Seneca

De hemelvaart van keizer Eikel

Een satire op Claudius

Vertaald en toegelicht door
Vincent Hunink

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 Vertaling en nawoord VINCENT HUNINK en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3025 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

1

Wat heeft zich voltrokken in de hemel op 13 oktober van het nieuwe jaar, dit begin van een allergelukkigst tijdperk? Dat wil ik hier vastleggen voor het nageslacht. En wel zonder enige afkeer of sympathie, het is de zuivere waarheid.

Vraagt iemand misschien hoe ik dit allemaal kan weten? Nou, als ik geen antwoord wil geven doe ik dat niet. Wie zal me dwingen? Ik persoonlijk weet dat ik vrij man ben geworden op de dag dat hij de pijp is uitgegaan: de man die het levend bewijs werd van het spreekwoord dat je het beste geboren kunt worden ‘als koning of als gek’. En heb ik eventueel wel zin om te antwoorden? Dan flap ik er gewoon uit wat ik wil. Wie heeft een geschiedschrijver ooit gevraagd naar getuigen onder ede?

Maar goed, als ik met een zegsman moet komen, informeer dan maar bij de ooggetuige van Drusilla’s hemelvaart. Hij zal zeggen dat hij eveneens Claudius heeft zien voortgaan ‘met ongelijke tred’ (Vergilius, Aeneis 2,724). Of hij wil of niet, onvermijdelijk ziet hij alles wat zich in de hemel afspeelt. Tja, je bent inspecteur van de Via Appia of niet! Dat is de weg waarover, je weet het, ook de vergoddelijkte Augustus en Tiberius Caesar richting goden zijn gegaan. Vraag het hem maar, hij zal het je vertellen. Onder vier ogen dan, want met meer dan één man erbij komt er bij hem geen woord uit. Sinds hij in de senaat zwoer dat hij Drusilla ten hemel heeft zien opstijgen en niemand geloofde wat hij zogezegd had gezien, terwijl het toch prachtig nieuws was, heeft hij een plechtige gelofte afgelegd: niks vertelt hij meer, zegt hij. Al ziet hij een moord midden op het forum.

Wat ik toen van hem heb gehoord rapporteer ik dus allemaal, klip en klaar, zo waarlijk helpe hem God almachtig.

2

Het was de tijd dat Phoebus reeds

zijn licht in korter banen trekt,

terwijl de duistere Slaap zijn uren

almaar uitbreidt en doet groeien.

De tijd dat Cynthia haar rijk

als winnares vermeerdert en

de grauwe winter fijne vruchten

wegplukt bij de rijke herfst,

wanneer de wijnboer Bacchus maant

om eerst een oude heer te worden

en dan na verloop van tijd

de schaarse laatste druiven plukt.

==

Of om het in begrijpelijker taal te zeggen: het was oktober, 13 oktober, het precieze uur kan ik je helaas niet vertellen. Filosofen zijn het eerder onderling eens dan klokken. Maar het was ergens tussen twaalf en één uur ’s middags.

‘Tjonge, wat lomp!’ zul je zeggen. ‘Je ziet het nu toch bij alle dichters? Beschrijven van zonsop- en -ondergang vinden ze niet meer genoeg, ze laten ook de middag niet met rust. En zo’n prachtig uur, daar ga jij zomaar aan voorbij?’

Goed dan:

==

Het was het uur dat Phoebus’ wagen

half zijn koers had afgelegd

en hij al nader tot de nacht

zijn moede teugels knallen liet,

waardoor zijn licht in een gekromde

hemelbaan zich neerwaarts boog...

==

om díe tijd begon Claudius’ ziel te togen. Zonder de juiste uitgang te vinden.

Dan verschijnt Mercurius. Hij is altijd al helemaal weg geweest van Claudius’ talenten en nu neemt hij een van de Schikgodinnen terzijde. En zegt: ‘Wrede vrouwe! Waarom duldt gij de kwelling van deze arme man? Al zo lange tijd heeft hij te lijden, vindt hij dan nimmer rust? Reeds drieënzestig jaren worstelt hij met zijn levensadem. Wat heeft hij, wat heeft Rome u misdaan? Laat de astrologen voor eenmaal de waarheid spreken. Want sinds hij keizer is geworden dragen zij hem jaar na jaar, maand na maand, ten grave. Toch is het ook niet vreemd als zij het mis hebben en niemand Claudius’ uur kent. Want voor niemand gold hij werkelijk als mens. Doet u dan wat moet: “Draag hem over aan den dood en laat in het ontruimd paleis een betere de macht bekleden” (Vergilius, Georgica, 4,90).’

Maar Clotho zegt: ‘Godsamme! Ik wou hem juist nog een pietsje extra tijd geven. Dan kon hij ook die paar laatste figuren nog burgerrecht verlenen.’ (Ja, Claudius was vastbesloten alle Grieken, Galliërs, Spanjolen en Britten in toga te zien.) ‘Maar oké, als er een handvol buitenlanders moet overblijven voor een nieuwe oogst, als u dat zo wilt, dan moet het maar.’

En ze opent haar doosje en haalt er drie spoelen uit: een van Hupsi, een van Flupsi en een van Claudi. ‘Deze drie,’ zegt ze, ‘zal ik binnen een jaar met korte tussenpozen laten sterven. Want ik wil hem niet zonder begeleiding laten heengaan. Nee, dat hoort niet, want hij zag altijd zoveel duizenden achter zich, zoveel voor zich en om zich heen: nu mag hij niet ineens moederziel alleen staan. Voor het moment moet hij maar tevreden zijn met deze kameraden.’

==

Na deze woorden wikkelt zij

de draden om de sneue spoel

en breekt de keizerlijke tijd

van zijn stupide leven af.

Maar Lachesis, de lokken hoog,

het kapsel schitterend getooid,

het volle haar en voorhoofd ruim

gekroond met Griekse lauwerkrans,

==

trekt uit de hagelwitte wol

weer blanke draden, die zij raakt

met gelukkige hand, waardoor ze

dadelijk van kleur verschieten.

Ja, de zusters staan versteld

door wat die weefster produceert:

de alledaagse wol verandert

in een kostelijk metaal,

in schitterende strengen komt

een Gouden Periode vrij.

==

En o, het gaat maar door, de wol

blijkt meer dan rijkelijk bedeeld.

Zij weven (heerlijk!) handenvol,

de opbrengst is een groot plezier.

Het werk gaat als vanzelf, en snel,

en vindt ook zonder moeite plaats:

de spoel tolt onophoudelijk rond,

met soepel draadwerk als gevolg.

’t Wordt een groter aantal jaren

dan Tithonus kreeg of Nestor.

==

Phoebus is erbij, verheugd

om wat gaat komen, en biedt steun

door zang en vrolijk snarenspel,

en dan weer helpt hij met de wol.

Hij houdt ze aan de slag met zang:

het werk gaat bijna ongemerkt.

Terwijl ze lovend spreken van

hun broeders lier en liederen,

komt uit hun handen meer dan ooit,

en door zijn lof voor hen ontstijgt

hun werk de menselijke maat.

==

‘Mijn beste Parcen, haal niets weg!’

spreekt Phoebus, ‘maar laat deze mens,

die in gezicht en schoonheid zozeer

lijkt op mij en ook niet voor me

onderdoet in zang en stem,

het mensenleven overtreffen

door zijn jaren. Ja, hij zal weer

goede tijden brengen aan het

moede volk, de aan de wetten

opgelegde stilte breken,

==

evenals de Morgenster

of Avondster met glans verschijnt

en evenals de Dageraad

het duister oplost en de dag

in roze tinten laat beginnen,

en de Zon de wereld stralend

overziet, terwijl zijn wagen

vlot zijn eerste meters aflegt.

==

Juist zo’n Caesar is nu hier

en Rome zal nu juist zo’n Nero

weldra mogen aanzien. Kijk,

zijn heldere gezicht licht op

in kalme gloed, en volle lokken

golven langs zijn fraaie hals.’

==

Aldus Apollo. Maar Lachesis is ook uit zichzelf al heel erg voor die mooie man. Met gulle hand is ze voor Nero te werk gegaan en ze doet er nog vele jaren uit haar eigen voorraad bij.

En Claudius? Iedereen zegt hem ‘blij en juichend buitenshuis te brengen’ (Euripides, Cresphontes, fragment 449,4). En inderdaad, hij pruttelde zijn adem uit en vanaf dat moment hield hij op met in leven te lijken. Tijdens die laatste adem luisterde hij naar een paar komische acteurs (daar ben ik niet voor niets zo bang voor, nu snap je het!).

De laatste woorden die onder de mensen van hem zijn vernomen volgden op een tamelijk hard geluid via het lichaamsdeel waarmee hij zich makkelijker uitte: ‘Oei oei, ik heb m’n eigen geloof ik ondergescheten.’