GRIPSHOLM

een kasteelroman

==

Kurt Tucholsky

Gripsholm

een kasteelroman

Vertaald door Ard Posthuma

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: Schloss Gripsholm, 1931

© Copyright 2023 vertaling ARD POSTHUMA en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3024 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Wij kunnen ook met trompetfanfares

de mei gaan verkondigen door het land;

toch schrijden wij liever op lentedagen

als lijsters en primula’s ons behagen

stil peinzend naar de beekjesrand.

==

Theodor Storm

Voor IA 47 407

Hoofdstuk een

##

1

==

Uitgeverij Ernst Rowohlt

Berlijn W 50

Passauer Strasse 8/9

==

8 juni

==

Geachte heer Tucholsky,

Dank voor uw brief van 2 juni. Wij hebben nota genomen van uw wens. Iets anders voor vandaag.

Zoals u weet, heb ik de laatste tijd allerlei politieke boeken uitgegeven, waar u uitvoerig aandacht aan hebt besteed. Maar nu wil ik toch graag weer terug naar de ‘schone literatuur’. Heeft u niets liggen? Wat dacht u van een liefdesgeschiedenis? Denk er eens over na! Het mag niet al te duur worden, en om te beginnen zal ik tienduizend exemplaren laten drukken. Op mijn reizen vertellen bevriende boekhandelaren mij altijd hoe graag de mensen zulke dingen lezen. Wat dacht u?

We staan nog voor 46 rijksmark bij u in het krijt – waar moeten we die naar overmaken?

Met vriendelijke groet,

——————uw

——————(imposante krul) Ernst Rowohlt

==

10 juni

==

Geachte heer Rowohlt,

Dank u voor uw brief van 8 juni.

Tja, een liefdesverhaal... Vereerde meester, hoe stelt u zich dat voor? Liefde in tijden als deze? Doet u aan liefde? Wie kan zich vandaag de dag nog liefde permitteren?

Dan liever een klein zomerverhaaltje.

Makkelijk is het niet. U weet hoe het me tegen de borst stuit om het publiek lastig te vallen met mijn eigen sores, dus zoiets komt niet in aanmerking. Trouwens, ik bedrieg elke vrouw met mijn schrijfmachine en maak dus niets romantisch mee. En moet ik misschien zo’n story uit mijn duim zuigen? Die bloeiende fantasie hebben alleen zakenlui als ze niet kunnen betalen. Dan schiet hun van alles te binnen. Maar mensen als wij...

Als ik de mensen hun droomwereldje niet voorschotel (‘De gravin tilde haar zilverkleurige gewaad op, keurde de graaf geen blik waardig en viel van de kasteeltrap’), dan blijft alleen het próplem van het huwelijk als zaalgymnastiek, het ‘menselijk geploeter’ en al die dingen die ons niet bevallen. Waar haal je het vandaan zonder het bij Villon te jatten? Over poëzie gesproken: Hoe komt het dat u in §9 van ons contract 15% royalty-vrije exemplaren vraagt. Zoveel recensie-exemplaren stuurt u toch nooit de wereld in! Zo sluizen jullie het zure zweet van jullie auteurs door je keelgat – geen wonder dat jullie op fluweel drinken, terwijl wij op harde bankjes schraal bier moeten slikken. Maar zo zijn de dingen nu eenmaal.

==

==

Ik wist dat u het goed met me voorhad. Dat u goed bent voor 46 rijksmark stemt mij tot grote vreugde. Graag naar het bekende oude adres. Trouwens, ik ga volgende week op vakantie.

Met veel vriendelijke groeten,

——————uw

——————Tucholsky

==

==

Uitgeverij Ernst Rowohlt

Berlijn W 50

Passauer Strasse 8/9

==

12 juni

==

Geachte heer Tucholsky,

Dank u voor uw brief van 10 juli jl.

Die 15% royalty-vrije kopieën zijn – dat kan ik u bezweren – mijn enige mogelijkheid iets te verdienen. Beste Tucholsky, als u onze balans zag, zou u weten hoe moeilijk het is voor een arme uitgever om het hoofd boven water te houden. Zonder die 15% zou ik zelfs niet kunnen bestaan en moeten verhongeren. Dat kan uw bedoeling niet zijn.

Denkt u nog eens na over dat zomerverhaal.

Mensen willen naast politiek en actualiteit ook iets hebben om aan hun vriendin cadeau te doen. U wilt niet geloven hoe ze daarom zitten te springen. Ik denk aan een klein verhaal, niet te omvangrijk, zo’n 100 à 120 pagina’s, iets voor het gemoed, gekartonneerd, een tikkeltje ironisch en met een kleurig omslag. Voor de inhoud hebt u alle vrijheid. Ik zou u wellicht tegemoet willen komen door de royalty-vrije exemplaren te verlagen tot 14%.

Hoe vindt u onze nieuwe brochure?

Ik wens u een prettige vakantie en doe u bij dezen de hartelijkste groeten,

————uw

————(imposante krul) Ernst Rowohlt

==

15 juni

==

Vereerde meester Rowohlt,

Gulbransson heeft u treffend uitgebeeld in de nieuwe brochure: zoals u daar rustig peinzend aan de beekjesrand zit te hengelen naar vette vis. Maar het aas van 14% royalty-vrije exemplaren is niet vet genoeg – 12% is ook best aardig. Denk er even over na en geef uw harde uitgevershart een por. Ik weet zeker dat me niets te binnen schiet bij 14%. Mijn muze ontwaakt pas bij 12%.

Ik schrijf deze brief terwijl ik al met één been in de trein zit. Ik vertrek over een uur – naar Zweden. Ik ben niet van plan om er een werkvakantie van te maken, ik wil naar de bomen kijken en lekker uitrusten.

Laten we dit ei als ik terugkom samen opnieuw uitbroeden. Maar nu wapper ik met mijn hoed ten afscheid, ik groet u allerhartelijkst en wens u een prettige zomer! En niet vergeten: 12%!

Met vriendelijke groeten,

uw trouwe Tucholsky

==

==

Ondertekend – dichtgeplakt – gestempeld – het was precies tien minuten over acht. De trein van Berlijn naar Kopenhagen vertrok om twintig over negen. En nu moesten we de prinses ophalen.

==

2

==

Ze had een donkere alt en ze heette Lydia.

Karlchen en Jakopp noemden elke vrouw die met een van ons drieën iets had ‘de prinses’, dit om de prins-gemaal in kwestie eer te bewijzen – maar dit was nu dus ‘de’ prinses, en geen ander mocht voortaan nog zo genoemd worden.

Ze was geen prinses.

Ze was iets wat alle schakeringen omvat die je maar kunt bedenken: ze was secretaresse. Ze was secretaresse bij een pafferige chef, ik had hem een keer gezien en vond hem een verschrikking en tussen hem en Lydia... nee! Zulke dingen gebeuren bijna alleen in romans. Tussen hem en Lydia bestond die merkwaardige mix van genegenheid, nerveuze verdraagzaamheid en vertrouwen aan de ene kant, en genegenheid, afkeer en verdraagzame nervositeit aan de andere kant: ze was zijn secretaresse. De man mocht zich op de titel van consul-generaal beroepen en handelde verder in zeep. Altijd slingerden er hele pakken zeep in zijn kantoor, en zo had de dikzak tenminste een smoes als zijn handen vettig waren.

De consul-generaal had haar in een royale opwelling vijf weken verlof verleend; hij ging kuren in Abbazia. Gisteravond was hij vertrokken – moge de slaaptrein hem welbekomen! Zijn kantoor was tijdelijk bemenst met zijn zwager en een invalkracht voor Lydia. Wat kon mij zijn zeep schelen – Lydia kon me schelen.

Daar stond ze al met haar koffers voor haar huis – ‘Hallo!’

‘Hee bist der ol?’ zei de prinses – tot de grenzeloze verbazing van de taxichauffeur die dit voor Oost-Chinees hield. Maar het was Labbekaks.

Labbekaks is wat je te horen krijgt als iemand uit de provincie correct Duits wil spreken. Hij krabbelt een paar gladgeboende traptreden van de Duitse grammatica omhoog en glijdt om de haverklap terug in zijn geliefde streekjargon. Lydia stamt uit Rostock en zij beheerst dat idioom tot in de perfectie. Het heeft niets boertigs – het is veel subtieler. De nieuwslezerstaal wordt daarin duchtig voor schut gezet; het is alsof een boer in rokkostuum met een hoge hoed op zijn kop zijn akker komt omploegen: Zo’n hoge hoed is as ’n sjieke stadse hoed, en bisto der nich mit opgroeid, dan gliidt er telkens wieder von ’e harses, ja toch? En dat dialect tekent de noorderling ten voeten uit: zijn gemoedelijke spot wanneer iemand het soms wat te bont maakt, zijn snedige humor als hij ergens kale kak ruikt, en reken maar dat-ie die ruikt, feilloos... Met die tongval kwam Lydia bij gelegenheid voor de dag. En hier was zo’n gelegenheid.

‘Wa mooi dast die tiid nich verschlafen hast!’ zei ze en kwam met stevige, rustige bewegingen mij en de chauffeur te hulp. We stouwden alles in de bak. ‘Hier, jij de teckel.’ De teckel was een vette, bijna potsierlijk uitgerekte handtas. En zo stipt op tijd als ze altijd was! Op haar neusvleugels lag een vleugje poeder. We reden.

‘Mevrouw Kremser heeft gezegd,’ begon Lydia, ‘dat ik mijn bontjas moest meenemen en een stel warme jassen – want in Zweden hebben ze helemaal geen zomer, heeft mevrouw Kremser gezegd. Daar is aldoor maar winter. Dat kan toch nich waar weez’n!’ Mevrouw Kremser deed bij de prinses de huishouding, kamermeisje, schoonmaakster, grootzegelbewaarster. Tegenover mij had ze nog altijd, na zo lange tijd, een zacht snuffelend wantrouwen. Met haar instinct was dan ook niets mis. ‘Zeg op, is het echt zo koud daar in dat Hoge Noorden?’

‘Het is toch eigenaardig,’ zei ik, ‘als mensen in Duitsland aan Zweden denken, dan denken ze altijd: Zweedse punch, ijzig koud, Ivar Kreuger, luciferhoutjes, ijzig koud, blonde vrouwen, ijzig koud. Zo koud is het daar helemaal niet.’ – ‘Nou, hoe koud is het er dan wel?’ – ‘Vrouwen zijn pedante wezens,’ zei ik. ‘Behalve jij,’ zei Lydia. ‘Ik ben geen vrouw’ – ‘Maar pedant!’ – ‘Nu even stoppen,’ zei ik, ‘waar blijft hier je logica. Je moet hier wel twee dingen scherp uit elkaar houden, ten eerste...’ – ‘Druk liever een kus op Lydia,’ zei ze waardig. Ik deed het en de chauffeur wiebelde zachtjes met zijn hoofd. En toen stopte de auto daar waar alle betere verhalen beginnen: voor het station.

==

3

==

Het bleek dat kruier nr. 47 uit Warnemünde kwam, en er kwam geen einde aan de vreugde en het gebabbel, totdat ik deze plattelandsidylle vanwege het tijdstip onderbrak. ‘Gaat de kruier mee op reis? Dan kunnen jullie misschien in de trein verder praten.’ – ‘Ouwe brompot! Jaag die man nich so op!’ zei de prinses. En: ‘Wy hebbe noch bannig tiid!’ zei de kruier. Dat was twee tegen een, dus ik hield verder mijn mond en de twee begonnen een druk gesprek over de vraag of Korl Düsig noch an ’e ‘stroom’ woonde, want weisst wohl hoe ’t die Düsig is... Düsig – tsssssj... die olde! Dus, godzijdank, woonde hij daar nog! En had weer een kind geproduceerd: de man was achtenzeventig jaar oud en werd door mij, hier bij het bagageloket, buitengewoon benijd. Het was zijn zestiende. Maar nu hadden we nog maar acht minuten voor het vertrek van de trein, en... ‘Wil je kranten, Lydia?’ – Nee, wilde ze niet. Zij had zelf iets te lezen meegenomen – geen van ons leed aan die vreemde aandoening om op stations plotseling een kilo bedrukt papier te kopen, waarvan je van tevoren vrijwel zeker weet dat ze rijp zijn voor de prullenbak. Dus kochten we kranten.

En toen reisden we – alleen in de coupé – via Kopenhagen naar Zweden. Voorlopig waren we nog steeds in de Mark Brandenburg.

‘Wat vin je van diese streek, Peter?’ zei de prinses. Peter was een van de namen waar we het over eens geworden waren – Joost mag weten waarom.

De streek? Het was een heldere, winderige junidag – wat frisjes, en het landschap lag er keurig en schoongeboend bij – het wachtte op de zomer en zei: ik ben nog wat kaaltjes. ‘Tja...’ zei ik. ‘De streek...’ – ‘Je zou echt wel iets pittigers kunnen bedenken voor m’n geld,’ zei ze. ‘Bijvoorbeeld: dit landschap is als gesteven poëzie, of het doet me denken aan Fiume, alleen is daar de flora wat katholieker – of zoiets.’ – ‘Ik ben maar een eenvoudige jongen,’ zei ik, ‘Weense fratsen zijn me vreemd.’ – ‘Godzijdank,’ zei ze. En we reden.

De prinses sliep. Ik liet mijn gedachten sudderen.

==

==

Volgens de prinses zei ik tegen elke vrouw die ik liefhad, maar dan ook tegen elke: ‘Wat fijn dat je hier bent!’ Maar dat was een vette leugen. Vaak zei of dacht ik ook: ‘Wat fijn dat je dáár bent... en niet hier!’ Maar toen ik Lydia zo naast me zag zitten, zei ik het echt. Waarom?

Dáárom natuurlijk. In de eerste plaats...? Ik had geen idee. We wisten alleen: een van de diepste woorden in de Duitse taal zegt over twee mensen dat ze elkaar niet kunnen luchten. Wij konden dat uitstekend, en dat is, als het van blijvende aard is, al heel wat. Ze was alles in één voor mij: minnares, opera buffa, moeder en vriendin. Wat ik voor haar was, daar ben ik nooit helemaal achter gekomen.

En dan was er nog die altstem. Ik heb haar een keer ’s nachts wakker gemaakt en zei toen ze wakker schrok: ‘Zeg iets!’ – ‘Malle!’ zei ze. En ging glimlachend weer slapen. Maar ik had die stem gehoord, ik had haar diepe stem gehoord.

En het derde was dat Labbekaks. Sommige mensen halen er hun neus voor op en ze horen het niet graag. Ik was er altijd dol op; mijn vader sprak die taal vloeiend, ‘de betere en schoonste van de twee zusters’, zoals de dichter Klaus Groth het noemde. Het is de taal van de zee. Dat noordelijke taaleigen zingt in alle toonaarden: teder en grof, humoristisch en hartelijk, helder en nuchter en vooral, als je wilt, heerlijk bezopen. De prinses boog deze taal om tot het algemeen beschaafd zoals het haar uitkwam – Labbekaks bestaat uit honderden en nog eens honderden varianten van Greetsiel via Hamburg tot in Pommeren; elk dorpje heeft zijn eigenaardigheden. Voor filologen is het een hele klus, maar voor het hart is het een cadeau. Dus de prinses sprak het – ah, niet elke dag! Dat zou onuitstaanbaar zijn geweest. Soms, in een ontspannen bui als ze in de stemming was, sprak ze Labbekaks; dan zei ze de dingen die haar bijzonder na aan het hart lagen. En daarnaast had ze in de loop van de tijd ook al aardig wat Berlijns overgenomen. Als ze heel snel ‘Herregod-nog-maal!’ zei, dan wist je meteen hoe laat het was. Maar soms sprak ze toch haar eigen plat, of half-plat: Labbekaks.

Ik herinner me dat als de dag van gisteren... Dat was toen we elkaar pas leerden kennen. Ik kwam bij haar op de thee en ik bood de lachwekkende aanblik van een man tijdens de balts. En dan zijn wij mannen aandoenlijke clowntjes, nietwaar? Mijn blik smolt en ik praatte over literatuur – ze glimlachte. Ik vertelde geestige anekdotes en verlichtte alle vitrines van mijn hart. En toen kwamen we op de liefde. Het is als een kroeggevecht – dat begint meestal ook met woorden.

En toen ik haar alles had uitgelegd, alles wat ik op dat moment wist, en dat was niet weinig, en ik apetrots was op de gedurfde dingen die ik had gezegd, en hoe ik alles zo precies en vlammend rood had gepresenteerd en gedemonstreerd, in woorden, zodat nu eigenlijk het ogenblik was aangebroken om te zeggen: ‘Ja, in dat geval...’, toen keek de prinses me lang aan en sprak: ‘Een jonge man die van alle markten thûs is!’

En dat was voorlopig einde verhaal. En het werd pas later vervolgd, nog altijd lachend, en van de erotische wijding was niets terechtgekomen. Maar met de liefde werd het wel wat.

De trein stopte.

De prinses veerde overeind, opende haar ogen. ‘Waar zijn we?’ – ‘Zo te zien in Stolp of Stargard – in elk geval iets met St,’ zei ik. ‘Hoe ziet het er verder uit?’ vroeg ze. ‘Het ziet eruit,’ zei ik met een blik op het bakstenen huisje en het druilerige station, ‘alsof hier de onderofficieren geboren worden die hun manschappen afknijpen. Wil je hier lunchen?’ De prinses sloot prompt haar ogen. ‘Lydia,’ zei ik, ‘we kunnen ook in de restauratiewagen gaan eten, de trein heeft er een.’ – ‘Nee,’ zei ze. ‘In de restauratiewagen slaat de snelheid van de trein altijd over op de kelners en gaat alles zó hop-hop-snel – ik heb een langzame maag...’ – ‘Goed, wat lees je trouwens, lieve?’ – ‘Ik slaap sinds twee uur op een mondaine roman. Het enige lichaamsdeel waarmee je die kunt lezen...’ En toen sloot ze haar ogen weer. En deed ze weer open. ‘Kijk eens... die vrouw daar! Is me die anorectaal!’ – ‘Wat is ze?’ – ‘Anorectaal... betekent dat niet magerziek? Nee, ik moet het met antifonaal verward hebben, dat zijn van die hoge orgels... toch?’ En na die prestatie sliep ze opnieuw in, en we reden, lang, lang. Tot Warnemünde.

Daar was de ‘Stroom’. Zo noemen ze hier de Warne – was het de Warne? Peene, Swine, Dievenow... of heette die rivier anders? Er stond geen bordje. Met Karlchen en Jakopp hadden we ter vereenvoudiging bij elke stad een bijbehorende rivier bedacht: Gleiwitz aan de Gleiwe, Bitterfeld aan de Bitter enzovoort.

Hier aan de ‘Stroom’ stonden louter kleine huisjes, ze leken op elkaar als twee druppels water en stonden gezellig in de wind. Zeilboten staken hun mast in de grijze lucht en volgeladen schuiten lagen loom op het stille water. ‘Kijk, Warnemünde!’

‘Dat ken ich toch wel ietsje besser as doe. Harregat, nein... Da is de Stroom, daar ben ik zo gesagt an groot geworden! Daar woont Korl Düsig en m’n ouwe vertrouwde Wiesendörpers, en in dat lieve kleine hûs daar woont behanger Kröger, dat binne zulkse aardige luu, as d’r op deze uutgekookte wereld nich meer bestaan... En dat is senator Egger z’n hûs, Dree Linden. En kiek mal, dat ouwe hûs daor met die mooie barokke gevel – daar speukt het in!’ – ‘In het Platduits?’ vroeg ik. ‘Doe bist een akelige vent; denkst soms dat de spoken in Warnemünde in het Hoogduits spoken – nee, alles wat recht is, orde moet er weez’n, ook in de vierde dimensie...! En...’ Rrreng – de trein rangeerde. We tuimelden over elkaar heen. En toen vertelde ze verder en verklaarde me elk huis aan de stroom zo ver je maar kon zien.

‘Das, das is dat hûs waor die olde vrouw Brüshaber woonde, dat mens was so grammieterig omdat ik een besser rapport had as haar kleinkinders; die waren altiid zo achterbaks... en toen heb ze van de olde Wiedow, de schooldirecteur gezegd: “As ik die kerel voor me kieze kriig, dan schiet ik ’m in de Oostzee!” En dat hûs was van de olde Laufmüller. Nooit teeg’nkoom’n in de wereldgeschiedenis? Die Laufmüller lag altiid overhoop met de hoogste instaansies, wat toen landraad Von der Decken was. Landraad Ludwig von der Decken. En om ’m te pesten had die Laufmüller een olde schurftige hond gekocht en die noemde hij Loerdewik, en als dan landraad Von der Decken d’ran kwam, dan riep Laufmüller zijn hond: “Loerdewik, plaats!” En dan grijnsde die Laufmüller zo vuil, en de landraad argerde zich dood... en daorom hebbe we ook in het jaor 1918 geen revoluusje gehad. Ja.’ – ‘Leeft die meneer Müller nog?’ vroeg ik. ‘Oh god nee, die leit allang onder de zoden. Die wol uut alle macht onder an ’e dyk begraven worde, met de kop na de weg toe...’ – ‘Waarom?’ – ‘Na ja... dan kon die de meiden so lang mooglijk onder de rok... De douane!’ De douane.

Europa douaande. Er kwam een man binnen die uiterst beleefd vroeg of we... en we zeiden: nee, dat we geen. En toen ging de man weer weg. ‘Snap je dat nou?’ vroeg Lydia. ‘Ik snap het niet,’ zei ik. ‘Het is een gezelschapsspel en een geloof, het geloof van de vaderlanders. Aan dat ene oog ben ik blind. Want kijk – ze kunnen dat met die vaderlanders toch alleen maar spelen als ze vijanden hebben en grenzen. Anders weet je nooit waar het ene begint en het andere ophoudt. Nou, en dan is toch het einde zoek...?’ De prinses vond dat het einde zoek was en toen werden we de veerboot op geduwd.

Daar stonden we in een kleine ijzeren tunnel tussen de scheepswanden. Dengdeng – nu werd de wagon vastgezet. ‘Ik vraag me af...’ zei de prinses, ‘waarom zo’n schip eigenlijk blijft drijven. Het is zo zwaar; het zou toch moeten zinken. Hoe zit dat? Jij hebt toch gestudeerd!’ – ‘Het is... de hoeveelheid lucht in de schotten... Nee, wacht eens even... het soortelijk gewicht van het water... het is namelijk de verplaatsing...’ – ‘Lieve jongen,’ zei de prinses, ‘als ’r iemand met zo veel vakjargon komt aanzetten, dan klopt er iets niet. Jij weet het dus ook niet. Peter, dat je zo vreselijk dom bent, is jammer. Maar een mens kan nu eenmaal niet alles hebben.’

We wandelden over het dek.

Langs de reling – bakboord – stuurboord... heel zacht bromden de machines. Warnemünde bleef achter, onmerkbaar verwijderden we ons van het vasteland. Achter de pier – daar lag de kust.

Daar lag Duitsland. Je zag alleen een vlakke, beboste oeverstrook en huizen, hotels die steeds kleiner werden, steeds meer uit zicht raakten, en het strand... voelde ik nu een heel lichte, minutieuze, nauwelijks bemerkbare schommelbeweging? Het was niet te hopen.

Ik keek de prinses aan. Ze voelde meteen waar ik op doelde. ‘Als je moet kotsen, m’n jong,’ zei ze, ‘dan was dat een sukzè foe!’ – ‘Wat is dat?’ – ‘Da’s Frans’ – ze was verontwaardigd – ‘nou ken dat jong zelfs geeneens Frans en heeft z’n viif volle jaore in Parijs zijn cultuurverstand opgekrikt... vertel ’s, wat hèj daar eiglijk de hele tijd uutspookt? Daar kan ik me wel wat bij voorstellen. Steeds maar met de meissies liggen rotzooien, hè? Je bent een maniak! Hoe zijn de Françaisetjes eiglijk in ’t echt? Kom, biecht eens op bij Lydia – we lopen hier nu toch maar wat op en neer, steeds langs de reling en als je niet goed wordt, daar is het water, dat doen ze in de boeken ook altijd zo. Vertel op.’

En ik vertelde haar dat Françaises zeer verstandige wezens zijn met lichte capricieuze neigingen die echter van tevoren ingecalculeerd waren en dat ze meestal één man per persoon hadden, dé man, haar man, die natuurlijk ook een vriend kon zijn – en daarnaast voor het fatsoen misschien ook een minnaar, en dat als ze vreemdgingen, ze dat met lichtzinnige bedachtzaamheid deden. Wel had bijna een op de twee vrouwen een beroep. En ze regeerden het land zonder te mogen stemmen – nee, niet met hun benen maar met hun verstand. En dat ze beminnelijke rekenkundigheid waren en een verstandig hart hadden dat soms met ze op de loop ging, maar ze floten het altijd weer terug. Ik werd er niet helemaal wijs uit. ‘Het schijnen vrouwen te zijn,’ zei Lydia.

==

==

De veerpont schommelde niet echt – het was er alleen een aanduiding van. Ook ik duidde iets aan en de prinses commandeerde me naar de eetzaal. Daar zat iedereen te eten en mijn maag draaide ongeveer om toen ik het zag – want ze eten veel vettigs in Denemarken en dit was een Deens schip. De dames en heren aten op dat moment: gerookte paling en haring, haringfilet, ingelegde haring, dan iets wat ze ‘sild’ noemden, haring die wat verder van de boom gevallen was en haring sec. Op het vasteland smaakte het een al beter dan het ander. En daarbij dronken ze die heerlijke brandewijn waarvoor de noordelijke wereld in de hemel met open armen wordt ontvangen. De prinses schreed ter tafel. Ik keek eerbiedig toe; ze was een stevige eetster. ‘Jij neemt helemaal niks?’ vroeg ze tussen twee haringen door. Ik keek de beide haringen aan, de beide haringen keken mij aan, we zwegen gedrieën. Pas toen de veerpont aanlegde, leefde ik weer op. En de prinses streelde zachtjes mijn knie en zei bewonderend: ‘Je bin m’n kleine piraat Klaus Störtebeker!’ En ik schaamde mij diep dat ik geen Klaus Störtebeker was.

En toen boemelden we door Laaland dat erbij lag als een grote pannenkoek en we doken in onze kranten, en toen speelden we het boekenspelletje: de een las de ander om de beurt een zin uit zijn boek voor en die zinnen sloten prachtig op elkaar aan. De prinses sloeg de bladzijden om, ik keek naar haar handen... ze had van die betrouwbare handen. Een keer stond ze op de gang en keek uit het raam, en toen liep ze weg en ik zag haar niet meer. Ik pakte haar tasje, het was nog warm van haar hand. Ik streelde de warmte. En toen werden we weer een zeewater overgezet en toen rolden we verder en toen – eindelijk, eindelijk – waren we in Kopenhagen.