Heinrich Heine

Ideeën.
Het boek Le Grand

Vertaald door
Ria van Hengel

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Een asterisk (*) in de tekst verwijst naar de aantekeningen achterin het e-book.

==

Oorspronkelijke titel: Ideen. Das Buch Le Grand, 1826.

© Copyright 2023 Vertaling en aantekeningen: RIA VAN HENGEL & UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028230170

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Het geslacht van de Örindurs,

de sterke zuil van onze troon,

moet blijven, ook al stormt de natuur

daarmee op haar einde af.

Müllner

Moge Evelina deze bladen ontvangen als een teken van vriendschap en liefde van de schrijver.

==

1

Zij was beminnelijk en hij beminde haar; maar hij was niet beminnelijk en zij beminde hem niet.

—Oud stuk

==

Madame, kent u het oude stuk? Het is een heel bijzonder stuk, alleen een beetje te zwaarmoedig. Ik heb er een keer de hoofdrol in gespeeld, en toen moesten alle dames huilen, maar één dame hoefde niet te huilen, geen enkele traan hoefde ze te laten, en dat was precies de pointe van het stuk, de eigenlijke ramp.

O, die enkele traan! Die kwelt me in gedachten nog steeds. Als de satan mijn ziel te gronde wil richten, dan fluistert hij me nog steeds een lied van die ongeplengde traan in mijn oren, een beroerd lied met een nog beroerdere melodie – ach, alleen in de hel hoor je die melodie! – – – – – – – – – – – – – – – –

Hoe er in de hemel wordt geleefd, madame, dat kunt u zich wel voorstellen, vooral omdat u getrouwd bent. Je amuseert je daar voortreffelijk, je hebt er allerlei vermakelijkheden, je leeft er in louter lust en plezier, werkelijk als God in Frankrijk. Je kunt er van ’s morgens tot ’s avonds eten en de keuken is even goed als die van Jagor,* de gebraden ganzen vliegen rond met een sausschaaltje in hun snavel en voelen zich gevleid wanneer ze worden verorberd, taarten die glimmen van de boter groeien in het wild als zonnebloemen, overal beekjes met bouillon en champagne, overal bomen waaraan servetten wapperen, en je eet en veegt je mond af en eet weer verder, zonder je maag te bederven, je zingt psalmen of je stoeit en maakt gekheid met de lieve, charmante engeltjes, of je gaat wandelen in de groene hallelujawei, en de witgolvende gewaden zitten heel comfortabel en niets stoort daar het geluksgevoel, geen pijn, geen onbehagen, het is zelfs zo dat, wanneer iemand een ander toevallig op zijn eksterogen trapt en ‘Excusez!’ uitroept, de betrokkene met een gelukzalige glimlach verzekert: ‘Die trap van jou, broeder, doet geen pijn, au contraire, hij geeft mijn hart juist een nog zoeter gevoel van hemels genot.’

Maar van de hel, madame, hebt u geen idee. Van alle duivels kent u misschien alleen de kleinste, het beëlzebubje Amor, die brave croupier van de hel, en de hel zelf kent u alleen uit Don Giovanni, en voor die vrouwenbedrieger, die een slecht voorbeeld geeft, is de hel u nooit heet genoeg, hoewel onze onvolprezen theaterdirecties er zoveel vlammenspektakels, vuurregens, kruit en colofonium bij inzetten als een willekeurige goede christen in de hel maar kan wensen.

Maar in de hel is het veel erger dan onze theaterdirecteuren weten – anders zouden ze ook niet zoveel slechte stukken laten opvoeren – in de hel heerst een helse hitte, en toen ik daar een keer in de hondsdagen was, vond ik het er niet om uit te houden. U hebt geen idee van de hel, madame. Ons bereiken daarover maar weinig officiële berichten. Dat die arme zielen daarbeneden de hele dag al die slechte preken moeten lezen die hierboven worden gedrukt – dat is laster. Zo erg is het niet in de hel, zulke geraffineerde folteringen zal de satan nooit bedenken. Daarentegen is de beschrijving van Dante weer wat te gematigd, over het algemeen te poëtisch. Ik vond de hel net een grote burgerlijke keuken, met een eindeloos langgerekt fornuis waarop drie rijen ijzeren pannen stonden, en daarin zaten de verdoemden en die werden daar gebraden. In de ene rij zaten de christelijke zondaars en – geloof het of niet! – ze waren niet echt met weinig, en de duivels stookten onder hen het vuur bijzonder bedrijvig op. In de andere rij zaten de Joden, die aan één stuk door schreeuwden en door de duivels zo nu en dan werden gepest, zo zag het er gewoon potsierlijk uit toen een dikke, puffende pandjesbaas klaagde over de al te grote hitte en een duivel een paar emmers koud water over zijn hoofd gooide om hem te laten zien dat de doop een ware verfrissende weldaad is. In de derde rij zaten de heidenen die, net zoals de Joden, de zaligheid niet deelachtig kunnen worden en eeuwig moeten branden. Toen een potige duivel een nieuwe vracht kolen onder hem schepte, hoorde ik er eentje ontstemd vanuit de pan roepen: ‘Spaar mij, ik was Socrates, de meest wijze van alle stervelingen, ik heb waarheid en gerechtigheid onderwezen en mijn leven gegeven voor de deugd.’ Maar de potige, domme duivel liet zich niet van de wijs brengen en bromde: ‘Ach wat, alle heidenen moeten branden, en voor één mens mogen we geen uitzondering maken.’ Ik verzeker u, madame, er heerste daar een verschrikkelijke hitte en een geschreeuw, gezucht, gekreun, gepiep en gejammer – en door al die vreselijke geluiden heen was die beroerde melodie te horen van het lied van de ongeplengde traan.

==

==

2

Zij was beminnelijk en hij beminde haar; maar hij was niet beminnelijk, en zij beminde hem niet.

—Oud stuk

==

Madame! Het oude stuk is een tragedie, hoewel de held in dat stuk niet wordt vermoord en ook niet zichzelf vermoordt. De ogen van de heldin zijn mooi, erg mooi – en toch zo scherp geslepen dat ze als glazen dolken dwars door mijn hart drongen en er vast bij mijn rug weer uit staken – maar toch ging ik niet dood aan die sluipmoordende ogen. De stem van de heldin is ook mooi – madame, hoorde u daarnet niet een nachtegaal zingen? – een fraaie, zijden stem, een zoet web van de zonnigste klanken, en mijn ziel raakte daarin verstrikt en worstelde en matte zich af. Ikzelf – het is de graaf van de Ganges die nu spreekt, en het verhaal speelt in Venetië – ikzelf was dat soort kwellingen eigenlijk beu en ik was al van plan er in het eerste bedrijf de brui aan te geven en de narrenkap af te schieten met mijn hoofd erbij, en ik ging naar een galanteriezaak aan de Via Burstah,* waar ik een paar mooie pistolen in een vitrine zag liggen – ik herinner me dat nog heel goed, ernaast stonden allerlei vrolijke speeltjes van parelmoer en goud, ijzeren harten aan gouden kettinkjes, porseleinen kopjes met fijnzinnige spreuken erop, dozen snuiftabak met leuke voorstellingen zoals het goddelijke verhaal van Suzanna, de zwanenzang van Leda, de roof van de Sabijnse maagden, Lucretia, die dikke deugdzame met haar blote boezem waar ze later de dolk in stoot, la Bethmann* zaliger, la belle ferronière,* louter aanlokkelijke afbeeldingen – maar ik kocht toch de pistolen, zonder veel af te dingen, en daarna kocht ik kogels, vervolgens kruit, en toen ging ik naar de kelder van signor Unbescheiden* om oesters en een glas rijnwijn te bestellen.

Eten kon ik niet en drinken al helemáál niet. De hete druppels vielen in het glas, en in het glas zag ik mijn lieve vaderland, de blauwe, heilige Ganges, de eeuwig stralende Himalaya, de reusachtige banyanbossen met hun brede lanen, waarin de slimme olifanten en de witte pelgrims rustig wandelden, vreemd dromerige bloemen keken me aan, stiekem waarschuwend, gouden wondervogels zaten wild te jubelen, flikkerende zonnestralen en de zoet-dwaze klanken van lachende apen plaagden mij op een lieflijke manier, uit verre pagodes kwam het geluid van de vrome priestergebeden, en daartussen klonk de smeltend klagende stem van de sultane van Delhi – in haar tapijtenvertrek rende ze stormachtig op en neer, ze verscheurde haar zilveren sluier, ze smeet de zwarte slavin met haar pauwenstaart tegen de grond, ze huilde, ze tierde, ze schreeuwde – Maar ik kon haar niet verstaan, de kelder van signor Unbescheiden is drieduizend mijl bij de harem van Delhi vandaan, en bovendien was de mooie sultane al drieduizend jaar dood – en ik dronk haastig mijn wijn, mijn lichte, vrolijke wijn, en toch werd het in mijn ziel steeds donkerder en treuriger – ik was ter dood veroordeeld – – – – – – – – – – – – – –

Toen ik de keldertrap weer op klom, hoorde ik het doodsklokje luiden, de mensenmassa golfde voorbij; maar ik ging op de hoek van de Strada San Giovanni* staan en stak de volgende monoloog af:

—

In oude sprookjes zijn er gouden burchten

Waar harpen klinken, mooie meisjes dansen,

Bedienden vrolijk stralen, de jasmijn

De mirte en de rozen heerlijk geuren –

Maar één woord van onttovering kan zorgen

Dat alle pracht onmiddellijk verdwijnt,

Wat overblijft is louter puin en as,

En slijk en ’s nachts het krijsen van de vogels.

Zo heb ook ik met slechts één woord onttoverd

De hele eerst zo bloeiende natuur,

IJskoud ligt zij daar nu en zonder leven,

Zoals het opgebaarde koningslichaam:

Men heeft dan wel haar wangen roodgeverfd

En haar een scepter in de hand gegeven,

Maar men vergat haar lippen ook te schminken,

Die zien er nu verwelkt en gelig uit,

En muizen rennen rond de koningsneus

En spotten met de grote gouden scepter.*

==

Het is algemeen bekend, madame, dat je een monoloog houdt voordat je jezelf doodschiet. De meeste mensen gebruiken bij zo’n gelegenheid Hamlets ‘Te zijn of niet te zijn’. Dat zijn mooie woorden, en ik zou ze hier ook graag citeren – maar het hemd is nader dan de rok, en wanneer je zoals ik ook zélf tragedies hebt geschreven waarin dergelijke afscheidsredevoeringen te vinden zijn, bijvoorbeeld het onsterfelijke Almansor, dan is het heel natuurlijk om aan je eigen woorden de voorkeur te geven, zelfs boven die van Shakespeare. In elk geval zijn zulke redevoeringen een bijzonder nuttig gebruik; je wint er in elk geval tijd mee – En zo geschiedde het dat ik op de hoek van de Strada San Giovanni nogal lang bleef staan – en toen ik daar stond, een veroordeelde die ten dode opgeschreven was, toen zag ik plotseling háár!

Ze droeg haar blauwzijden jurk en de rozerode hoed, en haar ogen keken mij zo mild, zo de dood overwinnend, zo leven schenkend aan – madame, u weet waarschijnlijk wel uit de Romeinse geschiedenis dat de Vestaalse maagden in het oude Rome, als ze onderweg een misdadiger tegenkwamen die naar zijn terechtstelling werd gebracht, het recht hadden hem gratie te verlenen, en dan bleef de arme schelm in leven. – Met één blik heeft ze mij van de dood gered en ik stond voor haar alsof ik opnieuw tot leven was gekomen, als het ware verblind door de zonneglans van haar schoonheid, en zij liep verder – en liet mij in leven.

==

==

3

En ze liet mij in leven, en ik leef, en dat is het belangrijkste.

Laten anderen er maar van genieten dat hun geliefde hun tombe met bloemenkransen versiert en bevochtigt met tranen van trouw. O vrouwen! haat mij, lach me uit, wijs me af! maar laat me leven! Het leven is veel te komisch zoet; en de wereld is zo lieflijk verward; ze is de droom van een door wijn bedwelmde god, die is weggeglipt uit de pimpelende godenvergadering à la française en op een eenzame ster is gaan slapen en zelf niet weet dat hij alles wat hij droomt ook schept – en de droomgedaanten nemen vaak een bont-dwaze vorm aan, maar soms ook een harmonisch-verstandige – de Ilias, Plato, de Slag bij Marathon, Mozes, de Venus de’ Medici, de Dom van Straatsburg, de Franse Revolutie, Hegel, stoomboten enz., dat zijn allemaal goede gedachten in die scheppende droom van God – maar het zal niet lang duren of God ontwaakt en wrijft zich de slaperige ogen uit en glimlacht – en onze wereld is tot niets weggesmolten, ja, heeft nooit bestaan. Ook al spotten Berlijnse gardeluitenants en noemen ze het laf dat de prins van Homburg* terugdeinst wanneer hij zijn open graf ziet – Heinrich von Kleist heeft evenveel courage als zijn opschepperige, goed ingeregen collega’s, en helaas heeft hij dat bewezen. Maar alle sterke mensen houden van het leven. Goethes Egmont neemt niet graag afscheid van ‘de vriendelijke gewoonte van leven en handelen’. Immermanns Edwin* is aan het leven gehecht ‘als een kindje aan moeders borst’, en hoewel het hem moeite kost van de genade van anderen te leven, smeekt hij desondanks om genade: ‘Omdat leven, ademen toch het hoogste is.’

Als Odysseus in de onderwereld Achilles als leider van dode helden ziet en hem prijst om zijn roem bij de levenden en zijn aanzien zelfs bij de doden, antwoordt hij:

—

Spreek geen troostrijke woorden over de dood, edele Odysseus!

Ik zou immers liever als dagloner het veld bewerken

Voor een arme man zonder erfgoed en eigen bezit

Dan over de hele schare vergane doden te heersen.*

==