironisch, niet vulgair. Hij gebruikt de meest gewone, in de literatuur gebruikelijke formules en bereikt een zeker effect door in die gewone ‘neutrale’ formules een ongewoon feit mede te delen zonder daarvan enige ophef te maken. ‘Toen ik mijn eerste twee rechercheurs had neergeschoten besloot ik mij geheel aan de misdaad te wijden’, zou hij hebben kunnen schrijven, maar nooit ‘toen ik mijn eerste twee klabakken koud had gemaakt’. Zonder een cent dus. Dat op zak is overbodig. De eerste zin wordt dus: In de winter van 1916 bevond ik mij in Petersburg met een valse pas en zonder een cent. Men zou hier nog kunnen tegenwerpen dat een cent in Rusland niet voorkomt, maar een Groschen kennen ze daar ook niet, dus vooruit, een cent is trouwens niet exclusief Nederlands.

Voor wie nog niet dodelijk vermoeid geraakt is volgt hier de tweede zin: ‘Prijutil menja učitel’ russkoj slovesnosti – Aleksej Kazancev.’ Dat wil zoveel zeggen als: asiel gaf mij leraar Russische letterkunde – Alexej Kazantsev. Er treedt in deze zin een woordvolgorde op die wij niet veel gebruiken: het werkwoord staat voorop. Wij doen dat alleen in zinnen als ‘komt hij niet?’, ‘komt hij niet, dan is er nog geen kind overboord’, ‘komen doet hij niet’, ‘kom nou’ en ‘kwam Max vroeger altijd al te laat ter redactie, nu komt hij helemaal niet meer’. Een zin als ‘Šel on medlenno’ kunnen wij moeilijk vertalen, omdat Hij liep langzaam ook de vertaling is van ‘On šel medlenno’. Soms doet zich een oplossing voor: ‘Pil on mnogo’ kan je soms vertalen met Drinken deed hij veel. Soms brengt een passieve vorm uitkomst: ‘Nas vyrastil Stalin’ kunnen we vertalen met b.v. Wij zijn opgevoed door Stalin. Zo zouden we hier kunnen gaan zoeken naar een formule als Ik werd opgenomen door of nog mooier Opgenomen werd ik door. Dat komt dicht bij het Russisch, al houden Nederlandse zinnen als Gebracht werd hij door zijn tante iets van ‘Wat dat brengen betreft, dit geschiedde door zijn tante’, wat ‘Privezla ego tetja’ niet heeft.

Het beste is misschien deze zaak even te laten rusten en eens te zien wat ‘prijutil’ eigenlijk betekent. Het werkwoord betekent ‘onderdak geven, in huis opnemen, asiel verlenen, een toevluchtsoord verschaffen’. Nam mij op in zijn huis suggereert veel meer dan het zolderkamertje dat deze Kazantsev later in de tekst blijkt te bewonen. Asiel en toevluchtsoord roepen te veel een door vijanden achtervolgde vluchteling op. We zullen het van dat onderdak moeten hebben, hoewel we ook onderkomen kunnen nemen omdat het net als prijut onderdak en toevluchtsoord verenigt. Onderdak is echter beter om de zin mee te beginnen: Een onderkomen verschafte mij heeft het nadeel dat het heel even de mogelijkheid open laat dat ‘een onderkomen’ onderwerp is. Dat komt door het lidwoord, dat we bij onderdak weg kunnen laten. Onderdak verschafte mij is alleen verwarrend voor lezers die denken dat Onderdak een man is, en niemand denkt dat.

Naast verschafte mij hebben we een aantal andere mogelijkheden, zoals kreeg ik bij, kreeg ik van, gaf mij, vond ik bij, werd mij verschaft door, verleende mij, werd mij verleend door. Dat verleende is misschien beter dan verschafte, omdat men iemand onderdak kan verschaffen bij iemand anders, maar alleen verlenen bij zichzelf thuis, en dat is hier het geval. Verleende mij is dan beter dan werd mij verleend door want dat laatste is langer en minder letterlijk.

Dat kastlijntje tussen ‘učitel’ russkoj slovesnosti’ en ‘Alexej Kazancev’ is van belang. Stond het er niet, dan hadden we te maken met een constructie als ‘Het examen werd afgenomen door de wiskundeleraar E. J. Pietersen’ terwijl we nu een constructie hebben als in ‘Deze inlichtingen werden ons verstrekt door een ambtenaar ter griffie, J. C. Bloem’. Er staat dus: Onderdak verleende mij een leraar in de Russische letterkunde, Alexej Kazantsev.

Nog zijn wij van deze zin niet af. Wat is dat voor een functie: ‘leraar in de Russische letterkunde’? Zouden de Petersburgse middelbare scholen aparte leraren voor de vaderlandse letterkunde hebben gehad? Het is mogelijk natuurlijk, maar niet waarschijnlijk. Maar het staat er, zou men zeggen. Staat het er werkelijk? Dat woord ‘slovesnost” is een ouderwets woord dat we gewoonlijk met letterkunde of literatuur vertalen, en terecht. Een ‘Istoria russkoj slovesnosti’ is een Geschiedenis der Russische letterkunde. Maar ‘slovesnost” is ook een stadhuiswoord voor filologie, en de filologie omvat zowel taal- als letterkunde. Het vermoeden rijst, dat een leraar Russisch, die net als zijn Nederlandse collega de vaderlandse taal en letteren onderwijst, in 1916 met de wat stijve term ‘učitel’ russkoj slovesnosti’ werd aangeduid. Om dat vermoeden bevestigd te krijgen kunnen we twee dingen doen. Ons naar een bibliotheek begeven en daar geschiedenissen van het Russische onderwijs onder Nicolaas II en leerprogramma’s der gymnasia tijdens de Eerste Wereldoorlog opzoeken, of een betrouwbare Rus raadplegen die het middelbare onderwijs van die tijd kent. Die boeken zijn zeldzaam, en die Russen ook. Men moet een typisch Russische, integere figuur hebben van het type Pnin, en niet een typisch Russische, het liegen als acte gratuit bedrijvende figuur hebben van het type Sjarov, – die overigens in het Westen vaak de reputatie van grote profeten en cultuurdragers genieten. Ik ken een Pnin-Rus, die zelf ‘učitel’ gimnazii’ geweest is en hij bevestigde mijn vermoeden. Hoe moeten we nu een leraar in het Russisch in het Nederlands noemen? Het beste lijkt om hem te benoemen naar analogie van zijn Nederlandse collega. Die heet leraar Nederlands en Nederlandse leraar. Dit laatste is weer niet erg officieel. Babel gebruikt een officiële aanduiding. Leraar Russisch dus. De tweede zin wordt dan Onderdak verleende mij een leraar Russisch, Alexej Kazantsev.

==

Siberisch dagboek

Theun heeft gelijk

Een vriend van mij is van nature jaloers. Omdat hij een paar jaar jonger is dan ik lag ik steeds een stuk op hem voor: ik verdien altijd iets meer dan hij, ik trouwde eerder, had eerder kinderen, studeerde eerder af, promoveerde eerder. Omdat hij een erg aardig karakter heeft steekt hij die jaloezie niet onder stoelen of banken. Hij voelt zich, zegt hij, voortdurend als iemand die op het perron wordt achtergelaten terwijl anderen een leuk reisje gaan maken zonder ook maar even aan hem te denken. Zo trof hij een keer op de Russische ambassade in Den Haag Theun de Vries aan, die een Russisch doorreisvisum moest hebben, want hij ging naar Peking, met de trein. (Het was in de jaren dat je je nog zowel door Peking als door Moskou kon laten uitnodigen zonder voor een verrader van het werkende volk te worden gehouden.) ‘Eenmaal in je leven,’ zei Theun, ‘moet je toch eigenlijk wel met de Transsiberische spoorweg gereisd hebben.’ Mijn vriend hoorde hem aan en werd verscheurd door jaloezie. Hij vond Theun een walgelijke opschepper. Ten onrechte. Theun had gelijk: één keer in je leven moet je in de Transsib gezeten hebben.

==

Toepolev

Die Transsiberische begint in Moskou, en mijn reis naar Moskou begint op Schiphol. De Toepolev is helemaal vol. De reizigers zijn meest Russen. Hoewel vliegtuig en passagiers er uitzien als andere vliegtuigen en andere passagiers maakt het geheel een onmiskenbaar Russische indruk. Het lijkt of de lampen, de stoelen, de gordijntjes voor de ramen, de bagagerekken en de colbertjes van de reizigers iets speciaals hebben – wát zou je niet kunnen zeggen. Ik heb eens in het zuidelijkste stuk van de Kalverstraat een man, vrouw en twee kinderen zien lopen. Ze droegen Nederlandse kleren en gedroegen zich helemaal als een Nederlandse familie. Hun gezichten waren ook niet van Nederlandse gezichten te onderscheiden. Toch zag ik, toen ik op de Munt voor het voetgangersstoplicht stond te wachten, dat het Russen waren, en toen ik ze later inhaalde hoorde ik dat zij Russisch spraken. Zo kun je meestal aan een handschrift zien of het van een man of een vrouw is – zonder dat je kunt zeggen waaraan je dat nu eigenlijk precies ziet. Naast mij zit een Rus die zich op zeer jeugdige leeftijd in Brazilië heeft gevestigd. Hij gaat nu zijn familie in de Oekraïne bezoeken, en heeft een taperecorder voor ze meegenomen. Onze conversatie verloopt moeizaam: zijn Russisch is in de laatste vijftig jaar sterk versleten, zijn Engels schreit ten hemel, en mijn Portugees is afwezig. Op strenge toon wordt ons door de luidspreker verteld dat we op een hoogte van ik geloof drieduizend meter vliegen, dat we via Noordzee en Oostzee naar Moskou gaan en dat we daar ongeveer drie uur over zullen doen.

==

Dama iz Amsterdama

Dat klopt. ‘Rejs nomer 46 iz Amsterdama’ heeft een voorspoedig verloop. Op het vliegveld Sjeremetjevo bij Moskou komt een geüniformeerd persoon het vliegtuig binnen en neemt alle passen in ontvangst. Enkele minuten later begint achter een balie in het stationsgebouw het uitdelen van die passen. Eerst de Russen, die telkens moeten zeggen waar ze vandaan komen; is dat Zuid-Amerika, dan moeten ze een internationaal inentingsbewijs tegen pokken overleggen. Het antwoord ‘iz Amsterdama’ verwekt af en toe hilariteit, omdat met de Russische uitdrukking ‘dama iz Amsterdama’ (een dame uit Amsterdam) een heel speciaal soort dame wordt bedoeld. Na een halfuur heb ik mijn pas. Nu naar een lopende band, waarop van tijd tot tijd een reeks koffers binnenrolt: Hongaarse, Franse, Chinese, Braziliaanse, Amerikaanse, Tsjechische en Japanse koffers, drie geweren in foedraal en een stel nieuwe racefietsen. Na een uur komt mijn koffer. De douane maakt hem niet open; ik vul een papier in dat ik geen goud, vuurwapens of voorwerpen, bestemd voor personen in de USSR bij me heb – dat laatste lieg ik – en dan zit ik, na drie uur in de Toepolev en anderhalf uur op de luchthaven, in een taxi.

==

Groeten uit Georgië

Het is indrukwekkend na vier jaar afwezigheid Moskou weer binnen te rijden. Alsof je na fraaie en rustige binnenwateren het woelige Hollands Diep opzeilt. De grimmigheid van het leven in Rusland heeft een aantrekkelijke, of althans een indrukwekkende kant. Het weer is grauw en regenachtig. De chauffeur betreurt het dat het hier even koud is als in Amsterdam. In Tiflis is het veel beter. Ik deel mee, dat twee van mijn collega’s in Nederland Georgisch kennen. Hij verzoekt hun de groeten te doen van het Georgische volk. Hij zou mij zijn horloge wel willen geven als een aardigheidje voor mijn twee collega’s, maar dan heeft hij niets meer om te zien hoe laat het is, zegt hij. Ik stem daarmee in. Als ik zeg, dat in Amsterdam ook taxi’s van het merk Wolga rijden, vraagt hij hoe ze bevallen. Dat kan ik hem niet vertellen want ik rijd in Amsterdam in mijn eigen auto. Wat voor een? Een Ford. Maximumsnelheid? 125. Hij kan nauwelijks begrijpen, dat ik een zo langzame wagen wil bezitten (na mijn terugkeer heb ik een andere gekocht, die 150 loopt bij gunstige wind). Over de Wolga is hij niet geestdriftig. De wagen is hem te hoog en doet maar 140 kilometer per uur. Ook verdriet het hem dat je in Moskou maar zestig mag rijden. Geef hem maar snelle bergritten in Georgië. Automobielen zijn zijn hartstocht. Een lage, snelle, naar ik begrijp buitenlandse wagen besturen en dan sterven. Hij kust zijn vingertoppen. Ik geef hem als aandenken een portret van onze koningin.

==

Fooien en liften

Omdat het hier een aandenken betreft aanvaardt hij mijn gift. Officieel bestaan in Rusland geen fooien. In werkelijkheid wel. Dat is met meer dingen zo. Eenvoudig geformuleerd komt het hierop neer: je hebt in Rusland een officiële werkelijkheid, en een echte werkelijkheid. Een Rus die iets met buitenlanders te maken heeft loopt het minste risico als hij zich in de conversatie aan die officiële werkelijkheid houdt. Zolang de omgang zich beperkt tot conversatie gaat dat meestal goed, want op iedere westerse vraag bestaat een officieel Russisch antwoord. Zodra die buitenlander echter een fooi wil geven groeit het verschil tussen officiële werkelijkheid (zonder fooien) en echte werkelijkheid (met fooien) uit tot een dilemma, dat nauwkeurig in geld is uit te drukken, en dan wil de echte werkelijkheid vaak winnen. Maar er zijn ook kelners, chauffeurs, conducteurs, pakjesdragers die op het beslissende moment de officiële werkelijkheid tot echte werkelijkheid verheffen en die fooi weigeren, zodat de fooigever zich nog opgelatener voelt dan hij tóch al doet. Maar mijn Georgiër is een man van de wereld, met begrip voor mijn moeilijkheden. Hij brengt mij naar een heel nieuw hotel, hotel ‘Minsk’ aan de Gorkistraat, voor de toerist zeer gunstig gelegen. De kamers zijn zeer doelmatig ingericht, er is een enorm restaurant waar je vrij lang op eten moet wachten, en als ik me goed herinner drie liften. Van die liften is er iedere dag één in reparatie (aan de deur hangt dan een papier met ‘PEMOHT’ erop), en van de andere twee werkt er meestal één uitstekend. Je weet alleen nooit welke dat is, zodat ik nogal vaak in de lift terechtkom die pas na lange aarzeling en dan nog zeer schuchter beweegt en af en toe tussen twee verdiepingen blijft stilstaan, wat altijd onaangenaam aandoet.

Voor de oorlog vertelde mijn vader me de volgende anekdote: de Nederlandse communist Louis de Visser bezoekt in 1933 de Sovjet-Unie. De Russische communist Karl Radek leidt hem rond. Ze komen bij een reusachtige fabriek. Vroeger, legt Radek uit, was hier een verlaten, tsaristische vlakte. Nu staat hier die geweldige socialistische fabriek. En die geweldige fabriek produceert niets anders dan email naamplaten! Louis de Visser is onder de indruk van zoveel specialisatie. Sterker nog, zegt Radek: al die naamplaten dragen hetzelfde opschrift! Wat dan? vraagt Louis. ‘Lift werkt niet’ zegt Radek.

==

Hoedt u voor generalisatie

Hier moeten we even pauzeren. Als u in Haarlem wandelt en u ziet opeens een meneer met een houten been, dan denkt u daar niets bij. Komt u een straat verder weer een man met een houten been tegen, dan zegt u ’s avonds als u thuis zit: zeg, dat is gek, vanmorgen zag ik in Haarlem een man met een houten been, en vlak daarop weer een. Maar nu wandelt u in Palermo, en u ziet vlak achter elkaar twee van die mannen. Wat zegt u dan als u thuis bent? U zegt: je ziet in Italië opvallend veel mannen met houten benen, vooral in het zuiden, en met name op Sicilië.

Iedereen is nu eenmaal geneigd om uit wat hij in het buitenland ziet vergaande conclusies te trekken. Dat moet u niet doen, want dan leert u nooit iets. Die liften in hotel ‘Minsk’ bewijzen niet dat de Russen nog steeds geen goede liften kunnen bouwen, of geen verstand van techniek hebben, of alles wat ze in handen krijgen meteen kapotmaken. U moet ook niet andersom te werk gaan en zeggen: de Russische raketten zijn beter dan de Amerikaanse, dus dat verhaal over die liften zal wel gelogen zijn. U moet, vind ik, redelijk zijn en uit dat verhaal alleen maar concluderen dat in de hoofdstad van de USSR in een pas gebouwd, door veel buitenlanders bezocht hotel in de zomer van 1965 niet alle liften goed werkten – anders niet. Wat alle andere liften in de USSR betreft moet u proberen strikt neutraal te blijven. Dat is dan afgesproken. Voor we verder gaan vertel ik u nog even de anekdote van oom Fok en het ijs.

==

Oom Fok en het ijs

In de herfst van 1961 ontmoette ik in Moskou oom Fok. Hij was daar al veertien dagen, had veel gezien en met veel mensen gepraat. Sommige dingen waren slechter dan hij gedacht had, andere dingen waren beter. Alleen het ijs dat je hier op straat koopt is niet te eten, zei hij. Het smaakt naar petroleum. Nu heb ik in vele landen op straat ijs gekocht, en naar mijn smaak is juist het Russische ijs van al die ijzen het lekkerste. Waarom dat zo is weet ik niet. De superioriteit van de socialistische economie misschien. Iemand verklaarde het zo: de Russen zijn op sommige gebieden achter; ze weten nog niet hoe je roomijs maakt zonder room. De man die dat zei was een westerse correspondent in Moskou – een slag mensen wier conversatie soms getuigt van een huiveringwekkend cynisme. Maar goed. Als ik oom Fok niet onmiddellijk dringend had duidelijk gemaakt, dat hij nu net toevallig het enige naar petroleum smakende ijsje in heel Moskou gegeten had, dan zou hij misschien tot op deze dag geloofd hebben dat alle sovjetijsjes naar petroleum smaken. Men zij dus gewaarschuwd.

==

Weest bereid!

Alvorens naar Siberië te vertrekken wandel ik naar het Rode Plein, waarvan al veertig jaar lang in alle boeken over Rusland, en dus ook in dit boek, vermeld staat dat het al vóór de revolutie zo heette. Het is afgezet door politie, je kunt er aan de buitenkant langslopen, tegenover de Kremlinmuur. Er blijkt een soort kinderfeest aan de gang te zijn. Aan de zuidkant van het plein komen steeds nieuwe groepen kinderen aanmarcheren. Ze dragen de rode driepuntige das van de pioniers, en borden waarop de plaats staat waar ze vandaan komen – soms namen die heel beroemd zijn geworden door veldslagen in 1812 en 1941 en 1942. Het zijn allemaal plaatsen in het gebied van Moskou. Iedere groep – het plechtige karakter van deze dag blijkt uit het feit dat alle kinderen ondanks het heerlijke zomerweer kousen dragen – stelt zich, compleet met zenuwachtig heen en weer vliegende leiders en leidsters, op het plein in slagorde, front makend naar het mausoleum, waarin van 1924 tot 1953 het lijk van Lenin, van 1953 tot 1961 de lijken van Lenin en Stalin, en van 1961 af het lijk van alleen Lenin te bezichtigen is. Ik krijg de indruk dat het een inauguratieplechtigheid is, zegening van de vaandels, aflegging van de eed of zoiets. Misschien alleen groepen die door keurig gedrag iets extra’s hebben verdiend.

In het jaar 1933, hiervoor al ter sprake gekomen in verband met Louis de Visser, was ikzelf ook pionier. In die tijd werd in communistische organisaties alles, maar dan ook alles precies nageaapt van de Russische. Ook wij droegen, in het Betondorp, die driepuntige rode doek – de drie punten symboliseerden de partij, de komsomol en de pioniers – en salueerden door de rechterhand boven het hoofd te houden. De vijf vingers van die hand verbeeldden de vijf werelddelen, ten teken dat wij ons geheel en al in dienst stelden van de zaak van ‘het internationale wereldproletariaat’. Onze groet was ‘weest bereid!’, een vertaling, wisten wij, van het Russische bud’ gotov.

==

Wij pionieren

Die leuze heeft destijds de eerste verwarring in mijn pioniershart gewekt, want ik droeg een padvindersriem waar ‘be prepared’ op stond, een leuze die ik trouwens al kende uit een boek van Chris van Abkoude, en die leuze leek bedenkelijk op ons ‘weest bereid!’. Men leerde ons dat die pioniersbeweging door Lenin was opgericht, en niets te maken had met de padvinderij, die door de bourgeoisie in het leven was geroepen ‘om de arbeiderskinderen van de strijd af te houden’. Ik geloofde dat, en toch leek het mij onmogelijk dat onze pioniersgroet toevallig bijna gelijkluidend was aan die der padvinders. Aan de andere kant kon ik mij ook niet voorstellen dat men hem domweg van die padvinders had overgenomen. Ik dacht dat men dat er ons wel bij verteld zou hebben als het zo was. Ik durfde er niet naar te vragen.

(Onze groep heette ‘Maxim Gorki’. Er was ook een groep ‘Tan Malakka’. Van diezelfde Tan Malakka hadden wij een brochure in huis, getiteld Naar de Repoebliek Indonesië!, gedrukt in Kanton in 1928. In de inleiding verontschuldigde Tan Malakka de drukfouten die de Chinese kameraden die deze brochure in een hun geheel vreemde taal hadden moeten zetten, gemaakt hadden. De hartelijke toon van die verontschuldiging schoot me te binnen toen ik het portret las dat De Kadt in zijn autobiografie van Tan Malakka geeft. Diezelfde hartelijkheid.)

Wij zongen het pionierslied, waarvan de eerste strofe luidde:

==

Wij pionieren, wij zijn ’t die vechten,

Wij zijn ’t die strijden voor arbeidersrechten.

Eens komt die blijde, vreugdvolle tijd,

Wij pionieren zijn altijd bereid. (bis)

==

Van de adjectieven in de derde regel ben ik niet helemaal zeker, maar de rest klopt beslist. Dit alles overdenkend kijk ik naar die kinderen op het Rode Plein. Als allen zich hebben opgesteld – het zijn er wel meer dan duizend – klinkt over de luidsprekers een kinderlijke, maar volwassen loeiende toespraak, en dan speelt de muziek een melodie die ik in dertig jaar niet gehoord heb: ‘Wij pionieren...’

==

Hier ist England!

Tijdens de oorlog hadden wij thuis geen radio met wat toen ‘ultra-korte golf’ heette. Radio Oranje konden wij wegens de storing op de ‘korte’ golf niet beluisteren. Lou de Jong heb ik misschien de hele oorlog maar drie of vier keer gehoord. Wat wij goed ontvingen was om zes uur ’s avonds de Londense uitzending voor de Duitse Wehrmacht, een uitzending van zeer goede kwaliteit. Die begon altijd met een bepaald marsmelodietje, waardoorheen de stem van de omroeper klonk met altijd dezelfde woorden: ‘Hier ist England! Hier ist England! Hier ist England!’ Dan ging dat muziekje weer door en dan kwam het nieuws. In 1957 luisterde ik in het stadspark van Edinburgh naar een militaire kapel. Naast mij zat de bekende schrijver Isaac Faro. Het orkestje werd gedirigeerd door een oude snorrebaard, echte karikatuur van een Engelse officier. Hij kondigde alle nummers keurig aan. Dit was het laatste nummer geweest, zei hij ten slotte. We werden bedankt voor onze belangstelling. Tot de volgende keer. ‘But first: our regimental march!’

Hij draaide zich om, en toen hoorde ik dat marsmuziekje weer, na twaalf jaar. De tranen sprongen me in de ogen en ik zei: ‘Hier ist England! Hier ist England! Hier ist England!’

==

Pakje versturen

’s Middags een pakje verstuurd. Het pakjespostkantoor in Moskou is minstens zo interessant als de grote Landbouwtentoonstelling, waar ik trouwens nooit ben geweest. U moet er eens heengaan als u toevallig in Moskou bent. U hebt altijd wel een kennis die u iets voor een oom of tante mee wil geven, want voor het sturen van een pakje uit Nederland naar Rusland moet je invoerrechten betalen. Moskou is het Mekka, waarheen Russen die iets willen kopen uit de verre omtrek pelgrimeren, en menige Rus die uit de provincie hier terechtkomt stuurt een pakje naar zijn familie. Nu is de moeilijkheid, dat verpakkingsmateriaal zoals papier, touw, plakband niet of moeilijk te krijgen is, zodat veel mensen daarom alleen al niet in staat zouden zijn iets te versturen. Bovendien zouden de posterijen al gauw verstopt raken met uit elkaar vallende zendingen. Daar heeft men het volgende op gevonden: er is een postkantoor in Moskou, waar je met onverpakte goederen kunt komen. Er staan kistjes, die je kunt kopen. Je stopt je goederen daar in, en in witte jassen gehulde juffrouwen rammen die kistjes met spijkers zeer deskundig dicht. Ook staan er grote rollen linnen van geloof ik zeer goede kwaliteit. De juffrouwen maken daarvan op reusachtige naaimachines een zak op maat voor uw goederen. Ik heb voor mijn pakje een Nederlandse kussensloop meegenomen, waar ik adres en afzender met ballpoint op heb geschreven. De juffrouw neemt de sloop van mij aan, schudt misprijzend het hoofd en gooit hem leeg op de toonbank: een nachthemd voor mannen, een onderjurk, een geurig stuk kapitalistische zeep, een paar nylons en een gebreid wollen vestje liggen nu tussen ons in, en ik begin eraan te twijfelen of zij ooit de grootmoeder in het Oekraïense stadje waar ze heen moeten zullen bereiken. Er wordt zoveel slechts verteld over Russische toestanden. Ik doe daar tenslotte zelf aan mee.

‘Dat ding moet smaller,’ zegt de juffrouw. Ik antwoord dat ik mijzelf en mijn pakje geheel aan haar toevertrouw en haar machtig alles te doen wat haar in de gegeven omstandigheden het nuttigst voorkomt. Zij grijpt de lege sloop, gaat er mee naar een van de reusachtige naaimachines, haalt hem daar rats-rats een paar keer onderdoor en nu is het een zak geworden waar mijn zending precies, maar dan ook precies in past. Met de hand naait ze de zak dicht. Met bruine lak wordt het geheel nu zeer fraai verzegeld, ik vul een papier voor een aangetekende zending in en betaal aan het loket waar ik het pakje doorheenschuif. Alles zeer snel, streng, beleefd en efficiënt. Op straat komt een hijgende man mij het reçu dat ik vergat achternabrengen.

==

Burgemeester gezien

Voor we nu echt naar Siberië gaan nog even het volgende: ik heb in Moskou de burgemeester gezien. Zelfs twee: die van Moskou en die van Amsterdam. Ik heb ze zelfs gefotografeerd. Om twaalf uur ’s middags zou de heer Van Hall ten stadhuize ontvangen worden. Ik wilde dat wel eens zien en stond om kwart voor twaalf al voor het stadhuis, samen met een Nederlands journalist, die ik Heuvelmans noem. We keken in iedere auto die stopte, maar geen Van Hall te zien. Heuvelmans ging informeren en toen bleek dat ze door de achterdeur naar binnen waren gekomen. Misschien omdat wij maar een klein land zijn. Brutaal dringt Heuvelmans het stadhuis binnen. Niemand houdt ons tegen. Men heeft blijkbaar geen maatregelen genomen om de veiligheid van Van Hall te waarborgen. Ik zou het plan kunnen hebben om hem te doden. Mijn zoon wilde verleden jaar nogal eens ’s zaterdagsavonds de plechtigheid bij het zogenaamde ‘Lieverdje’ bijwonen. Hij is daar verschillende keren getuige geweest van mishandeling van omstanders door Van Halls klabakken. Stel dat hij door een vriendelijk bedoelde sabelprik of door één van die voor de Nederlandse politie zo kenmerkende waarschuwingsschoten was gedood, en dat ik hem nu, volgens het oude adagium ‘leven om leven’ zou willen wreken? Maar er is hier geen enkele controle. Heuvelmans begint steeds harder te lopen, vooral als hij een dikke elektrische kabel ziet liggen in een gang. Zo’n kabel, legt hij uit, brengt je altijd bij een belangrijke gebeurtenis, en inderdaad komen we langs die draad in een grote lege zaal. Dat bewijst dat we goed zijn, want volgens Heuvelmans is er bij Russische plechtigheden altijd eerst een lege zaal. Achter die zaal is dan nog een zaal en daar is de plechtigheid.

Als we binnenkomen is de Moskouse burgemeester aan het woord, die sterk de nadruk legt op de vredelievende aard van de Moskouse bevolking. Daarna doet Van Hall een soortgelijke mededeling over de Amsterdamse bevolking. Hij wordt daarbij verlicht door grote schijnwerpers die door die kabel worden gevoed, en gefotografeerd en gefilmd door een aantal vaklieden, die mij zonder een spier te vertrekken in hun midden opnemen, zodat ik met mijn eenvoudige, Japanse halfkleinbeeldcamera verschillende close-ups van beide burgemeesters kan nemen.

Terwijl dit alles gebeurt weet Van Hall nog niets van Claus. Pas deze nacht heeft Heuvelmans van zijn redactie een telefoontje gehad over de op handen zijnde verloving. Hij heeft zich meteen met de ambassade in verbinding gesteld, maar daar wisten ze van niets en zijn ze nu heel zenuwachtig want ze weten niet of ze nou de vlag moeten uitsteken of niet. Vanmorgen heeft Heuvelmans nog een aantal Moskouse hotels afgezocht naar J. B. Charles. Er gaan geruchten dat deze geleerde in Moskou is en Heuvelmans moet vragen wat hij van die verloving denkt en dat als de bliksem naar zijn krant doorbellen. Maar hij kan J. B. Charles nergens vinden. Toen we voor het stadhuis stonden heb ik nog gekeken of hij soms voorbijkwam, want ik ken hem van gezicht.

==

Eerste kruiwagen

Op 19 mei 1891 werd even buiten Vladivostok een godsdienstoefening gehouden in tegenwoordigheid van zijne keizerlijke hoogheid Nicolaas Alexanderzoon, de latere tsaar Nicolaas II. Na afloop schepte de tsarevitsj een speciaal voor dat doel vervaardigde kruiwagen vol aarde en reed die eigenhandig naar de plaats waar het eindpunt moest komen van de Transsiberische spoorweg, meer dan negenduizend kilometer lang. In het begin van deze eeuw kwam de hele lijn klaar. Hij heeft op het ogenblik over de hele lengte dubbel spoor, en elektrische tractie tot een stuk voorbij Irkoetsk. Iedere middag vertrekt er uit Moskou een trein van het Jaroslavlstation. Ik ga mee. De kruier weigert een fooi.

==

Fellow-travellers

Ik heb twee medereizigers, een man en een vrouw, beiden ongeveer dertig jaar. De vrouw vraagt me de trein niet te laten vertrekken voor zij enige inkopen hebben gedaan. Ik beloof dat. Ze komen een tijdje later terug met brood, worst, roomboter en kaas.

‘Hoe heet u?’ vraagt de vrouw.

‘Karel Gerardszoon.’

‘Laten we het niet zo ingewikkeld maken,’ zegt zij. ‘Ik heet Tatjana; hij heet Pjotr. Laat ons een vriendschapssouper aanrichten. Hebt u niet toevallig een krant bij u?’

Zij wil daarmee het witte kleedje over het raamtafeltje beschermen. Ik heb geen krant, maar wel een keukenrol van 45 meter lengte. Tot het souper draag ik appels en chocola bij – twee produkten waarmee wij zowel de Amerikanen als de Russen de baas zijn.

==

’s Lands wijs

Tatjana stelt voor ons eerst te verkleden en dan te eten. Pjotr en ik begeven ons naar de gang. Als wij weer worden toegelaten, heeft zij een soort duster aan, waarin zij op haar beurt de gang op gaat. Wat nu? Terwijl de trein in snelle vaart de buitenwijken van Moskou achter zich laat, ontdoet mijn reisgenoot zich van zijn confectiekostuum en schoenen en overhemd. Over zijn ondergoed trekt hij een pyjama aan. Ik volg zijn voorbeeld. ’s Lands wijs, ’s lands eer. Ik ken ’s lands wijs trouwens, en mijn pyjamabroek is erop berekend. Wij hangen onze pakken en overhemden op knaapjes en laten Tatjana weer binnen.

Mijn appels zijn een groot succes. Een van de twee conductrices van onze wagen brengt thee. Er begint een langdurig gesprek, dat vooral op Nederland betrekking heeft. Ik leg uit wat de EEG is – een niet geringe prestatie als je bedenkt dat ik maar een zeer vage voorstelling van dat lichaam heb. Lonen, prijzen en muntstelsels van onze landen worden vergeleken. Ik vertel hoeveel mijn pak, overhemd en schoenen gekost hebben. Pjotr zegt, dat die hier ook ongeveer zoveel kosten. Dat is niet waar, maar vooruit. Hij blijkt muntenverzamelaar te zijn, noemismat in het Russisch. Ik geef hem een cent, een stuiver, een dubbeltje en een kwartje – mijn enige gulden heeft helaas die Georgische taxichauffeur, en een rijksdaalder heb ik niet bij me. Pjotr somt de Russische munten op: 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20 en 50 kopeken en de zilveren roebel. Hij geeft ze me allemaal, behalve de laatste twee. (Ik hoop maar dat bovenstaand lijstje klopt. John Gunther heeft een bekend boek, Inside Russia, geschreven, dat ook in het Nederlands is vertaald. Hij laat daarin een Russisch kwartje optreden, en dat heeft zijn reputatie ernstige schade gedaan.)

==

’s Lands eer

‘Waarom,’ vraagt Peter, ‘hebt u, hoewel u een burgerlijke revolutie hebt gehad in de zestiende eeuw, niettemin een monarchie?’ Dat is lang geen gekke vraag, en ik zou wel een grote sufferd lijken, als ik daar geen antwoord op wist. Ik haal daarom diep adem en beweer, dat bij ons de monarchie een gevolg is van de restauratie na de Franse revolutie en de Napoleontische tijd. Het Wener congres, beweer ik – Pjotr weet van dat congres, en dat geeft mijn verhaal geloofwaardigheid – heeft ons tot koninkrijk gemaakt. Hij moet zich van die monarchie nu ook weer niet te veel voorstellen, zeg ik, want de koningin is eigenlijk de enige Nederlander die zich niet met politiek mag bemoeien.

Van de monarchie gaan we op de schilderkunst over. Pjotr, die aldoor zeer beleefd is, informeert, zonder zijn afkeer te laten blijken, of ik een aanhanger van de abstracte schilderkunst ben. Ik zeg dat die bij ons erg in de mode is, maar – dat verbaast Peter – dat er bij ons ook ‘realisten’ zijn. Ik vertel van het reusachtige beeldhouwwerk op de jubileumtentoonstelling in het Vondelpark, de Grote Stoel die ook tussen Moskou en de Oeral een lachertje blijkt te zijn. Over de Russische schilderkunst wordt niet gesproken.

Peter is een ‘cultureel werker’, en wil weten hoe het ‘culturele werk’ in Nederland georganiseerd is. Ik leg hem de werking uit van de volksmuziekschool, waar mijn kinderen op geweest zijn, en de diverse volksuniversiteiten. (Ik maak er drie: een algemene, een katholieke en een protestantse, hoewel ik niet weet of die laatste bestaat, maar vooruit.)

==

==

Siberische kou

Als het souper op is, haalt Tatjana een liederenboekje tevoorschijn, dat ze in Moskou gekocht heeft, en heel trouwhartig zingen we het helemaal door; dat is te zeggen er staan nogal wat nummers in die ik niet ken, en sommige die ik wel ken slaan mijn reisgenoten uit kiesheid over: dat zijn liederen met een duidelijk antikapitalistische strekking, zoals de Internationale, de Jonge garde en Broeders het uur heeft geslagen.

Te middernacht valt het besluit om naar bed te gaan. De trein stuift met vrij grote snelheid en bijna zonder ophouden door oostelijk Rusland. Peter en ik verwijderen ons even, Tatjana blijkt dan het bed boven mij ingenomen en onze bedden keurig opgemaakt te hebben. Peter trekt nu zijn pyjama uit en kruipt in zijn ondergoed onder de deken. De trein is niet verwarmd, want het is officieel zomer en we hebben per man één deken. De deken van de afwezige vierde reiziger heeft Tatjana van ons gekregen: de temperatuur is twaalf graden Celsius, en ik besluit mijn pyjama ook ’s nachts aan te houden, al heeft dat misschien ten gevolge dat in West-Siberië – daar komt Peter vandaan – de mening postvat dat Nederlanders een beetje vunzige jongens zijn, die hun pyjama ’s nachts aanhouden.

==

Tsjechov en de denneboompjes

De volgende morgen is het landschap waar we doorrijden nog steeds hetzelfde. Dat zit hem geloof ik in de Euraziatische laagvlakte. Die laagvlakte loopt van Amersfoort – met als onderbreking het Oeral-gebergte – tot ongeveer de Jenisej. Wie in Amersfoort in de trein naar Moskou gaat zitten (zondag-, dinsdag-, donderdag- en vrijdagavond om half tien), ziet, als hij uit het raam kijkt, al gauw denneboompjes voorbijschieten. Een week later, voorbij Novosibirsk, gaan nog steeds dezelfde denneboompjes voorbij. Er is – wat Lysenko ook beweren mag – weinig verschil tussen kapitalistische en socialistische denneboompjes. Op de Veluwe zie je zo’n dennenbos en je weet dat het eigenlijk maar een klein, miezerig dennenbos is. In Siberië weet je dat je door een dennenbos rijdt dat duizenden kilometers lang en duizenden kilometers breed is – een indrukwekkende gedachte, maar je ziet hetzelfde als bij Amersfoort, en dat is niet zo indrukwekkend. De eerste reiziger die daar eerlijk voor is uitgekomen heette Anton Tsjechov. Deze zo nuchtere man was een beetje bezeten door het Verre Oosten. Toen hij in het laatste stadium van longtuberculose verkeerde schreef hij nog aan vrienden dat hij van plan was als arts te gaan deelnemen aan de Russisch-Japanse oorlog. In 1890 maakte hij een reis naar Sachalin, om de strafkolonies daar te bestuderen. Waarom hij dat deed weet niemand. De Transsiberische spoorweg bestond toen nog niet, en hij zat dag aan dag in hotsende postwagens, verzoop af en toe bijna als er een rivier moest worden overgestoken, kreeg vaak slecht te eten, had vaak vervelende medereizigers, en zag ook steeds die denneboompjes, wekenlang. Hij schreef: ‘Tenzij het landschap onderweg u helemaal niet schelen kan zult u zich, van Rusland naar Siberië reizend, vervelen van de Oeral tot aan de Jenisej.’

Mijn route is voor een groot deel dezelfde als die van Tsjechov. Net als Tsjechov ben ik bijvoorbeeld onderweg de Wolga gepasseerd, en net als Tsjechov heb ik de scheepvaart gezien op die beroemde rivier. Maar het verschil tussen mij en Tsjechov is, dat ik me daar verder niets bij gedacht heb, terwijl Tsjechov naar huis schreef: ‘Erg mooi zijn de sleepboten, die vier à vijf vrachtschepen voorttrekken. Net een jonge, elegante intellectueel die ervandoor wil gaan en die bij zijn jaspanden wordt tegengehouden door de kenau waar hij mee getrouwd is en door haar moeder, haar zuster en haar grootmoeder.’

Tussen Moskou en Chabarovsk (8500 km, zeven dagen en nachten sporen) verandert ook de sociale aardrijkskunde niet: de steden met hun grote fabrieken, grote, vaak nieuwe, vaak in aanbouw zijnde huizenblokken, hun rand van houten huisjes. De kleine plaatsen zijn bijna alleen van hout – ongeverfd hout, dat binnen korte tijd een droevige vaalzwarte kleur aanneemt – in de zomer overal afgezet met het groen van bomen, struiken en gras.

Dat vaalzwarte hout en het ontbreken van bestrating geven iets desolaats aan het Russische en Siberische landschap. Het berijden van die wegen moet een kunst op zichzelf zijn. Je ziet soms kinderen zeer handig over moeilijk terrein fietsen. Je ziet trouwens vrij veel fietsen – ook in Rusland een vanouds bekende sport: in het Moskouse huis van de in 1910 gestorven Tolstoj kunnen bezoekers onder meer zijn fiets bewonderen, waarop hij in zijn latere jaren (hij werd 83 en was oersterk) lange tochten maakte. Het is overigens een zeer zwaar model, zonder freewheel, zoals vroeger die gevaarlijke fietsen waar slagersjongens en telegrambestellers op reden. Ook op motorfietsen waagt de Rus zich van het ene dorp naar het andere. Vanuit de trein zie je ook vrachtwagens over de vlakte navigeren. Zij lijken op schepen die een woelige zee bevaren: hun neus duikt weg in kuilen en achter hobbels, schokt weer omhoog, soms stoppen ze bijna, dan gaat het weer wat vlugger, ze jagen een enorme stofwolk op, doen niet meer dan 30 of 40 kilometer per uur en de kilometerprijs moet ontzaglijk zijn. Asfaltwegen zijn er overigens ook. Af en toe kruist er een de spoorweg. Wat mij treft is: van Moskou tot Irkoetsk, meer dan 5000 kilometer, heb ik geen enkele onbewaakte overweg gezien – en er hebben heel wat wegen en heel wat moddersporen onze weg gekruist.

==

Internationaal incident

Onze trein, getrokken door een reusachtige elektrische locomotief van Franse makelij – later zal hij door een Tsjechische worden vervangen – bestaat uit tien wagons, als ik goed heb geteld. Achter de locomotief de postwagen, waaraan een brievenbus, en ergens in het midden de restauratiewagen. Ik nodig – we zitten ondertussen al bijna een etmaal in de trein – Tatjana en Pjotr uit voor een diner. Zij aarzelen. Ik heb echter twee sterke argumenten: zij hebben mij gisteren een vriendschapssouper aangeboden; nu is het mijn beurt. En ten tweede: meneer Van der Pluym van de Volkskrant betaalt alles. Ik leg hun uit wie die meneer is. Ze gaan door de knieën.

Peter en ik trekken voor deze gelegenheid onze colbertjes en overhemden, dassen en schoenen weer aan. Deuren openend en sluitend, zwaaiend, mensen voorbijschuivend, wagen in, wagen uit, komen we in het restaurant, waar mijn twee gasten me toch weer te grazen nemen: Peter zegt dat hij het bier wel zal betalen. Ik geef toe, en hij bestelt behalve bier ook wijn, zodat zijn aandeel aan het diner even groot wordt als het mijne. Door dit succes aangemoedigd probeert Peter aan het eind de hele zaak te betalen, maar hier win ik de strijd weer met een zeer krachtig argument: als hij me niet laat betalen, veroorzaak ik een internationaal incident: buitenlander gooit met bierflessen door restauratiewagen van Transsiberische expresstrein en moet met geweld worden overmeesterd...

==

Geloof aan God

Verwarmd door bier, wijn en befstroganov komen we in onze coupé terug. Het gesprek gaat over de godsdienst. In Siberië, zegt Peter, zijn haast geen gelovigen meer, in ieder geval veel minder dan in Rusland. Hoe is dat in Nederland? Ik geef een overzicht van de religieuze situatie in Nederland: je hebt katholieken, je hebt protestanten en je hebt ongelovigen. Verder nog gelovige joden, een enkele mohammedaan en dan de Grieks-orthodoxe Kerk. Ik leg uit, dat er in Nederland drie Russische kerken zijn: onder Moskou, onder Konstantinopel – of is het Brussel? – en onder Rome. ‘Er zijn priesters die aan de drank zijn,’ zegt Pjotr. ‘Het merkwaardigste is, dat de gelovigen zelf vragen om zo’n priester te ontslaan, want hij maakt de Kerk te schande. Overigens,’ zegt hij, ‘is het in de Kerk officieel zo, dat een dronken priester niets bewijst tegen de Kerk: Er zijn dronken popen, maar God is enig.’ Dit met een ietwat smalende lach.

Peter is, heb ik nu wel begrepen, een vroom communist, en ik zou natuurlijk kunnen opmerken dat het in zijn ‘kerk’ niet anders is: de grootste misdaden, begaan in het kader der ‘persoonsverheerlijking’, bewijzen officieel niets tegen de partij... Maar ik wil de stemming niet bederven. Peter begrijpt niet, hoe mensen in God kunnen geloven. Vroeger, zegt hij, had de godsdienst zin omdat de mensen uit vrees voor de hel zich fatsoenlijk gedroegen. Dat had zijn goede zijde, maar in onze tijd moeten de mensen leren om uit zichzelf aan een ‘morele code’ te gehoorzamen. Hoe kan men aan de schepping geloven, als de wetenschap bewezen heeft dat de aarde helemaal niet geschapen is, maar ontstaan uit een gasbol?

Hiertegen voer ik het argument aan van Dorothy Sayers: men kan zich zeer wel een schepping voorstellen compleet met verleden: de wereld kan gisteren geschapen zijn, mét onze herinneringen, oude nummers van de Volkskrant, voorhistorische resten, fossielen, enzovoorts. Dit brengt Peter aan het denken. Hij deelt mee altijd getroffen te zijn door de onvoorstelbaarheid van de oneindige ruimte en de eeuwigheid. Onbegrijpelijk. Daar staat tegenover, dat de gedachte aan een Schepper nog veel gekker is. Waarom wilde Hij met alle geweld uitgerekend deze wereld scheppen? Daar weet ik zo gauw geen antwoord op.

==

Moraal

Het gesprek gaat over op de seksuele moraal in Nederland. Ik kan daar weinig met zekerheid over zeggen. Ik leg uit dat er verschillende milieus zijn met verschillende gewoontes en verschillende normen. De enige op heel Nederland betrekking hebbende uitspraak die ik durf te doen is, dat het bij ons in het algemeen zede is, onder alle lagen der bevolking, dat een jongen die een meisje zwanger maakt met haar trouwt. Als toegift geef ik een uiteenzetting over Rome en de Pil, maar het blijkt dat men van die Pil in Siberië nooit gehoord heeft. Daarna blijkt dat het klagen over de moderne jeugd – een vast nummer in alle landen en in alle tijden – ook in Siberië in zwang is. Tatjana zegt dat de schoolkinderen zich de laatste jaren afschuwelijk slecht gedragen. Ze zou niet graag voor de klas willen staan. Voor geen geld.

Met belangstelling wordt de kaart van Siberië bekeken die ik in Moskou heb gekocht. Tatjana wijst haar provincie aan en deelt mee, dat het de grootste provincie is van heel Rusland, groter dan Frankrijk, Italië en Spanje samen. Pjotr werpt daar tegenin dat er in die landen heel wat meer mensen wonen dan in haar provincie, die voor het grootste deel uit oerwoud bestaat. Tatjana bestrijdt dat niet, maar zegt dat dit niets afdoet aan het feit dat haar provincie de grootste is. Ik vertel dat ik in Moskou maar even tijd heb gehad en daarom mijn voorraad ansichtkaarten maar vast in Amsterdam heb ingeslagen. Hollandse ansichtkaarten? Nee, Russische.

Echte Russische ansichtkaarten? Ik kan merken dat ze me haast niet kunnen geloven. Mogen ze die misschien dan eens zien? Zeker wel. Ik haal mijn koffer uit de bagageruimte boven de gang, moet lang zoeken en rondgrabbelen en vind ten slotte het pakje sovjetansichten dat mijn vrouw een paar dagen voor ik wegging bij Pegasus in de Leidsestraat gekocht heeft. Ze zijn echt. De drukkerij staat erop vermeld, en de prijs in kopeken.

Hun verbazing is wel begrijpelijk. De sovjetburger ziet bijna nooit een stuk papier dat in het buitenland bedrukt is, en dan ga je al gauw denken dat het in het buitenland net zo is wat Russische boeken, kranten en ansichtkaarten betreft. Als het een beetje wil vertellen mijn twee coupégenoten op het ogenblik aan iedere Siberiër die het horen wil dat je in Amsterdam ansichtkaarten van alle hoofdsteden ter wereld kunt kopen, inclusief Moskou – want ik heb vergeten ze te zeggen dat ik in Amsterdam nooit ansichten van Londen, Parijs of New York te koop heb gezien.

==

Kotzebue

Wij begeven ons weer te bed, en nu is het nog kouder dan de vorige nacht – zeker omdat de trein nu Siberië binnenrijdt. Ik trek over mijn pyjama een trui aan, en val in slaap. Als ik een tijdje later wakker word, klaagt Tatjana, op het bed boven het mijne, over de kou. Peter, in het benedenbed tegenover mij liggend, zegt dat hij wel een middel weet om haar te verwarmen. Beiden denken dat ik slaap. Ik wacht af. Peter laat zijn woorden niet door daden volgen. Om half drie ’s nachts stapt hij uit, om zeven uur ’s morgens volgt Tatjana zijn voorbeeld, in Tjoemen, een stad die voor een reiziger in Siberië de herinnering oproept aan de Duitse toneelschrijver en publicist Kotzebue – sommige lezers zullen zich uit hun geschiedenisboekje herinneren dat hij in 1819 door een student, Sand genaamd, werd vermoord. Hij had zich onder studenten zeer gehaat gemaakt door zich o.a. tegen de studievrijheid te keren. In 1800 nu kreeg deze Kotzebue het in zijn hoofd om met vrouw en kinderen een reisje van Wenen naar Petersburg te maken, waar toen Paul I op de troon zat, die toen nog niet wist dat hij spoedig door een groepje tot het uiterste getergde hovelingen zou worden gewurgd. Paul was, zoals velen van zijn collega’s, geschrokken van de Franse revolutie. Om de invloed van de gevaarlijke ideeën van die revolutie tegen te gaan had hij een soort ‘ijzeren gordijn’ bedacht: hij verbood namelijk – zeker is zeker – de invoer van alle buitenlandse kranten, boeken en tijdschriften, tot en met muziekpartituren, want je kon nooit weten. Kotzebue schijnt niet precies op de hoogte te zijn geweest van de houding van deze monarch ten aanzien van de westerse literatuur. Hij schreef aan Russische vrienden over zijn voorgenomen reis – hij was vroeger al langdurig in Rusland geweest – en die vrienden antwoordden hem wat stijfjes. Ook vroegen ze hem of hij niet dacht dat het Russische klimaat schadelijk voor zijn gezondheid zou kunnen zijn. Hij begreep deze toespelingen niet – de Ruslandkunde stond toen nog in de kinderschoenen – reisde niets vermoedend naar Rusland en werd aan de grens zonder vorm van proces opgepakt en naar Siberië gestuurd, waar hij in Tjoemen en in het een paar honderd kilometer verder gelegen Isjim ‘das merkwürdigste Jahr meines Lebens’ doorbracht, tot Paul I hem opeens vrijliet en hem directeur wilde maken van de schouwburg in Petersburg. Toen Kotzebue Rusland weer uit en Paul dood was, stelde hij zijn ervaringen te boek – een van de leesbaarste Siberische reisbeschrijvingen die ik ken. Als je het leest krijg je het gevoel dat er in verschillende opzichten helemaal niets veranderd is in anderhalve eeuw.

==

Leve! Leve! Leve! Leve!

De trein schommelt verder: ’s middags komen we in Omsk, om elf uur ’s avonds in Novosibirsk, de volgende morgen om half twaalf in Krasnojarsk, fraai gelegen in een landschap dat nog het meest aan de Franse Jura herinnert. Een luidspreker heet ons welkom en deelt mee, dat in de stad een actie voor veilig verkeer wordt gehouden, waar de nieuw aangekomenen verzocht wordt aan mee te doen.

Er hangt een rood doek met de leuze: ‘Leve de door Lenin geschapen roemrijke communistische partij der Sovjet-Unie!’ Er hangen trouwens veel leuzen in Siberië. Ik noteer er slechts enkele: ‘Leve onze eigen sovjetregering!’ – ‘Door voor de gemeenschap te werken, werk je voor jezelf!’ – ‘Leve de grote, onverbrekelijke eenheid van partij en volk!’ De twee leuzen die het meest voorkomen, vooral langs de spoorweg – vaak uitgevoerd in witte stenen op een talud – zijn SLAVA KPSS (Roem zij de Communistische Partij der Sovjet-Unie) en MIRU MIR! (Vrede voor de wereld). Zij hebben een gering aantal letters en zijn gemakkelijker aan te brengen dan bijvoorbeeld: ‘De sovjetpers is een machtig wapen in handen van de Communistische Partij in de strijd voor de opbouw van de communistische maatschappij!’ – een uitspraak die ik in Moskou op een viaduct zag aangebracht.

Het voortdurend lezen van volzinnen die op ‘...!’ eindigen maakt je op den duur kriebelig; en ik kan geheel meevoelen met de sovjetburger, die, ik geloof op het stationnetje van Bogotol – 4197 kilometer van Moskou, 4673 inwoners in 1900, 26.600 inwoners in 1958, dat er keurig uitzag met glas-in-loodramen en een olieverfschilderij in de wachtkamer – het enige ‘normale’ opschrift, ‘Afdeling personeelszaken van de Middensiberische spoorweg’, ook maar van een flink uitroepteken had voorzien.

Het is eigenlijk vreemd dat wij ons in het Westen nauwelijks ergeren aan de reclame die ons overal wordt voorgezet, maar in een communistisch land op den duur meestal uiterst kribbig worden door de propaganda. Dat komt geloof ik niet doordat we het met die westerse reclame wél en met die Russische propaganda niet eens zijn. Je gelooft ze toch eigenlijk meestal geen van beide. Sterker: ik zie soms Russische leuzen die ik geheel onderschrijf, zoals ‘Leve de vrede in de gehele wereld!’ of ‘Leve de vriendschappelijke betrekkingen tussen het sovjetvolk en de volkeren van Nederland, België, Luxemburg, Denemarken en IJsland!’ of ‘Dit station wordt bediend door een brigade van de communistische arbeid!’, maar toch ergeren die leuzen me. Daar staan Nederlandse reclameleuzen tegenover waar ik het beslist niet mee eens ben, zoals ‘Vliegen is goedkoper dan u denkt!’ of ‘Lees die krant!’. Maar toch ergeren die leuzen mij weer niet. Waarom? Ik geloof omdat die Russische leuzen serieus bedoeld zijn. Zij dringen mij, in volle ernst, ongevraagd andermans mening op. Dat is in het Westen niet het geval met de reclame. De directeuren van die bedrijven menen niet in volle ernst dat een Hunter ha heerlijk is, of dat het goed voor me zou zijn die krant te lezen, noch willen ze me dat echt wijsmaken. Ze willen alleen maar dat ik hun produkten koop en daartoe maken ze lawaai op de manier van een marktkoopman.

En dan komt er nog één belangrijk ding bij: de Russische reclame is bij wijze van spreken allemaal van één enkele firma afkomstig, en dat maakt je, als je voor die dingen gevoelig bent, op den duur razend.

==

Irkoetsk

Langzamerhand wordt het warmer: 18, 20, 22 graden, en als we, na vier dagen en nachten, in Irkoetsk aankomen, is het volop zomer. Het is zeven uur in de morgen volgens de stationsklok, die de tijd van de Siberische spoorweg – dat is de Moskouse tijd – aanwijst; in Amsterdam is het vijf uur ’s morgens en in Irkoetsk is het twaalf uur. Een spoorwegarbeider heeft op zijn borst een dubbelportret van Lenin en Stalin getatoeëerd – het enige portret van Stalin dat ik in de Sovjet-Unie gezien heb. De chauffeur van de taxi die me naar het hotel rijdt heeft op zijn arm een wodkafles en een vrouwenhoofd getatoeëerd, met daaromheen de woorden ‘Ziedaar wat de mens te gronde richt’.

Of het mijn proletarische afkomst is of iets anders, maar het door anderen laten dragen van een koffer stuit mij altijd tegen de borst; ik draag hem daarom zelf van de taxi naar het hotel, maar daar wordt hij me afgenomen: een oude man met een houten been sleept hem langs de trap naar mijn kamer op de derde verdieping (in het Nederlands de tweede), want er is geen lift.

Voor de rechtgeaarde Nederlander is Irkoetsk de stad van Michael Strogoff, de koerier van den czaar. Wie herinnert zich niet de overval van de Tartaren op het postkantoor? Helaas was de werkelijkheid honderd jaar geleden minder bont dan Jules Verne hem afschilderde. Wel was het toen een hele toer om in Irkoetsk te komen. Terwijl de techniek al zover gevorderd was dat je in een paar dagen van Parijs naar Sint Petersburg spoorde, bleef Irkoetsk tot aan de eerste jaren van deze eeuw moeilijk bereikbaar. Met de trein kwam je niet verder dan Tomsk. Dat klinkt ontzettend ver, maar dan is Irkoetsk altijd nog 1500 kilometer verder.

De beroemde geoloog en ontdekkingsreiziger Obroetsjev (1863–1956) vertelt hoe hij het deed in 1888: hij kocht een ‘tarantas’, want anders moest hij op de stations niet alleen van paarden en voerman, maar ook nog van wagen wisselen. Zo’n open kar kostte toen honderdvijftig, tweehonderd roebel, en het ding had geen veren. Dan moest je een koffer kopen die in die kar paste. Op die grote koffer legde je een matras en daar ging je op liggen.

Deze geoloog reisde met vrouw en baby. Voor de baby naaide zijn vrouw in Tomsk een slaapzak uit hazevellen, zoals je wel bij Jack London beschreven vindt. ’s Nachts sliepen zijn vrouw en kind in het posthuis, en hij op de kar. Ze reden van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat en deden er zeventien dagen over, dat is een gemiddelde van bijna honderd kilometer per dag – een grote prestatie, als je bedenkt dat je op een kampeerreis in Frankrijk aardig moet voortmaken om meer dan vierhonderd kilometer per dag af te leggen. Had je meer bagage dan die ene reusachtige koffer, dan werd dat achter op de kar gebonden. Dan moest je weer geducht oppassen in het donker bij het langzaam rijden, tegen een helling op bijvoorbeeld. Het wilde namelijk wel gebeuren dat dieven de achter de kar hangende bagage ongemerkt lossneden, zodat veel reizigers hun extra-bagage niet met touwen of riemen, maar met kettingen en kabels bevestigden.

Dat was dan nog een nette geoloog. Bannelingen liepen het hele stuk te voet, twintig tot dertig kilometer per dag, met kettingen aan hun benen. De mannen in grijze jassen met een ruiten-aas op de rug, geëscorteerd door soldaten, en achteraan in de stofwolk een paar wagens met bagage, vrouwen en kinderen.

==

Het Witte Huis

Een uur na aankomst maak ik mijn eerste wandeling door Irkoetsk, vergezeld door een Intoeristgids: Tamara, studente in het Engels, die een ‘stage’ loopt bij Intoerist om praktijk op te doen: ik stond namelijk genoteerd als burger van de USA.

Om haar Engels niet te bederven, spreken we Russisch.

‘Weet u,’ vraagt zij, ‘wanneer Irkoetsk gesticht is?’

Nu heb ik vier dagen in de trein gestudeerd in de Official Guide to the Great Siberian Railway, uitgegeven in St. Petersburg in 1900 (het enige uitvoerige boek over de Transsiberische spoorweg in Nederland), en daarin stond ook een hoofdstuk over Irkoetsk.

‘1652,’ zeg ik dan ook.

Dat is voor haar geen aanleiding niet door te gaan mij dingen te vertellen die ik al weet: dat in 1813 heel Siberië onder een gouverneur-generaal werd geplaatst die zijn standplaats had in Irkoetsk, en dat die gouverneur-generaal in een huis woonde dat nog steeds, net als het bekende gebouw aan Pennsylvania Avenue, Washington D. C., het ‘Witte huis’ genoemd wordt.

Wij komen ondertussen op het grote plein van Irkoetsk, waar volgens mijn boek van 1900 de kathedraal van Onze Lieve Vrouwe van Kazan moet staan – een vrij lelijke kathedraal, naar het plaatje te oordelen. De kathedraal staat er echter niet meer. Hij is afgebroken, zegt mijn gids – wat heel moeilijk ging, zodat men zijn toevlucht heeft moeten nemen tot dynamiet. In plaats van de lelijke kathedraal staat er nu een zeer lelijk ‘Huis der Sovjets’ – als men alle lelijke gebouwen aan de Amsterdamse Wibautstraat op en naast elkaar zou stapelen, krijgt men ongeveer een idee van de omvang en lelijkheid van het sovjetgebouw, dat niet alleen een fraai plein bederft, maar bovendien het uitzicht op de mooie brede rivier de Angara wegneemt.

Rechts van het partijgebouw herken ik, alweer uit het boek van 1900, de katholieke kerk, die lijkt op de kerk aan de Admiraal de Ruyterweg in Amsterdam.

‘Dat is zeker een katholieke kerk?’ vraag ik huichelachtig aan Tamara.

‘Geweest,’ zegt ze, ‘er is nu een filmstudio in gevestigd.’

We komen ook langs een vrij groot, modern, van enig groen omgeven gebouw. Dat is, zegt Tamara, ‘het huis van Eisenhower’. Dat wil zeggen: het is een soort verblijf voor hoge gasten, gebouwd in verband met het bezoek dat president Eisenhower aan Irkoetsk zou brengen vlak voor het incident met de U2 de betrekkingen tussen de USA en de USSR verduisterde. Ongeveer als het tsaar-Peterhuisje in Zaandam ontleent dit gebouw zijn roem aan het feit dat Eisenhower hier niet gewoond heeft.

==

Bibliotheek

Het ‘Witte huis’ blijkt nu de universiteitsbibliotheek te zijn. Wij dringen door tot de directrice en haar naaste helpers: zoals vaak in Rusland zijn dat vrouwen van onbestemde leeftijd en kleding, met een hartstocht voor het vak. Als blijkt dat ik ook van het vak ben, is de geestdrift groot. Men heeft hier 2,5 miljoen boeken, de meeste, merk ik na enig neuzen in de catalogus, van de laatste decennia.

De directrice haalt haar kostbaarheden te voorschijn: oude boeken over Siberië, almanakken uit het begin der negentiende eeuw, waarin onsterfelijke gedichten staan afgedrukt naast modeprenten uit Parijs – want in die tijd bestond er geen verschil tussen Tirade en Libelle.

Voor het eerst in mijn leven houd ik de eerste druk in handen van Poesjkins Jevgeni Onegin. In de systematische catalogus zoek ik de Nederlandse literatuur. Er zijn boeken van Multatuli (alle Russische uitgaven van de Maks Chavelaar, een afzonderlijke uitgave voor kinderen van Saidzja i Adinda), enkele boeken van Somers-Fermer (het duurt even voor ik begrijp dat dat mevrouw Zoomers-Vermeer moet zijn); van Tejn de Fris tref ik aan Rembrandt en Het roodharige meisje; ook Jef Last is vertegenwoordigd met twee bundeltjes uit de jaren dertig, evenals Anna van Gogh-Kaulbach – haar boek is vertaald door een Rus die tijdens de oorlog bij haar ondergedoken heeft gezeten, en die later ook meegewerkt heeft aan de vertaling in het Oekraïens van Lijmen. (Er zijn mensen in Nederland, die geen Oekraïens kennen, maar die uit bewondering voor Elsschot zo’n Oekraïens exemplaar gekocht hebben.)

Verder kan ik zo gauw geen Nederlands auteur vinden, of het moest Erazm Rotterdamski zijn, maar die heeft zijn boeken niet in het Nederlands gepubliceerd. Tot die categorie van Nederlanders behoort ook mijn Amsterdamse collega S. R. de Groot, wiens Thermodynamica van onomkeerbare processen in een Russische vertaling de UB van Irkoetsk siert.

Deze bibliotheek behoort tot de geprivilegieerde bibliotheken die, zoals dat in het bibliotheekjargon heet, ‘het verplichte exemplaar’ hebben. Dat is een heel mooie regeling, die helaas in Nederland nog niet bestaat – en waarschijnlijk pas over vijftig à honderd jaar zal worden ingevoerd – waarbij iedere uitgeverij van ieder uitgegeven boek één of meer exemplaren moet afstaan aan de overheid.

Het grote voordeel van die regeling is, dat men na het jaar waarin zo’n regeling is ingevoerd er zeker van kan zijn, dat een Nederlands boek althans in één Nederlandse bibliotheek aanwezig is, wat voor mensen in de rest van de wereld weer heel gemakkelijk is omdat die zich dan niet een ongeluk hoeven te zoeken. In Rusland bestaat die regeling al van vóór de revolutie, en Irkoetsk is een van de bibliotheken die ervan profiteert. De grote vlucht die de boekenproduktie in Rusland genomen heeft (8000 titels per eeuw tussen 1700 en 1800, 40.000 titels per jaar op het ogenblik) maken dat verplichte exemplaar tot een zware dobber voor een bibliotheek met 143 man personeel. Het gevolg daarvan is dat Irkoetsk uit de enorme stroom boeken die jaarlijks worden aangeboden een keuze doet. Het voordeel van die verplichte-exemplaarregeling vervalt hierdoor natuurlijk, maar er zijn bibliotheken, de Lenin-bibliotheek in Moskou bijvoorbeeld, die doorgaan tenminste één exemplaar op te nemen van ieder boek dat in de Sovjet-Unie verschijnt.

==

Intoerist verontrust u

Terug in het hotel vraag ik in het kantoortje van Intoerist wat een telefoongesprek met Amsterdam kost. Dat weten ze niet, wat niet verbazingwekkend is, want er komen hier niet dagelijks Amsterdammers langs. De chef van Intoerist – een zeer competente dame, die door niets uit het veld te slaan is en als zich een probleem voordoet meteen begrijpt waar het eigenlijk om gaat – zal eens informeren. Ze neemt de telefoon op en belt het telefoonkantoor van Irkoetsk. Intoerist valt u lastig, zegt zij. Ik heb deze vraag: hoeveel kost een minuut telefoneren met Amsterdam? Amsterdam, de hoofdstad van Nederland. Anna, Maria, Sekret, Tolstoj, Jekaterina, Revoljoetsia, Dostojevski, Anna, Maria. Goed. Verbind u me door. (Korte pauze.) Dit is Intoerist die u lastig valt... Kunt u mij zeggen wat een gesprek met Amsterdam, Nederland, per minuut kost? Nee, ik wil dat gesprek niet aanvragen. Waarom ik het dan weten wil? Omdat wij hier een buitenlandse kameraad hebben die met Amsterdam wil telefoneren. Dat begrijp ik, dat u mij de rekening zult sturen na het gesprek, maar onze buitenlandse toerist... Wat zegt u? Neemt u mij niet kwalijk, maar daar gaat het juist om. De zaak is... Dat hij dan dat gesprek maar aan moet vragen? Neemt u mij niet kwalijk, maar de zaak is juist... De zaak is dat hij eerst wil weten hoeveel het kost, en als hij dat weet zal hij aanvragen of niet aanvragen. – Wat? Of hij een gesprek zal aanvragen of niet staat helemaal niet ter discussie. Onze vraag is eenvoudig deze: hoeveel kost een gesprek met Amsterdam. Verder niets. Alleen deze eenvoudige informatie. Goed, geeft u me dan de afdeling informatie. (Pauze. Ik begin het warm te krijgen, en het is al zo warm.) Afdeling informatie? Dit is Intoerist die u lastig valt. Zult gij mij niet zeggen wat een internationaal gesprek kost met Amsterdam, Nederland? Am-ster-dam. Ja. Dat ik dat moet aanvragen? Dat weet ik zeer goed dat ik het moet aanvragen, maar ik wil eerst weten wat het kost. Ik wind me helemaal niet op. Neemt u mij niet kwalijk. Ik weet heel goed dat die prijs door de afdeling internationale gesprekken wordt vastgesteld, maar die verwezen mij naar de afdeling informatie. U kunt mij die informatie niet verschaffen? Neemt u mij niet kwalijk, maar ik doe niets anders dan een informatie vragen aan de afdeling informatie. Uw chef. Geeft u mij dan uw chef maar.

Zo ging het nog enige minuten door. De moeilijkheid scheen te zijn, dat de afdeling tarieven over de tarieven ging en geen inlichtingen gaf, maar alleen rekeningen schreef, terwijl de afdeling inlichtingen alleen maar inlichtingen gaf en zich niet met het vaststellen van tarieven bezighield. Dat die inlichtingen ook inlichtingen over tarieven zouden kunnen zijn was een redelijk standpunt, dat met vuur door de Intoeristdame werd verdedigd, bij allerlei instanties, want ze werd van tijd tot tijd met iemand anders doorverbonden, en soms ook belde ze zelf een ander nummer. Als ze kwaad werd zei ze alleen maar ‘U moet me niet kwalijk nemen’, en telkens als ze een nieuwe instantie aan de lijn kreeg begon ze met de formule Vas bezpokoit Inturist. Ze was niet voor een kleintje vervaard, en ze kreeg ten slotte wat ze wilde hebben: een minuut met Amsterdam, Niderlandy, kostte een roebel vijfentwintig kopeken, dat is vijf gulden. Als je nu rekent dat ik niet rook en dat ik als ik wel rookte sinds ik van huis ben zeker voor vijftien gulden verrookt zou hebben... Vraagt u voor mij voor morgen drie minuten Amsterdam aan, zeg ik. Dat is nog niet zo eenvoudig – er heerst onzekerheid of Irkoetsk wel 24 uur per etmaal de beschikking heeft over een van Moskou’s internationale lijnen. Bovendien moet ik op een tijd bellen dat er in Amsterdam iemand thuis is. Ik kies zeven uur ’s morgens Amsterdamse tijd, dat is twee uur ’s middags in Irkoetsk. Het belletje komt de volgende dag om kwart voor drie, maar dan krijg ik Amsterdam, zowat een kwart van de aardbol tussen ons in, zo glashelder als een lokaal gesprek in Nederland.

Dat is de vooruitgang der techniek. In 1948 was dat nog heel anders. Ik herinner me gesprekken uit Moskou met Amsterdam, waarbij je moest brullen als een stier en dan nog niet verstaan werd. De rij cabines voor intercommunale gesprekken in het Moskouse telefoonkantoor maakten dat jaar de indruk of er achter elke deur een schreeuwende ruzie aan de gang was. Op zichzelf was dat niet onvermakelijk: twintig telefooncellen en uit allemaal een dof gebrul. Wie trouwens in 1965 weleens uit Amsterdam Hilversum heeft opgebeld kent het frustrerende gevoel als de stem van je tegenspeler je wel bereikt, maar net niet te verstaan is. Uit die slechte verbinding Amsterdam-Hilversum blijkt trouwens dat het niet alleen de algemene vooruitgang van de techniek is, die de verstaanbaarheid tussen Amsterdam en Irkoetsk zo voortreffelijk heeft gemaakt. Hier speelt de superioriteit van de socialistische tegenover de westerse techniek natuurlijk ook een rol.

==

Zeg eens ‘trein’

’s Avonds loop ik in mijn eentje door Irkoetsk. De stad bevalt mij zeer goed: stille, wijde straten met veel bomen, afwisselend stenen en houten huizen. Onder de laatste komen ware juwelen voor: het echte boomstammenwerk, enorme zwaluwstaarten op de hoeken, en prachtig houtsnijwerk. Er is buiten de hoofdstraten weinig verkeer. De kleding van de bevolking doet nog het meest denken aan de kleding van de bevolking van Amsterdam. Het is of er in 1962 een enorme inzameling is gehouden in Amsterdam en het resultaat in Irkoetsk uitgedeeld: men ziet mensen die niet van Amsterdammers te onderscheiden zijn, kinderen met basketbalschoenen, in spijkerbroek en windjack.

De Angara is zeer breed en vredig, een park met bomen erlangs, een stenen oever met balustrade. Een aantal mensen stappen uit een auto, dragen een wasmand naar de rivier; twee vrouwen beginnen de was te doen. Zoals in vele Russische steden hebben de huizen buiten de hoofdstraten geen waterleiding. In de straten zijn kranen geplaatst en het vredige, landelijke, avondlijke beeld van Irkoetsk wordt verfraaid door vrouwen met een juk over de schouders en twee emmertjes water. Aan de overkant is het station. Aan deze kant staat een man in lieslaarzen te vissen. Naast mij staat een vrouw met een kind op de arm. Het kind kijkt naar de visser. De vrouw wijst op een trein met lichtjes aan de overkant.

‘Zeg eens: trein,’ zegt ze.

‘Oom,’ zegt het kind – want de visser is, zoals alle mannen, een ‘oom’, net als in Zuid-Afrika.

==

Slag bij Leiden

De volgende dag gaan we het museum bekijken. Eerst vraag ik Tamara of er in deze stad filmpjes te koop zijn. Zij kijkt mij verschrikt-geestdriftig aan. ‘Natuurlijk,’ roept zij uit. ‘Mooi,’ zeg ik, ‘dan gaan we ze kopen als we uit het museum komen.’ De schilderijenverzameling van Irkoetsk is natuurlijk niet het Rijksmuseum of de Hermitage. De Russische schilders der negentiende eeuw – Soerikov, Ajvazovski, Makovski, Repin – zijn op zichzelf, naar internationale maatstaven gemeten, al enigszins tweederangs en wat hier van hen hangt is niet hun beste werk. De oorspronkelijke collectie is bijeengebracht door de bekende Siberiër Vladimir Soekatsjov (1849–1920), een man die in Kazan natuurwetenschappen en in Petersburg rechten gestudeerd had, een hoop geld erfde van een oom-goudzoeker, en dat geld gebruikte om schilderijen te kopen. Hij was jarenlang burgemeester van Irkoetsk (de enige Siberische burgemeester met een universitaire graad) en schreef een boek, genaamd Irkoetsk, zijn plaats en betekenis in de geschiedenis en de culturele ontwikkeling van Oost-Siberië (Moskou 1891). Er moet uit Soekatsjovs verzameling het een en ander weggeraakt zijn in de jaren van revolutie en burgeroorlog. Toch zijn er verrassingen: in een van de zalen hangt een portret van de Amerikaanse pianist Van Cliburn. Ergens anders een grote veldslag met in het Russisch als onderschrift: De slag bij Leiden. Leiden is niet te herkennen. De uniformen en de wapens zijn, lijkt mij, achttiende-eeuws. Zou er werkelijk in die tijd een slag bij Leiden geweest zijn? Zou dr. J. Presser, mijn geschiedenisleraar, daar hardnekkig over gezwegen hebben? Het rampjaar misschien? Of was dat niet in de achttiende eeuw? Of is dit een veldslag uit de Napoleontische tijd? Ik weet niet, wat ik ervan denken moet, tot ik op het schilderij zelf de woorden ‘Schlacht bei Leuthen’ kan onderscheiden – dat was, heb ik thuis opgezocht, in 1757 een overwinning van Frederik de Grote op de Oostenrijkers. Een eindje verder hangt, tot mijn verbazing, een schilderij van Jacob Polonski, een bekende dichter, vriend van Toergenjev.

‘Leuk dat jullie een schilderij van hem hebben!’

‘Dat is niet de dichter, maar een andere Polonski,’ zegt de rondleidster, maar op mijn aandringen en volhouden dat het de dichter wél is, gaat ze in het kantoor de encyclopedie raadplegen en geeft me gelijk.

==

Johannes 8

Zij revancheert zich echter goed bij het pronkstuk van de verzameling, een reusachtig doek waarop een negentiende-eeuwer de volgende scène heeft aangebracht: een Romeinse tempel; links op de voorgrond een in toga gehulde, baardige man van een jaar of dertig, die zijn hand uitstrekt zoals Lenins standbeelden dat bijna altijd doen. Links achter hem twaalf gebaarde mannen, van wie één een beetje apart staat en de toeschouwer een gekwelde, weinig goeds voorspellende blik toewerpt. Midden en rechts een toneelmatig gebarende menigte, met in het centrum een verschrikte, als ik me goed herinner slechts gedeeltelijk geklede vrouw. De aanwijsstok van de gids glijdt over het tafereel en ik begin te luisteren: ‘... ziet u de leerlingen van Isoes, en deze hier is Ioeda Iskariot, die Hem later zal verraden. En hier zijn een aantal burgers van Jeruzalem, die een vrouw meevoeren die zij willen straffen, omdat zij overspel heeft gepleegd. Zij hebben zich tot Jezus gewend met de vraag: Hoe moeten wij die vrouw straffen?’

Hier keek de rondleidster me even aan, zeker van haar effect, want ze veronderstelde dat ik net als de meeste sovjetburgers het verhaal niet kende en zou worden geroerd door het verrassende slot:

‘En toen zei Isoes: Wie uwer zonder zonde is, werpe de eerste steen. En tegen de vrouw zei Hij: Ga heen en zondig niet meer.’

==

Filmpjes? Natuurlijk!

Tamara, in de wandeling Toma genoemd, brengt me naar een warenhuis. Daar blijkt wat ik na Toma’s geestdriftige antwoord op mijn vraag al vermoed had: er zijn geen filmpjes. We gaan naar een ander warenhuis, dat ook een afdeling fotoartikelen heeft. Geen filmpjes. Toma’s commentaar. ‘Er zijn zeer veel fotoamateurs in Irkoetsk en die hebben alle filmpjes opgekocht...’

Ik denk: in Amsterdam zijn nog veel meer fotoamateurs, maar je kunt er haast op elke straathoek filmpjes kopen. Maar dat zeg ik niet, want ik wil de goede Toma geen verdriet doen. Bovendien is het niet beschaafd om je in lovende zin over je eigen land uit te laten. Ik denk ook: zo kun je het van honger uitsterven van een halve stad verklaren: er is geen gebrek aan levensmiddelen! Geenszins! Ons land is zeer rijk aan levensmiddelen! Maar de welvaart is de laatste jaren zo gestegen dat de mensen steeds meer zijn gaan eten. Vandaar dat er geen brood te krijgen is... Ik verwens mijn domheid dat ik niet meer filmpjes heb meegenomen. In 1897 had deze stad 51.434 inwoners (26.517 mannen en 24.917 vrouwen) en vijf fotozaken: die van Arnold, Hofmann, Degtjarjov, Mamonov en Milevski. Nu zijn er 400.000 inwoners en twee fotozaken, maar geen filmpjes.

In ander opzicht is de stad echter vooruitgegaan. Het onderwijs kunnen we enigszins vergelijken. Hier komt de toestand van 1900: toen waren er 45 onderwijsinstellingen: een seminarium, een jongensschool, een handelsschool, een technische school, een kweekschool voor onderwijzers met lagere school erbij, een mijnschool, een stadsschool, de handelsschool van de heer Trapeznikov, de keizer Nicolaas I-school voor meisjes, het gymnasium van de heer Chaminov, het meisjesgymnasium van mevrouw Beljajev, de school voor vrouwelijke artsen, het weeshuis van mevrouw Medvednikov, de handelsschool voor wezen, de militaire school, de militaire school voor artsen, de opleidingsschool van het Siberische kadettenkorps, vijf parochiescholen voor jongens en meisjes en twee zondagsscholen. Nu is de toestand zo, dat de lagere scholen niet meer genoemd worden in de naslagwerken; er zijn 24 instellingen voor middelbaar onderwijs en zeven instellingen voor hoger onderwijs: een universiteit en zes hogescholen, waaronder één voor vreemde talen – het instituut waar Tamara studeert.

==

Examen Ruslandkunde

Later heb ik mijn collega, dr. J. W. Bezemer, hoogleraar in de Ruslandkunde aan de universiteit van Amsterdam, aan een kleine test onderworpen.

Ons gesprek verliep als volgt:

Ik: ‘Bezem, jij examineert immers altijd Ruslandkunde? Nu wil ik jou eens examineren over iets wat mij in Irkoetsk is overkomen.’

Hij: ‘Ga je gang.’

Ik: ‘Wij zijn in Irkoetsk. Ik ben een buitenlandse toerist. Ik vraag: “Kun je hier filmpjes kopen?” Jij bent de gids van Intoerist. Wat antwoord je?’

Hij (met verschrikt-geestdriftige ogen): ‘Maar natuurlijk kun je hier filmpjes kopen!’

Ik: ‘Nu gaan we samen naar de winkel. Hoe staat het met de filmpjes?’

Hij: ‘Die zijn er niet.’

Ik: ‘Heel goed, je bent bijna geslaagd. Maar nu de belangrijkste vraag: wat zegt de gids als blijkt dat er geen filmpjes te koop zijn?’

Hij: ‘Er zijn zoveel fotoamateurs in Irkoetsk, dat zij alle filmpjes weggekocht hebben. Dat hangt samen met de toegenomen welvaart van het sovjetvolk.’

Ik: ‘Je bent geslaagd.’

==

Economie

Over de goederenschaarste in de communistische wereld kan iemand die het niet heeft meegemaakt zich eigenlijk geen voorstelling maken. Die schaarste zit namelijk heel anders in elkaar dan bij ons. In de kapitalistische wereld blijft, ook bij grote armoede der bevolking, de wet van vraag en aanbod werken. Zolang er mensen zijn die naar bepaalde dingen vragen, zijn die dingen ook te krijgen. Uitzondering op die regel zijn maar enkele soorten goederen, zoals artikelen die zeer weinig mensen willen hebben. Zo kun je bijvoorbeeld in boekwinkels in Assen geen Russische boeken krijgen. Ook kan het bij ons voorkomen dat iets niet te krijgen is doordat er plotseling een zeer grote vraag naar ontstaan is: een boek dat opeens door iedereen gekocht wordt bijvoorbeeld, zodat het publiek enige weken moet wachten op een tweede druk. Verder kan het onder het kapitalisme voorkomen, dat bepaalde zeer dure voorwerpen niet onmiddellijk te krijgen zijn, omdat de fabrikant bang is meer te produceren dan hij kwijt kan (dure boten, dure automobielen).

In de communistische landen is dat heel anders. De aanwezigheid van goederen op de markt wordt daar niet bepaald door de vraag. Het in onze wereld eigenlijk alleen in oorlogstijd voorkomende verschijnsel doet zich daar voortdurend en in allerlei verrassende vormen voor. Duizenden mensen zouden dolgraag een bepaald artikel, bijvoorbeeld een kilo wittebrood, een citroen, een pingpongnetje willen kopen of een theeglas. Ze zijn bereid en in staat om daarvoor te betalen. In een kapitalistische economie betekent dat onverbiddelijk, dat dat wittebrood, die citroen, dat pingpongnetje en dat theeglas te koop zijn. Loopt u maar even de straat op en u kunt het zelf constateren. In een communistisch land echter wil die bereidheid, dat financieel in staat zijn, ja die brandende begeerte tot kopen nog lang niet zeggen dat zo’n pingpongnetje ook werkelijk te koop is. Ik heb in 1958 in Moskou mensen pingpong zien spelen met als netje een rij boeken, naast elkaar neergezet met de ruggen naar boven. Een collega van mij bracht eens een paar maanden door in de stad Choenzach (middelbare school, huis der cultuur, drie bibliotheken, bioscoop) om het Avaars te bestuderen. Hij had vergeten een mes mee te nemen. In de winkels van dat stadje kon je wel radiotoestellen en driewielige kinderfietsen kopen, maar geen mes. Hij knipte enige maanden lang zijn brood met een nagelschaartje, dat hij wel bij zich had. Ik had hem gewaarschuwd, maar hij wilde niet luisteren. Een andere collega van mij had een paar jaar geleden in een Oekraïens dorp een velletje schrijfpapier nodig om een officiële brief op te schrijven: in de verre omtrek, de naastbijliggende stad inbegrepen, was geen stukje schrijfpapier van welke kwaliteit ook te krijgen. In 1958 liet mijn vrouw door een speciale Moskouse winkel bloemen bezorgen bij iemand die in een Moskouse kraamkliniek een dochter had gebaard. Met westerse achterdocht controleerde zij later of die bloemen wel waren bezorgd. Ze waren wel degelijk bezorgd, en op het bed van de kraamvrouw gelegd, waar ze waren blijven liggen tot ze verwelkten: in het hele ziekenhuis was geen vaas te vinden, zelfs geen leeg conservenblik, om die bloemen in te zetten.

==

De botertrein

Wat de levensmiddelen betreft is deze schaarste begrijpelijk als men de permanente crisis kent waarin de Russische landbouw en veeteelt verkeren ten gevolge van de collectivisatie. Na slechte oogstjaren moet men op grote schaal graan importeren om de bevolking voor hongersnood te behoeden – terwijl Rusland vroeger andere landen van graan en boter voorzag. Vooral Siberië, waar grote boerencoöperaties waren, produceerde voor de revolutie veel boter. Die boter ging in koelwagens direct naar Petersburg en werd vandaar verscheept naar Londen, Hamburg en andere boterhavens. In de voorzomer reden er langs de Transsiberische spoorweg twaalf ‘botertreinen’ per week, elk bestaande uit vijfentwintig witgeschilderde koelwagens. Op mijn reis, ook in de voorzomer, een halve eeuw later, heb ik geen enkele botertrein gezien. Wat de industrieproducten betreft heeft die schaarste iets raadselachtigs. De Sovjet-Unie is een van de grootste industrielanden ter wereld. Volgens de sovjetstatistieken werd de helft van alle industrieprodukten die de wereld in 1965 voortbracht door de communistische landen voortgebracht. Laat dat nou voor de helft gelogen zijn – maar dan blijft er altijd nog een kwart over. Waar zijn die industrieprodukten dan toch?

==

De Grote Siberische Berg

De lezer heeft wel gemerkt dat ik geen econoom ben. Als ik over deze zaken praat met mensen die verstand hebben van sovjeteconomie, dan zeggen die mensen: kijk eens, je moet niet vergeten dat Rusland nog steeds bezig is te industrialiseren. Men legt daar zeer sterk de nadruk op de zware industrie. Men produceert hoogovens, krachtcentrales en dergelijke dingen, geen pingpongnetjes of althans heel weinig van die netjes. Begrijp je? Als ik zoiets hoor ben ik eerst enige tijd stil, maar dan ga ik nadenken en zeg ik: goed, zware industrie. Wat maken die hoogovens? Staal. Wat doet men met dat staal? Daar bouwt men machines van.

Wat doet men met die machines? Daar maakt men machines mee. En wat doet men met die machines? Met behulp van die machines maakt men weer andere machines. Enzovoort. Maar ergens moet toch een moment komen dat het maken van al die machines een zin krijgt doordat er eindelijk een machine te voorschijn komt die iets maakt dat mensen kunnen gebruiken. Daar is het tenslotte om begonnen. Volgens de boekjes bestaan die machines trouwens al. Er bestaat in de Sovjet-Unie wel degelijk een zogenaamde ‘lichte industrie’, die zogenaamde ‘verbruiksgoederen’ maakt. Die verbruiksgoederenindustrie gaat zelfs met sprongen omhoog. Terwijl wij zuchten onder het juk van het kapitalisme is die verbruiksgoederenindustrie in de USSR van 1958 tot 1965 met 62% gestegen. Mijn vraag is nu: waar zijn die goederen? Op die vraag krijg ik geen antwoord. Ik heb daarom een geheel persoonlijke theorie ontworpen, die ik de lezer hier in vertrouwen wil mededelen, op voorwaarde dat hij er met niemand over spreekt: er is in Siberië – ik ben er zelf geweest, dus u hebt alle reden om me te geloven – een Grote Berg. Of laat ons liever zeggen een Grote Afgrond. Ik heb wel gedacht dat die afgrond ligt bij de plaatsjes Ridder, of Asino, of Tasjtagol – alle drie aan het eind van een doodlopende spoorlijn. Daarheen worden in reusachtige treinen pingpongnetjes, schrijfpapier, theeglazen, filmpjes en duizenden andere dingen vervoerd, geregistreerd en in de afgrond geworpen.

==

Die berg bestaat niet

Westerse geleerden die zich met sovjeteconomie bezighouden ontkennen het bestaan van die berg, of die afgrond. Zij hebben een ingewikkelder verklaring, die volgens mij in grote trekken op hetzelfde neerkomt. Zij vervangen die grote berg door een menigte van kleine bergjes tussen fabriek en verbruiker. Zij zeggen dit: de communisten verwijten het kapitalistische systeem dat het produceert om der wille van de winst, en niet ter wille van de consument. Nu is het waar dat een kapitalist niet produceert als hij geen winst kan maken. Maar het is evenzeer waar dat een kapitalist niet produceert als hij zijn produkt niet verkopen kan. Het gevolg van deze, door de communisten over het hoofd geziene omstandigheid is, dat zowat honderd procent van de kapitalistische produktie terechtkomt bij de consument. Als in de Verenigde Staten zeg tien miljoen personenwagens gemaakt worden, dan kun je er donder op zeggen dat de meeste daarvan bij de verbruiker terechtkomen, en dat er bovendien op zeer veel plaatsen benzinestations, benzine, olie, onderdelen en service gereedstaan, om die tien miljoen auto’s rijdende te houden. In plaats nu van dit bij de consument terechtkomen van het produkt te zien als een speciale eigenaardigheid van het kapitalisme, hebben de communisten honderd jaar lang geloofd dat alle produktie, volgens welk systeem ook, vanzelf bij de consument terechtkomt. Het gevolg van dit misverstand is dat de industriële inspanning in de communistische wereld niet, zoals onder het gesmade kapitalisme, gericht is op de consument, maar op die produktie zelf. Als die automobiel maar geproduceerd en wel aan het eind van de lopende band staat wordt de zaak beschouwd voor de bakker te zijn.

Een Russische fabrieksdirecteur streeft ernaar om met de door Moskou ter beschikking gestelde grondstoffen de door Moskou geëiste hoeveelheid goederen te produceren – liefst nog wat meer, want dan krijgt hij een premie wegens ‘overvulling’ van het plan – wel het beste bewijs overigens dat je in Rusland eigenlijk niet van een planeconomie kunt spreken. Wat er met die goederen gaat gebeuren kan die fabrieksdirecteur geen bliksem schelen. Als ze maar, kwalitatief, maar vooral kwantitatief, beantwoorden aan de door Moskou gestelde eisen. Geen onderneming in Rusland zal er – als eenmaal aan die eisen is voldaan – ook maar over peinzen een beter produkt te leveren dan de buurman.

Het gevolg van dit systeem – naar mijn bescheiden mening het slechtste economische systeem dat de mensheid ooit heeft gekend – is, dat een aanzienlijk deel van de produktie de consument nooit bereikt. Worden in Rusland zeg tweehonderdduizend personenwagens gebouwd, dan zijn daar vele wagens bij die nooit op de weg komen, of die als ze al op de weg komen spoedig blijven staan – want de kans is vrij groot dat men om het plan te vervullen en goed klinkende cijfers te kunnen publiceren meer gedacht heeft aan het maken van automobielen dan aan het maken van onderdelen.

==

Bezemers sperziebonen

Max Euwe heeft me eens verteld hoe hij in het begin van de jaren dertig dezer eeuw simultaan speelde in Leningrad en iets aan zijn voet kreeg, waardoor hij aan die voet geen schoen kon velen. Hij moest een pantoffel hebben, en toen was er in heel Leningrad geen pantoffel voor hem te vinden. Dit soort dingen maken het leven van de sovjetburger niet eenvoudiger. Daar staat tegenover een zekere spanning, die het leven in het kapitalistische Westen vaak mist. Wie bij ons met een pond suiker thuiskomt baart geen opzien. Maar wie op weg van kantoor naar huis in Rusland een aantal mensen in de rij heeft zien staan, zich bij die rij heeft aangesloten en als gevolg daarvan thuiskomt met een kilo suiker (heb je een kind op de arm, dan kan het zelfs wel twee kilo worden), of met een citroen, of met een pakje naalden, of een pak lucifers, of een plattegrond van Moskou, of een exemplaar van Kafka’s Der Prozess in Russische vertaling – zo iemand is, als die goederen toevallig slecht of helemaal niet te krijgen zijn, de held van de dag. Wie van een neef uit het buitenland een gebreid wollen vestje gekregen heeft voelt zich zoals wij ons alleen maar voelen als we onze eerste bromfiets of onze eerste auto hebben gekocht.

Ook de buitenlanders die in Moskou wonen hebben met dat goederengebrek te maken. De hiervoor reeds genoemde hoogleraar Bezemer heeft een jaar in Moskou gewoond. Hij loste het probleem als volgt op. Zijn vader, een gepensioneerde hoofdonderwijzer, woonde in een klein plaatsje in Zuid-Holland. Vandaar schreef deze vader brieven naar Kopenhagen, waarin hij voor zijn zoon bier, whisky, spuitwater, boter, appels, eieren, kaas, sperziebonen, vlees en vele andere produkten van het kapitalistische systeem bestelde. Die firma in Kopenhagen pakte dat allemaal in, en stuurde het naar Helsinki. Vandaar ging het naar Leningrad, en vandaar weer naar Moskou, waar Bezemer het per taxi van het station haalde na steekpenningen, fooien en invoerrechten te hebben betaald. Het interessante van dit toch wel zeer omslachtige systeem was, dat de karbonaadjes en dat blikje sperziebonen, langs deze omweg verkregen, goedkoper waren dan als hij zijn vrouw ze in Moskou liet kopen, beter van kwaliteit waren dan wat hij in Moskou kon kopen, en bovendien altijd als hij ze door zijn vader in Kopenhagen liet bestellen, daar ook verkrijgbaar waren. Want wie in Moskou de straat op gaat om een flesje azijn te kopen, krijgt niet alleen azijn die misschien slechter is, en zeker duurder, maar loopt bovendien altijd de kans dat er die dag net geen azijn te krijgen is. Om alles nog moeilijker te maken wil ik hier even opmerken dat filmpjes in de USSR, als je ze kunt krijgen, goedkoper zijn dan in Amsterdam en even goed.

==

Winkel voor buitenlanders

In 1965 is de Russische regering erachter gekomen, dat de dollars van de Moskouse buitenlanders meer in Kopenhagen dan in Moskou terechtkwamen en ze hebben daar nu het volgende op gevonden: er is een grote winkel geopend, waar je alleen maar met buitenlands geld kunt kopen. In die winkel zijn een heleboel dingen te krijgen, die de gewone sovjetburger in de sovjetwinkels niet kan krijgen. Bovendien zijn ze te krijgen voor prijzen, die te vergelijken zijn met de kapitalistische prijzen. Een halve liter wodka bijvoorbeeld, die in Rusland overal drie roebel kost, kost in die winkel slechts één roebel, dus ongeveer zoveel als een halve liter jenever bij ons. Hoewel het hier een speciale winkel voor buitenlanders betreft, die een bron is van valuta voor de sovjetregering, is het niettemin zo, dat van tijd tot tijd zelfs in die winkel bepaalde elementaire dingen als melk of eieren niet te krijgen zijn.

==

Neem een Russische ligkachel

Geen filmpjes dus. Dat is geen reden om niet naar het streekmuseum te gaan, ondergebracht in het gebouw van de eerbiedwaardige, in 1851 opgerichte Oostsiberische afdeling van het Keizerlijk Russisch Aardrijkskundig Genootschap, gebouwd in een stijl die het midden houdt tussen het Amsterdamse Haarlemmermeerstation en Artis. Aan dat laatste gebouwencomplex herinneren de namen van beroemde onderzoekers, die onder de daklijst zijn aangebracht. Die namen zijn blijkbaar destijds door een buitenlander uitgebeiteld, want in plaats van de Russische D staat overal een Latijnse, maar iemand die beide alfabetten enigszins kent heeft er geen moeite mee.