Tijs Goldschmidt

Dansen als de meeuwen

Verzamelde essays en brieven

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Uitgeverij Athenaeum—Polak & Van Gennep

Amsterdam

Deze publicatie is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

Het Prins Bernhard Cultuurfonds beheert ruim 450 Cultuurfondsen op Naam. Deze publicatie is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage uit het Rudy Kousbroek Fonds.

==

==

Met dank aan: NIAS, Stichting Loglijn, de Stille Vennoten, Stichting Mickery Workshop en A Room with a View.

==

Copyright samenstelling en teksten © 2023 Tijs Goldschmidt / Uitgeverij Van Oorschot, Herengracht 613, 1017 CE Amsterdam en Athenaeum—Polak & Van Gennep, Weteringschans 259, 1017 XJ Amsterdam

Omslag Christoph Noordzij

==

ISBN 9789028230163

==

www.vanoorschot.nl

www.uitgeverijathenaeum.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

De blauwe kam

Zeewater, flinke golven met witte koppen. Aangespoeld zeewier op de vloedlijn. Het strand vol schelpen, scheermessen. Ik loop de zee in, kijk in de verte en buig even later voorover om met mijn hand het water te voelen. Besef nu pas hoezeer ik de zee heb gemist, la mer. Ik kijk beter naar de golven, het grijsgroene water en stel vast dat de zee bestaat uit letters en cijfers. Miljoenen zwarte en witte letters moeten het zijn. De golven worden beroerd door een reusachtige lichtblauwe kam, de tanden bewegen traag door het water. Nergens is een reuzenhand te bekennen die de kam vasthoudt en stuurt. Ik waad door het water in de richting van de kam. Er zijn aanmerkelijk veel meer letters dan H en O, meer cijfers ook dan alleen 2. Worden er letters bij elkaar geharkt door subtiele bewegingen van de kam? Ik kan duidelijk woorden, en na enige tijd zelfs zinnen onderscheiden. Door afwisselend ferme en dan weer fijnere bewegingen van de kam ontstaan teksten. Lettercombinaties die tamelijk willekeurig leken krijgen betekenis. Dan steekt de wind op en er worden enkele onstuimiger zinnen gemaakt. Er ontstaan op de golftoppen enkele filmische beelden, opgebouwd uit woorden. Reflecties daarop in de dalen tussen twee golven in. Het vergde een uiterste inspanning van de kam om de juiste letters naar de juiste plaats te kammen.

Het feest als slagveld

Uit het raam van mijn kamer heb ik zicht op het ouderlijk huis van Dick Hillenius (1927-1987). Het is het vierde huis voorbij de brug over de Amsterdamse Singel naar de Wijde Heisteeg aan de buitenzijde van de gracht. Binnen de grenzen van het gebied dat in zijn jeugd zijn territorium zal zijn geweest, bekeek ik zojuist op video Zintuigen zijn de voetjes van de ziel, de mooie film die zijn dochter Brigit Hillenius maakte over het verlies van haar vader en haar zoekend verdergaan daarna. Om te ontsnappen aan een al te geregeld bestaan, om te zien, te horen, te ruiken, te voelen en te proeven greep de sensuele Hillenius elke kans aan om te reizen naar, liefst mensloze, natuur. Zijn dochter reist in zijn voetsporen naar het regenwoud van Madagaskar waarover ze hem zo opgetogen had horen vertellen: het bos vol kameleons, kikkers en melancholiek roepende halfapen. Als ze aan de rand van het bos staat, merkt ze dat het haar weinig zegt. Zonder haar vader is het regenwoud ondoordringbaar. Ze beseft hoezeer ze hem mist. Ze besluit naar huis terug te keren en enkele familieleden en zielsverwanten te vragen naar hun band met Hillenius. Dat levert een rijk portret op. Vroman leest eigen gedichten en spreekt bevlogen over de kwetsbaarheid van Hillenius. Jaap Hillenius, de neo-illuministische schilder, vertelt over de totstandkoming van het meesterwerk waaraan hij jaren werkte. Maar het sterfschilderijtje dat hij naar aanleiding van de dood van zijn broer maakte, vindt hij misschien nog wel mooier. Op een zachtaardige manier maakt hij duidelijk dat het niet altijd even gemakkelijk was de jongere broer te zijn van de wat expansieve, soms zelfs overheersende Dick. Uit de woorden van zijn vrouw, Florrie Hillenius-Gehrels, die hij tijdens zijn biologiestudie leerde kennen, blijkt hoezeer ze hem mist, terwijl zijn dood haar in sommige opzichten ook wat meer lucht heeft gegeven. Annie Zuiderwijk, jarenlang de rechterhand van Hillenius in het veld, vertelt over zijn grenzeloze passie voor padden. Ze laat de naar Hillenius vernoemde vroedmeesterpad Alytes dickhilleni zien op weg naar het water om eieren af te zetten. Teksten van Hillenius worden voorgelezen door Rutger Kopland. Ook zijn er oude opnamen van Hillenius te zien en te horen.

==

Ruim een jaar geleden stopte er voor mijn toenmalige woning te Amsterdam een busje van de Leidse universiteit. Even later werd er aangebeld en klonk er rauw stemgeluid uit de intercom: ‘We komen de troep halen.’ Ik drukte open en liep de lange trappen af met de eerste van ruim vijftig volgepakte dozen. Ik was gestopt te werken als onderzoeker en had mijn zorgvuldig bijgehouden archief en biologische bibliotheek geschonken aan het Instituut voor Evolutionaire en Ecologische Wetenschappen. De chauffeur en zijn bijrijder boden gelukkig niet aan te helpen, zodat ik de band met Leiden ritueel kon verbreken door de dozen zelf, een voor een, naar beneden te dragen. Boven op een stapel in een van de laatste dozen zag ik tot mijn schrik een boek dat ik helemaal niet kwijt wilde: Oefeningen voor een derde oog van Hillenius. Dat boek gaat weliswaar over biologie, maar is geschreven met een aanstekelijk enthousiasme en een eigenzinnigheid die je in wetenschappelijke werken zelden aantreft. Een enkele bladzijde van Hillenius lezen is voldoende om te weten dat hij, meer dan een bioloog die op zekere dag besloot te gaan schrijven, een schrijver was die ooit in een vak viel. Hillenius was nooit belerend. Hij twijfelde hardop, doordrongen van het feit dat de hele wetenschap hypothese is, dat de waarheid voortdurend verschuift. Hij deed gedachte-experimenten, sneed nieuwe thema’s aan op een oorspronkelijke manier en was er steeds op uit om met elkaar in verband te brengen wat nog onverbonden was.

Zelden kwam hij met definitieve antwoorden, wat hem ook kwetsbaar maakte. Hij schreef lenig, dartel bijna, maar stapelde te vaak speculatie op speculatie om ernstig te worden genomen door zuinige rechttoe-rechtaan denkers en strenge Popperianen. Ze hadden formeel volkomen gelijk. De kracht van een hypothese experimenteel aantonen is nog wel wat anders dan zomaar iets verzinnen.

Had Hillenius niet beter een voorbeeld kunnen nemen aan Darwin, die niet voor niets ruim twintig jaar wachtte met de publicatie van zijn grote idee, als de dood dat hij zijn evolutietheorie onvoldoende zou hebben onderbouwd? Ik denk het niet. De teksten van Hillenius hebben weinig of geen wetenschappelijke pretentie. Hij maakte het vak toegankelijk voor de buitenstaander, gaf de biologie een plaats in onze cultuur en benaderde culturele onderwerpen als muziek, beeldende kunst en literatuur als bioloog.

Ik legde de Oefeningen boven aan de trap en sjouwde de doos met boeken naar beneden. Geen wetenschap, maar misschien wel literatuur? Hillenius zelf vond zijn essays juist weer te biologisch om in aanmerking te komen voor een plek in de gevestigde literatuur. En over dichters schrijft hij alsof hij er zelf niet bij hoort: ‘Echte dichters neem ik aan...’ Het werk is moeilijk te plaatsen in enige hiërarchie, het onttrekt zich daaraan. Hillenius was anarchist in de oorspronkelijke betekenis van het woord, wat zelfs in zijn kleding tot uiting kwam. Open schillerkraag, nek bloot, geen denken aan een stropdas. Hij schreef eens dat de Noormannen alle Hollandse mannen dwongen een touw om de nek te dragen, om als het in hun Noorse kop opkwam de eerste beste voorbijganger op te kunnen hangen. Dat zou uitstekend hebben gewerkt. Met weinig mankracht heersten de Noormannen over een groot gebied.

Weer boven gekomen, ging ik in het trapgat zitten en zocht naar een passage in Oefeningen die indertijd veel indruk op me maakte. Die passage ging daar nota bene over. Wat is een indruk, wat wordt er ingedrukt als de zintuigen worden geprikkeld, hoe gecodeerd komt de boodschap van een zintuig terecht in de hersens. Ik wist waar ik zoeken moest, maar vond niets op de plek waar ik de passage verwachtte. Hoe sluimert de indruk, wat bepaalt of een indruk herinnering wordt, ging het daar niet ook over? Ik bladerde tevergeefs verder en las: ‘Paarden vertonen aan de binnenkant van hun poten vreemde hoornachtige wratten, die hoogst waarschijnlijk geen functie bezitten. Iemand kwam op het idee dat het rudimenten zouden zijn van geurstofklieren, die – op andere plaatsen – bij vele kuddedieren te vinden zijn. Men schraapte wat van de hoornwratten af, verhitte het en liet de damp waaien in de richting van de paarden. Ze raakten in hoge opwinding. Het was alsof ze een taal hoorden en verstonden die zeker in miljoenen jaren niet meer gesproken was... Bij de paarden was dus het eerste bestanddeel in de loop van de evolutie gedegenereerd, maar het tweede deel, de ontvangstmogelijkheid, bleek nog te bestaan.’

Door de intercom klonk geërgerd de stem van de bijrijder. Ik verstond alleen de woorden spitsuur en matennaaier. Ik droeg de laatste dozen naar beneden, maar had na lezing van dit fragment eerder de neiging alle boeken weer naar boven te sjouwen dan ze voorgoed af te geven. Ik wist weer waarom ik bioloog was. Door Hillenius’ visie op het gedrag van mensen en dieren kreeg ik indertijd voor het eerst toegang tot de ethologie, de kwantitatieve benadering van diergedrag. Ik ging biologie studeren in de veronderstelling dat er veel gekeken zou worden naar de opwinding van paarden die lang vergeten talen horen. Gelukkig wist ik van tevoren niet dat biologie ook inhield het maandenlang ontleden en technisch tekenen van op alcohol bewaarde stengels van ijle dravik en paardenbloempluis. Hillenius, breed georiënteerde veldbioloog, hield er wél van precies naar planten te kijken, al had ook hij moeite met sommige families. Levenslang stond hij op gespannen voet met composieten zoals de chrysant. Maar Hillenius was niet in de eerste plaats een botanicus. Hij was vooral geïnteresseerd in planten voor zover ze deel uitmaakten van het leefgebied van de dieren waarvoor hij belangstelling had. Planten als voorboden van padden, salamanders en hagedissen.

Een warme zomeravond, paddenkoren, opgespoten zand met ondiepe poelen. Smaakt het water ietsje brak? Begroeiing met lisdodde en pijlkruid wekt verwachting van pioniers die zich vooruit wagen op nieuw terrein. Opwinding over een padje dat, betrapt, is opgehouden krakend AAA te roepen. Planten opzij duwen, stap in de blubber, vooroverbukken. Daar zit het met ingehouden adem, een slap zakje met bolle ogen. Voorzichtig omvatten, oppakken en bekijken. Een smalle gele streep loopt midden over de rug, onmiskenbaar, naam zeggen en weer vrijlaten. Dat laatste was belangrijk voor Hillenius. Hij zou niet dan met tegenzin een dier offeren voor de wetenschap.

==

Met grote bewondering noemt Hillenius een zekere Orbell, huisarts in Nieuw-Zeeland, die eind jaren veertig enkele exemplaren vond van de takahe. Deze reuzenral, zoiets als een waterhoen met de afmetingen van een gans, zou al tientallen jaren uitgestorven zijn, maar Orbell gaf de hoop niet op. Na jarenlang zoeken had hij nog een mannetje en een wijfje gevonden. Hij ving de dieren, filmde ze en liet ze weer vrij: ‘Op dat moment in het verhaal,’ schreef Hillenius, ‘krijg ik altijd een schokje van ontroering. Ik denk niet dat het eerder gebeurd is dat een bioloog, of op andere manier in de natuur geïnteresseerde, die na zo veel jaar voorbereiding een biologische zeldzaamheid van de eerste orde in handen krijgt, na afloop van een voorzichtige bezichtiging die handen weer opent.’ Toch nam Hillenius af en toe wel padden, salamanders en hagedissen, minder zeldzaam dan de takahe, van zijn reizen mee naar huis om langer te bekijken: de vreemde baltsbewegingen zoals staartzwaaien en kopknikken, het omklemmen, paren, het vreten van wormen die hij eigenhandig voor ze opgroef.

Het jaarlijkse bezoek aan Artis herinnerde Hillenius zich als een van de gelukkigste belevenissen uit zijn Amsterdamse jeugd. Later woonde hij lange tijd met zijn gezin in een van de houten huizen in Artis, waar een kamer met terraria was ingericht. In dat huis gaven Hillenius en zijn vrouw feesten die enkelen van mijn vrienden zich herinneren als de leukste die ze ooit meemaakten. Hoe leuk kunnen feesten zijn? Op mijn dertiende gaf mijn moeder me voordat ik vertrok naar een schoolfeest eenzelfde geldbedrag tweemaal. Het ene (linkerbroekzak) was bedoeld om meisjes die lang alleen stonden iets te drinken aan te bieden, het andere (rechterzak) kon ik besteden met wie ik zelf wilde. Al op weg naar het feest begon de innerlijke tweestrijd die ik achteraf duid als een natuur-cultuurdilemma. Er was grote zelfbeheersing vereist om niet enkele guldens uit mijn linkerzak in de rechter te laten glijden (het beest), terwijl mijn moeder uitzag naar het moment dat ik, uit eigen beweging, guldens van de rechterzak in de put links zou storten (cultuur).

Iedereen, misschien met uitzondering van de buitengewoon aantrekkelijken, weet dat een feest een slagveld kan zijn. Hillenius begreep daar meer van. Gelokt door muziek, hapjes, drank, de kans op dansen en vrijen begeven de genodigden zich naar het feest waar onder het mom van vrolijkheid bittere gevechten worden geleverd. Want het ultieme doel van een feest, in evolutionaire zin, is uitwisseling van informatie. Op een feest wordt afgetast hoe de hiërarchische verhoudingen liggen, wordt bepaald wie als partner in aanmerking komt en wie alleen zal overblijven. Hillenius stond ambivalent tegenover feesten, al gaf hij ze zelf – misschien een aanwijzing dat hij toch tamelijk hoog op de apenrots zat – en was zeker geen sociaal wenteldier. Zijn literaire voorkeur ging zelfs uit naar solitaire misantropen als de dagboekschrijver Paul Léautaud.

Hillenius was als de dood gebonden te raken, zich aan te moeten passen, ingekapseld te raken in een hiërarchie. Hij was chronisch bezig daaraan te ontsnappen. Hillenius voelde grote sympathie voor Léautaud omdat die iedere toenadering van bewonderaars consequent afwees, al kon hij Léautauds onverschilligheid ten opzichte van de Jodenvervolging niet begrijpen. Léautaud had niemand nodig, was eerlijk op het onbeschofte af. Een kwaadaardigheid zoals alleen iemand die, behalve een troep zwerfkatten, niets te verliezen heeft zich veroorloven kan. Maar zelf misantroop worden valt heus niet mee. Drie weken vakantie in het Hervormd Weeshuis, hoe gruwelijk ook, biedt onvoldoende garantie voor een radicaal kunstenaarschap. Misschien heeft Hillenius dat begrepen en legde hij zich erbij neer dat hij zichzelf moest blijven om als aimabele man genietend door het leven te gaan.

In de tijd dat Hillenius zijn weg zocht in de zoögeografie werd om de huidige verspreiding van landdieren op verschillende continenten of eilanden te verklaren dikwijls de hulp ingeroepen van inmiddels weer verdwenen landbruggen. Diertaxonomen zijn meestal in een bepaalde groep dieren gespecialiseerd en elke taxonoom had zo zijn eigen landbruggen verzonnen, zonder zich ook maar iets aan te trekken van de landbruggen van collega’s. Deze landbruggen van de verbeelding liepen met de dichtheid van het snelwegennet in de Randstad over de wereldzeeën. Grappig is dat Hillenius die voorzichtig was met het postuleren van landbruggen om de verspreiding van chameleons (Hilleniaanse spelling) en padden te verklaren, zich in zijn gedichten en essays ontpopte als een groot bruggenbouwer, maar wel van een afwijkend type. Hij verbond uiteenlopende gebieden en kweekte zo niet alleen nieuwe ideeën, maar gaf ook ideeën van anderen gelegenheid nieuw terrein te infiltreren. Ik heb ergens gelezen dat ingenieurs als ze constructieberekeningen maken voor een te bouwen brug, twee groepen reële getallen zo nodig kunnen verbinden door te goochelen met onbestaanbare getallen, de imaginaire. Met behulp van dergelijke berekeningen kan, hoe vreemd, een brug worden gebouwd waarover zwaar vrachtverkeer eeuwen rijden kan. Iets vergelijkbaars als die ingenieurs doet Hillenius, voor mijn gevoel, als hij verbindingen maakt tussen muziek (Cage, Satie, Schat), beeldende kunst (Pollock, Tajiri, Roeland), literatuur (Ruting, Nabokov, Van Geel) en op die verschillende terreinen vat probeert te krijgen met behulp van biologische begrippen: territoriumdrift, hiërarchie, paardrang (Tinbergen, Lorenz, Goodall). Het viel hem op dat kunstenaars vaak bastaarden zijn tussen ouders van sterk verschillende herkomst ofwel geboren zijn in grensgebieden.

Een uitzonderlijk hoog percentage Europese componisten schijnt uit grensgebieden afkomstig te zijn. Hillenius speculeerde dat juist deze bastaarden en grensgevallen grote behoefte zouden hebben aan een eigen nis, omdat ze niet vanzelfsprekend ergens bij horen. Hillenius zag zichzelf, ten onrechte denk ik, niet als kunstenaar en voor hem gold het omgekeerde. Hij wilde wel een eigen territorium, maar juist nergens bij horen: geen echte dichter zijn, geen zichzelf respecterend bioloog worden die zitting heeft in besturen – maar als zijn wetenschappelijke artikelen ten onrechte niet geciteerd werden, maakte dat hem kribbig. Hij wilde geen componist worden – hoewel hij dat misschien had gekund – en wist juist door overal tussen te hangen een bijzondere rol te spelen. Zijn gedichten zijn vaak aanzetten, argeloos gemaakte notities waarvan hij achteraf dacht: verdomd, een gedicht.

==

Van alle hagedissen die ooit leefden

heeft er niet één een traan geschreid

geen zweet geloosd

alleen maar droog en glad

geritseld langs de rotsen

en zon bemind

==

Zij zijn pas na de zondvloed

zuiver uit vissen opgeklommen

hebben de appel niet geplukt

vreten alleen de wormen

die in de harten vreten

==

Hillenius wilde dat waarschijnlijk zo en vond het niet erg geen ritme, rijm, beeld of klank te hebben afgedwongen. Als essayist had hij een goed gevoel voor interessante schemergebieden. Al in de jaren zestig en vroege jaren zeventig, voordat de sociobiologen zich massaal op deze onderwerpen stortten, schreef hij over het belang van genetische verwantschap, kopieergedrag en haremvorming. Over harems beweerde hij nogal wat onzin. Hij dacht dat harems vooral voorkomen bij de rijken, omdat de rijken nauwelijks nog onderhevig zijn aan natuurlijke selectie. Zwakke rijken worden, in tegenstelling tot zwakke armen, in leven gehouden. Dit zou genetische verbrokkeling, degeneratie van de rijken tot gevolg hebben, zodat een rijke man welhaast gedwongen was nageslacht bij meer vrouwen te verwekken, om kans te maken op vitaal nageslacht. Alsof een arme man, in gebieden waar harem wordt gehouden, niet ook meer vrouwen zou willen bezitten als hij de macht daartoe had. Om nog maar te zwijgen over de wensen van niet-draagkrachtige vrouwen. Hogere flauwekul, deze bespiegelingen, maar Hillenius herkende tenminste dat het een tamelijk onontgonnen onderwerp was. En hij deed immers alleen suggesties. Aan anderen de uitdaging daar iets mee te doen. In de tijd dat Richard Dawkins, schrijver van onder andere The Selfish Gene nog niet geleerd had wat een gen is, fantaseerde Hillenius al over het belang van taal als versneld chromosoomgarnituur, over de symbolische betekenis van het verbranden van bibliotheken, dat wil zeggen vernietiging van memetisch erfgoed, het cultureel analogon van een genenreservoir.

Hillenius had vermoedelijk een voortrekkersrol kunnen spelen als onderzoeker. Hij had er originele ideeën genoeg voor en wist bestaande ideeën handig te kantelen, maar hij was niet zo dol op het doen van de noodzakelijke dubbelblindexperimenten. Hillenius wilde zoveel mogelijk openhouden, nooit de pretentie van afronding wekken. Hij vond dat ook onzin in deze tijd, waarin niemand meer alles bij kan houden, zelfs niet op een klein gebied. Misschien is dat ook de reden dat er geen langademiger literair werk van hem gekomen is dan de nogal fragmentarische essaybundels en de gedichten.

Ik weet niet of Hillenius het jammer vond dat hij geen romans of zelfs korte verhalen schreef. In zijn werk is bij herhaling de afkeer voelbaar – Hillenius zou schrijven ‘voelbaar de afkeer’ – van stilzittende ‘kereltjes’, die zichzelf veroordelen tot jaren schrijfcel. Hij zag dit vermoedelijk als een vorm van automutilatie waarmee hij weinig affiniteit had. Hij maakt de indruk doodsbenauwd te zijn geweest voor een leven waarin navelstaren en masturberen elkaar tot in lengte van dagen zouden afwisselen. Alleen consequent volgehouden door het bijgieten van alcohol die het zuchtende en steunende mechaniek de impuls moest geven om maar weer eens over te schakelen van de ene activiteit op de andere. Zo’n leven zag Hillenius als een steriel spoor dat niet anders dan tot uitdroging kon leiden. De zintuigen moeten scherp gehouden worden en dat kan alleen door voortdurend een beroep op ze te doen.

Nee, het langdurig verblijf in de schrijfcel leidde niet naar de zee, la mer, la mère, waarnaar hij hevig terugverlangde. In plaats van dit oerverlangen te onderdrukken, dacht hij erover na, in de hoop een vorm te vinden om eraan toe te kunnen geven. Hij zag wel iets in de theorie van Sir Alister Hardy, later uitgewerkt door Elaine Morgan, die stelt dat er opvallende overeenkomsten zijn tussen mensen en zeezoogdieren zoals walvissen, walrussen en zeekoeien. Was ‘de mens’ in zee ontstaan en niet op de gloeiendhete Oost-Afrikaanse savanne? Zou de oorzaak van zijn verlangen naar zee zijn dat een groep landbewonende aapachtige voorouders ergens in de buurt van het huidige Ethiopië geïsoleerd raakte en te water ging? Is het denkbaar dat deze aapachtige voorouder, na miljoenen jaren zingend pootjebaden, het water verliet als mens? Nu in staat tot nog ingewikkelder ruzies dankzij grote hersens. En verder met zoute tranen, kaal, onderhuids vet, naar voren verschoven vagina en behoorlijk rechtop lopend. Niemand zal ooit weten of die aapachtige voorouders noodgedwongen te water gingen of uit eenzelfde verlangen als Hillenius voelde. Ook zij waren ooit als vis uit zee het land op gekropen. Haeckels recapitulatietheorie stelt dat tijdens de ontwikkeling van een dier zijn evolutiegeschiedenis versneld wordt afgespeeld. Als dat ook op zou gaan voor gevoelens, dan is de sterke neiging van Hillenius om zich onder dolfijnen te begeven misschien te begrijpen als de uiting van een dubbelverlangen naar zee. Als hij aan het eind van de film gekleed tussen de dolfijnen in het dolfinarium springt, heeft hij aan zijn pretogen te zien, voorlopig zijn bestemming gevonden. De mens is een neotene primaat, veel eigenschappen die kenmerkend zijn voor jonge mensapen blijven bij volwassenen van onze soort behouden. Hillenius, extremer nog, was een neoteen mens die veel kinderlijke eigenschappen als volwassene behield. Als er mensen zijn die dit schrijnende dubbelverlangen naar zee herkennen, is er misschien perspectief voor het ontstaan van een nieuwe mens, de Hilleniaanse, die er ongeveer zo uit zou kunnen gaan zien: zachtaardig, zintuigen in dienst van genot opengesperd. Nieuwsgierig, associatief en muzikaal. Anarchistisch, maar a-politiek. Afkeer van idealisten. Blinde vlek voor sport. Wars van bestuur en ambtenarij, geen verlangen naar macht. Eigennissig.

Wie zich hierin herkent, begeve zich nu in zee.

==

Een dwaalgast in Buitenveldert

Enkele jaren na Hillenius’ dood werd, vlak bij de plek waar hij een wilde tuin had gehad, een bijzondere vogel gesignaleerd. Die fladderde overdag als een vlinder rond tussen de betonnen steenklompen van de Vrije Universiteit. ’s Nachts schijnt hij te hebben geslapen achter de R van het woord Vrije, dat tegen de gevel van het universiteitsgebouw was bevestigd. De kleurige vogel was een dwaalgast, een rotskruiper die uit de Karpaten of Pyreneeën deze kant op was gekomen. Hij klauterde precies zoals hij dat langs een steile bergwand zou hebben gedaan langs de muren van de universiteitsgebouwen omhoog. Op zoek naar insecten tussen de betonplaten die de muren van de gebouwen bekleden, leek hij in dit getto volkomen in zijn element. Daarbij kwam hij regelmatig gevaarlijk dicht in de buurt van het raam van een collega van Hillenius, de grote vogeltaxonoom Karel Voous, die minstens zo in zijn element was, maar om geheel andere redenen. Hij beheerde achter dat raam een kolossale verzameling lijkjes van de zeldzaamste vogels uit alle streken van de wereld. Er bestaat weinig twijfel over dat Voous in staat zou zijn geweest naar de Karpaten of de Pyreneeën af te reizen om daar een rotskruiper voor zijn verzameling te vangen, maar deze verdwaalde vogel die zichzelf kwam melden liet hij met rust.

Als het paradijs van Hillenius er nog was geweest toen de rotskruiper in Buitenveldert arriveerde, dan zou hij er zonder belangstelling overheen zijn gevlogen. Veel te groen, zacht en laag-bij-de-gronds voor een rotskruiper.

Een brein met voorwielaandrijving

Als zeventienjarige las ik het eerste deel uit de Anathema’s van Rudy Kousbroek, dat in 1969 verscheen. Het was voor een dwarse puber niet minder dan een openbaring. En dit wonder bleef zich, met alle delen die nog volgden, telkens herhalen. Op de middelbare school leerde je talen, goochelen met wiskundige formules en natuurkundige wetten toepassen. Daarbij moest je zeker je verstand gebruiken, maar het denken van Kousbroek, dat zich onbekommerd begaf op sterk uiteenlopende en soms ingewikkelde vakgebieden, was van een andere orde. Zijn essays waren met speels gemak, lichtvoetig geschreven. Ik had voor het eerst het gevoel: aha, zo gaat denken dus. Door denken, dingen omdraaien, vragen stellen en kritiek formuleren, debatteren en vooral: tegenvoorbeelden verzinnen om erachter te komen of iets wel echt klopt.

Kousbroek schreef werkelijk over alle denkbare onderwerpen. Over literatuur (Modiano, Jarry, Queneau, Hillenius), politiek (het Arabisch-Israëlische conflict, antisemitisme), beeldende kunst (Picasso, Magritte, Appel, Klein), maar ook over relaties tussen mensen en hun geliefde huisdieren. Daarnaast had hij belangstelling voor techniek, iets wat ik in de literatuur nog niet eerder was tegengekomen. Net als mijn vader, die in een vooroorlogse Daimler reed (met, hoe opwindend, een in de olie slippende koppeling), had Kousbroek belangstelling voor oldtimers. Zoals de Citroën Traction Avant, die door zijn voorwielaandrijving in de bocht veel beter grip op de weg had dan een van achter aangedreven auto. Ook schreef hij bevlogen over mechanisch geconstrueerde objecten, zoals klokken of opwinddieren, die hem in verrukking brachten zodra ze begonnen te lopen. Altijd had ik hem nog eens willen vragen, recht op de man af, wat hij nu eigenlijk mooier vond, een opwindzebra of een echte. Ik was er in die jaren van overtuigd met de Anathema’s en andere publicaties van Kousbroek iets belangrijks te hebben ontdekt en voelde me door hem gesteund. Ik hield niet alleen van zijn lucide manier van denken en schrijven, zonder de wolligheid en poeha van iemand als Harry Mulisch, maar leerde en passant ook wat wel en niet het onderwerp van beschouwing kon zijn.

Kousbroek, rationalist en atheïst, was steeds tastend op zoek naar ‘hoe het zit,’ op een manier die, naar mijn idee, zelfs door Multatuli niet wordt geëvenaard. Dat meanderend zoeken is ook de teneur in de correspondentie die hij van 1979 tot 1989 met Gerard Reve voerde. Keer op keer blijkt dat hij eerlijk is, zichzelf niet ontziet, en het, nota bene uit eigen beweging, toegeeft als achteraf blijkt dat hij iets helemaal verkeerd heeft gezien of het op een ondergeschikt punt mis heeft gehad. Een zeldzame kwaliteit. Anders dan bij Reve, die in het belang van de literatuur ook in zijn brieven fabuleert, ironiseert, doet alsof en bluft, zijn alternative facts, zoals dat sinds de uitverkiezing van de laatste Amerikaanse president1 heet, aan Kousbroek niet besteed. Al direct in het begin van de correspondentie met Reve komt Kousbroeks intellectuele nieuwsgierigheid naar voren: ‘In klop- en andere geesten geloof ik niet. Om de een of andere reden heb ik mij altijd bijzonder voor zulke dingen geïnteresseerd, maar ik moet het eerste geval nog tegenkomen dat aan een aantal bepaalde criteria voldoet.’

Ook het rooms-katholicisme van Reve intrigeert hem en is een weerkerend thema in de brieven. Voor Kousbroek heeft het er alle schijn van dat geloven niet meer is dan wishful thinking, en als dat zo is, kan hij het alleen maar beschamende nonsens vinden. Alsof je als volwassene in Sinterklaas zou blijven geloven. De christelijke directrice van het internaat waar hij in Indië verbleef, had hem gezegd dat hij voor de ochtend zou sterven als hij God niet bad om vergeving (vanwege een of ander klein vergrijp). Hij weigerde dat moedig. Het werd de langste nacht van zijn leven, die vertwijfeld en in angst werd doorgebracht, maar daarna was hij overtuigd. Het is bangmakerij: God bestaat niet, er is geen laatste oordeel en ook geen vrolijke afterparty. Kousbroek meende dat er zonder twijfel intelligente gelovigen bestaan – het is geen contradictio in terminis – maar dat hij in dat verband alleen Pascal noemt suggereert dat hij enkele eeuwen terug moest gaan om er een te vinden. Hij onderschatte op dat punt, vrees ik, toch miljoenen medemensen. Kousbroek zag gelovigen au fond als lieden die erin zijn geslaagd zichzelf dom te houden.

Kousbroek houdt Reve in talloze brieven voor dat deze als ‘een verstandig persoon’ redeneert, analyseert, speelt en goochelt met ideeën. Hoe is het dan in godsnaam mogelijk dat hij vervolgens in staat is zichzelf zo voor de gek te houden met het katholieke geloof? Waarschijnlijk zou Kousbroek zich nog liever hebben verhangen dan zich te troosten met dergelijke kinderachtige leugens. Reve is een stuk pragmatischer. Hij ziet het geloof als een paardenmiddel, maar het werkt wel. En het rooms-katholicisme is natuurlijk niet zomaar een geloof. Reve raadt Kousbroek herhaaldelijk aan om ook rooms-katholiek te worden. Zoals alcoholisten graag zien dat hun gezelschap met hen meedrinkt, zo ziet menig rooms-katholiek graag dat er wordt meegeloofd. Het mooie van het rooms-katholieke geloof is dat het niet alleen niet erg is dat je zondigt, nee sterker, het wordt van je verwacht. Wat wil een mens nog meer? Niet langer stiekem overspelige gedachten hebben, maar eerlijk opbiechten dat je jongens wilt offeren aan je vriend en dat ook doen. Openlijk uitspreken dat je hen echt, of in elk geval in de verbeelding, zou willen tuchtigen, en zelfs martelen, een sadistisch trekje van Reve waarmee Kousbroek geen enkele affiniteit heeft. Dat hoort bij hem eerder bij mensen ‘haten’ dan ‘liefhebben’.

Eindeloos komt Reve terug op Maria, het branden van kaarsen om haar gunsten te vragen, of die van Vincentius of een andere heilige. Hij weidt uit over het trekken van horoscopen, het berekenen van ascendanten, en het verbinden van verstrekkende conclusies aan de uitkomsten daarvan. Meestal om erachter te komen of een begeerlijke slanke jonge man zekere gevoelens voor hem koestert, een goede partner zou zijn, of om te toetsen of een aspirant-vriend, zoals Kousbroek, wel voor zijn vriendschap in aanmerking komt. Irrationele bezigheden als deze staan ver van Kousbroek af. Reve wekt de indruk te geloven in allerlei flauwekul, en doet dat met verve op een idiosyncratische manier: hij tart een intellectueel taboe, provocerend en geestig. Kousbroek laat, ondanks zijn gebrek aan affiniteit met het hedendaagse rooms-katholieke geloof, dat hem niet alleen in intellectuele maar ook in esthetische zin afstoot, steeds zijn betrokkenheid blijken bij het wel en wee van Gerard Reve en diens levensgezel Matroos Vos. Zo schenkt hij hun met plezier een religieus beeld. Je kon Reve, krijg je de indruk, dolblij maken met een polychroom gipsen Mariabeeld dat licht gaf zodra je haar stekker in het stopcontact stak. Er is in de correspondentie zelfs regelmatig sprake van een gezamenlijke tocht naar Lourdes. En al kwam het er uiteindelijk niet van, uit de bereidheid van Kousbroek om zo’n tocht te willen maken, blijkt wel hoeveel vriendschap hij indertijd voor Reve voelde. Hij wil begrijpen wat Reve bezielt en zelf ervaren wat zo’n pelgrimstocht behelst, al ziet hij er tegelijkertijd tegen op. Kousbroek blijft geduldig, eerlijk en openhartig en stelt Reve talloze lastige vragen, waaraan Reve zich vervolgens op onnavolgbare wijze weet te onttrekken. Als Kousbroek, bang hem te irriteren, Reve omzichtig vraagt: ‘Wat meen je er nu werkelijk van?’ antwoordt die: ‘Ach, eigenlijk ben ik atheïst. Maar ik doe er weinig aan.’ Hoe nieuwsgierig, opmerkzaam en geïnteresseerd Kousbroek ook is, Reve lijkt niet van zins te onthullen hoe het precies bij hem zit, wat theater is en wat niet. Als een volleerd acteur die vast van plan is zich niet uit zijn rol te laten halen. Hij heeft er kennelijk plezier in Kousbroek een beetje te jennen, te spotten met zijn intellectuele en rationele zekerheden, en hem het gevoel te geven dat zijn pijlen geen doel raken. Omgekeerd krijg je nergens de indruk dat Reve erop zat te wachten om Kousbroek te vergezellen naar een tentoonstelling van oude auto’s of het een of ander heiligdom van de wetenschap en techniek, zoals het Teylers Museum in Haarlem. Want zeg nou eerlijk, zoiets dacht Reve vermoedelijk, wat moet een schrijver in zo’n kunstvijandige en ideeënarme omgeving? Algemeen geldende verklaringen voor natuurlijke fenomenen zijn er altijd, die interesseren Reve hoegenaamd niet, het gaat om de persoonlijke beleving daarvan en het vinden van een expressiemiddel, taal, om daarover iets zinnigs naar buiten te brengen.

Kousbroek blijft hoffelijk, maar houdt Reve ten slotte wel eens voor dat hij niet luistert, niet serieus op zijn vragen ingaat. Veel later, in Het Boek Van Violet En Dood (1996), zou Reve schrijven: ‘En wat heeft Eddy Kleingeld [het personage voor wie Kousbroek bijna zeker model stond] uitgevonden? Niets dan gezeur: laster jegens zingvogels, jegens God en Diens majesteit, tegen de Schoonheid van de Natuur en tegen alle boeken die echt mooi zijn omdat ze niet door intellectuelen geschreven zijn maar door gedrevenen die het hart van de mens kennen en liefhebben.’ Dat mannelijke vogels met een territorium door te zingen vrouwtjes lokken en rivalen wegjagen, vond Reve een slaapverwekkende constatering van die ‘vreemde loopvogel’ Eddy K. alias Kousbroek. Hijzelf speculeerde er liever over welk geloof een bepaalde vogelsoort aanhing, zoals de papegaai die Ave kon zeggen en onmogelijk iets anders dan rooms-katholiek kon zijn.

Reve schreef zeer veel meer brieven aan Kousbroek dan vice versa. Voor Reve was het een manier om ’s morgens op gang te komen. Eerst een of twee brieven schrijven, pas dan was hij in de juiste gemoedstoestand om met het echte werk, het schrijven van een roman, verder te gaan. Het is ook de vraag of Reve het schrijven van zoveel brieven aan Kousbroek wel zou hebben volgehouden als hij niet tegelijkertijd een toekomstige lezer in gedachten had gehad. Kousbroek is voor Reve soms niet veel meer dan een brievendepot, want op een geschreven antwoord kan hij lang niet altijd rekenen. Er wordt wel regelmatig getelefoneerd.

Kousbroek is er vaak niet goed aan toe. Hij maakt een gedeprimeerde indruk, is niet zelden radeloos, onzeker over hoe het verder moet. Hij schrijft Reve: ‘Je berichten zijn een grote troost in de (het) vrees en beven waarin ik leef en waarover ik bij een volgende gelegenheid misschien iets zal durven loslaten.’ Hij is aan het scheiden van zijn eerste vrouw, de schrijfster Ethel Portnoy, loopt over van schuldgevoelens, niet het minst over het in de steek laten van zijn zoon Gabriel. Hij heeft de sinologe Sarah Hart ontmoet, maar of het met haar iets zal worden is nog allerminst zeker. Op zeker moment schrijft hij: ‘Mijn geliefde mijn ontzettende geliefde Ierse is vertrokken, naar haar kamer terug “om rustig over alles na te kunnen denken”, maar met meename van al haar spullen en ik ben bang dat ze nooit meer terug zal komen.’ Uiteindelijk verlaat Kousbroek zijn gezin in Den Haag. Het lokt hem aan opnieuw te beginnen, de ‘onvoorstelbare rommel en chaos van papieren’ waarin hij zelf de weg niet meer weet achter zich te laten. Hij gaat, na veel aarzelingen en gepieker, in Parijs wonen met Sarah Hart.

Kousbroek heeft het gevoel in de correspondentie in gebreke te blijven, een middelmatig en traag briefschrijver te zijn. Hij gaat zelfs zo ver Reve te waarschuwen dat hij, door zo intensief met hem te corresponderen, een betrekkelijk slechte investering doet. Reve is niet te beroerd om Kousbroek wat op te beuren door hem erop te wijzen dat hij niet moet tobben. Hij is tenslotte behept met een groot literair talent: ‘Weliswaar niet zo groot als het mijne, maar een mens kan niet alles hebben.’

In vergelijking met het aantal brieven dat Reve verstuurde is het aantal brieven van Kousbroek dus weliswaar klein, maar de kwaliteit is hoog. Ze zijn voor Kousbroekliefhebbers altijd de moeite waard en bijna altijd geestig. Er komt een grote diversiteit aan onderwerpen aan bod en ook zijn er veel persoonlijke ontboezemingen en uitweidingen over collega’s, journalisten van NRC Handelsblad waar Kousbroek in vaste dienst was, met ziekteverzekering en al. Zoals over zijn chef K.L. Poll, die in zijn geschriften een volledig gebrek aan humor wordt toegedicht en die beschikte over de bijzondere gave ‘met ijzeren consequentie de verkeerde dingen te zeggen’, of over vakbroeder W.F. Hermans die zowel Kousbroek als Reve bewonderen om zijn schrijverschap, maar tegen wiens persoon ze beide ernstige bezwaren hebben. Reve is met Hermans, met wie hij ooit bevriend was, allang gebrouilleerd geraakt en probeert Kousbroek ertoe te verleiden iets verschrikkelijks over hem te vertellen dat hij nog niet wist. Het bezitten van een beroemde, gemeenschappelijke vijand schiep duidelijk een band. Een bijna perfecte illustratie van de alliantievorming tussen chimpanseemannen die Frans de Waal pas had beschreven in zijn boek Chimpanseepolitiek.

Kousbroek laat zich ertoe verleiden Reve te vertellen hoe hij over Hermans denkt. Hij voelde zich, bekent hij, in de vriendschap met Hermans eigenlijk nooit helemaal op zijn gemak, wetend dat eens het moment zal komen dat het afgelopen is. Kousbroek zal zeker ook beseft hebben dat vriendschappen met Reve niet altijd even bestendig waren, maar dat weerhield hem er niet van de correspondentie voort te zetten. In Het Boek Van Violet En Dood zou Reve het bezoek van Eddy K., diens vrouw en zijn twee zoons – het ging in werkelijkheid om zijn zoon en een vriend – aan La Grâce uiterst negatief beschrijven. En dat terwijl Reve eerder in een brief aan Geert van Oorschot enthousiast verslag had gedaan van een geslaagd bezoek aan La Grâce van Kousbroek en de zijnen. Wie niet op papier terecht wil komen blijve beter ver bij schrijvers uit de buurt.

Kousbroek, die zelden interviews gaf, vertelde in 2009, in het laatste vraaggesprek voor zijn dood: ‘Ik ben aan tien, dertien romans begonnen en heb ze allemaal in de prullenbak gegooid.’ In vertrouwen had Kousbroek dit allemaal al eerder aan Reve opgebiecht, die er in Het Boek Van Violet En Dood op terugkomt. De verteller in dat boek deelt mee: ‘Want toen die Eddy hoorde dat ik twee derde van mijn liefdesroman “Bezorgde Ouders” voltooid had en hem vertelde dat het schrijven van het slot, zoals altijd, al mijn krachten vereiste, zeide hij mij in een telefoongesprek dat ik een boek moest schrijven “als een schijf, dat je dus overal kunt beginnen...” Ik vond dat zeer sympathiek, al had hij, onze Eddy K. dus, zelf nog nooit een roman geschreven.’

De correspondentie tussen Kousbroek en Reve bevat veel openhartige, soms vermakelijke en af en toe zelfs leerzame passages over het verlangen naar en seks met vrouwen, mannen, jongens, meisjes, die soms het karakter hebben van reportages, zo gedetailleerd zijn ze. Hoe vaak doen ze het, waar en met wie? Hoe ging het precies? Hoe groot is het libido tegenwoordig? Reve is, als we hem mogen geloven, niet te evenaren, terwijl Kousbroek, naar eigen zeggen, ook aan weinig anders dacht dan seks. Reve vraagt Kousbroek of hij geen homoseksuele neigingen heeft en of het niet eens tijd wordt uit de kast te komen. Als Kousbroek daarvoor mocht voelen, is Reve zeker bereid hem bij te staan en te helpen. Maar Kousbroek, die op het internaat veelvuldig seksuele ervaringen met jongens heeft gehad, weet wel heel zeker dat het niks voor hem is en dat het er bij hem niet in zit verliefd te worden op een man. Als wat Reve daarover zegt klopt, is hij in dat opzicht experimenteler gebleven. Hij vraagt Kousbroek op zeker moment of hij zich, zoals hijzelf, wel eens in een hangar heeft laten pijpen door een Frans barmeisje. Hij doet er uitgebreid verslag van en wekt daarmee in één moeite door de suggestie dat Kousbroek nog heel wat te ontdekken heeft.

Waar Reve de energie en tijd vandaan haalde om, ondanks zijn overvolle seksuele agenda, zo productief te blijven is een raadsel, maar in iets mindere mate geldt voor Kousbroek hetzelfde. En dan schreef hij naast krantenartikelen, essays, boeken en gedichten ook nog deze brieven.

==

1. de laatste Amerikaanse president – Donald Trump.

Dansen als de meeuwen

Op de tentoonstelling ‘Eskimoland’ in het Haagse Museon hing een foto uit 1932. Een jonge man en vrouw poseren voor een stoomschip, de Gertrud Rask, op de kade van Kopenhagen. Het zijn de veldbioloog Niko Tinbergen, de latere Nobelprijswinnaar, en zijn vrouw Lies Rutten, aan het begin van een meteorologische expeditie. Tinbergen (1907-1988) heeft een keurig pak aan en ook zijn vrouw is onberispelijk gekleed. Dat maakt een bizarre indruk als je weet waarheen ze op weg zijn: naar Ammassalik, een van de meest geïsoleerde nederzettingen van de Inuit die destijds op Groenland te vinden waren. Ze zullen weinig aan die kleren hebben gehad. Tenzij ze hun traditionele Europese kostuums konden ruilen tegen een stel versierde kamikken, een broek van vossenbont met een kruis van zeehondenvel en een warm jack van ijsberenvacht.

Tinbergen had van het ‘Museum ten bate van het Onderwijs’ (het tegenwoordige Museon) het indertijd grote bedrag van vijfhonderd gulden meegekregen om traditionele eskimo-uitrustingen, beeldjes, maskers en andere etnografische voorwerpen te verzamelen.2 De Inuit, die destijds nog eskimo’s of rauwvleeseters werden genoemd, hadden niets aan geld. Daarom kocht hij in Kopenhagen stoffen, tabak, suiker en kralen om te kunnen ruilen. Enige tijd na hun aankomst in Ammassalik verhuisden zijn vrouw en hij naar de afgelegen plek Kuummiut. Daar wachtten ze op de komst van de sneeuwgorzen, die door de bewoners juichend werden ingehaald omdat ze het einde van de lange winter markeerden. De tekenaar en onderwijzer Kavkajik (Karale) Andreassen (1890-1934), met wie ze bevriend raakten, bood hun onderdak in zijn kleine houten huis. Ze leerden de taal (zoals ‘oqalugpagdlarâtit’ = je praat te veel), en gingen met Inuit mee jagen en zalm vissen.

Tinbergen ontdekte al snel lokale vorm- en kleurverschillen tussen de zalmen uit verschillende fjorden. Veel later vertelde hij nog regelmatig over de voor het ontbijt gevangen zalmen, die zonder zout werden gegeten. Zonder toevoeging van zout kom je er pas achter hoe de dingen echt smaken. Hij genoot van het landschap en beschreef stemmingswisselingen met een fijn gevoel voor nuances. Zoals het plotseling stil worden van de gorzen zodra er enkele sneeuwvlokken vielen. Toen hem niet lang na de oorlog gevraagd werd wat hij het mooiste landschap ter wereld vond, noemde hij de Boschplaat op Terschelling en de fjorden van Oost-Groenland.

Het was niet alleen voor het echtpaar een indrukwekkende periode geweest, ook de biologie had er baat bij. Want als je het spoor terug volgt naar de oorsprong van de ethologie, de bestudering van het gedrag van dieren in hun natuurlijke omgeving, kom je onherroepelijk uit op de Groenlandse periode van Niko Tinbergen. Hij deed er originele observaties over het gedrag van sledehonden, maar ook over vogels van het poolgebied. Allerlei vragen over de oorzaak en functionele betekenis van diergedrag die later een groot aantal gedragsbiologen zouden bezighouden, werden al door Tinbergen geformuleerd in zijn Groenlandse periode. Dat hij ook intensief etnografica heeft verzameld, was nieuw voor me.

Op een foto waarop hij in plaats van zijn pak warme Inuitkleding draagt, steekt achter zijn schouder schuin een geweerloop de lucht in. Hij moest zich in noodgevallen kunnen verdedigen tegen ijsberen en heeft eens een zeehond geschoten om te oefenen. Ik weet niet of hij van die dode zeehond ook het sleepspoor in de sneeuw heeft vastgelegd. Wel heeft Tinbergen zijn leven lang diersporen gefotografeerd. Het leek een onbetekenende bijkomstigheid in zijn geleerde oeuvre, maar ook daarover heeft hij natuurlijk weer een prachtig boek samengesteld: Tracks. Voor hem was het ondenkbaar dat je iets zomaar voor je plezier zou doen, zonder dat er iets tastbaars uit voortkwam.

Mensen die ergens succes mee hebben behaald, kunnen niet altijd de verleiding weerstaan om het spoor ernaar toe uit te wissen. Tenminste, wanneer dat niet zonder misstappen was. In Tinbergens hoofd zou dat idee niet eens zijn opgekomen. Hij documenteerde steeds nauwgezet zijn eigen sporen en vergat niet zijn ‘fouten’ te noteren: ‘Ik kan nog blozen over mijn incompetentie, als ik terugdenk aan een gebeurtenis, die ik niet zou kunnen vergeten, zelfs als ik het zou willen. Ik raakte de controle over een slee kwijt. Die gleed sneller dan de honden liepen, passeerde hen een voor een en trok hen in duizelingwekkende vaart mee omlaag over sneeuw, rotsen en ijs, tot het hele zaakje beneden op het fjordijs tot stilstand kwam met uitgeputte en gekneusde honden overal eromheen.’

Ik ben blij dat ik Tinbergens biograaf niet ben, want er valt weinig eer aan te behalen. Aan de kwaliteit van zijn werk twijfelt waarschijnlijk geen enkele bioloog en als persoon was hij integer en innemend. Het enige dat eventueel minder prettig was voor wie in zijn directe omgeving werkte, was zijn diepgewortelde schuldgevoel en plichtsbesef. Tinbergen had in zijn middelbareschooltijd veel gespijbeld om door de duinen te zwerven en te hockeyen en was daarmee doorgegaan tijdens zijn biologiestudie aan de Leidse universiteit. Van de vergelijkend anatomen pikte hij alleen de methoden op die hij gebruiken kon en zo bleef hij onorthodox genoeg om de ethologie van de grond te krijgen. Het zou kunnen dat hij er zich schuldig over voelde een riant salaris te ontvangen voor activiteiten die hij onmiddellijk met spijbelen associeerde. Wat Tinbergen vroeger spijbelend als liefhebberij deed, heette nu zijn werk te zijn. Maar wat had de maatschappij daaraan?

Aan het werk dat hij veel later in zijn leven samen met zijn vrouw deed aan autistische kinderen, hechtte hij buitengewoon veel waarde. Was dat omdat ze voor het eerst sinds hun tijd op Groenland weer samen onderzoek deden, of omdat het maatschappelijk nut onmiskenbaar was? Als je het mij vraagt, is het vergelijkend onderzoek aan de meeuwen nog altijd ongeëvenaard, en wetenschappelijk veel waardevoller dan hun observaties aan autistische kinderen.

Tinbergen voelde zich buitengewoon bevoorrecht, maar had weleens de neiging van anderen te eisen dat ze onder eenzelfde plichtsbesef gebukt gingen. Bij een van de schaarse gelegenheden dat hij met een stel leerlingen op een terras wat dronk, liet hij zich ontvallen: ‘Zeg, wat zitten we hier weer heerlijk te feesten.’ Eigenlijk mocht het niet. En zo, op het oog, had hij er grote moeite mee zich te ontspannen. Toen hij in 1949 naar Oxford vertrok om daar zijn ethologisch evangelie uit te dragen, ging Piet Sevenster als zijn assistent mee. Die herinnert zich nog goed dat wandelen op een vrije dag struinen inhield. Over hekken klimmen, door weilanden baggeren, vogelnesten zoeken en liefst ook nog, met behulp van stafkaarten, opsporen waar eens een Romeins pad had gelopen.

Waarschijnlijk is Tinbergens schuldgevoel een belangrijke sleutel tot zijn succes geweest, want zolang hij maar schreef had hij er geen last van. Het gevolg van al dat schrijven was een indrukwekkende hoeveelheid artikelen en boeken, die nog altijd de moeite waard zijn. Als hij niet in het veld was, zat hij van zonsopgang af fluitend achter zijn typemachine. Waarschijnlijk had hij dan eindelijk het gevoel zich nuttig te maken voor de samenleving. Door over zijn werk te schrijven voor een breed publiek, zou hij honderden of zelfs duizenden lezers in staat stellen met hem mee te genieten.

Het idee om duizenden mensen te laten meegenieten van iets bijzonders, spookte vermoedelijk in Groenland al door zijn hoofd. Alleen werd deze nieuwsgierige menigte daar niet te hulp geroepen om zijn eigen schuldgevoel te verlichten, maar om de Inuit ertoe te bewegen hun mooiste voorwerpen af te staan. Door de bemiddeling van zijn vriend Karale liet hij een proclamatie uitgaan, waarin werd vermeld dat de mensen uit het Lage Land, de Púkitsormiut, hadden vernomen hoe bekwaam de Inuit waren in het maken van kleding, kajaks, maskers en beeldjes en dat ze daarvan graag voorbeelden wilden zien. Tinbergen schreef later: ‘We legden hun uit, dat we liefst voorwerpen hadden die werkelijk gebruikt waren, maar dat we alleen in de mooiste stukken van hun handwerk belang stelden, omdat de dingen zouden worden tentoongesteld op een plek waar duizenden Púkitsormiut ze zouden komen bewonderen – we zouden niet graag onze landgenoten de indruk geven, dat de Eskimo’s in enig opzicht onbekwaam waren.’

Tinbergen vond het Nederlandse onderwijs van groot belang en had er kennelijk geen moeite mee Inuit die eventueel van plan waren mindere dingen af te staan bij voorbaat op te zadelen met een schuldgevoel.

De oproep werkte. Tinbergen bracht heel wat mee terug: een aantal mooi gekozen houten beeldjes met grimmige mensenkoppen en dierenlijven. Ze verbeeldden kwade geesten of tupilaks en werden gesneden op verzoek van Europeanen die wilden weten hoe deze mythische wezens eruitzagen. Verder maskers, die niet zo mooi zijn als de vaak onnavolgbare Inuitmaskers uit het westen van Groenland, maar wel merkwaardig. Er is ook een later gevonden masker bij, dat de geest van de ongeschoren Tinbergen zou voorstellen, een huidentent en een ongewoon grote kajak met daaraan amuletten van been of ivoor. Die kajak met een op Tinbergens postuur toegesneden mangat werd speciaal voor hem gebouwd. Zijn Inuitvrienden vonden het maar een zielige boot, maar Tinbergen was er erg blij mee en heeft er, na zijn terugkomst in Nederland, zelfs nog mee geduikeld op de Kaag.

Tinbergens gastheer Karale kwam uit sjamanistische kringen en bezat nog veel traditionele kennis, maar hij was op zijn negende jaar bekeerd tot het christendom. Hij maakte een aantal tekeningen op Tinbergens papier. Van dichtbij kun je daarin vaag het watermerk HOLLAND zien staan. De tekeningen geven verschillende kanten weer van het traditionele bestaan: zeehondenjacht, zigzaggend kajakken tussen de ijsschotsen door, of twee mannen die verwikkeld zijn in een klassiek trommelduel, waarbij de deelnemers strijden door te zingen, te dansen en elkaar te bespotten. Deze geritualiseerde vorm om een conflict op te lossen zal Tinbergen erg geïnteresseerd hebben. Want in die periode had het ontstaan van geritualiseerd agressief gedrag bij dieren zijn aandacht.

Tinbergen begon, met enkele vrienden, in de jaren twintig met het fotograferen van vogels. Ze beschikten niet over telelenzen, dus verschansten ze zich in een schuilhut. Vaak zaten ze uren te wachten op een uitgelezen moment om een van de glasnegatieven, waarvoor lang was gespaard, te belichten. Zo raakten ze goed getraind in het langdurig kijken naar vogelgedrag. Misschien is dat ook wel de geheime kracht geweest van de klassieke etholoog, die inmiddels alweer bijna is uitgestorven. Die was bereid domweg te kijken naar wat er gebeurt, zonder eropuit te zijn om snel iets interessants te ontdekken. Het waren juist vogelkijkers die erachter kwamen dat gedragspatronen bij dieren star van vorm en context zijn. Zoals de sperbewegingen van jonge zanglijsters.

Je kon die stereotiepe houdingen ook beschouwen als een soort anatomische kenmerken, als vorm in actie. Dat was iets heel nieuws, want zelfs in biologische kringen was het in de jaren dertig nog gebruikelijk om te denken dat je anatomische kenmerken van diersoorten wél met elkaar kon vergelijken, maar gedrag niet. Gedrag was heel iets anders. Vluchtig, variabel, alweer voorbij als je het in de gaten kreeg. Op geen enkele manier vergelijkbaar met een schouderblad, vingerkootje of kuitspier.

Het zou destijds niet gepast zijn geweest om een dreigende dans van twee mensen op een ijsvlakte te vergelijken met de dreigbewegingen van meeuwen. Natuurlijk is het theater van twee Inuit die in een trommelduel zijn verwikkeld oneindig veel complexer dan de ondubbelzinnige en starre dreigbewegingen van twee meeuwen. Maar net als bij meeuwen bestaan de dreigbewegingen van mensen uit geritualiseerde houdingen, die hun oorsprong hebben in aanvals- en vluchtgedrag. En vermoedelijk geldt hetzelfde voor de begroetingsrituelen, het tegenovergestelde van dreigen. Die moeten ervoor zorgen dat de afstand tussen twee dieren of mensen niet groter, maar juist kleiner wordt. Een begroetingsceremonie van een kokmeeuw beschreef Tinbergen als volgt: ‘Een wijfje nadert een mannetje. Het mannetje neemt een stereotiepe schuinopgerichte houding aan en slaakt een juichkreet. Het wijfje landt en dan staan ze ineens evenwijdig naast elkaar met naar voren gerichte nekken. Vervolgens richten ze zich op en keren elkaar de nek toe.’

Op zich is dat misschien niet bijzonder, maar wat ik nog altijd zo prachtig vind, is de interpretatie van dat wegkijken. Wat voor zin zou het in godsnaam hebben om een andere vogel je nek te laten zien? Of toonden kokmeeuwen niet hun witte nek, maar verborgen ze hun aangezicht: het zwarte masker en vooral de gevaarlijke snavel, waarmee ze zo nodig op een ander inhakken?

Dát was het. Moynihan, een van zijn medewerkers in Oxford, had het als eerste geformuleerd, maar het was Tinbergen die snapte dat hij iets belangrijks had gezegd. Wegkijken was een verzoeningsgebaar. Toen het bij kokmeeuwen eenmaal was gezien, bleek het bij veel andere meeuwensoorten ook voor te komen. Jarenlang hadden de gedragsbiologen uitgerekend van het wegkijken weggekeken. Al op Groenland was Tinbergen met meeuwen (grote burgemeesters) bezig geweest, maar vooral ook met franjepoten en sneeuwgorzen. Hij observeerde franjepoten waar de wijfjes bontgekleurd en dominant zijn en de mannetjes op de eieren broeden. Hij volgde ook het vestigingspatroon van territoriale sneeuwgorzen. Het is nu gemeengoed geworden, maar toen was het nieuw om op te merken dat de mannetjes indringers wegjoegen uit eigen gebied, maar zelf op de vlucht sloegen zodra ze op andermans terrein werden aangevallen.

In een beeldverhaal dat Karale voor Tinbergen vastlegde, komt een kwade geest of tupilak voor. Deze tupilak is samengesteld uit een mensenschedel, een hondenpoot en, misschien niet helemaal toevallig, een meeuwenlichaam. Karale vertelde aan Tinbergen dat je tupilaks in de gaten moet houden. Je denkt hen te gaan gebruiken om anderen schade te berokkenen, of zelfs te doden, maar ze kunnen zich plotseling op jou richten. Dat is op de laatste van vier tekeningen te zien. Een jaloerse, oude vrouw die de tupilak in actie wilde brengen tegen een jong echtpaar, ligt dood op haar buik terwijl de angstaanjagende mensmeeuwhondenpoot haar toegrijnst met agressief voorwaarts gericht vertoon. Hopelijk is dit inderdaad een eeuwenoud Inuitverhaal en niet een wat omslachtige poging van Karale om aan het echtpaar Tinbergen duidelijk te maken dat ze wel erg lang bleven logeren.

Het valt Karale natuurlijk op geen enkele manier te verwijten, maar hij heeft leren tekenen volgens de westerse kopieermethode. Wie wat langer naar zijn tekeningen kijkt, hoort in de verte de tafel van zeven opdreunen in een schooltje met de bijbel. Het maken van de symbolische tekeningen in de traditie van de Inuit, die zo bijzonder kunnen zijn, heeft hij vermoedelijk als een van de eersten uit zijn gemeenschap achter zich gelaten. Hij zal het als een grote vooruitgang hebben gezien. Zeker is dat zijn tekeningen de voorboden zijn geweest van ingrijpende veranderingen.

In het spoor van Tinbergen hebben de conservatoren van het Museon, onder wie Gerti Nooter (1930-1998), de ontwikkelingen bij de Inuit uit Ammassalik en omstreken in kaart gebracht. De oude jagerscultuur verdween razendsnel, hoewel de meeste Inuit nog altijd van de zeehondenjacht leven. Westerse verworvenheden zijn in Oost-Groenland definitief geworteld. Er wordt gewerkt aan een onderwijssysteem met behulp van internet, kajaks zijn vervangen door motorboten en barbiepoppen vervingen het zelfgemaakte kinderspeelgoed.

==

Als kijker naar beeldende kunst, zonder uitgesproken belangstelling voor antropologie, heb ik op de tentoonstelling tussen de harpoenen, meeuwenvangers en traditionele leren zonnebrillen goed moeten zoeken naar beelden en maskers. Tinbergen en zijn opvolgers hebben etnografisch verzameld in plaats van scherp te selecteren op voorwerpen van hoge kunstzinnige kwaliteit. Intussen blijft het bewonderenswaardig dat Tinbergen naast het leggen van het fundament voor een heel nieuw vakgebied, kans heeft gezien zo’n grote verzameling bij elkaar te brengen.

Tinbergen had links-liberale opvattingen en ethisch hoogstaande, bijna puriteinse standpunten. Als hij nog had geleefd, zou hij nu misschien hebben geworsteld met de vraag of hij destijds wel politiek correct had gehandeld door die voorwerpen met de Inuit te ruilen en naar Nederland te verschepen. Maar dat de tentoonstelling in het Museon erg educatief is uitgevallen, had hij ongetwijfeld prachtig gevonden. Want we zijn nu eenmaal niet alleen op aarde om te genieten, maar we zijn verplicht er ook iets van op te steken.

==

2. etnografische voorwerpen te verzamelen – een deel van Tinbergens collectie zal permanent worden tentoongesteld.

Brief aan Claire Weeda
7 februari 2004

Dag Claire,

==

For ages and ages werd er in de westerse wetenschappelijke wereld gedacht dat homoseksualiteit bij dieren in het wild niet voorkwam. Wel in een gevangenissituatie zonder vrije partnerkeus. Denk aan de ritmische paringsdansen van lesbisch melkvee, of aan dominante reuen die, bij gebrek aan teefjes, zullen proberen hun ondergeschikten te berijden. Desmond Morris promoveerde ooit op een proefschrift over homoseksualiteit van de tiendoornige stekelbaars. Niet direct een onderwerp dat binnen jouw belangstellingssfeer ligt, denk ik, maar voor ons gedragsbiologen erg de moeite waard. Helaas had hij niet helemaal goed gekeken. Tiendoornige stekelbaarzen die moeilijk aan een partner komen vertonen soms pseudo-vrouwelijk gedrag (dat deed hem denken aan homoseksualiteit). Ze krijgen dan zelfs het grijze, gecamoufleerde kleurpatroon van vrouwtjes in plaats van het fluweelzwarte paringskleed van de mannetjes en schieten naar het nest van de buurman toe zodra die een vrouwtje met eieren naar zijn nest heeft weten te leiden. Soms slaagt zo’n quasivrouw erin om de eieren te bevruchten nog voordat de ‘rechtmatige eigenaar’ kans kreeg dat te doen. Die draait dan op voor de verzorging van de eieren en de jongen, terwijl de vis die Morris voor homoseksueel hield slinks zijn genen verbreidt. Het gedrag heeft dus niets te maken met homoseksualiteit, al is Morris’ vergissing wel te begrijpen. Het gaat om ordinaire ‘sneaky fuckers’ zoals je die aantreft bij allerlei dieren als vogels, zoogdieren en insecten. Maar echte homoseksualiteit komt wel degelijk voor en bij Scheltema Holkema op de zesde verdieping vind je er waarschijnlijk een boek over met het woord homosexuality in de titel. Ik heb het wel eens ingekeken, maar ben de naam van de auteur vergeten. Bagemihl heeft over homoseksualiteit bij dieren geschreven, Frans de Waal en Lanting noemen homoseksualiteit bij bonobo’s. Ik ben er, anders dan Frits Staal, niet zo zeker van dat dieren geen homoseksuele identiteit kunnen hebben. In de chimpanseekolonie in Burgers’ Dierenpark zat een vrouwelijke chimpansee die jarenlang uitgesproken lesbisch was, dat wil zeggen dat ze een voorkeur had voor seksueel contact met vrouwen, terwijl mannen wel degelijk beschikbaar waren. Staal kan wel zeggen zeker te weten dat deze chimpansee niet wist dat ze lesbisch was, maar hoe weet hij dat dan? Het zijn vaak mensen die niet naar dieren kijken die menen dat dieren niet kunnen denken. Chimpansees denken in elk geval wel degelijk. Je herinnert je misschien nog het begrip TOM (theory of mind) waarover zij beschikken.

Als je tegen Eila of Margareth van Scheltema Holkema zegt dat ik je heb gestuurd, word je waarschijnlijk snel geholpen. Lukt het niet dan wil ik wel voor je verder zoeken.

Tot zover dan, hartelijke groet,

==

Vis kijkt animatiefilm

Het afgelopen jaar raakte ik betrokken bij het maken van een film. Het was een televisiefilm voor wetenschappelijke doeleinden, gespeeld door en bestemd voor de driedoornige stekelbaars. Stekelbaarzen kunnen betekenis ontdekken in elektronen die op de binnenkant van een beeldbuis worden geschoten. Ze reageren op gefilmde soortgenoten alsof ze een echte vis tegenover zich hebben. Dat biedt gedragsbiologen perspectief. En wanneer stekelbaarzen ook zouden reageren op soortgenoten die met animatietechnieken in elkaar zijn gezet, zijn er nog meer mogelijkheden voor experimenten. Misschien zou je er zelfs achter kunnen komen in hoeverre de versierselen aan het lichaam van het mannetje zijn geëvolueerd als gevolg van selectie door kieskeurige vrouwtjes.

De invloed van seksuele selectie op het uiterlijk en gedrag van allerlei dieren wordt de laatste twintig jaar intensief bekeken. Darwin wees al op het grote belang van deze vorm van natuurlijke selectie, maar ruim een eeuw lang kreeg het onderwerp niet de aandacht die het verdiende. Eind jaren zeventig werd er nog nauwelijks gekeken naar het gedrag van vrouwelijke stekelbaarsjes, omdat er weinig aan te zien zou zijn. Sinds die tijd is dat volledig veranderd, doordat biologen oog kregen voor de actieve rol van vrouwelijke dieren bij de partnerkeuze.

Was er een feministische golf nodig om de aandacht van biologen, inclusief de vrouwelijke, honderdtachtig graden te draaien? Aan de kieskeurigheid van vrouwtjes danken mannelijke dieren hun vaak opvallende kleuren, ogen op stelen, lange sleepstaarten en acrobatische baltsbewegingen. Vaak spelen vrouwelijke dieren ook een sleutelrol bij het ontstaan van soorten. Niet dat ze er bewust op uit zouden zijn nieuwe soorten te vormen, maar die kunnen wel razendsnel ontstaan als gevolg van een sterke voorkeur van vrouwtjes voor mannetjes met een bepaald uiterlijk.

Slimme dieren zoals een dolfijn of bonobo, dieren met zelfbewustzijn of iets dat daarop verdacht veel lijkt, kunnen mogelijk echt televisiekijken. Ze wekken de indruk te begrijpen dat wat ze zien op het scherm zich ergens anders afspeelt dan in de ruimte waar de televisie staat. Maar als een kat, vlak nadat er een vogel rechtsboven van het scherm is gevlogen, langs de rechterkant van het televisietoestel rent, zoekend om zich heen kijkt en een wilde sprong in de lucht maakt, dan heeft hij vermoedelijk gedacht dat er een echte vogel in het kastje zat. Is dat nog televisiekijken, bekende werkelijkheid zien en daarop reageren alsof het echt is? Ik denk het niet.

Kippen hebben moeite met kijken naar gefilmde kippen. Ze zijn in staat de frequentie van wisselstroom visueel bij te houden, ze zien een eind in het ultraviolet en missen gevoeligheid voor sommige langere golflengten die wij weer wel kunnen zien. Wat zo’n ‘tv-kijkende’ kip precies ziet, is moeilijk te zeggen. Aan en uit knipperende kippen misschien, met happen eruit en vol gaten.

Er bestaat ook een ‘tv-kijkende’ spin. Clark en Uetz, de eersten die video en animatie gebruikten voor experimenten over seksuele selectie, maakten gebruik van het feit dat deze spin dat kan. Een vrouwtje kreeg, vanachter een glazen wand, uitzicht op twee mini-schermen. Op het ene schermpje werden beelden getoond van een mannetje met een zwart lichaam, witte poten en een behaarde kop, op het andere van een mannetje zonder kopbeharing en met een zwart-wit gestreept lichaam. Dit zijn de twee verschijningsvormen waarin mannetjes van deze spin voorkomen. Nadat het vrouwtje enkele minuten naar beide schermpjes had kunnen kijken, ging de glazen wand omhoog en rende ze af op het mannetje dat ze wilde.

Merkwaardig genoeg gaven de vrouwtjes niet veel om het uiterlijk van de mannetjes, maar letten ze op beweging. Vrouwtjesspinnen van deze soort hadden een uitgesproken voorkeur voor het mannetje dat het eerst bewoog. En heeft ze eenmaal gekozen, dan is er niets meer aan te doen. Nog zelden zag men een spin op een beslissing terugkomen. Voor iemand die last heeft van esprit d’escalier zijn de artikelen van Clark en Uetz pijnlijk om te lezen. Je kunt jezelf natuurlijk voorhouden dat wat voor spinnen geldt niet voor mensen hoeft op te gaan, het helpt alleen niet.

Soortgelijke experimenten als met de spin zouden ook met stekelbaarzen kunnen worden gedaan. De kleurgevoeligheid van het netvlies van deze visjes lijkt sterk op de onze. Ze reageren op televisiebeelden van soortgenoten alsof ze oog in oog staan met een echte stekelbaars en dat maakt het mogelijk erachter te komen welke prikkels bepalend zijn voor partnerkeuze. Aan een reeks proefvisjes kunnen dezelfde beelden getoond worden. Bovendien zouden, met animatietechnieken, alle uiterlijke kenmerken van een dier op het scherm constant gehouden kunnen worden, terwijl er eentje wordt gevarieerd. Ideale voorwaarden voor een experiment en een grote vooruitgang ten opzichte van de begintijd van de ethologie.

In De wereld van het instinct. De ontstaansgeschiedenis van de ethologie in Nederland, beschrijft René Röell hoe Niko Tinbergen al in de jaren dertig met eenvoudige middelen experimenten deed, waarbij er steeds naar werd gestreefd niet meer dan één kenmerk tegelijkertijd te veranderen. Zo kon de rol van dat kenmerk voor de communicatie tussen soortgenoten worden achterhaald. Aan welke uiterlijke kenmerken of gedragingen herkent een dier zijn partner? Welke prikkels lokken agressief gedrag uit en welke zijn verantwoordelijk voor het ontstaan van seksuele opwinding? Tinbergen heeft nooit animatiefilms gebruikt voor zijn experimenten. De praktische problemen waren onoverkomelijk. Televisietoestellen waren er nog nauwelijks en film was zwart-wit. Wel bestonden er al animatiefilms.

Tinbergen werkte met dummy’s. Hij had opgemerkt dat een broedende zilvermeeuw, als regel, een uit het nest gerold ei weer binnenhaalt en vroeg zich af waaraan de meeuw een ei als het zijne herkent. Om daarachter te komen werden houten namaakeieren met verschillende vormen en beschildering gebruikt. Ook voor het onderzoek aan stekelbaarsjes, dat door Ter Pelkwijk en Tinbergen werd opgezet en dat sindsdien is voortgezet door honderden biologen in Europa, Amerika en Japan, werden oorspronkelijk dummy’s gebruikt. Bij de laatste renovatie van de, inmiddels definitief onttakelde, aquariumzaal van de Leidse gedragsbiologen kwam een van deze vooroorlogse dummy’s tevoorschijn, een bijna versteend en ontkleurd wasmodelletje van een stekelbaars.

Het moet een van de oudste ethologische fossielen zijn. Een wasklompje dat globaal in de vorm van een stekelbaars was gekneed, werd op een stokje geprikt en onder water gehouden voor een echte stekelbaars om te zien hoe die zou reageren op dummy’s van uiteenlopende vorm en kleur. Kwam er geen reactie van de vis, dan was de experimentator net als een poppenkastspeler geneigd het wasklompje extra enthousiast op en neer of heen en weer te bewegen. Het einde van een ‘zuiver’ experiment.

In het voorjaar van 1997 vingen de Bernse biologen Reto Künzler en Theo Bakker een driedoornige stekelbaars in de rivier de Aare. Pijnlijk, want het ging om een vitaal mannetje dat net goed op dreef was. Het verdedigde met succes een territorium tegen indringers en verschillende vrouwtjes hadden al eieren in zijn nest achtergelaten. De laatste weken waren zijn keel en buik roder geworden en zijn irissen intenser lichtblauw. Dit mannetje werd uit zijn wereld gelicht en geofferd. Naar zijn evenbeeld zou het enige personage in de animatiefilm worden geconstrueerd.

Er zou weinig meer te zien zijn dan zijn dans op een donkergrijs scherm. Het personage zou energieke zigzagsprongen in de richting van de kijkster maken, zich omdraaien en in rechte lijn terugzwemmen naar het punt waar hij vandaan was gekomen. Bij elke sprong in haar richting zou hij groter worden, alsof hij echt dichterbij kwam, terwijl hij kleiner werd wanneer hij zich weer van haar verwijderde, op weg naar zijn denkbeeldig nest. Meer verhaal zou er in de film niet te vinden zijn.

Is er een pornografischer lot denkbaar? Weten dat de animatie van jouw lichaam oorzaak zal zijn van opwinding tot ver over de grenzen en tegelijkertijd beseffen dat die golf van opwinding pas zal ontstaan zodra je er niet meer bent. Het lijkt me uitgesloten dat het voorstellingsvermogen van het visje toereikend zou zijn geweest om dit te beseffen. Het stierf een zachte dood, zonder fantasieën en opwinding over zijn postume glansrol.

Het werd in gestrekte toestand in kunsthars gevat en enkele dagen later in plakjes gesneden. De dwarse coupes door zijn lichaam werden gebruikt om een ruimtelijke reconstructie te maken van kop, romp en staart. Aan deze animatie in wording werden stekels en vinnen geplakt, zodat het geofferde mannetje, als een Lazarus, hard op weg was weer overeind te krabbelen. In zijn namaakkop werden twee prachtige oogbollen geplant, opgebouwd uit een lens en een iris, waarvan de blauwe kleur instelbaar was. Ook de kleur van het lichaam kon worden gevarieerd van vlammend rood tot donkergrijs.

Nu werd het tijd het mannetje leven in te blazen. Het gereconstrueerde lichaam moest gaan bewegen langs het nagetekende traject van baltssprongen die het mannetje, voor zijn verscheiden, had gemaakt en die op video waren vastgelegd. Maar wat ging dat moeizaam en stuntelig. Wat maakte het een mechanische indruk. Als een houten klaas schoof het mannetje over het zigzagspoor van zijn eigen sprongen van weleer. Om mannetjes op te winden zou een belabberde animatie als deze hebben volstaan. Ze baltsen, als ze maar in de stemming zijn, zelfs tegen takjes en luchtbellen. Elke prikkel die op de aanwezigheid van een vrouwtje zou kunnen wijzen, is aanleiding om een dans op te voeren. Daarentegen zijn vrouwelijke stekelbaarzen, die zoals alle vrouwelijke dieren zuinig moeten zijn op de schaarse eieren, veel terughoudender en dat bleek hier ook snel. Het eerste vrouwtje dat deze animatie te zien kreeg was matig geïnteresseerd. Ze had wel even aandacht voor het scherm, maar ging al snel iets anders doen: biologen kijken, gapen, op en neer fladderen tegen de wand van de glazen klok waarin zij zich bevond. Ze verloor al na enkele minuten haar belangstelling, terwijl voor langademige keuzeproeven vrouwtjes nodig zijn met hevige belangstelling voor de getoonde beelden, liefst bereid om zich uren achter elkaar te laten opwinden.

De animatie moest levensechter worden. Het mannetje zou met zijn borstvinnen moeten wapperen en zijn staart expressiever moeten gebruiken. Hij zou zijn stekels af en toe eens op kunnen zetten. Bovendien vroeg de onderkant van zijn lichaam om schaduw, die met de bewegingen van het mannetje mee zou moeten veranderen. Had het zin om een raadsel in de man te programmeren? Hij was zo voorspelbaar. Vooral ook omdat de kijkster het mannetje in duplo te zien kreeg. De twee versies bewogen spiegelbeeldig en synchroon op de linker- en de rechterhelft van het scherm. Deze dansende tweelingen verschilden maar in een enkel kenmerk van elkaar. Wel of geen blauwe iris en een volgende keer wel of geen rode buik, en tegen een van die twee versies kon ze dan baltsen. Maandenlang werd eraan gewerkt om het uiterlijk en de bewegingen van het mannetje realistischer na te bootsen en op een dag in het najaar werd ik uit Bern gebeld: ‘Ze doet het.’ Het was gelukt om met behulp van de animatiefilm seksuele opwinding van een vrouwtjesvis op te wekken en te sturen.

Ik moest denken aan de essays over pornografie van Willem Jan Otten die ik kort daarvoor had gelezen. Alleen al het paarsysteem van deze visjes brengt zijn visie op de werking van pornografie in herinnering: er is geen band tussen het mannetje en het vrouwtje. Vrouwtjes gaan eindeloos de territoria van mannetjes langs. Ze kiezen, soms pas na dagen, op grond van uiterlijke kenmerken, en pas nadat tientallen mannetjes zich voor hen hebben uitgesloofd.

In de animatiefilm is het mannetje zelfs geheel tot ’t uiterlijk teruggebracht. Het heeft geen hart, lever, of maag, maar het ziet eruit alsof die organen voortreffelijk functioneren. Ook een pornografische geest projecteert zijn fantasieën op een buitenkant. Van het innerlijk van de poserenden wil hij vooral niets weten. Over de levensgeschiedenis van het mannetje, over zijn verwanten en rivalen, over de libellelarven en slakken die regelmatig zijn gebied doorkruisen, over de ijsvogel die een voortdurende bedreiging vormt, vertelt de film niets. Uit de verschijningsvorm van het mannetje en uit zijn bewegingen zal het vrouwtje zijn verleden moeten reconstrueren. Is hij gezond, energiek en oppassend? Bovendien is er nauwelijks context, alweer zo’n eigenschap, lang geleden door Kousbroek gesignaleerd, die pornofilms voor mensen zo vreemd maakt. En dan ten slotte die situatie: mannen in korte broeken die in een schemerig boothuis een vrouwtjesvis proberen op te winden door haar een film te laten zien. Een per beeld opgebouwde choreografie van een virtueel uiterlijk dat ze onweerstaanbaar moet gaan vinden.

Nog een paar jaar en het vrouwtje sleutelt aan haar eigen opwinding. Zwemt ze rechtsom door een ringetje dat in de glazen klok voor de televisie hangt, dan wordt het geanimeerde mannetje roder, zwemt ze linksom dan wordt het fletser van kleur. Die proefopstelling moet te maken zijn. Zo zou een vrouwtje het uiterlijk van een mannetje interactief opwindender kunnen maken. Ze zou ook kunnen leren zijn danstempo af te dwingen. Linksom door de ring zwemmen vertraagt zijn bewegingen, rechtsom zwemmen versnelt ze juist. Dát stekelbaarzen kunnen worden gedresseerd om door een ring te zwemmen werd lang geleden al door Piet Sevenster aangetoond.

Wat is het verschil tussen een stekelbaarsvrouwtje en een vrouw die opgewonden raakt van een pornofilm? Dat de vis op haar sterfbed nog altijd niet weet dat het mannetje waarvan ze opgewonden werd gefilmd was, terwijl de vrouw beseft dat het niet echt is geweest. Sterker, de vis zal lang voordat ze sterft vergeten zijn dat ze opgewonden raakte, terwijl de vrouw het zich mogelijk nog herinnert.

Dat een stekelbaarsvrouwtje niet doorkrijgt dat er met een gefilmd mannetje iets mis is, betwijfel ik sinds ik voor de tweede maal naar Bern afreisde en de verbeterde animatie terugzag. De nepman zag er net echt uit. Hij bewoog zich natuurlijk en was, voor het menselijk oog, nauwelijks meer van een gefilmde echte stekelbaars te onderscheiden. Vrouwtjes werden zichtbaar opgewonden en keken minutenlang aandachtig naar het scherm. Maar dan verflauwde hun belangstelling helaas. Misten ze het fysieke contact zoals ‘het aanstoten’? Of hadden ze in de gaten dat de machinale man niet op hun gedrag reageerde?

Ik vermoedde dat de oplossing van het probleem in De letterpiloot van Otten te vinden was. In ‘Catalogus van zichtlijnen’, een hoofdstuk uit dit boek, analyseert Otten het effect van de hoek waaronder een naakt wordt gefotografeerd op zijn eigen lustgevoelens. Een naakt van opzij afbeelden (‘Nude in front of a mantel’), een naakt schuin van boven afbeelden (‘The bath’), een naakt afbeelden op gelijke hoogte, dat wil zeggen met haar geslacht op onze ooghoogte, alsof we voor haar bed geknield staan, of een staand naakt van boven afbeelden (‘Without title’), dit zijn enkele van de zichtlijnen die Otten benoemde en van commentaar voorzag. Dat Otten, met zijn belangstelling voor het gebruik van standpunten en bewegingen van de camera in speelfilms, ten slotte uitkomt bij zijn eigen zichtlijnen, verbaast me niet. Elke cameraman, landschapsschilder en ook pornograaf zal zich bezinnen op het effect van zijn of haar standpunt. Ook leert elke biologiestudent dat het belang van de hoek waaronder een prikkel wordt waargenomen, bepalend is voor het effect ervan.

Toch zou er op dat punt iets misgegaan kunnen zijn. Want de biologen hadden het vrouwtje voor de beeldbuis gezet, zoals ze zelf dagelijks plaatsnemen voor de nieuwslezer. En dat is niet de zichtlijn waarlangs een vrouwtjesvis in de natuur de dansvoorstelling te zien krijgt. Meestal komt het mannetje schuin van onderen op het vrouwtje, dat aan het wateroppervlak dobbert, afgeschoten. Misschien zou het zin hebben de hele geanimeerde choreografie te herzien. Toch was er al aanzienlijke vooruitgang ten opzichte van het ‘jutteren’ met een wasmodelletje van Tinbergen. Want de weinig opwindende zichtlijn waaronder het vrouwtje de dansvoorstelling te zien kreeg, was in de animatiefilm tenminste steeds dezelfde, terwijl de live vertoning met het wasmodelletje elke keer iets verschillend geweest zal zijn.

De Bernse biologen waren er zonder Ottens inventarisatie zeker ook uitgekomen, door buiten naar de natuurlijke zichtlijn te kijken en die na te bootsen, maar zo is het dit keer niet gegaan. De letterpiloot is inmiddels in Bern aangekomen en ligt in het boothuis naast de aquaria met vrouwelijke stekelbaarzen aan wier lustgevoelens de komende jaren zal worden gesleuteld. Aan een ‘catalogus van zichtlijnen’ van de driedoornige stekelbaars wordt gewerkt.

==

Brief aan Jan Snoep
Amsterdam 11 maart 1996

Geachte meneer Snoep,

==

Piet Sevenster kon zich u nog goed herinneren. Hij is inmiddels emeritus, maar gaat nog altijd door met zijn proeven en zo heel veel is hier niet veranderd sinds u hem ontmoette in de jaren vijftig, want hij werkt nog altijd met stekelbaarzen. De stekelbaars is een modeldier voor gedragsbiologen geworden net zoals de zilvermeeuw en de koolmees dat zijn. Tegenwoordig onderzoekt Sevenster in hoeverre stekelbaarzen besef van tijd hebben. Voor zover ik heb begrepen zwemmen de meeste rond in een zee van tijd, maar af en toe is er een genie dat onderscheid kan leren maken tussen een periode van bijvoorbeeld vijf en een van tien seconden. Wie weet begint voor zo’n genie ook het besef van te laat komen, iets gemist hebben? Maar dat zullen we wel nooit weten.

Hartelijk dank voor uw evolutionaire overpeinzingen die me veel plezier deden. Het voorkomen van verschillende kleurvormen binnen een soort zou heel goed het begin kunnen zijn van het ontstaan van nieuwe biologische soorten. Er bestaat een vis (Midden-Amerikaanse cichlide) met twee kleurslagen in de mannetjes, een gele en een zwarte, geloof ik. Gele vrouwtjes kiezen bij voorkeur gele mannetjes, zwarte vrouwtjes kiezen bij voorkeur zwarte mannetje. De mannetjes zullen waarschijnlijk minder kieskeurig zijn, maar meestal bepalen de vrouwtjes door wie ze hun eieren laten bevruchten. De voorkeur van de vrouwtjes is niet absoluut, maar ook de sterkte van voorkeur kan evolueren. Op den duur kunnen er dan twee soorten ontstaan, kruisingen tussen zwarte en gele individuen komen niet meer voor.

Een afdoend antwoord op uw oerwoudparadox heb ik niet. Het verschil in soortenrijkdom van tropisch regenwoud en vegetatie in gematigde streken kan best te maken hebben met hoeveelheid tijd die verstreek sinds de laatste koude periode maar temperatuur zelf is vermoedelijk nog belangrijker. Van planten weet ik niet veel af, maar ook de soortenrijkdom van insecten, vogels, vissen, is in de tropen groter dan bij ons. Het ontbreken van strenge winters heeft daar vermoedelijk mee te maken. In de tropen is er altijd aanbod van vruchten en bladeren, van kleine insecten die deze vruchten eten, van grotere insecten die kleine insecten eten en zo verder. Net als bij de furu’s (cichliden) verdelen vogels in het regenwoud de bestaansbronnen heel precies en er is ook veel te verdelen en te scheiden. Hoogte van foerageren, specifieke bomen waarvan vruchten worden gegeten, afmetingen van zaden die worden geconsumeerd, periode waarin gebroed wordt. Het resultaat is een opdeling in nissen die zo subtiel is dat ik me er telkens weer over verbaas. Concurrentie tussen twee soorten betekent niet altijd dat er maar een van de twee soorten overblijft, zolang de gemeenschap nog niet volgepakt zit. Een toename van het aantal soorten kan betekenen dat een gemeenschap voller wordt – het hoeft niet eens, het hangt ook af van het aantal individuen per soort – en kan tegelijkertijd een toename betekenen van het aantal beschikbare nissen. Mogelijk ontstaat er ruimte voor weer andere soorten om van de nieuwkomers, of net ontstane soorten te bestaan door ze te vreten, erop te parasiteren, of een symbiose met ze aan te gaan.

Zijn de Fransen al toe aan darwinisme, of bevinden ze zich nog altijd in een ondoordringbare lamarckistische cocon? Nogmaals hartelijk dank voor uw reactie.

Met vriendelijke groet, ook van Piet Sevenster,

Brief aan Jacob Fokkema
datum onbekend

Beste Jacob,

==

Je weet al dat ik erg goede herinneringen heb aan het gastschrijverschap aan TU Delft. Dus dat hoef ik eigenlijk niet nog eens te zeggen: de workshops met de studenten, de lezingen, het uitstapje naar Insel Hombroich, en zeker ook de gesprekken met jou. Nadat het gastschrijverschap in 2006 was afgelopen, hadden wij ons voorgenomen elkaar te blijven zien. Een enkele maal is dat nog gelukt, maar er is toch beduidend minder van terecht gekomen dan ik in elk geval had gehoopt. Daardoor ben ik jou en de studenten nog altijd het antwoord schuldig gebleven op enkele vragen die op hun eigen manier ook gaan over afscheid nemen, al is het niet als rector magnificus.

De eerste naar aanleiding van een ooievaar in een weiland, die ik overigens heb gemist, niet ver voor de grens, op weg naar Insel Hombroich. Of het waar is dat mannelijke ooievaars van het nest afgaan zodra de jongen uitkomen? Ik had geen idee. Wel zou ik die mannetjes groot gelijk geven als ze dat deden, want het wordt een ongelooflijke herrie en smeerboel in dat nest. Ik bleef erover nadenken en bedacht dat je het fenomeen misschien zou kunnen zien bij de grote ooievaarskolonie in Rossum aan de Waal. Ken je die? Ik ben er een paar keer in het voorjaar, helaas te kort, geweest. Was onder de indruk van de klepperceremonie die, telkens als er een ooievaar vliegend terugkeert naar zijn nest in de kolonie, plaatsvindt. Hij wordt klepperend ontvangen door zijn partner, waarna het klepperen zich uitbreidt, een vorm van geluidsexpansie over de hele groep. Klepperen roept meer geklepper op, het werkt kennelijk aanstekelijk. Ik kreeg ook het gevoel naar iets heel ouds te luisteren: een pterodactylische echo uit een diep geologisch verleden. Het zou me niet verbazen als fladderende dinosauriërs elkaar zeventig miljoen jaar of langer geleden al zo begroetten. Ben benieuwd te horen wat jij daarover denkt.

De reusachtige nesten in Rossum zijn gebouwd op speciale palen met platform die door een ooievaarliefhebber zijn neergezet in zijn weiland. Helemaal wild zijn de vogels dus niet meer en het is zelfs de vraag of ze de weg naar Gibraltar of de Bosporus nog zouden kunnen vinden. Winters worden warmer, vogels overwinteren steeds vaker hier, ouders leren hun jongen de weg naar Afrika niet meer. Als dat maar goed afloopt. Straks komt er een keer een strenge winter en dan gaan ze er allemaal aan. Voorgoed vergeten bijtijds naar het Zuiden te trekken. Grappig was het, om te zien dat er in de ooievaarsnesten weer mussen nestelden. Fungeerden de ooievaars, zonder dat de betrokkenen er iets van begrepen, als reusachtige bodyguards tegen roofvogels?

Zoals je weet, helpt bij veel vogelsoorten het mannetje met het broeden. En als een mannetje op de eieren zit, heeft hij in een eerder stadium bijna zeker meegeholpen met het aandragen van nestmateriaal en het bouwen van het nest. Ornithologen – ik kijk wel af en toe naar vogels, maar ben nooit een echte vogelaar geworden – zien dat als de ‘primitieve’, dat wil zeggen evolutionair oude, gang van zaken. Wanneer een mannetje meehelpt met takjes zoeken en het bouwen van het nest, wordt daardoor de paarband vermoedelijk sterker en wordt de kans groter dat het mannetje ook met broeden en het grootbrengen van de jongen zal helpen. Maar bij minstens evenveel vogelsoorten wijst het mannetje een geschikte nestplaats aan, verdedigt hij een gebied daaromheen en helpt hij mee met de nestbouw om dan vervolgens het uitbroeden van de eieren over te laten aan het vrouwtje. Wie weet ook bij ooievaars?

Precies het omgekeerde zie je trouwens bij de franjepoten uit het hoge Noorden waarover Niko Tinbergen schreef in zijn boek Eskimoland. Bij franjepoten is het vrouwtje veranderd in een ‘eilegmachine’ die verschillende nesten vol legt waarop de mannetjes gedwee broeden. De grote vraag is natuurlijk hoe zij die mannetjes zo gek krijgt om dat te doen, terwijl mannelijke dieren bij zoveel soorten de vrouwelijke laten opdraaien voor het grootbrengen van de jongen. Het heeft vermoedelijk te maken met de extreem korte broedseizoenen op Groenland. En het zou voor zowel de mannetjes als de vrouwtjes wel eens de beste oplossing kunnen zijn in een nu-of-nooitsituatie.

De tweede vraag die van jou kwam was: wat is de functie van de menopauze? Heeft alweer te maken met jongen. Dat wil zeggen met geen kinderen meer kunnen krijgen doordat de ongeveer vierhonderd eicellen waarmee een vrouw wordt geboren omstreeks haar vijftigste levensjaar op zijn. Tot die tijd wordt, vanaf het moment dat ze geslachtsrijp is geworden, haar uteruswand maandelijks met een nieuwe laag cellen bekleed (schitterend nieuw behang in de kinderkamer), nadat het ei van de vorige maand onbevrucht is afgevoerd en de hele boel is schoon gebloed. Tenzij ze zwanger werd natuurlijk en hier krijgt het liedje van Annie M.G. Schmidt diepere betekenis (‘...morgen kan ze zwanger zijn, ’t kan van de behanger zijn, of iemand uit Den Haag...’).

Opvallend is dat vijftig jaar ook ongeveer de maximum leeftijd is die chimpansees en bonobo’s in het wild bereiken. Wijfjes van die species blijven vruchtbaar totdat ze sterven, terwijl mensenvrouwen soms wel honderd worden. Wat dus betekent dat ze dan de helft van hun leven onvruchtbaar zijn. Veel vrouwen blijven een groot deel van die periode goed functioneren. Misschien is de vraag dus wel: waarom leven veel vrouwen nog zo lang nadat ze onvruchtbaar zijn geworden? Ik gok op de juistheid van ‘de grootmoederhypothese’, al is die niet onomstotelijk bewezen. Grootmoeders kunnen aanzienlijk bijdragen aan de overlevingskansen van hun kleinkinderen en zelfs achterkleinkinderen. Als je het niet gelooft, ga dan eens naar Afrika of Cuba. Je hebt nu de tijd. Bijna iedereen boven de twintig heeft er kinderen, maar het valt niet mee ouders te vinden die ze ook opvoeden. Dat doen de grootmoeders vaak, terwijl de ouders aan het werk zijn. Ik heb geen idee of je hier iets aan hebt, maar wil je er met alle plezier nog eens over spreken.

Het ga je goed, in vriendschap, met hartelijke groet,

==

Brief aan Joop Goudsblom
Amsterdam 18 december 2001

Beste Joop,

==

Was Abraham proefpersoon in één van Gods eerste gehoorzaamheidsexperimenten (waarvan hij de uitvoering, door drukke werkzaamheden, later aan Milgram en medewerkers moest overlaten), of moet het verhaal van Abraham en Isaak worden gelezen als een aanmaning om voortaan geen kinderen meer te offeren? Ik zal het weer eens lezen.

Wanneer op recepties het volume waarmee vocaal wordt gevlooid stijgt naarmate het drukker wordt, zullen mensen door ruimtegebrek vanzelf dichter bij elkaar gaan staan. Daardoor zal de neiging elkaar aan te raken toenemen (mensen vallen terug op wat nog het meest lijkt op handmatig vlooien). Je zou eens kunnen kijken of het aantal aanrakingen plotseling een onevenredig sterke toename vertoont, zodra het punt bereikt wordt waarop mensen elkaar niet of nauwelijks meer verstaan. Er zijn allerlei experimenten denkbaar. Bijvoorbeeld door van tevoren een bepaald aantal (anonieme) bezoekers van de receptie te instrueren onopvallend rond te lopen in plaats van in gesprek te raken: het wordt wel voller maar het lawaai neemt, door hen althans, niet toe. Wat gebeurt er met het gespreksvolume en aanraakgedrag van de andere aanwezigen bij enkele, wat meer, of veel zwijgers? Misschien ontstaat het receptie-effect, waarvan ik het bestaan niet betwijfel, ook doordat de groepjes van pratenden groter worden dan één op één, zodra het vol loopt. Als woordvoerder twee, drie of zelfs meer mensen die zo kunnen weglopen, geboeid houden, stelt vermoedelijk hoge eisen. Interessante conversatie en humor zijn waarschijnlijk bindmiddelen. Welk effect heeft het volume waarop wordt gesproken? Doen sociologen wel eens proeven in die richting? Het zou heel goed kunnen dat Robin Dunbar al empirische ondersteuning heeft gevonden voor jouw receptie-effect. Zo loop ik nu door het lezen van je boek3 rond met allerlei vragen. Een inspirerend interactieritueel kortom. Moeilijker vind ik het om samen te vatten wat je zou willen dat ik (een lezer) onthoud. Maar misschien is dat wel onvermijdelijk aan bundels? Ben je al begonnen aan ‘Wie is er bang voor Auguste Comte?’ Naar dat boek maak je wel nieuwsgierig.

Hartelijke groet, ook aan Maria,

==

3. je boek – J. Goudsblom, Stof waar honger uit ontstond. Over evolutie en sociale processen, Meulenhoff (2001).

Landjepik

Het had de hele nacht gesneeuwd. De sporen van het sneeuwhoen dat de vorige dag over de vlakte had gelopen waren uitgewist. Waarom de vogel naar die plek gekomen was en daar had rondgebanjerd, was onduidelijk. Was het dier op die plek geboren en keerde het uit plaatstrouw terug, of liep het daar voor de eerste keer, zich wagend op onbekend terrein? Je kon vermoeden dat het volwassen hoen, een mannetje, die plek kwam inspecteren omdat hij aan het lengen der dagen voelde dat het niet lang meer zou duren voordat de sneeuw zou smelten. Een vogel die na het wegsmelten van de laatste sneeuw begint met het uitkiezen van een gebied om voedsel te zoeken en te broeden is zeker te laat. Plotseling was hij weer vertrokken, geschrokken door knallend ijs verderop in de dichtgevroren fjord. Alleen een decimeter brede en honderden meters lange scheur in het ijs zinspeelde nog op zijn vertrek.

Enkele dagen later arriveerde er een troepje sneeuwgorzen op de vlakte. Ze bleven aanvankelijk bij elkaar in de buurt, maar al snel begonnen ze afstand te houden, bedreigden elkaar en raakten steeds vaker in gevecht. Alle vogels in de troep waren energieke mannetjes die zich in een regelmatig patroon verspreidden, een gebied afbakenden en voor het vruchtgebruik ervan vochten. Net als het sneeuwhoen waren ook zij niet voor niets vroeger gearriveerd dan de vrouwtjes die liefst zo lang mogelijk in warmere streken verbleven. Mannetjes konden zich dat niet permitteren, wilden ze kans maken om een geschikt territorium te bemachtigen en te behouden. Een vogel die vroeg naar de noordelijke broedgebieden vertrok, liep het risico in een zware sneeuwstorm om te komen, maar gebeurde dat niet dan had hij redelijke vooruitzichten op een gunstig gebied. Wie vroeg arriveert, voelt zich des te sneller thuis met alle bijbehorende voordelen wanneer er een strijd moet worden uitgevochten over mijn en dijn.

==

Niko Tinbergen, die in de jaren dertig van de vorige eeuw als eerste de vestigingspatronen van deze gorzen in kaart bracht, beschreef hoe een rivaal die zich waagt op het pas verworven terrein van een gors, direct wordt aangevlogen om tot ver over de grens van het gebied te worden verjaagd. Vervolgens keerden de rollen om en joeg de rivaal, op zijn beurt, de aanvaller weg uit zijn eigen territorium. In het centrum van zijn gebied is elke gors op zijn sterkst. Aanvallen en tegenaanvallen wisselden elkaar zo in hoog tempo af, schitterende pendelvluchten waarbij de blik van de toeschouwer heen en weer ging als bij een tenniswedstrijd. Twee donzige bolletjes die heen en weer vlogen over een sneeuwwit speelveld, vluchtig en vloeiend hun landjepik spelend, totdat de grenzen vastlagen. Er stond veel op het spel, hun leven hing ervan af. Een gors die zich vergiste en een terrein uitkoos dat zee bleek te zijn zodra de sneeuw gesmolten was, had maanden van zijn korte leven verspild. Maar deze vogels vergissen zich niet snel.

In de tekeningen van Ronald Noorman weet je zelden wat er precies is voorgevallen, wel dat er iets is voorgevallen en dat het van belang was. Je voelt de ernst, er staat iets op het spel. Ik heb een tekening van zijn hand waarop wat bescheiden potloodkriebels staan, niet meer dan de suggestie van een woestijnlandschap. Zelfs als ik op twintig centimeter afstand van die tekening sta, zou ik eigenlijk nog dichter bij die onhoorbaar fluisterende zandvlakte willen komen. Het is net of je het beeld maar half verstaat, terwijl je wel voelt dat het menens is. Wordt er een oorlog gevoerd? Trekken tanks hun spoor door de woestijn? Is er een tentenkamp afgezet met prikkeldraad? De tekening is beplakt met drie verticale stukken tape waarop woorden staan: camouflage is het eerste, target het tweede en ten slotte staat er nog precision. Het zijn woorden die tijdens de Golfoorlog regelmatig te beluisteren vielen in de televisieshow van de Amerikaanse generaal Schwarzkopf wanneer hij geamuseerd verslag deed van de naar wens verlopende Amerikaanse operatie Desert Storm. Landjepik als entertainment, alsof er niet tienduizenden echte Irakese doden vielen. Pas in de tekening van Noorman vielen die woorden op hun plaats.

Vaak koos Noorman zijn onderwerp dichter bij huis. Zo vertoefde hij vaak in een landbouwershuisje in Belgisch Meetjesland, onverkavelde grond waarop wilgen, meidoorns en populieren staan. Grenzen tussen de weilanden worden er soms gevormd door afgevlakte dijkjes waarin oeverzwaluwen huizen, dan weer door sloten en greppels. Hier en daar is door een dagloner een betonnen zelfbouwmuur opgetrokken die zo uit een schilderij van Roger Raveel afkomstig lijkt. In de tuinen liggen stapels gesnoeid, maar nooit gebruikt, wilgenhout. Begonnen als individuele takken zijn ze ten slotte aan elkaar gehecht geraakt, verbonden door slierten groen mos. Noorman tekende eindeloos die moswilgenbeelden in het land.

Ook tekende hij vaak tourniquets uit de metro. Zonder hun omgeving, zonder degenen die erdoorheen moeten. Louter en alleen de constructie van de draaideur in een witte ruimte, soms een gefantaseerde stapeling van deze tourniquets die samen, net als de verzameling wilgentaken, één beeld vormen. Heb je zijn werk eenmaal gezien, schiet me te binnen, dan voelt het alsof je overdrachtelijk een tourniquet bent doorgegaan, een nieuwe zone hebt betreden. Je beseft ook dat je een point of no return voorbij bent. Het is een keuze met gevolgen; een territorium dat zich langzaam prijsgeeft als een fjordenlandschap onder smeltende sneeuw.

==

Brief aan Jan Dietvorst
20 januari 1999

Beste Jan,

==

Hartelijk dank voor je brief. Mijn handschrift is vrijwel onleesbaar geworden dus ik tik. Ik noemde Roy het contrast dat je beschrijft tussen ‘het betere milieu’ en het milieu waarin jij opgroeide en dat je typeert als lower middle class. Ik dacht dat je een contrast tussen onze respectieve achtergronden beschreef, maar Roy vermoedde dat je het over Van Gulik en jezelf had en adviseerde me vrolijk niet alles op mezelf te betrekken. Al hecht ik eraan streng door mijn papisj-partner4 gecorrigeerd te worden, in dit geval houd ik mijn twijfels.

Bij ons thuis inderdaad niet standaard gekookte aardappelen, maar hamlappen en puree met Romeinse saus. Als dat het betere milieu niet is. Elke zaterdag haalde ik voor het hele gezin frites bij de Ice Cream Corner. Ik kreeg de beurs van mijn moeder mee, zodat ik zolang als de frites in het vet lagen, op de jukebox ‘Oele Boele’ kon spelen. Toen ik vijfentwintig jaar later ontdekte dat Oele Boele ‘neuken’ betekent en niet ‘Ach Blinkesneeuw kon ik u maar zijn’, zag ik mijn vroegrijpe buurjongen, dertien jaar oud, weer staan. Hij swingde wel en zwoer bij de combinatie van puntschoen, grijze terlenkapantalon en blauwe blazer waarin een Ronsonaansteker zat die hij regelmatig onder je neus liet opvlammen. Elk ‘Oele Boele’ uit de jukebox werd door hem aangevuld met een routineus ‘lekker voelen’. Tegenwoordig verkoopt hij huizenblokken en kantoren. Je hoort wel dat ik niet alleen ben opgegroeid met Ovidius’ Metamorfosen. Maar het is waar, altijd waren in de buurt: Louis Tas5 (toffe peer uit Bergen-Belsen), Van Emde Boas (laatste nieuws over nog vrijere seks) en Ansink (altijd te vinden voor een gesprek over de bedrading van onze gezichtsspieren). Mijn vader, meevoelend logopedist, besteedde al zijn tijd aan zijn patiënten, vaak gehandicapte kinderen. Je kon er niets van zeggen, want die kinderen waren er echt beroerd aan toe. Er zat weinig anders op dan stug door te gaan met je ‘mieterse jeugd’.

Henricus Takané heb ik volgens Roy meegemaakt als kepala pesta,6 maar ik heb alleen een vaag beeld van hem. Groot lichaam, wat botte kop? Ik herinner me wel het omvallen van de ene na de andere sagopalm die voor het feest gekapt werd. De uitbundigheid van de mensen en het geluid van de vallende bomen. Het zingen door dat zuchtende vallen heen. Als ik foto’s zie, zal ik me Takané waarschijnlijk wel herinneren.

Ook ik werd getroffen door Sa-tí’s vele gedaanten (zie ‘De Hollandse vrouw’, p. 588). Bij veel Asmatters viel het me op dat ze snel van gedaante kunnen wisselen, maar het kameleontisch bereik van Sa-tí is wel erg groot. Hij draagt een zwerm van persoonlijkheden met zich mee. Van de manier waarop hij in de kerk zijn donderpreek hield, schrok ik zelfs. Ik dacht dat het een zachtmoedige man was, maar daar stond hij achter de katheder over naastenliefde te bulderen als een stiertje dat stijf staat van de testosteron. James Brown en de gospel, dacht ik. Hij kan elk moment gaan rappen.

In het pidgin van Papoea-Nieuw-Guinea heet iemand die dezelfde taal spreekt een wantok, een woord dat is voortgekomen uit het Engelse one talk. Alfred Hartemink en ik spreken beiden Nederlands, maar wantok voelen we ons pas sinds we ontdekten dat keeplefti ons favoriete woord in het Ki-Swahili is. Een keeplefti is in Oost-Afrika een rotonde.

In de periode van oktober 1997 tot en met december 1998 schreef Hartemink op de achterpagina van NRC Handelsblad tweeëndertig stukjes uit Papoea-Nieuw-Guinea. De ‘eenvoudige bodemkundige’, zoals hij zichzelf noemt, had zijn vroegere standplaats Tanzania verruild voor Papoea-Nieuw-Guinea om te gaan lesgeven aan de Universiteit van Lae. In zijn stukjes versloeg hij het alledaags leven van een expatriate en zijn gezin. Bij een aantal van deze krantenstukken werd een foto afgedrukt van een Papoea die, op zijn peniskoker na, naakt was. Eronder stond het woord WILDVREEMD. Vreemd was dat zeker, want de stukjes gingen over het leven aan een Universiteitscampus en daar lopen de studenten en docenten niet naakt en peniskokers dragen ze al helemaal niet. Bovendien kwam de naakte man niet uit Papoea-Nieuw-Guinea, maar uit het buurland Irian Jaya en heeft hij vermoedelijk zijn dorp nooit verlaten. Hoe wild en vreemd deze manier van illustreren en ondertitelen ook was, de pretentieloze ‘brieven’ van Hartemink las ik met plezier. Westerse bekeringsijver, hoogoplopende Nieuw-Guinese emoties, de Papoea-reactie op de dood van Diana, maar ook bodemtypen als Mollic Hapludalfs, en mensentypen als Ozies, Kiwi’s en zelfs Nazi’s komen ter sprake. Het wildste en vreemdste personage uit de stukjes is zonder twijfel de bejaarde Noorse wiskundige dr. Birger die een achttienjarige Zimbabwaanse vrouw achter Papoease gordijnen gevangen houdt. Europeanen zijn wilder en vreemder dan ik dacht.

Met groet,

==

4. papisj-partner – Asmatritueel na ingrijpende verstoring in de gemeenschap, waarbij zogenaamde papisjvrienden, of in een enkel geval ook papisjvriendinnen, voor een nacht van partner wisselen in de hoop zo het kosmisch evenwicht te herstellen.

5. Louis Tas – psychiater en psychotherapeut (1920-2011). Bijzondere interesse in de emotie schaamte. Drijvende kracht achter ‘het schaamteclubje’, waarvan onder anderen Joop Goudsblom, Regina van Gelderen, Heleen Terwijn, Dries van Dantzig en Huyck van Leeuwen (en ikzelf enige tijd) deel uitmaakten. Er werd over het fenomeen schaamte gediscussieerd. Literair pseudoniem Tas: Loden Vogel.

6. kepala pesta – belangrijkste gever van een herdenkingsfeest. Het houdt in dat in jouw gedeelte van het bos sagopalmen gekapt zullen worden, een offer.

Brief aan Menno Wigman
7 december 2007

Beste Menno,

==

Ik denk (en hoop net als jij) dat die kat op de borstkas van de dode man werd gevonden omdat hij daar uit gehechtheid aan zijn huisgenoot was gaan liggen. Dat hij van zijn baasje zou hebben gegeten lijkt me niet zo waarschijnlijk, en als dat al zo was verklaart het voor mij niet waarom hij dan juist op die borstkas is gestorven. Liefde en wanhoop zijn geen van beide begrippen die in het vocabulaire van een nuchtere gedragsbioloog voorkomen, maar het lijkt me toch dat je daarmee een heel eind in de richting komt. Ik heb nog gezocht naar een boek van Paul Leyhausen, Verhaltensstudien an Katzen, in de hoop er iets over te vinden, maar heb het vermoedelijk uitgeleend en nooit teruggekregen. In de Artisbibliotheek hebben ze het zeker. Daar zou je nog kunnen kijken. Je vindt daar ook van het echtpaar Baerends The Morphogenesis of the Behaviour of the Domestic Cat.

Succes met het schrijven, hartelijke groet,

==

Oversprong

Iedereen die regelmatig op beschermd vogelterrein komt, kent het beeld: een kluwen mensen in degelijke vrijetijdskleding die door verrekijkers of kostbare telelenzen langdurig en zwijgend kijkt naar iets dat jij niet kunt zien. Van een afstand heeft het geheel wel iets weg van een mythologisch dier met tientallen ogen. Loop je naar deze vogelaars toe om te vragen waarnaar ze kijken, dan is de kans groot dat niemand iets zegt. Wie aandringt, krijgt van een stem uit zo’n kluwen uiteindelijk wel een reactie: ‘Als u dat nu nog niet weet, dan zult u het nooit weten ook,’ of woorden van gelijke strekking. Je zoekt in de menigte waar de stem vandaan kwam, maar het is al te laat. De woordvoerder zwijgt weer, terwijl de rest van de groep je, niet eens onvriendelijk maar wel opvallend consequent, blijft negeren. In zo’n geval kun je ervan uitgaan dat er via een vogelhotline of op internet een zeldzame dwaalgast is gemeld. Wie zelf ambieert middelpunt van zo’n kluwen te worden, weet wat hem te doen staat: als eerste zo’n dwaalgast zien en het vooral niet geheim houden.

Is de verblijfplaats van een zeldzame vogel eenmaal publiek gemaakt, dan storten de soortenjagers zich op hun prooi en heeft het dier geen enkele privacy meer. Zijn leven wordt voortaan met fanatieke belangstelling gevolgd: waar is-ie het laatst gezien, is in de buurt het wijfje al gesignaleerd, hebben ze al samen ontbeten? Een zeldzame vogel in Nederland is te vergelijken met een televisiester. Het dier kan niets ondernemen zonder dat daarvan notitie wordt genomen. Vogels kijken is voor velen een vorm van zelfdressuur, een soort hogeschoolrijden op eigen jachtinstinct. Maar soms veroorzaken soortenjagers zo veel stress bij hun beschermelingen dat er dooien vallen. Gelukkig zijn de meeste vogelkijkers doordrongen van de gevaren. Er zijn er die niet alleen opkomen voor de belangen van vogels in Nederland, maar ook moeite doen om een eind te maken aan het schieten op trekvogels in zuidelijk Europa. Is het niet bizar te bedenken dat de vele goedbedoelde beschermingsmaatregelingen in Nederland ervoor zorgen dat leeuwerikpaté en zanglijsterpastei in Zuid-Europese restaurants betaalbaar blijven? Vogels die hier beschermd zijn opgegroeid, worden daar massaal neergeschoten door lokale boeren en elitejagers.

Om het honderdjarig bestaan van de Vogelbescherming te vieren, maakten de conservatoren van het Rijksmuseum een selectie uit de prenten, tekeningen en foto’s in de verzamelingen van het Rijksprentenkabinet. Bij de tentoonstelling trof ik twee typen bezoekers aan: allereerst toeristen die, op zoek naar de Nachtwacht, een verkeerde afslag hebben genomen. Waar ter wereld ze ook vandaan komen, binnen enkele minuten hebben ze de tentoonstelling weer verlaten. De tweede categorie werd gevormd door inheemse vogelaars. Nu eens niet in kluwenformatie, maar in paren of alleen, bekijken ze de vogelafbeeldingen, maar ook de opgezette exemplaren: de kerkuil met zijn sneeuwwitte mantel vol grijze spikkeltjes, de paradijsvogelmannetjes met hun overdreven lange plooirokken, of de iriserend blauw en oranje gekleurde ijsvogel, waarvan Nozeman en Houttuyn in de Nederlandsche Vogelen vermeldden dat het vlees ongenietbaar is. De bonte kleuren van de ijsvogel zouden rovers waarschuwen voor de walgelijke smaak van deze prooi. Een opmerkelijk idee als je bedenkt dat Darwin nog niet had gepubliceerd toen hun boek verscheen. Opgezette vogels zou je eerder in een museum voor natuurlijke historie verwachten dan in het Rijksmuseum. Dat ze naast de afbeeldingen getoond worden, geeft al enigszins aan om wat voor tentoonstelling het gaat. Voornamelijk werk van tekenaars, onder wie enkele heel goede, die eropuit waren een vogelplaatwerk of -gids te illustreren.

Ooit stond ik voor de moeilijke keuze om in Afrika aan visjes te gaan werken of in Nederland aan de chimpanseekolonie in Burgers’ Dierenpark. Die kolonie stond indertijd onder leiding van Nikkie, een chimpansee met een bijzonder curriculum vitae: hij had een arbeidsverleden als medewerker van Holiday On Ice en maakte jaren nadien voor de show nog af en toe een extra koprol tijdens zijn imponeervertoningen. Bij het sollicitatiegesprek bij de chimpanseebiologen was een van de eerste vragen die me werd gesteld: ‘Kijk je naar vogels?’ Er werd niet gevraagd of ik weleens chimpansees in het wild had gevolgd en ook niet of ik mijn vrije tijd doorbracht met het kijken naar chimpansees in dierentuinen. Het scheen mijn ondervragers nauwelijks te interesseren dat ik de publicaties van Jane Goodall had gelezen en dat het ‘nature-nurture’-debat mijn belangstelling had. Ik kreeg sterk de indruk dat de chimpanseeonderzoekers niet zomaar een bioloog zochten, maar een vogelaar die bereid was om te schakelen naar chimpansees. Ze moeten zich ervan bewust zijn geweest dat het veel eenvoudiger is een vogelaar te leren lezen en debatteren, dan om een lezer of prater om te scholen tot een scherp waarnemer. Op de terugreis, na het sollicitatiegesprek, zag ik vanuit de trein tussen Utrecht en Leiden enkele kamelen in een groen weiland staan. Een droombeeld. Een hogere vingerwijzing die zelfs een godloochenaar als ik onmogelijk meende te kunnen negeren.

Zo belandde ik in Oost-Afrika en niet bij de Arnhemse chimpansees. Pas daar, in Oost-Afrika waar 1300 van de 8600 vogelsoorten op aarde voorkomen, begon ik intensief naar vogels te kijken. Veel te laat om nog een goede vogelaar te worden. Want die zijn altijd in hun kindertijd begonnen. Dat geldt vast ook voor een illustrator als Jan Christiaan Sepp (1739-1811), die een zeldzame kleurvariant van de bontgekleurde ijsvogel afbeeldde, een heuse albino met witte veren en rode ogen. Het geldt ook voor John James Audubon (1785-1851), die slecht sliep als hij op een dag minder dan honderd vogels had geschoten, en zeker voor de schilder Melchior d’Hondecoeter (1636-1695), die zijn vogels uit verliefdheid schilderde. Ik ben ervan overtuigd dat de chimpanseeonderzoekers in een vogelaar met een geduldig maar snel oog zoals Melchior d’Hondecoeter de ideale kandidaat voor hun vacature zouden hebben gezien.

Voor geïnteresseerden in vogelgedrag en de omgang van mensen met vogels is er veel te zien. Een prent van Johannes Collaert (1523-1605) toont de manier waarop in de zestiende eeuw vogels werden gevangen: vastgebonden uilen worden gejend door opgewonden zangvogels. Jagers die zich als struiken hebben vermomd, maken van de mobbing-reactie van deze vogels gebruik door ze met lange pincetvormige tangen te vangen. De zangvogels hebben uitsluitend aandacht voor hun aartsvijanden en zitten argeloos op de takachtige tangen. Ook laat een man enkele snippen in een mand glijden, maar het is enigszins raadselachtig hoe die zijn gevangen, want snippen jennen geen uilen. Misschien werden ze door jagers die met stokken zwaaien in de staande netten gedreven die achter in het beeld te zien zijn. Op de prent ‘Moren belagen een struisvogel in Barbarije’ heeft de etser de struisvogel drie in plaats van twee tenen gegeven. Hij kon kennelijk niet geloven dat ze maar één teen verwijderd waren van het eentenig stadium waarin paarden verkeren. De extra teen van deze struisvogels is te vergelijken met het lullige staartje waarvan sommige Chinese schilders uit onzekerheid staartloze gibbons voorzagen.

Nu volgt het sprookje van de verzamelaar en de zeventien kleurvlakjes: een kunstverzamelaar droomde ervan werk in huis te hebben van een van de schilders van De Stijl. Een Mondriaan was onbereikbaar, een mooie Huszar moeilijk te vinden, maar op een dag zag de verzamelaar een prachtige gouache van Van der Leck: de kleur was perfect, net als de verhoudingen van vierkanten, rechthoeken en driehoekjes waaruit het voorstellingsloze beeld was opgebouwd. De verzamelaar kon zich de aanschaf niet veroorloven, maar sloot een lening af en kocht de gouache. Enkele dagen later gebeurde er iets afschuwelijks. Hij kwam thuis, nam bijna devoot plaats tegenover de gouache en keek. Nog nauwelijks op adem gekomen, zag hij in de elementen waaruit de gouache was opgebouwd plotseling een geitenkop. Hij schrok, wilde dat het niet waar was, maar de geitenkop wist van geen wijken. De verzamelaar was zijn voorstellingsloze gouache kwijt. ‘Had dan een geit geschilderd als u zo nodig een geit moest schilderen,’ mompelde hij nurks, terwijl hij opstond, zijn blik afwendde van de gouache en stampvoetend door de kamer beende.

Wat deze verzamelaar doormaakte, zal de bezoeker van de tentoonstelling niet snel overkomen. Er is geen enkel modernistisch werk dat bij eerste beschouwing voorstellingsloos is en waaruit bij een tweede bezichtiging plotseling een havikskop of een uilengezicht opdoemt. Moderne en hedendaagse kunstenaars van formaat illustreren geen vogelplaatwerken en -gidsen meer. Iemand als Barnett Newman was een fervent vogelaar, maar een vogelafbeelding van zijn hand heb ik nergens kunnen vinden. Als hij ze al heeft gemaakt, dan beschouwde hij ze kennelijk niet als werk dat hij wilde laten zien. Anderen nemen misschien wel een vogel als uitgangspunt, maar niet met het doel een bepaalde soort te typeren.

Een wat afwezige bezoeker loopt de tentoonstelling in. Doorziet vrijwel onmiddellijk dat de helmkasuaris in de schemerige ruimte is opgezet en krabt kort met zijn rechterhand aan zijn slaap. Krabben dat werd ingeleid door die andere opwaartse beweging, het grijpen naar zijn afwezige verrekijker. Voelde hij zich enigszins belachelijk door zijn desoriëntatie? Zag hij dat ik het gebaar herkende? Dit was misplaatst grijpen dat vloeiend overging in misplaatst krabben. Dat krabben leek verdacht veel op een oversprongbeweging: niet wezenlijk verschillend van de haan die tijdens het vechten naar graantjes pikt, of de kluut die halverwege de strijd met een rivaal een slaaphouding aanneemt. Bij mensen zie je deze bewegingen vaak in restaurants, wanneer iemand tevergeefs de aandacht van een ober probeert te trekken. Spanning afreageren zou je dat krabgedrag in het dagelijks spraakgebruik noemen.

‘Bewegingen die tot een ander instinct behoren dan de op dat ogenblik geactiveerde instincten,’ werden door Adriaan Kortlandt en Niko Tinbergen in 1940 in een eigen categorie ondergebracht: de oversprongbewegingen. Ze komen zo algemeen voor bij allerlei vogels, vissen en zoogdieren dat het de moeite waard leek een aantal voorbeelden diepgaander te onderzoeken. Territoriale stekelbaarsmannetjes stellen zich op voor de ingang van hun nest en ‘stuwen met ritmische bewegingen van de borstvinnen, een stroom vers, zuurstofrijk water door het nest, wat voor de ontwikkeling van de eieren onontbeerlijk is’, schreef de gedragsbioloog Piet Sevenster. Het merkwaardige is dat precies dezelfde waaierbeweging ook optreedt tijdens de balts van het mannetje, zelfs wanneer er nog geen eieren in het nest liggen.

Agressieve en seksuele drijfveren hebben een wederzijds remmende invloed. Wanneer een stekelbaarsmannetje een even sterke neiging heeft om een vrouwtje te bebaltsen als om haar aan te vallen (vreemde dringt territorium binnen), vertoont hij het oversprongwaaieren. Door de mannetjes tijdens uitgekiende experimenten een innerlijk conflict te bezorgen tussen seksuele en agressieve drijfveren, kon Sevenster op den duur, op elk gewenst moment, oversprongwaaieren tevoorschijn toveren.

Op de tentoonstelling hangt een magistrale tekening van twee pauwen van Melchior d’Hondecoeter. Al deed D’Hondecoeter geen experimenten, hij had, al drie eeuwen eerder dan de gedragsbiologen, overspronggedrag bij pauwen gezien. Dat is bijzonder, omdat hij het moest stellen zonder fotografie of film, zodat hij geen gelegenheid had dat vluchtige moment in alle rust te bekijken. Het kan haast niet anders of hij heeft eindeloos pauwen getekend, elke dag weer, bijna als een dagelijkse routine. Totdat hij op een dag niet vastlegde wat hij al wist, maar iets dat ongezien was. Hij maakte het zichtbaar in deze tekening: twee pauwen die zijn verwikkeld in een agressieve confrontatie. Aan de linkerkant de triomfator met geheven nek, snavel agressief opengesperd in de richting van zijn rivaal. Rechts een tweede pauw met afgewende kop, die zijn staartveren poetst. Verzorging van het verenkleed is niet direct het gedrag dat je verwacht tijdens een gevecht, net zomin als broedgedrag van een visje voordat er iets te broeden valt. Dat de pauw die aan de verliezende hand is desondanks zijn veren poetst, komt vermoedelijk doordat de neiging om zijn rivaal aan te vallen precies even sterk is geweest als de aandrang om hem te ontvluchten. Dat D’Hondecoeter twee pauwen afbeeldde en niet alleen de triomfator of de verliezer, suggereert dat hij de context waarin oversprongpoetsen optreedt, heeft doorzien. Had hij alleen de poetsende verliezer afgebeeld, dan zou niemand het verschil hebben kunnen zien met een pauw die op zijn gemak zijn veren schoonmaakt.

Als een kunstenaar iemand is die zichtbaar maakt wat ongezien was, dan heeft D’Hondecoeter dat in deze tekening gedaan. Misschien is de tekening van het overspronggedrag van de pauwen zelfs wel het resultaat van iets dat je ‘overspronggedrag’ in het hoofd van de tekenaar zou kunnen noemen. Ik weet niet precies hoe ik het moet formuleren, maar zou er een analogie kunnen bestaan tussen slapen tijdens een gevecht en een creatief proces? Vaak, als ik beeldend kunstenaars hoorde spreken over het doen van een ontdekking, moest ik aan overspronggedrag denken. Een kunstenaar, zeker een moderne of hedendaagse, heeft fixaties die constant door zijn hoofd spoken. Die kunnen met elkaar in strijd zijn en wanneer dat het geval is, dan zou het erom kunnen gaan ze zo te regisseren dat er zoiets als ‘vrije ruimte’ ontstaat. De ruimte die nodig is om iets te kunnen wagen. Waar de een het heeft over fixaties die met elkaar overhoop liggen, noemt een ander het Goed en Kwaad die elkaar moeten opheffen voordat het mogelijk wordt een werk te maken dat niet door morele overwegingen is belast. Een derde stuurt zijn hoofd naar een toestand die wordt benoemd als windstilte of blak water.

Alleen dan kan er iets nieuws ontstaan. Juist niet stereotiep en in dat opzicht verschillend van een oversprongbeweging. Wie zich op onbegaan terrein heeft gewaagd en iets te pakken heeft, zal dat zelden direct beseffen. Want niet alleen het nieuwe is nieuw, ook het beet hebben voelt soms anders dan bij eerdere gelegenheden. Zou je het geraffineerd bespelen van fixaties, het onschadelijk maken van moraal, of het omzetten van chaos in ‘windstilte’ of ‘blakke zee’, niet het streven kunnen noemen naar ‘een slaaphouding tijdens het gevecht’ in eigen hoofd?

Af en toe loopt een toerist de tentoonstellingsruimte in en uit. De laatste vogelaars aarzelen, overspronggapend, tussen weggaan of blijven. Was de neiging van Van der Leck om af te beelden even sterk als zijn neiging om een voorstellingsloos beeld te maken? Als dat waar is, ontbrak het hem niet zozeer aan een innerlijk conflict, maar had hij er mogelijk moeite mee een geschikte slaaphouding te vinden tijdens het gevecht in eigen hoofd.

Op een Friese veenweide staat een kluwen vogelaars met de kijkers omhooggericht. Daar, hoog in de lucht buitelt luid mekkerend een hemelgeit. Zou de verzamelaar zijn gouache al terug hebben? Wie weet heeft Van der Leck zijn aanhoudende smeekbedes eindelijk verhoord.

==

Brief aan Matthijs van Boxsel
23 juni 2005

Waarde Matthijs,

==

Gefeliciteerd met je officiële benoeming!7 Beter laat dan nooit, zou ik denken. Verrassend dat ze in Parijs wel eens van mijn werk hadden gehoord.

Met betrekking tot mijn bijdrage: ik wist inderdaad niet dat ik het zo luchtig mocht opvatten. In mijn aard ligt dat zeker niet, maar ik zal er rekening mee houden. Er stond enige tijd geleden een voor de oversprongbeweging bijna exemplarische foto in de krant waarop prins Charles en Camilla Parker-Bowles te zien waren. Ze keken, als ik het me goed herinner beiden weg, en maakten tegelijkertijd een identieke oversprongbeweging (oversprongsymmetrie). Ik zal in elk geval moeite doen om die foto te vinden. Al weet ik niet zeker of hij voor jullie blad bâtafysisch8 genoeg is. Natuurlijk zou ik ook kunnen zoeken naar een foto van iemand die op het punt staat een drukke weg over te steken, een klassieke oversprongsituatie. De oversprongspotter loopt graag over stoepranden loerend naar aarzelende voetgangers die aan hun slapen krabben. Gedrag uit het register van de vachtverzorging dat opborrelt wanneer de neiging om over te steken en toch nog even te wachten (die auto komt wel erg hard op me af) precies in evenwicht zijn en elkaar daardoor opheffen. Dat is althans de hypothese van Piet Sevenster, eind jaren veertig assistent van Niko Tinbergen in Oxford en hoogleraar diergedrag in Leiden. Al heb je geen jeuk, je krabt in die situatie toch. Ook zou ik kunnen zoeken naar een foto van iemand die in een café iets probeert te bestellen en aan zijn slaap krabt nadat een poging om de aandacht van de ober te trekken mislukt. Typisch overspronggedrag dat je vooral ziet bij mensen die het vervelend vinden op te vallen in gezelschap (hand omhoog steken), maar dat toch doen omdat ze iets willen bestellen. Zat de Fransman met wie je over mijn werk sprak soms in de horeca? Een goede ober herkent de oversprongbewegingen van zijn klanten als een signaal en reageert daarop adequaat. Daarvoor hoeft hij natuurlijk niets af te weten van de evolutie van oversprongbeweging tot signaal die bij allerlei dieren vaak heeft plaats gehad.

Je kent de foto van de schaker die in Oversprongen staat. Die is, denk ik, goed bruikbaar. Het onderdrukken van oversprongbewegingen door schakers (bij twijfel over de volgende zet frequent te zien), kan zelfs strategisch worden ingezet: kijk tegenstander, ik twijfel niet. Verder zou ik kunnen proberen foto’s te vinden van oversprongdrinkende mensen, al weet je dat op grond van een foto, anders dan bij film, nooit zeker. De inname van de slok is in dat geval niet gemotiveerd door dorst of behoefte aan alcohol, maar komt voort uit het innerlijk conflict dat de conditio sine qua non voor elke oversprongbeweging is. In het café: zal ik haar/hem wel of niet aanspreken? Wanneer de neiging iets of toch maar niets te zeggen precies in balans zijn, komt er, net als in al die eerder genoemde gevallen, ruimte vrij voor de oversprongslok. Dat is gedrag uit een ander register dan de hofmakerij zou je denken, namelijk inname van eten en drinken, al moet je daar voorzichtig mee zijn. Adriaan Kortlandt, de ontdekker van de oversprongbeweging (bij aalscholvers), wees al ruim zestig jaar geleden op elementen uit het voedselzoek- en eetgedrag die worden opgenomen in de balts. Denk aan de baltsende futenman die een vis aan het wijfje geeft of aan verliefde mensen die elkaar hapjes toestoppen. Mogelijk is de vraag of dronkenschap, door oversprongslokken teweeggebracht, anders voelt dan de roes van de solitaire drinker, een bâtafysische? Dat weet jij vast beter dan ik. En hoe zit het met roken? Smaakt de in eenzaamheid gesavoureerde sigaret anders dan een exemplaar dat onder sociale stress genuttigd wordt? Want net als drinken is ook roken een geschikte bezigheid om ‘natuurlijke’ oversprongbewegingen te vervangen. Het nemen van een trekje vindt bij veel sociale rokers plaats zodra zich het bekende innerlijke conflict voordoet (de zenuwpees heeft dat conflict heel vaak). Met de ‘natuurlijke’ oversprongbeweging bedoel ik dan bijvoorbeeld dat krabben (gedrag dat vermoedelijk nog stamt uit de tijd dat wij onze vacht verzorgden en krabden als reactie op jeuk, terwijl oversprongkrabben expliciet niet door jeuk is gemotiveerd), of het met de vinger langs je neusvleugel vegen, waarvan het met de vinger omhoog duwen van de bril een relatief recente variant is. Wordt de brildrager zo vaak gezien als een nerd door de bril, of door de in het oog lopende en onzekerheid verradende oversprongbewegingen die hij/zij maakt? Wie weet beide. Mogelijk is roken ook als een natuurlijke oversprongbeweging te duiden. Het vaak geopperde idee dat het zuigen aan verslavende sigaretten surrogaat is voor de moederborst, lijkt me niet te ver gezocht. ‘Mau hisap?’ vraagt een Asmatter (Papoea), als hij je een sigaret aanbiedt. Wat in het Bahasa Indonesisch betekent: wil je zuigen?

Kennis van oversprongbewegingen is weinig bâtafysisch ook toepasbaar. Wanneer iemand liegt, of tenminste halve waarheden verkondigt, stijgt het aantal oversprongbewegingen per tijdseenheid. Tijdens interviews, bijvoorbeeld met politici op de televisie, is het vaak wel aardig om daarop te letten. Vertrouw je bepaalde antwoorden van een politicus niet dan kun je de frequentie van oversprongbewegingen tijdens het gesprek in kaart brengen (gesprek opnemen en weer afspelen). Het verloop van de aantallen oversprongbewegingen per tijdseenheid kan vermoedens over de onbetrouwbaarheid van bepaalde antwoorden versterken of verzwakken. Ook wie geen reden heeft om te veronderstellen dat een ondervraagde politicus liegt, maar dat toch even wil controleren, kan zijn voordeel doen met deze kennis. Door nogmaals goed te luisteren naar antwoorden tijdens perioden dat de ondervraagde onverwacht verdacht veel oversprongbewegingen vertoont, is het mogelijk onwaarheden op het spoor te komen. Oversprongbewegingen in deze context zou je kunnen vergelijken met het cursiveren van de geschreven leugen. Ik weet niet of er pathologische leugenaars zijn die de bijbehorende oversprongbewegingen niet meer maken (murw geworden oversprongmotoriek, oversprong-RSI). Ik vermoed dat het maken van oversprongbewegingen zo onbewust gebeurt dat je het, net als het knipperen met je ogen, maar alleen met moeite (de strategische schaker) kunt onderdrukken. Je kunt omgekeerd oversprongbewegingen natuurlijk ook bewust maken om een onzeker personage neer te zetten. Dat weet elke acteur.

Hartelijke groet,

==

7. je officiële benoeming – benoeming tot Régent du Collège de ‘Pataphysique’ (chaire de morosophie).

8. bâtafysisch – bâtafysica, de Nederlandse Academie voor Patafysica, afdeling van het Collège de Pataphysique, opgericht door Alfred Jarry aan het einde van de negentiende eeuw.

Gentlemen in het regenwoud

Eenmaal zag Willem van Gulik zijn vader in tranen en dat was bij de dood van zijn nog jonge gibbon Boeboe. Robert van Gulik, diplomaat, oriëntalist en schrijver, voelde zich alsof hij een kind had verloren toen zijn geliefde aap aan longontsteking was gestorven.

Om vorm te geven aan zijn verdriet schreef hij het Rechter Tieverhaal Vier vingers, dat in 1964 verscheen als Boekenweekgeschenk. De opdracht luidde: ‘Ter nagedachtenis aan mijn trouwe vriend, de gibbon Boeboe, overleden en begraven te Port Dickson, Malaya, op de 12de juli 1962.’

Het verhaal Vier vingers komt op gang door het plotseling verstommen van de vogels in de tuin van rechter Tie, vrijwel direct gevolgd door de verschijning van twee zwarte gibbons: ‘Ze slingerden zich met een verrassende snelheid voort van tak tot tak aan hun lange dunne armen en lieten een regen van losgerukte bladeren achter zich.’ Even later ontdekt de rechter nog een derde gibbon, die in zijn bewegingen wordt belemmerd doordat hij een gouden ring met een grote groene smaragd vasthoudt. De rechter krijgt de ring te pakken nadat de gibbon hem in een beek heeft laten vallen en stelt vast dat er geronnen bloed aan kleeft. Hij kent het gedrag van gibbons zo goed dat hij zeker weet dat de aap de ring dicht in de buurt gevonden moet hebben. Al fonkelt de ring nog zo mooi, een gibbon zeult niet lang rond met iets oneetbaars. Rechter Tie is een moord op het spoor.

Van Gulik werd een internationaal bekend detectiveschrijver, maar publiceerde daarnaast essays over uiteenlopende onderwerpen als de luit in de Chinese cultuur, connaisseurs en Chinese schilderkunst, en zelfs een overzicht van de verschijningsvormen van seks in de Chinese samenleving, dat hij geruststellend ‘voorlopig’ noemde.

Ik heb een detective nog nooit uitgelezen, voel me ongemakkelijk zodra deftige vingers en hoofse duimen de luit beroeren, begrijp heel goed dat de Chinezen prachtig hebben geschilderd, maar voel er weinig bij en heb tot dusver nooit de aandrang gevoeld om me te verdiepen in duizend jaar fijnbesnaard geslachtsleven. Dat ik toch terechtkwam bij de erudiete Van Gulik was te danken aan de Amerikaanse bioloog Steve Stearns. Hij wees op het bestaan van een bijzonder document dat Van Gulik in 1967 publiceerde: The Gibbon in China. An Essay in Chinese Animal Lore. Het is misschien zijn minst bekende essay, maar daarom niet minder opwindend. Het werd uitgegeven door uitgeverij Brill, die de door Van Gulik getypte versie in kleine oplage drukte. Achter in het boek zit een prachtig blauw grammofoonplaatje met de ochtendroep van Van Guliks drieënhalf jaar oude Thaise gibbonwijfje Jinja.

Wie een kaart wil samenstellen van de verspreiding van een diersoort zal daarvoor alle betrouwbare meldingen gebruiken die er te vinden zijn. Zo’n melding moet ten minste tijdstip en plaats geven waar het dier is gezien. Als het meezit, worden er nog allerlei andere details genoemd: was het in zijn leefgebied, of op vreemd terrein, verscheen het dier vet of graatmager, belaagd of belagend, zwijgend solitair, of kwekkend tegen kompanen...

Wanneer een diersoort langere tijd in zijn gehele verspreidingsgebied is gevolgd, kun je kaarten uit verschillende perioden met elkaar vergelijken, zodat zichtbaar wordt of het verspreidingsgebied groter is geworden, stabiel blijft of slinkt. Van Gulik deed op een originele manier iets dergelijks voor de gibbonsoorten in China. Behalve gegevens die in deze eeuw door veldbiologen werden verzameld, gebruikte hij vermeldingen van de gibbon in de Chinese poëzie van de afgelopen 2500 jaar. Poëzie was belangrijk in China, had een hoge maatschappelijke status en werd dus gekoesterd. Het aantal bewaard gebleven gedichten waarin de aanwezigheid van gibbons wordt vermeld, is reusachtig.

==

Er zijn ruim voldoende poëtische gibbonmeldingen om verspreidingskaarten samen te stellen. De vraag is alleen hoe betrouwbaar een punt op zo’n kaart is. Zou een referent van een wetenschappelijk biologisch tijdschrift het document van Van Gulik ter beoordeling aangeboden krijgen, dan zou hij antwoord willen hebben op vele vragen voordat hij tot publicatie zou besluiten: bereikten de dichters wel alle plaatsen waar in China gibbons voorkwamen? Noteerden ze op welke plaats en tijd ze de aanwezigheid van gibbons hadden vastgesteld? Zijn de verschillende kaarten wel gebaseerd op voldoende poëtische meldingen? Kopieerden dichters nooit gibbons uit elkaars gedichten zonder ze zelf gezien of gehoord te hebben? Bleven de gibbons uit de gedichten in de loop van millennia wel echte apen, of veranderden ze in de loop van de tijd in symbolen?

Van Gulik heeft met zijn essay nooit de pretentie gehad een bijdrage aan de biologie te leveren. Toch verwacht ik dat zijn belangrijkste conclusies overeind zouden blijven, al namen dichters vast weleens passages van elkaar over. Volgens mij heeft Van Gulik niet alleen een unieke bijdrage aan de sinologie geleverd, maar ook aan de biologie.

Wanneer Lucebert in een gedicht negenduizend jakhalzen naar Boston laat zwemmen, zal niemand het in zijn hoofd halen in Boston die jakhalzen te gaan zoeken. Ze zwommen ooit in het hoofd van de dichter en we zullen nooit weten of het goudjakhalzen waren of zadelruggen, of niet nader te specificeren jakhalzen die alleen om hun klank in die regel zijn beland. Uitverkoren door de dichter om voorgoed onderweg te zijn naar ‘de boeroeboedoer der bourgeoisie’, zoals hij Boston noemde. Ook kunnen de jakhalzen van Lucebert metaforisch bedoeld zijn, wat de bedevaartstocht van een jakhalsliefhebber naar Boston al helemaal overbodig zou maken. Hoe anders is dat in de klassieke Chinese poëzie. Dat heeft Lucebert misschien ook aangevoeld toen hij schreef:

==

waren wij van europa de chinezen,

was holland een roze perzikentuin,

onze poëzie zou dan eenvoudig zijn,

zou zijn een kopje thee met rozenbladen.

==

Ik weet niet of Chinese poëzie eenvoudiger is dan Nederlandse – vergeleken bij de gedichten van Lucebert waarschijnlijk wel – maar dat er uitgesproken verschillen zijn, staat wel vast. De kans is groot dat een klassiek Chinees dichter die negenduizend jakhalzen over de Gele Rivier laat zwemmen, deze dieren met eigen ogen heeft gezien. Uitgangspunt voor een gedicht zal in de regel zijn geweest dat hij in de natuur de aanwezigheid van jakhalzen heeft beleefd. En al waren het er niet precies negenduizend, van een goede Chinese dichter verwacht je toch dat daar binnen zijn gezichtsveld niet weinig jakhalzen de rivier overstaken. Vaak maakte een dichter een notitie waarin wordt vermeld in welke maand van welk jaar en op welke hoogte van de rivier hij de inspiratie voor het gedicht opdeed. Het gedicht van de Chinees zou van die ontmoeting de directe weerslag zijn, hoe abstract verwoord soms ook: verwerkt jakhalsgevoel. Een reactie op hun bewegingen en gedragingen, op hun eventuele gejank in het klankschap, op de stemming van het landschap waarin zij en de dichter op dat emotionele moment waren opgenomen. In de klassieke Chinese poëzie wemelt het van de dieren: zwaan, fazant, kraanvogel, spreeuw, gierzwaluw, cicade, wolf, vos, tijger, mug, pad, neushoorn, rat, adelaar, makaak en gibbon, maar in Idema’s Spiegel van de klassieke Chinese poëzie ben ik nog geen jakhalzen tegengekomen. Wanneer drieduizend jaar collectief doordichten geen jakhals heeft opgeleverd, kan dat betekenen dat Chinese dichters selectief hun ogen en oren sluiten voor de jakhals, maar veel waarschijnlijker is het dat hij in China niet voorkwam. Het verspreidingsgebied van wilde jakhalzen lag buiten de actieradius van de Chinese dichter.

In elk geval kwamen gibbons in Indo-China, Thailand, Maleisië en Indonesië ten westen van de lijn van Wallace veel voor. Aan de classificatie van gibbonsoorten is nogal eens gesleuteld door taxonomen sinds Van Gulik zijn essay schreef. In 1987 onderscheidde Fooden in China de drie biologische soorten: Hylobates hoolock, H. lar en H. concolor, die op grond van poëtische fragmenten lang niet altijd uit elkaar te houden zijn. Fooden maakte in zijn artikel een grappige vergissing door Hylobates te schrijven als Holybates en dat is precies de indruk die Van Gulik van de gibbon geeft in de oudste Chinese literatuur: een mysterieus, mythologisch wezen met heilige trekken dat zich zelden laat zien, maar des te indringender van zich laat horen.

In teksten uit ongeveer 200 v.Chr. wordt de hsing-hsing genoemd, een dier met een mensengezicht en het lichaam van een varken. Het kan spreken en huilt als een klein kind. Het leeft ver van menselijke nederzettingen in de bergen, hoog verheven boven alles en iedereen. Dit wezen is vermoedelijk rijkelijk begiftigd met ch’i, of adem, een mystiek fluïdum dat door de taoïsten onontbeerlijk voor het leven werd geacht. Voor de hsing-hsing moet de gibbon wel model hebben gestaan.

In latere gedichten verliest de gibbon zijn mythologische karakter en krijgt steeds scherpere biologische contouren: in de bovenste lagen van het bos (vijfendertig meter in de lucht) acrobatisch zwaaiend en slingerend aan extreem lange armen. Moeilijk te vangen, want zelden afdalend naar de grond, maar dan lopend op twee benen. In hun streven op te gaan in de natuur bleven dichters de apen opzoeken. En naarmate de gibbons treuriger riepen en zich minder lieten zien, werden er meer en meer nobele eigenschappen op deze slimme primaten geprojecteerd totdat ze uiteindelijk waren veranderd in gentlemen. Er zit nog iets in ook, want een gibbon krijgt geen spijker in de muur met die extreem op hangen en zwaaien ingestelde handen en vingers.

Wat gibbons ook deftig maakte, was hun nutteloosheid. Een muskushert levert parfum op. De eindbestemming van kleurige ijsvogelveren was het kamerscherm. Een olifantstand was te gebruiken om ivoren voorwerpen uit te snijden. Neushoornpoeder zou een verlossing kunnen betekenen voor oude heren, maar wat is voor de Chinees het praktisch nut van een gibbon? Over een gibbon maak je poëzie of een schildering, tenzij je die ene dwarsfluitbouwer bent die aast op zijn opperarmbenen.

De dichters waren er bovendien van overtuigd dat de staartloze gibbon van onbesproken gedrag was, monogaam levend in een harmonieus gezin, waar nooit een onvertogen woord viel. De familie Vroman zwevend in het regenwoud. Waren schermutselingen met andere groepen gibbons niet uiterst zeldzaam? Welke andere aap had zulke voortreffelijke tafelmanieren? Wachtten ze niet geduldig met het plukken van vruchten totdat die rijp waren, zodat ze ook werkelijk gesavoureerd konden worden? Er waren zelfs dichters die beweerden gezien te hebben dat gibbons gulziger schepselen beleefd voor lieten gaan.

Sinds kort is bekend dat ook gibbons overspelig zijn, maar de dichters hebben gelijk: ten opzichte van andere primaten zijn ze relatief monogaam. Mannetjes slagen er niet in meerdere vrouwtjes te monopoliseren en omgekeerd lukt het vrouwtjes niet om meer dan één mannetje voor zich te laten werken. De mannetjes en vrouwtjes zijn ongeveer even groot, de vrouwtjes vaak even bazig, wat weinig uitzicht biedt op veelmannerij of een harempje. Hoe het komt dat gibbons overwegend monogaam zijn, is niet duidelijk. Misschien is er in een voedselterritorium niet genoeg voedsel voor meer dan twee volwassen gibbons, maar het kan evengoed een neveneffect zijn van selectie ten gunste van het leven in kleine groepen. Het idee is dat pythons of grote roofvogels een kleine groep gibbons minder gemakkelijk zouden kunnen opsporen dan een grote, maar aangetoond is dat niet.

Ook is inmiddels bekend dat bij sommige soorten gevechten op de grenzen van voedselterritoria vaker voorkomen dan vroeger werd gedacht, maar de meeste conflicten worden uitgevochten door te duetteren met individuen uit een naburig gebied. Intussen laten de gibbons zelf zich niet deprimeren door hun ver klinkende roep, die de dichters zo weemoedig stemt. Integendeel, ze hebben er plezier in en Van Gulik merkte dat zijn huisgibbons er niet van hielden tijdens dit ritueel te worden gestoord; dan werden ze boos. Dat gibbons in gezinsverband leven en niet in grote groepen, maakt ze, althans totdat ze volwassen zijn, geschikt als huisdier. Ze voelen zich snel thuis en herkennen net als diplomaten feilloos hiërarchische verhoudingen. Ze bewegen gracieus en voorzichtig, gooien geen dingen om, spelen niet met hun uitwerpselen en kunnen leren naar de wc te gaan en door te trekken.

Terwijl de gibbon door bijvoorbeeld de dichters uit de Chouperiode tot gentleman werd gebombardeerd, werd het contrast met de makaak scherp aangezet. In dichtersogen was de alledaagse makaak vulgair: een herrieschopper, irritant masturbant, voedselsnaaier, incestueuze kindermoordenaar. Een geseculariseerder aap dan de makaak is moeilijk voorstelbaar. In het huis van een diplomaat passen gibbons beter dan makaken.

Voor de samenstelling van verspreidingskaarten gebruikte Van Gulik niet alle in poëzie vermelde gibbons. Tot ongeveer de veertiende eeuw, meende hij, kun je ervan uitgaan dat een dichter een gibbon bedoelt wanneer hij het woord yüan gebruikt. Daarna worden vermeldingen minder betrouwbaar. De vernietiging van het leefgebied van de gibbon door houtkap en ontginning ten behoeve van landbouwgrond is dan al zo ver voortgeschreden dat veel dichters nooit meer een gibbon tegenkomen. Daarom beperkte Van Gulik zich voor het tekenen van de oudste verspreidingskaart tot gibbonvermeldingen in de poëzie van het eerste millennium na Christus. In die periode is de gibbon onmiskenbaar gibbon en niet een mythologische uilgeit of een aap van horen zeggen. Gibbons kwamen in heel China voor, al gold dat vermoedelijk maar voor een van de drie soorten. Ze waren algemeen in Honan, Szechuan, Chekiang, Hupeh, met beroemde gibbongebieden langs de rivier de Yangtse, en veel andere provincies.

De tweede kaart, die is gebaseerd op zeventiende- en achttiende-eeuwse bronnen (voornamelijk documenten van schrijvers in dienst van de overheid), wekt de indruk dat het verspreidingsgebied schrikbarend is geslonken. Van Guliks derde en laatste kaart bevestigt dat beeld. In de jaren zestig van de twintigste eeuw komen gibbons alleen nog voor op enkele plaatsen in Zuid-China. Sindsdien is hun gebied nog verder gekrompen. In 1987 werden ze nog uitsluitend gevonden in Yunnan en Hainan Dao. Drie soorten leven daar vrijwel geheel geografisch gescheiden van elkaar: H. hoolock ten westen van de rivier Nu Jiang, H. lar tussen de Nu Jiang en de Lancang Jiang en H. concolor ten oosten van Lancang Jiang.

Ze dreigen alle drie uit te sterven in het wild door jacht en vernietiging van hun leefgebied, maar er worden wel serieuze pogingen gedaan dat te voorkomen. En zelfs wanneer er in een bos lange tijd geen gibbons zijn gezien, mag nooit te snel worden geconcludeerd dat ze er niet zijn. Zelf vond ik op de valreep toch jakhalzen in de bloemlezing van Idema.

Cao Zhi (192-232) schreef de regels:

==

Wij hoopten wel elkaar te vergezellen

Maar halverwege wordt ons dat verboden

Ach uil en oehoe roepen op het juk

Jakhalzen en wolf versperren ons de weg.

==

Leve de poëzie.

==

Brief aan Roy Villevoye
zomer eind jaren negentig

Ha Roy,

==

Nog veel dank dat je me hebt getipt dat P. naar de Pyreneeën ging en iemand zocht voor zijn huisje. Had me erop verheugd om daar enkele maanden te gaan schrijven en misschien eindelijk wat op te schieten met het boek. Ik ben tenslotte al jaren niet meer met vakantie geweest door de malaria en Pfeiffer-ellende. Je waant je in B. in een stillere, minder jachtige tijd. P. leeft geconcentreerd, bijna als een monnik. Hij had me gevraagd voor zijn vertrek nog een keer langs te komen om me te laten instrueren. Ik had eigenlijk toen al kunnen zien aankomen dat het mis zou gaan. Ik was na binnenkomst nietsvermoedend gaan zitten in een bijzondere stoel, maar kennelijk net iets te onvoorzichtig zodat hij over het pas geboende parket naar achteren schoof. P. keek wat verstoord in mijn richting en maakte me op de hem eigen beschaafde manier duidelijk dat hij vurig hoopte na terugkomst de stoelen in de kleine huiskamer op dezelfde plek te zullen aantreffen. ‘Of ben je van plan wilde feesten te gaan geven?’ Hij toonde me de cd-speler die met tape afgeplakt zou worden zodat ik helaas geen muziek zou kunnen beluisteren. P. is zuinig op zijn bijzondere cd-collectie met veel Indiase muziek, gorgelende keelzangers, jazz etc. Terwijl hij dit vertelde schoten me de witte handschoenen te binnen die ik indertijd, tijdens een atelierbezoek, had moeten aantrekken toen ik aanstalten maakte met mijn vette vingers een van zijn precieuze tekeningen aan te raken. Het atelier, zei hij, alsof hij gedachten kon lezen, gaat op slot. Dit kon ik me voorstellen. Er ligt een schat aan bijzondere tekeningen, zijn hele archief. We liepen naar de keuken die zo schoon was dat het leek of hij enkele dagen ervoor was afgeleverd. Aanrecht, fornuis, spic en span, brandschoon. Daarna bezichtigden we de badkamer. P. wees naar wastafel en douche en drong erop aan dat ik, na het douchen, met een speciaal daarvoor gereserveerd doekje de kranen zou af drogen om kalkaanslag te voorkomen. Geen punt natuurlijk. Op kalkaanslag zit niemand te wachten. We dronken koffie en hadden nog een aangenaam gesprek. Ik stelde vast dat werkelijk alles in dit huisje met smaak was uitgekozen en met zorg en aandacht zijn plek had gekregen. Pas nu zag ik dat het zitvlak van een kleine stoel met gespannen visdraad was afgeschermd om te voorkomen dat iemand erop zou gaan zitten. Na nog even de tuin te hebben bewonderd vertrok ik weer naar Amsterdam.

Ruim een week later nam ik mijn intrek in het huis. Ik voelde me opgetogen. Wat een schitterende omgeving, naar zee was het maar een half uur fietsen. En niet onbelangrijk, hier waarde de geest van Lucebert rond. Ik installeerde me, las wat, moest wel wennen aan de stilte. Enkele uren vroeger dan normaal ging ik naar bed. Ik liep de wentelende smalle trap op naar de slaapkamer op de eerste en enige verdieping. Ik voelde me te groot voor dit huis, als een nijlbaars in een te klein aquarium. Toch lag ik even later best tevreden wakker in het eenpersoonsbed te luisteren of er uilen waren en viel al snel in slaap. Na enkele uren diep te hebben geslapen werd ik wakker en wilde naar de wc beneden. Ik tastte in het donker naar de leuning van de trap, gleed uit en greep me er in een reflex aan vast. De trapleuning kwam los van de muur, terwijl ik naar beneden roetsjte en er brokken stucwerk op de treden kletterden. Nee! Uitgerekend nu, hier. Papisj!

Het was nog een hoop geregel de volgende dagen om werklieden te vinden die de boel weer in orde zouden brengen. Gelukkig was daarvoor nog ruim tijd, want P. was net vertrokken. Het voorval had tot gevolg dat ik eigenlijk niet meer in het huis durfde te blijven uit angst nog meer schade aan te richten. Ik gaf het op en ging terug naar Amsterdam. Nog ongeveer eens in de week kwam ik langs om te kijken of alles in orde was en de planten in de tuin te sproeien. Ook Margreeth en haar vader hebben dat nog voor me gedaan, omdat het zo’n gedoe was met het openbaar vervoer naar B. te reizen. Toen P. na enkele maanden thuis kwam en me belde, vroeg hij hoe het was geweest. ‘Prima, prima, een heerlijk huisje en wat een prachtige omgeving.’ ‘Je bent niet veel geweest,’ constateerde hij nuchter: ‘ik vond in de vuilniszak, dezelfde die ik in de vuilnisbak had achtergelaten, maar een paar lucifers.’ Aaii. Zie ik je snel?

Papisjooow,

==

Brief aan Claire Weeda
25 januari 1998

Waarde Claire,

==

Ik zou je een lijst sturen van de dichters uit wiens werk ik de dieren voor mijn dierentuin9 hoop te betrekken. Voel me voorlopig ‘blinde zwemmer’, want ik ben nog maar enkele weken bezig. Waarschijnlijk heb jij al veel meer dieren en als je dichters op mijn lijst ziet waar je net mee bezig bent, zeg het me dan als je wilt. Ken je Nachoem Wijnberg? Er is een gedicht met twee mooie zinnen die ik helaas weer kwijt ben. Ze komen misschien in aanmerking. Het ging bij benadering zo: ‘jouw mannequins ... (vergeten)/ mijn mannequins lopen als buffels’, of iets dergelijks. Er zit een mooi ritme in en de mannequins worden even onverwacht met buffels in verband gebracht als de tijger en oceaan van Lucebert, de eerste dichter van mijn lijst. Verder las ik na ons gesprekje op jouw verjaardag Het boek ik en Een broek voor een octopus. Stuur jou hierbij De blinde zwemmers om wat chaos te scheppen. Als je het nog niet hebt, mag je het houden. Ik vond het in Postma’s onuitputtelijke voorraad boeken, nog enkele honderdduizenden in de kelders en kasten van dit huis. Van de Vijftigers wil ik verder lezen: Elburg. Hij schijnt ook zijn hele leven objecten te hebben gemaakt – er is op het ogenblik een tentoonstelling in Schiedam. Zijn er meer Vijftigers die iets zouden kunnen opleveren? Verder K. Schippers, Ter Balkt, Hanlo, Herzberg, Hillenius (daar wil ik naar kijken, ook al lees jij hem ook, want ik ben een fan en ik herinner me zo al een gedichtje over een gierenkooi en een gier – de kooi te klein, waar ik iets mee wil doen in het artikel). Eybers, Wieg. Fransen ken ik niet goed: Ponge, Artaud, ik zal kijken bij Baudelaire, Rimbaud. Wallace Stevens wil ik graag lezen, vooral ook omdat hij dichtte over het gebied in Florida waar ik pas was. Misschien kom ik voor het stukje over Archbold iets tegen. Jij kent Engels, misschien kun je zoeken naar dieren die zijn gezien, gehoord, geroken of geaaid in Engelse en Amerikaanse dierentuinen. Had Eliot niet dat gedicht over kerk en nijlpaarden? Claire, ik voel me enigszins barbaar op dit gebied, vermoedelijk ken jij de weg beter. Ik vergeet de Zuid-Amerikanen helemaal: Borges, Neruda. Waar ben ik aan begonnen? Ik ken iemand die zijn leven doorbrengt met Pessoa alleen.

Met hartelijke groet,

==

P.S. Declareer je wel voldoende? Stuur je mij ook jouw lijst? Het leukst zou ik het vinden ook dieren te vinden bij ten onrechte vergeten dichters – dieren bij bedreigde dichters verdienen het dubbel beschermd te worden.

==

9. de dieren voor mijn dierentuin – gedichten over dieren. Ik was aan het sprokkelen voor een essay over dieren in poëzie. Het leidde uiteindelijk tot On the Poetic Origin of Species, een essay over spreeuwen, opgenomen in de bundel Oversprongen.

Vis in bad

In de jaren tachtig woonde ik in Tanzania, in een afgelegen huis dat boven op een hoge heuvel stond, Luguru Hill, waar toen nog een enkele caracal, de Afrikaanse lynx, leefde. Iets lager gelegen bij dit huis stond een gebouw waar missionarissen en nonnen zich plachten te retireren, maar dat gebeurde nog hoogst zelden. Het grootste deel van het jaar stond het leeg. In de gangen en de vergaderzaal speelden regelmatig bavianen, die door enkele ruitloze ramen naar binnen wisten te komen. In de holle bakstenen waaruit de muren waren opgetrokken, huisden smaragdgroene slangen die maar af en toe tevoorschijn kwamen op weg naar gunstiger jachtterrein, en op het platte dak zaten in de volle zon altijd wel een paar hagedissen met rood aangelopen koppen. Ze hoopten op argeloos passerende vliegen, vlinders en kevers: zit, wacht, hap en leef verder. In de loop der jaren veroverden steeds meer dieren, planten en schimmels dit gebouw in verval.

Gedurende sommige perioden van het jaar zat er bijna dagelijks, ongeveer een kwartier voor zonsondergang, een loodgrijze valk met felgele poten en oogring boven op de bliksemafleider van mijn huis. Hij hield nauwlettend de dakgoot van het missiepand in de gaten. Vlak voor zonsondergang kwamen daaronder vandaan, binnen enkele minuten, honderden vleermuizen tevoorschijn, die uitvlogen voor de nacht. De valk stortte zich als een kamikazepiloot in de sliertvormige wolk van donkerbruine vlerken en slaagde er meestal in om een vleermuis te grijpen. Wat mij trof was dat hij nooit te laat kwam. Steeds weer was hij vijf tot tien minuten voordat de vleermuizen uitvlogen present op zijn uitkijkpost. Net als de vleermuizen reageerde hij vermoedelijk op de snelle veranderingen in lichtintensiteit aan het einde van de dag, maar wel zo goed getimed dat hij het uitvliegen van de vleermuizen altijd voor was.

Alle planten en dieren, groot of klein, warm of koud, zijn geëvolueerd op deze planeet, die in een jaar om de zon draait, en bovendien in vierentwintig uur om haar as. Lichte en donkere perioden wisselen elkaar daardoor altijd af. Vrijwel al deze organismen hebben dus niet alleen te maken met seizoensverschillen, maar ook met dag en nacht. Door evolutie en de inwerking van natuurlijke selectie hebben planten en dieren de afgelopen drieënhalf miljard jaar talloze oplossingen gevonden om met die strikt regelmatige afwisseling van dag en nacht om te gaan. Chronobiologen als de Groningse Serge Daan (hij stierf in 2018) en Till Roenneberg uit München merkten op dat die oplossingen veel op elkaar lijken. Bijna alle planten en dieren zijn uitgerust met een interne klok, een ritme van bij benadering vierentwintig uur dat vervolgens precies wordt afgestemd op de zonnetijd. De ritmiek komt van binnenuit, maar de synchronisatie met de buitenwereld komt tot stand door externe prikkels als licht en donker. Een soort oscillator noemden de ontdekkers van deze interne klok, Jürgen Asschof en Colin Pittendrigh, dat in de jaren zestig van de vorige eeuw.

De interne biologische klok zorgt ervoor dat bloembladeren zich sluiten voor de nacht, dat dieren gaan slapen als het donker wordt, of als het om nachtdieren gaat dan juist wakker worden. Er is daarbij geen sprake van een schakelaar die wordt omgezet, maar van veranderingen in het lichaam op alle fronten. Genen worden actief of juist inactief, hormoonspiegels stijgen of dalen, transmitterstoffen in zenuwspleten worden extra aangemaakt of zakken juist in concentratie.

Ook bij mensen speelt die interne klok een belangrijke rol. Niet alleen om het slaap-waakritme en alle daarmee samenhangende lichaamsfuncties te dirigeren, maar ook bij de bepaling van het chronotype: vroeg op of laat naar bed, dagmens of nachtmens. Zo zouden er in principe zelfs twee mensensoorten kunnen ontstaan, want als het aan de nachtmensen lag kwamen zij de matineuzen nauwelijks tegen.

Dat Homo sapiens nog altijd niet is opgesplitst in een dauwtrappende en een nachtbrakende species komt onder meer doordat avondmensen vaak gedwongen worden tegen zichzelf in te leven. Hoezeer heb ik het vroege opstaan niet vervloekt toen ik nog een baan had. De invloed van mijn interne klok was kennelijk zo sterk dat ik in al die jaren nooit heb kunnen wennen aan de eisen die de sociale tijd stelde; gangbare werktijden, verplicht in fase leven met de interne klok van de ochtendmensen. Ik weet zeker dat ik door de chronoterreur van de matineuzen jarenlang onder mijn niveau heb gepresteerd. Tussen de interne klok en de opgelegde sociale tijd blijft het in veel gevallen wringen.

Een dienstbetrekking hebben betekent meestal op vaste tijden wakker worden, naar het werk gaan, afspraken nakomen, leren omgaan met deadlines. De werkgever of sociale Zeitgeber – hoewel er evenveel voor te zeggen valt hem ten opzichte van avondmensen asociaal te noemen – dwingt de werknemer zelfs op bepaalde data een extra vrije dag op te nemen, of hij nu net geïnspireerd aan het werk is of niet. Die is dan dwangvrij, heeft een zogenaamde atv-dag.

Bij de programmering van het interne ritme zijn klokgenen betrokken, waarvan er de afgelopen decennia steeds meer werden geïdentificeerd. Vermoedelijk zijn ze zeer oud, dat wil zeggen vroeg in de evolutie ontstaan, en sindsdien in min of meer dezelfde vorm behouden gebleven. Ze zijn kennelijk van cruciaal belang.

Hoe de interne klok wordt aangedreven, beschreef Daan uitgebreid in zijn afscheidsrede uit 2010. Lange tijd was niet duidelijk hoe dat in zijn werk ging, totdat in 1972 bleek dat een gepaarde zenuwkern, links-rechts georiënteerd, op de bodem van de hersenen, de oscillaties veroorzaakte. Deze supra-chiasmatische kernen fungeren als een interne klok. Ook mensen, schreef Daan, bezitten deze zenuwkernen, die, niet toevallig, vlak bij de plek liggen waar de oogzenuwen elkaar kruisen. Het afstemmen van de interne tijd op de externe tijd in de buitenwereld vindt plaats door zenuwverbindingen met de ogen. Veel dieren reageren, net als de grijze valk, op licht en donker, op veranderingen in de lichtintensiteit. Zo wordt er bijvoorbeeld voor gezorgd dat visueel ingestelde dieren niet liggen te slapen op tijden waarop ze voedsel hadden kunnen vinden, of juist wakker zijn als hun prooien niet te zien zijn doordat het nacht is.

==

Mensen wisselen perioden van nuttige activiteiten en slapen af, maar er is meer, er blijft een restperiode over. Die wordt wel ‘vrije tijd’ genoemd. Je zou denken dat dit begrip aan mensen gebonden is, voortkomend uit de relatief nieuwe wereld van geregelde werktijden en cao-onderhandelingen. Vrije tijd die wordt gereserveerd om loonslaven, of zelfs onbetaalde slaven, de kans te geven lichamelijk te herstellen. Het is de vraag of er bij dieren zoiets als vrije tijd bestaat.

Ik gaf eens een feestje in een ruimte op de eerste verdieping van de Amsterdamse Vondelmanege. Aan het oog onttrokken door gordijnen bevinden zich daar enkele balkons die uitzicht bieden op de manegebak. Op zeker moment, om een uur of half elf ’s avonds, liep ik naar een van deze balkons en keek naar beneden. In de zwak geel verlichte manege draafden kriskras door elkaar ruiterloze paarden rond. Enkele rolden er in het zand, sprongen even later uitgelaten op tegen een speelkameraad om er vervolgens weer vandoor te gaan. Je kreeg de indruk dat ze het erg naar hun zin hadden, alsof ze een soort paardenspeelkwartier vierden.