ANDREJ PLATONOV

ROMANS

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 Vertaling, aantekeningen en nawoord:

AAI PRINS, AMSTERDAM en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3029 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen en een nawoord voorzien door Aai Prins.

##

Een nootcijfer verwijst naar een voetnoot aan het eind van het hoofdstuk; een asterisk in de tekst verwijst naar de Aantekeningen.

==

TSJEVENGOER

Een reis met open hart

==

(1926 – 1929)

##

Oude provincieplaatsen grenzen aan vervallen boszomen. Waar mensen rechtstreeks vanuit de natuur komen leven. Daar verscheen eens een man met zo’n scherpziend, tot treurigheid toe uitgeput gezicht, die alles kon repareren en inrichten, maar zelf een oningericht leven achter zich had. Geen enkel fabricaat, van braadpan tot wekker, was in z’n bestaan aan de handen van deze mens voorbijgegaan. Ook ontzag hij zich niet schoenen te verzolen, wolvenhagel te gieten en valse medailles te slaan voor de verkoop op ouderwetse dorpsjaarmarkten. Voor zichzelf had hij echter nooit iets gefabriceerd – geen gezin, geen onderkomen. ’s Zomers leefde hij gewoon in de natuur, dan stopte hij zijn gereedschap in een zak en gebruikte die als kussen – meer voor het behoud van zijn gereedschap dan voor de zachtheid. Aan de vroege zon ontkwam hij door ’s avonds al een klissenblad over zijn ogen te leggen. In de winter vegeteerde hij op de restanten van zijn zomerverdiensten, en met het luiden van de nachtelijke uren betaalde hij de kerkwachter voor zijn onderdak. Afgezien van allerhande maaksels was er niets wat hem bijzonder interesseerde – mensen noch natuur. Daarom trad hij mensen en velden met onverschillige tederheid tegemoet, zonder zich aan hun belangen te vergrijpen. Op winteravonden maakte hij soms overbodige dingen: torens van ijzerdraad, bootjes van stukken dakijzer, of hij plakte papieren luchtschepen enzovoort – uitsluitend voor zijn eigen plezier. Vaak talmde hij zelfs met een toevallig gekregen bestelling, bijvoorbeeld als iemand hem een kuip met nieuwe hoepels te beslaan gaf, en verdiepte zich dan in de constructie van een houten klok, met de gedachte dat deze zonder opwinden moest lopen op het draaien van de aarde.

De kerkwachter vond dergelijke onbetaalde bezigheden maar niets.

‘Jij raakt op je ouwe dag nog aan de bedelstaf, Zachar Palytsj! Die kuip staat daar nou al dagen, en jij zit god mag weten waarom een houtje tegen de grond te houden.’

Zachar Pavlovitsj zweeg: mensenwoorden waren voor hem als bomengeruis voor een bosbewoner – je hoorde ze niet. De wachter rookte en keek rustig verder – door de talloze kerkdiensten geloofde hij niet in God, maar hij wist beslist dat Zachar Pavlovitsj niets voor elkaar zou krijgen: de mensen leefden sinds jaar en dag op aarde en hadden alles al verzonnen. Maar Zachar Pavlovitsj dacht het omgekeerde: de mensen hadden lang niet alles verzonnen, aangezien er nog natuursubstantie leefde zonder ooit door handen te zijn aangeroerd.

Om de vier jaar, als de oogst weer eens mislukte, trok de ene helft van het dorp naar de mijnen en de steden, en de andere naar de bossen. Van oudsher is bekend dat op bosweiden zelfs in droge jaren kruiden, groenten en koren goed rijpen. De achtergebleven helft stortte zich op deze laren om hun groen te beschermen tegen de onverhoedse diefstal door hordes begerige vagebonden. Maar dit keer herhaalde de droogte zich ook het volgende jaar. Het dorp sloot zijn boerenhutten af en ging in twee ploegen over de grote weg op pad – de ene naar Kiev om te bedelen, de andere naar Loegansk om geld te verdienen; sommigen sloegen echter af naar het bos en overwoekerde droogdalen, waar ze rauw gras, leem en schors begonnen te eten, en verwilderden. Het waren bijna alleen volwassenen die wegtrokken – kinderen waren al eerder zelf gestorven of uitgezwermd om te gaan bedelen. En voedende moeders hadden hun zuigelingen gestaag laten versmachten door hen niet te laten drinken tot hun honger gestild was.

Er was één oud vrouwtje, Ignatjevna geheten, dat de kleintjes van hun honger genas: ze gaf hun een halfom met zoete kruiden vermengd paddenstoelenbrouwsel, en de kinderen verstomden vredig, met droog schuim op de lippen. De moeder kuste haar kind op het verouderde, gerimpelde voorhoofdje en fluisterde: ‘Je lijden is over, lieverd. De Here zij geprezen!’

Ignatjevna stond ernaast: ‘Hij is aan gene zijde, en rustig nu: hij ligt er beter bij dan een levende, en luistert in het paradijs naar de zilveren wind...’

De moeder bewonderde haar kind, gelovend in de leniging van zijn droeve lot.

‘Neem mijn oude rok, Ignatjevna – meer kan ik je niet geven. Dank je wel.’

Ignatjevna hield de rok uitgespreid tegen het licht en zei: ‘Huil maar een beetje, Mitrevna: dat hoor je te doen. Maar je rok is helemaal afgedragen, doe er op z’n minst een doek bij, of geef me je strijkijzer...’

Zachar Pavlovitsj bleef alleen in het dorp achter – hij was gesteld op mensloosheid. Maar hij leefde meer in het bos, samen met een landloze sloeber in een kuilhut, zich voedend met een kooksel van kruiden waarvan de sloeber voorheen het nut had bestudeerd.

Zachar Pavlovitsj was aldoor aan het werk om de honger te vergeten en had zich aangeleerd van hout hetzelfde te maken als hij vroeger van metaal had gemaakt. De sloeber had zijn hele leven nooit iets gemaakt, en nu al helemaal niet; tot zijn vijftigste had hij alleen maar om zich heen gekeken naar het hoe en wat, in de verwachting dat hij uiteindelijk aan de algehele onrust zou ontsnappen en meteen aan de slag kon gaan als de wereld eenmaal tot rust gekomen en opgehelderd zou zijn; hij was in het geheel niet gegrepen door het leven en verhief zijn hand niet – of het nou om een vrouwenhuwelijk ging of om wat voor algemeen nuttige daad ook. Eenmaal geboren had hij zich verbaasd, en zo had hij tot zijn oude dag verder geleefd met zijn hemelsblauwe ogen in het jeugdige gezicht. Toen Zachar Pavlovitsj een eikenhouten braadpan maakte stond de sloeber versteld omdat je daar toch niets in kon bakken. Maar Zachar Pavlovitsj goot water in de houten pan en wist het op een traag vuur aan de kook te krijgen zonder dat de pan verbrandde. De sloeber verstijfde van verbazing: ‘Een sterk staaltje. Hoe kom je er allemaal op, makker!’

En hij werd moedeloos van de verpletterende algehele raadselen. Niemand had hem ooit de simpelheid van gebeurtenissen uitgelegd, maar misschien was hijzelf wel oliedom. En inderdaad, toen Zachar Pavlovitsj hem probeerde uit te leggen hoe het kwam dat de wind woei en niet op zijn plaats bleef staan, keek de sloeber daar helemaal van op en begreep hij er niks van, hoewel hij exact voelde waar de wind vandaan kwam.

‘Is ’t heus? Nee, maar! Dus het komt door de warmte van de zon? Wat leuk...!’

Zachar Pavlovitsj legde uit dat warmte niet iets leuks was, maar gewoon hitte.

‘Hitte?!’ de sloeber stond paf. ‘Jemig, wat een heks!’

De verbazing van de sloeber verplaatste zich alleen maar van het ene ding naar het andere, maar in zijn bewustzijn veranderde niets. Hij leefde niet met zijn verstand, maar met een gevoel van argeloze eerbied.

Gedurende de zomer maakte Zachar Pavlovitsj van hout alle fabricaten die hij kende. De kuilhut en het aangrenzende erf stonden vol met voorwerpen van Zachar Pavlovitsj’ technisch kunnen: een volledige landbouwinventaris, machines, instrumenten, probeersels en apparaten voor dagelijks gebruik – alles helemaal van hout. Vreemd genoeg was er niet één ding tussen dat de natuur kopieerde: bijvoorbeeld een paard, een pompoen of nog iets anders.

In augustus liep de sloeber de schaduw in, ging op zijn buik liggen en zei: ‘Zachar Pavlovitsj, ik ga dood, ik heb gister een hagedis gegeten... Ik had voor jou twee paddenstoeltjes meegenomen, en voor mezelf een hagedis gebakken. Wapper met een klissenblad tegen m’n kop – ik hou van de wind.’

Zachar Pavlovitsj wapperde met een klissenblad, haalde water en gaf de stervende te drinken.

‘Je gaat niet dood. Dat denk je maar.’

‘Jawel, echt waar, ik ga dood, Zachar Palytsj,’ zei de sloeber, die schrik had om te liegen. ‘M’n ingewanden houden niks vast, er zit een reusachtige worm bij me vanbinnen, hij heeft al m’n bloed opgedronken...’

De sloeber draaide zich op zijn rug: ‘Wat denk je, moet ik bang zijn of niet?’

‘Wees niet bang,’ antwoordde Zachar Pavlovitsj stellig. ‘Ik zou nu zelf wel willen sterven, maar weet je, als je almaar bezig bent allerlei dingen te maken...’

De sloeber was blij met het medeleven en stierf tegen de avond zonder angst. Zachar Pavlovitsj was op het moment van zijn sterven gaan zwemmen in de beek en trof de sloeber dood aan, gestikt in zijn eigen groene braaksel. Het was compact en droog, had zich als deeg rond de mond van de sloeber afgezet en erin waren witte kleinschalige wormen aan het werk.

Toen Zachar Pavlovitsj die nacht wakker werd luisterde hij naar de regen: het was de tweede regenbui sinds april. Daar zou die sloeber van hebben opgekeken, dacht Zachar Pavlovitsj. Maar de sloeber, alleen in het donker, raakte doorweekt door de gelijkmatig uit de hemel neerdalende stromen en zwol stilletjes op.

Door de slaperige, windstille regen heen begon zacht en droef iets te zingen – zo ver weg dat het daarginds, waar gezongen werd, waarschijnlijk niet regende en het overdag was. Zachar Pavlovitsj was de sloeber, de regen en de honger subiet vergeten en stond op. Het was het loeien van een verre machine, een levende, werkende locomotief. Zachar Pavlovitsj ging naar buiten en bleef even staan in het vocht van de warme regen, die zong van een vredig leven en de uitgestrektheid van de langdurige aarde. Strelend omhelsd door de kalme regen stonden donkere bomen breeduit te dutten; ze voelden zich zo fijn dat ze bezwijmd en zonder een zuchtje wind hun takken bewogen.

Zachar Pavlovitsj besteedde geen aandacht aan het genot van de natuur, hij was van slag door de onbekende, stilgevallen locomotief. Toen hij zich weer te slapen legde dacht hij: zelfs de regen is bezig, maar ik slaap en verstop me zinloos in het bos – de sloeber is immers dood, en jij gaat ook dood; hij heeft z’n hele leven niets voortgebracht, hij gaf aldoor zijn ogen de kost en paste zich aan, verbaasde zich over alles, zag in iedere simpelheid iets wonderbaarlijks en bleef overal met zijn vingers af, om niks te bederven; hij plukte alleen paddenstoelen, en dan nog wist hij ze niet te vinden; zo is hij ook gestorven, zonder de natuur ook maar enige schade te berokkenen.

’s Ochtends was er een grote zon en zong het bos met heel de volte van zijn stem, terwijl het de ochtendwind tussen zijn binnenste gebladerte doorliet. Zachar Pavlovitsj merkte niet zozeer de ochtend op, als wel de ploegendienst van de werkers: de regen was in de bodem ingeslapen en had plaatsgemaakt voor de zon; door de zon stak vervolgens een misbaar van de wind op, de bomen werden dooreengewoeld, grassen en struiken begonnen te mompelen, en ook de regen zelf kwam, gewekt door de kietelende warmte, zonder uitgerust te zijn weer op de been en verzamelde zijn lichaam tot wolken.

Zachar Pavlovitsj vulde de zak met zoveel van zijn houten maaksels als er maar in pasten en liep over een paddenstoelenpaadje van dorpsvrouwen de verte in. Naar de sloeber keek hij niet om: doden zijn onooglijk; al had Zachar Pavlovitsj een man gekend, een visser aan het Moetevomeer, die heel wat mensen had uitgehoord over de dood en die gebukt was gegaan onder zijn nieuwsgierigheid; deze visser had vooral van vis gehouden, niet als voedsel, maar als bijzondere wezens die vermoedelijk het geheim van de dood kenden. Hij had Zachar Pavlovitsj de ogen van dode vissen laten zien en gezegd: ‘Kijk: alwetendheid. Een vis staat tussen het leven en de dood, daarom is-ie stom en kijkt-ie uitdrukkingsloos; want zelfs een kalf denkt na, maar een vis niet – die weet alles al.’ De visser had het meer jarenlang beschouwd en aldoor aan één en hetzelfde gedacht: de aanlokkelijkheid van de dood. Zachar Pavlovitsj probeerde het hem uit z’n hoofd te praten: ‘Er is daar niks bijzonders: enkel een krappe bedoening.’ Een jaar later werd het de visser te veel, en hij wierp zich vanuit zijn bootje in het meer na eerst zijn benen met een touw aan elkaar te hebben gebonden, zodat hij niet per ongeluk zou gaan zwemmen. Stiekem geloofde hij helemaal niet in de dood en wilde hij vooral kijken wat zich daar ophield: misschien was dat wel veel aanlokkelijker dan het leven in een dorp of op de oever van een rivier; hij zag de dood als een ander gouvernement, dat onder de hemel lag als op de bodem van een koel water, en dat trok hem aan. Sommige boeren aan wie de visser had verteld over zijn voornemen om even in de dood te leven en weer terug te keren, probeerden het hem uit zijn hoofd te praten maar andere waren het met hem eens: ‘Welja, Mitri Ivanovitsj, niet geschoten – altijd mis. Probeer maar, en vertel het ons later.’ Dmitri Ivanovitsj probeerde het: drie dagen later werd hij uit het water gehaald en begraven bij de heining van het dorpskerkhof.

Zachar Pavlovitsj liep nu langs het kerkhof en zocht in de palissade van kruisen naar het graf van de visser. Op het graf van de visser stond geen kruis: niet één hart had hij met zijn dood bedroefd, niet één mond had hem gedacht, want hij was niet vanwege zijn onmacht gestorven, maar vanwege zijn nieuwsgierige verstand. Een vrouw had de visser niet achtergelaten – hij was weduwnaar, en zijn zoon was nog klein en leefde bij vreemden. Zachar Pavlovitsj was indertijd naar de begrafenis gekomen en had het jongetje bij de hand genomen – zo’n zachtaardige en verstandige jongen, van wie niet duidelijk was of hij op zijn vader of op zijn moeder leek. Waar zou dit jongetje nu zijn? Waarschijnlijk was hij, een volle wees, als eerste in de hongerjaren gestorven. Hij had zonder verdriet en waardig achter de kist van zijn vader gelopen.

‘Oom Zachar, is vader expres zo gaan liggen?’

‘Nee, niet expres, Sasj, maar uit domheid – en nu zit jij met de brokken. Hij zal niet gauw meer uit vissen gaan.’

‘En waarom huilen die tantes?’

‘Omdat het kwezels zijn!’

Toen de kist bij het graf werd neergezet wilde niemand afscheid nemen van de overledene. Zachar Pavlovitsj knielde neer en voelde aan de borstelige, frisse, op de bodem van het meer schoongewassen visserswang. Daarna zei hij tegen de jongen: ‘Neem afscheid van je vader, hij is dood tot in de eeuwen der eeuwen. Kijk naar hem – dan blijft hij je bij.’

De jongen drukte zich tegen het lichaam van zijn vader en diens oude, naar vertrouwd en levend zweet ruikende hemd dat ze hem voor in de kist hadden aangetrokken – zijn vader was in een ander hemd verdronken. De jongen betastte zijn handen, waar een vochtige vislucht van afsloeg; om één vinger zat een tinnen trouwring ter ere van de vergeten moeder. Het kind draaide zijn hoofd naar de mensen, schrok van de vreemden en begon klaaglijk te huilen terwijl hij zijn vaders hemd verfrommelde als om zich ermee te beschermen; zijn verdriet was sprakeloos, zonder besef van het verdere leven en daarom ontroostbaar; hij treurde zo om zijn dode vader dat het de dode gelukkig had kunnen maken. En alle mensen bij de kist huilden ook – van deernis met de jongen en uit een voortijdig medelijden met zichzelf omdat iedereen moest sterven en net zo beweend zou worden.

Bij al zijn smart vergat Zachar Pavlovitsj niet wat nog komen ging.

‘Genoeg gegriend, Nikiforovna!’ zei hij tegen een vrouwtje dat luidkeels en jachtig prevelend aan het huilen was. ‘Je grient niet van verdriet, maar zodat ze om jou zullen huilen als je zelf de pijp uit gaat. Neem het ventje bij je in huis, je hebt er toch al zes, tussen dat hele stel komt er nog wel eentje slinks aan z’n eten.’

Nikiforovna kwam meteen bij haar vrouwenpositieven, het gezicht droog en razend – ze huilde zonder tranen, met enkel rimpels: ‘Dat had je gedacht! Eentje komt er wel slinks aan z’n eten, zeg je! Zo is-ie nu, maar zodra hij groot wordt begint-ie toch te vreten en z’n broeken te verslijten – dat is niet te begaffelen!’

De jongen werd opgenomen door een andere vrouw: Mavra Fetisovna Dvanova, die zeven kinderen had. Het kind gaf haar een hand, de vrouw veegde zijn gezicht af met haar rok, snoot zijn neus en nam de wees mee naar haar stulp.

De jongen herinnerde zich de hengel die zijn vader voor hem had gemaakt; hij had hem uitgegooid in het meer en daar vergeten. Er zou nu wel een vis hebben toegehapt die hij kon opeten, zodat vreemde mensen niet op hem zouden schelden vanwege hun eten.

‘Tante, ik heb een vis gevangen in het water,’ zei Sasja. ‘Ik zal hem gaan halen en opeten, zodat jij me niets hoeft te geven.’

Mavra Fetisovna fronste onwillekeurig, snoot haar neus in het puntje van haar hoofddoek en liet de hand van de jongen niet los.

Zachar Pavlovitsj dacht na en wilde weg, om zich onder het zwerfvolk te begeven, maar bleef waar hij was. Verdriet en verweesdheid hadden hem zeer geraakt vanwege een hem onbekend geweten dat zich in zijn borst had geopenbaard; hij zou zonder te rusten de aarde willen bewandelen, om in alle gehuchten op verdriet te stuiten en boven vreemde doodskisten te huilen. Maar steeds weer nieuwe maaksels hielden hem tegen: de dorpsoudste gaf hem een wandklok te repareren, en bij de priester moest hij de vleugel stemmen. Zachar Pavlovitsj had van z’n leven geen muziek gehoord; in de districtsstad had hij ooit een grammofoon gezien, maar die was door boeren zo mishandeld dat hij het niet meer deed: de grammofoon stond in een kroeg, de wanden van de kast waren opengebroken om het bedrog en degene die daarbinnen zong te kunnen zien, en in het membraan was een stopnaald gestoken. Met het stemmen van de vleugel was hij een maand bezig, waarbij hij de klaaglijke klanken uitprobeerde en het mechanisme bestudeerde dat zo’n teerheid produceerde. Zachar Pavlovitsj sloeg op een toets – een droevig zingen steeg op en vloog weg; Zachar Pavlovitsj keek omhoog en wachtte op de terugkeer van de klank, want deze was te mooi om spoorloos verspild te worden. De priester was het wachten beu en zei: ‘Beste man, verkondig geen tonen voor niks, probeer de zaak tot een einde te brengen en verdiep je niet in wat je niet van node hebt.’ Zachar Pavlovitsj, beledigd tot in de wortels van zijn vakmanschap, vervaardigde in het mechanisme een geheim dat in één seconde te verwijderen, maar zonder specifieke kennis niet te vinden was. Daarna liet de pope Zachar Pavlovitsj wekelijks komen: ‘Kom, vriend, kom: de raadselenvormende kracht van de muziek is weer eens verdwenen.’ Zachar Pavlovitsj had het geheim niet voor de pope vervaardigd en ook niet om zichzelf dikwijls aan de muziek te komen laven: hij werd ontroerd door het tegenovergestelde – de constructie van het maaksel, dat ieder hart in beroering bracht en de mens goed maakte; daarom had hij zijn geheim aangebracht, dat in staat was zich bij de welluidendheid te voegen en deze met gejammer te overstemmen. Toen Zachar Pavlovitsj na tien reparaties het raadsel van de vermenging der klanken en de constructie van de trillende hoofdplank doorzag, verwijderde hij het geheim uit de vleugel, om zich nooit meer voor klanken te interesseren.

Al lopend haalde Zachar Pavlovitsj zich nu zijn verstreken leven voor de geest en had er geen spijt van. In de voorbije jaren had hij veel apparaten en voorwerpen persoonlijk doorgrond die hij in zijn maaksels kon herhalen als hij over de geschikte materialen en instrumenten zou beschikken. Hij doorkruiste het gehucht om onbekende machines en voorwerpen tegen te komen voorbij de streep waar de machtige hemel samenkwam met de onbeweeglijke dorpsgronden. Hij liep daarheen met hetzelfde gemoed als waarmee boeren naar Kiev lopen als hun geloof opdroogt en hun leven alleen nog een kwestie van uitzingen is.

In de dorpsstraten hing een schroeilucht: op de weg lag as, waar geen kippen in wroetten omdat ze waren opgegeten. De boerenhutten stonden er vol kinderloze stilte bij; verwilderde, hun norm ontgroeide klissen wachtten op de eigenaren bij poorten, op weggetjes en op alle gewende, platgetreden plaatsen waar vroeger geen gras had standgehouden, en wiegden als toekomstige bomen. Ook de gevlochten hekwerken waren door de mensloosheid ontbloeid: ze werden omwonden door hop en winde, sommige staken en twijgen waren aangeslagen en beloofden geboomte te worden als de mensen niet zouden terugkeren. De putten op de erven waren drooggevallen, hagedissen klommen ongestoord over de houten ombouwen naar binnen om bij te komen van de hitte en zich te vermeerderen. Dan was er nog een onzinnig gebeuren waar Zachar Pavlovitsj zich zeer over verbaasde: op de velden was het graan allang gestorven, maar op de strodaken van de boerenhuisjes kleurden rogge, gierst en haver groen en ritselde melde: ze hadden uit de zaden in de strobedekking wortel geschoten. Ook geelgroene veldvogels hadden het gehucht betrokken en leefden regelrecht in de woonkamers van de boerenhutten; mussen stegen in wolken voor zijn voeten op en babbelden door de wind van hun vleugels heen hun bazige, zakelijke lied.

Op zijn weg door het gehucht zag Zachar Pavlovitsj een bastschoen liggen; ook deze was zonder de mensen tot leven gekomen en had zijn lot gevonden – er was een wilgenscheut uit hem ontsproten, en terwijl zijn verdere lichaam tot stof verrotte bewaakte hij de schaduw boven het worteltje van een toekomstige struik. De bodem onder de bastschoen was waarschijnlijk wat vochtiger, want een heleboel bleke grassprietjes trachtten erdoorheen te kruipen. Van alle dorpsdingen hield Zachar Pavlovitsj vooral van bastschoenen en hoefijzers, en van alle constructies had hij putten het liefst. Op de schoorsteenpijp van de laatste boerenhut zat een zwaluw, die bij het zien van Zachar Pavlovitsj de pijp in kroop en daar, in het duister van het rookkanaal, zijn vleugels om zijn nageslacht vouwde.

Rechts stond nog een kerk met daarachter het lege, vermaarde veld, vlak als de wind die was gaan liggen. De kleine klok – een tweede stem – begon te luiden en sloeg het middaguur: twaalf keer. Winde slingerde zich om het godshuis heen en probeerde het kruis te bereiken. Langs de muren van de kerk had onkruid de graven van priesters overwoekerd, en de lage kruisen waren in het struweel ten onder gegaan. De kerkwachter stond na gedane arbeid nog wat voor het kerkportaal de gang van de zomer te observeren; zijn wekker was gedurende het jarenlange tellen van de tijd van slag geraakt, maar de wachter was door zijn ouderdom de tijd net zo scherp en exact gaan voelen als verdriet en geluk; wat hij ook deed, zelfs als hij sliep (hoewel in de ouderdom het leven sterker is dan de slaap, omdat het waakzaam en permanent is) hoefde er maar een uur te verstrijken, of de wachter werd een schrik of hunkering gewaar, waarna hij het uur sloeg en weer bedaarde.

‘Leef je nog, opa?’ zei Zachar Pavlovitsj tegen de wachter. ‘Voor wie tel je de dagen?’

De wachter wilde niet antwoorden: in de zeventig jaar van zijn leven was hij tot de overtuiging gekomen dat hij de helft van zijn daden voor niks had verricht en driekwart van al zijn woorden beter niet had kunnen zeggen: zijn kinderen en vrouw waren door zijn zorgen niet in leven gebleven, en zijn woorden waren vergeten als een niet ter zake doend geruis. Als ik tegen deze man een woord zeg, zo oordeelde de wachter over zichzelf, dan heeft hij mij een werst verderop niet eens meer in zijn eeuwige geheugen opgeslagen: wie ben ik nou voor hem – geen vader en geen helper!

‘Je werkt voor niks!’ verweet Zachar Pavlovitsj hem.

De kerkwachter antwoordde op deze domheid: ‘Hoezo voor niks? In mijn herinnering is ons dorp tien keer vertrokken en daarna weer terugverhuisd. En ook nu zal het terugkeren: zonder de mens gaat het niet lang goed.’

‘En waarvoor dient dat klokgelui van je?’

De wachter kende Zachar Pavlovitsj als iemand die zijn handen voor allerlei werk hun gang liet gaan maar de waarde van de tijd niet kende.

‘Wat een vraag – waar klokgelui voor dient! Met die klok kort ik de tijd en zing ik...’

‘Nou, zing dan maar,’ zei Zachar Pavlovitsj, en hij liep het gehucht uit.

Voorbij het dorp stond een ineengedoken hutje zonder erf; kennelijk van iemand die inderhaast getrouwd was, ruzie had gekregen met zijn vader en uit huis was gegaan. De hut stond ook leeg, en binnenin was het griezelig. Slechts één ding verheugde Zachar Pavlovitsj ten afscheid: uit de schoorsteen van het stulpje kwam een zonnebloem naar buiten zetten; hij was al volgroeid en boog zijn rijpende kop naar de zonsopgang.

De weg was begroeid met droog, door stof verweerd gras. Toen Zachar Pavlovitsj ging zitten roken zag hij op de bodem gezellige bossen, waar de grassprieten bomen waren: een complete kleine, bewoonde wereld met zijn eigen paden, warmte en volledige uitrusting voor de dagelijkse noden van piepkleine, zorgelijke schepsels. Na zich vergaapt te hebben aan de mieren hield Zachar Pavlovitsj ze nog een werst of vier van zijn weg in het hoofd, en ten slotte dacht hij: ze zouden ons een mieren- of muggenverstand moeten geven, dan zou je het leven in één klap zonder armoe kunnen regelen: die kleine diertjes zijn grootmeesters van een eendrachtig leven; de mens staat nog ver van die handige mier af.

Zachar Pavlovitsj bereikte de zoom van een stad, huurde er een berghok bij een timmerman, een weduwnaar met veel kinderen, liep naar buiten en verzonk in gepeins: wat zou hij nou eens gaan doen?

Zijn huisbaas de timmerman kwam terug van het werk en ging naast Zachar Pavlovitsj zitten.

‘Hoeveel moet ik je voor de kamer betalen?’ vroeg Zachar Pavlovitsj.

De timmerman gromde met zijn keel alsof hij wilde lachen; in zijn stem hoorde je de uitzichtloosheid en die specifieke, gelaten wanhoop van een volkomen en voorgoed verbitterd mens.

‘En waar hou jij je zoal mee bezig? Nergens mee? Nou, woon hier dan maar gewoon zolang mijn jongens je kop er niet af trekken...’

Hij had niets te veel gezegd: meteen de eerste nacht overgoten de timmermanszonen – jongens tussen de tien en de twintig – de slapende Zachar Pavlovitsj met hun urine en blokkeerden de deur van het berghok met een ovenvork. Maar Zachar Pavlovitsj, die zich nooit voor mensen had geïnteresseerd, was moeilijk kwaad te krijgen. Hij wist dat er machines en ingewikkelde, krachtige maaksels bestonden, en op grond daarvan beoordeelde hij de nobelheid van de mens, niet op grond van een toevallige ploertenstreek. Inderdaad zag Zachar Pavlovitsj de oudste timmermanszoon de volgende morgen handig en serieus een bijlsteel maken, dus was niet urine het belangrijkste aan hem, maar zijn handvaardigheid.

Na een week was Zachar Pavlovitsj zo triest van het nietsdoen dat hij ongevraagd het huis van de timmerman begon te repareren. Hij lapte de ondeugdelijke naden op het dak, vernieuwde het bordes van het voorhuis en ontdeed de rookkanalen van roet. In de avonduren bekapte Zachar Pavlovitsj paaltjes.

‘Wat doe je?’ vroeg de timmerman hem, zijn snor bettend met een broodkorst – hij had zojuist gegeten: aardappels en augurken.

‘Misschien komen ze nog van pas,’ antwoordde Zachar Pavlovitsj.

De timmerman kauwde op de korst en dacht na.

‘Ja, om grafhekken van te maken! Mijn jongens hebben met de vasten speciaal alle graven op het kerkhof ondergekakt.’

Zachar Pavlovitsj’ weemoed was sterker dan het besef dat zijn arbeid nutteloos was, en hij bleef staken kappen tot een volledige nachtelijke uitputting. Zonder handwerk stroomde bij Zachar Pavlovitsj het bloed van zijn handen naar zijn hoofd en begon hij over alles tegelijk zo diep na te denken dat het alleen maar onzin opleverde en in zijn hart een weemoedige angst opsteeg. Als hij overdag over het zonnige erf scharrelde was hij niet opgewassen tegen zijn gedachte dat de mens voortkwam uit een worm, en dat een worm een simpel, akelig buisje was met niks erin – niets dan een lege, stinkende duisternis. Bij de aanblik van de stadshuizen kwam Zachar Pavlovitsj tot de ontdekking dat ze exact op dichte grafkisten leken, en het beangstigde hem in het huis van de timmerman te overnachten. Een dierlijke werkkracht die geen uitweg vond vrat aan Zachar Pavlovitsj’ ziel, hij had geen controle over zichzelf en werd gepijnigd door allerlei gevoelens die tijdens het werken nooit bij hem opkwamen. Hij begon te dromen: dat zijn vader, een mijnwerker, stervende was en dat zijn moeder hem met melk uit haar borst begoot opdat hij bleef leven; maar zijn vader zei kwaad: ‘Laat me nou tenminste rustig lijden, kreng’, en lag vervolgens lang zijn dood te rekken; moeder stond aan zijn bed en vroeg: ‘Duurt ’t nog lang?’ Vader spuwde met de woede van een martelaar, ging met z’n gezicht omlaag liggen en maande haar: ‘Begraaf me in m’n oude broek en geef deze aan Zacharka!’

Het enige waar Zachar Pavlovitsj vreugde aan beleefde was op het dak zitten en in de verte kijken, waar op twee werst van de stad soms razende spoortreinen passeerden. De draaiende wielen van de locomotief en zijn snelle ademhaling deden Zachar Pavlovitsj’ lichaam verheugd kriebelen, en uit medeleven met de locomotief werden zijn ogen vochtig van lichte tranen. De timmerman bezag zijn huurder een poosje en liet hem toen gratis aan zijn tafel mee-eten. De eerste keer gooiden de timmermanszonen snot in Zachar Pavlovitsj’ aparte kom, maar hun vader stond op, haalde zonder een woord te zeggen uit en sloeg zijn oudste zoon een buil op het jukbeen.

‘Ik ben zelf een mens als alle andere,’ zei de timmerman kalm toen hij weer was gaan zitten, ‘maar weet je, ik heb zo’n tuig op de wereld gezet – voor hetzelfde geld maken ze me af. Kijk nou naar Fedka! Duivels sterk, en hoe hij aan die volgevreten harses komt snap ik zelf niet, ze zitten van kleins af op goedkope kost...’

De eerste herfstregens braken aan – ontijdig, onnut: de boeren waren allang in vreemde oorden verdwenen, en velen waren onderweg gestorven nog voor ze de mijnen en het zuidelijke graan hadden bereikt. Zachar Pavlovitsj ging met de timmerman naar het station voor een baantje: de timmerman kende daar een machinist.

Ze troffen de machinist aan in een dienstvertrek waar de locomotiefbrigades uitrustten. De machinist zei dat er veel volk was, maar geen werk; al wat resteerde van de nabijgelegen dorpen leefde op het station en deed voor een schijntje om het even wat. De timmerman ging naar buiten en kwam terug met een fles wodka en een ring worst. Na wat wodka vertelde de machinist Zachar Pavlovitsj en de timmerman over stoommachines en de westinghouserem.*

‘Weet jij wat voor inertie een trein van zestig assen op afdalingen ondervindt?’ zei de machinist, verontwaardigd over de onwetendheid van zijn toehoorders terwijl hij met zijn handen elastisch de kracht van inertie aangaf. ‘Oei-oei! Je gooit de remkraan open – onder de tender slaat een blauwe vlam uit de blokken, de wagons stuwen van achteren op, de locomotief dendert door met afgeknepen stoom en een woest klotsende pijp...! Oei, godsammekrake! Schenk in! Je had augurken moeten kopen: die worst pakt je hele maag in...’

Zachar Pavlovitsj zat erbij en zweeg: hij had van tevoren niet geloofd dat hij een locomotiefbaantje zou krijgen – hoe zou hij het daar klaarspelen na zijn houten braadpannen!

Door de verhalen van de machinist werd zijn belangstelling voor mechanische fabricaten heimelijker en droever, als een afgewezen liefde.

‘Wat zit jij nou te simmen?’ zei de machinist toen hij Zachar Pavlovitsj’ neerslachtigheid zag. ‘Kom morgen naar het depot, ik zal met de voorman praten, misschien nemen ze je aan als poetser! Niet van dat beschetene, zak, je wil toch eten...’

De machinist stokte halverwege een woord: hij kreeg oprispingen.

‘Verdomme nog aan toe: die worst van jou is in z’n achteruit geschoten! Voor een dubbeltje het poed gekocht zeker, bedelbrok, ik had die wodka beter met poetskatoen kunnen wegwerken... Maar,’ zo wendde de machinist zich opnieuw tot Zachar Pavlovitsj, ‘maak mijn locomotief brandschoon, zodat ik elk onderdeel met meihandschoenen kan aanpakken! Een locomotief is vies van het ál-ler-klein-ste stofje: een machine, mijn vriend, is een maagd... Aan een vrouw heb je niks – met een opening te veel komt een machine niet op gang...’

De machinist oreerde in abstracte bewoordingen een eind weg over bepaalde vrouwen. Zachar Pavlovitsj was een en al oor en begreep er niks van: hij wist niet dat je op een speciale manier en uit de verte van vrouwen kon houden; bij zijn weten hoorde zo’n man te trouwen. Je kon interessant praten over de schepping van de wereld en over onbekende fabricaten, maar praten over de vrouw zoals je over mannen praatte – dat was onbegrijpelijk en saai. Zachar Pavlovitsj was ooit getrouwd geweest; zijn vrouw had van hem gehouden en hij had haar nooit gekrenkt, maar al te veel vreugde had hij niet aan haar beleefd. De mens is met vele eigenschappen bedeeld; als je daar vurig over nadacht kon je het zelfs uitproesten van verrukking over je eigen ademhaling, die zich elke seconde voltrok. Maar wat leverde dat op? Een aardigheid en spel met je lichaam, maar geen serieus uiterlijk bestaan.

Zachar Pavlovitsj had z’n hele leven al weinig op met zulke gesprekken.

Een uur later schoot het de machinist te binnen dat hij dienst had. Zachar Pavlovitsj en de timmerman liepen met hem mee naar de locomotief, die net terug was van het bunkeren. De machinist riep al van verre met een lage dienststem naar zijn stoker: ‘Hoe staat het met de stoom?’

‘Zeven atmosfeer,’ antwoordde de stoker met zijn hoofd uit het raampje gestoken zonder een glimlach.

‘Water?’

‘Normaal peil.’

‘Stook?’

‘Ben aan het afblazen.’

‘Mooi.’

De volgende dag kwam Zachar Pavlovitsj naar het depot. De voorman van de machinisten, een oude baas die twijfelde aan levende mensen, staarde hem langdurig aan. Hij hield zo pijnlijk en jaloers van locomotieven dat hij met ontzetting toekeek als ze reden. Als het aan hem lag zou hij alle locomotieven hun eeuwige rust geven, zodat ze niet verminkt raakten door de grove handen van onbenullen. Volgens hem waren er te veel mensen en te weinig machines; mensen leefden en konden voor zichzelf opkomen, maar zo’n machine was een teer, weerloos en broos wezen: om daar naar behoren op te rijden moest je eerst je vrouw in de steek laten, alle zorgen uit je hoofd zetten en je brood in de smeerolie dopen – pas dan kon je tot een machine worden toegelaten, en dan nog na tien jaar geduld te hebben geoefend!

De voorman bestudeerde Zachar Pavlovitsj en kreeg het te kwaad: het was vast een lummel; waar je met je vinger moest drukken zou die fielt er met een koevoet op rammen, waar je een heel klein beetje over het glas van de manometer moest wrijven zou hij zo hard duwen dat het hele instrument met buisje en al zou afbreken – het was toch zeker ontoelaatbaar zo’n landbouwer tot een mechanisme toe te laten?!

God, o god, zo maakte de voorman zich zwijgend maar hartgrondig boos, waar zijn jullie, ouderwetse mecaniciens, helpers, stokers, poetsers? Vroeger huiverden de mensen in de nabijheid van een locomotief, maar nu denkt iedereen dat hij slimmer is dan een machine! Schoften, heiligschenners, ploerten, verdomde lummels! Eigenlijk zou het verkeer onmiddellijk stopgezet moeten worden! Wat zijn er tegenwoordig nog voor mecaniciens! Dat zijn geen mensen, dat is een ramp! Dat zijn zwervers, paardenlui, aapjeskoetsiers – die mogen geen bout in handen krijgen maar bedienen de regulateur al! Vroeger hoefde de locomotief onder het rijden maar een extra geluidje te maken, er hoefde in het aandrijvingsmechanisme maar iets te zingen en ik voelde het zonder een stap te verzetten in het puntje van m’n nagel, dan trilde ik helemaal van pijn en vond op de eerstvolgende halte met m’n lippen het defect, likte, zoog het uit, smeerde het met m’n bloed, maar ik ging niet blindelings weer op weg... En hij hier wil uit de rogge regelrecht op een locomotief!

‘Ga naar huis, was eerst je smoel en vertoon je dan in de buurt van een locomotief,’ zei de voorman tegen Zachar Pavlovitsj.

Nadat hij zich gewassen had verscheen Zachar Pavlovitsj de volgende dag andermaal. De voorman lag onder een locomotief en bevoelde voorzichtig, heel licht tikkend met een hamertje, de veren, waarbij hij zijn oor tegen het rinkelende ijzer hield.

‘Motja!’ riep de voorman naar een bankwerker. ‘Zet dit moertje hier een half ribbeltje aan!’

Motja gaf een moer met een baco een halve slag. De voorman was ineens zo beledigd dat Zachar Pavlovitsj met hem te doen kreeg.

‘Motjoesjka!’* zei de voorman met onderdrukte droefenis, maar knarsetandend. ‘Wat heb je aangericht, vervloekte schoft? Ik zei toch tegen je: een moer!! Welke moer? De hoofdmoer! Maar jij draait een contramoer aan en brengt mij van de wijs! Je zet een contramoer vast! Alweer zit je aan een contramoer! O, wat moet ik toch met jullie beginnen, vervloekte beesten die jullie zijn! Ga weg, varken!’

‘Laat mij de contramoer een halve slag terugdraaien, meneer de mecanicien, en de hoofdmoer een halve ribbel aanzetten,’ verzocht Zachar Pavlovitsj.

De voorman reageerde met een ontroerde, vreedzame stem, want hij waardeerde het dat een buitenstaander met zijn gelijk meeleefde.

‘O, het viel jou ook op, ja? Maar hij... hij is een houthakker, en geen bankwerker! Hij kent geen moer bij naam, die kent-ie niet! Nou? Dus wat ga jij doen? Hij hier behandelt een locomotief als een vrouw, als een of andere snol! Godallemachtig...! Afijn, kom, kom hier – zet die moer op mijn manier vast...’

Zachar Pavlovitsj kroop onder de locomotief en deed alles precies zoals het moest. De voorman wijdde zich daarna tot de avond aan locomotieven en geruzie met machinisten. Toen het licht aanging herinnerde Zachar Pavlovitsj de voorman aan zijn aanwezigheid. De man bleef weer voor hem staan en dacht zijn gedachten.

‘De vader van een machine is een hefboom en de moeder is een hellend vlak,’ sprak de voorman vriendelijk, zich iets innigs voor de geest halend dat hem ’s nachts altijd rust gaf. ‘Probeer morgen de vuurkisten schoon te maken, kom op tijd. Maar ik weet het niet, ik beloof niks – we gaan het proberen, we zullen zien... Dit is een te serieuze zaak. Denk je eens in – een vuurkist! Niet zomaar wat, maar een vuurkist...! Afijn, ga, wegwezen!’

Zachar Pavlovitsj sliep nog één nacht in het berghok van de timmerman, en bij het ochtendgloren, drie uur voor aanvang van het werk, kwam hij naar het depot. Daar lagen afgeragde rails, er stonden goederenwagons met opschriften uit verre landen: van de Transkaspische, Transkaukasische en Oessoerische spoorwegen. Over de sporen liepen bijzondere, vreemde mensen: verstandige en geconcentreerde mannen – seinwachters, machinisten, wagenmeesters en anderen. Rondom stonden gebouwen, machines, fabricaten en constructies.

Aan Zachar Pavlovitsj openbaarde zich een nieuwe, kunstige wereld – een wereld die hij al zo lang liefhad en altijd al gekend leek te hebben, en hij besloot er voorgoed te blijven.

==

Een jaar voor de misoogst raakte Mavra Fetisovna voor de zeventiende keer zwanger. Haar man, Prochor Abramovitsj Dvanov, was minder blij dan hij hoorde te zijn. Als hij dagelijks de velden, de sterren en de enorme, stromende lucht in ogenschouw nam zei hij tegen zichzelf: er is genoeg voor iedereen! En hij leefde rustig in zijn stulp, die wemelde van kleine mensen: zijn nageslacht. Zijn vrouw had er weliswaar zestien gebaard, maar slechts zeven hadden het overleefd, en de achtste was een pleegkind: de zoon van de eigener beweging verdronken visser. Toen zijn vrouw met de wees aan de hand was thuisgekomen had Prochor Abramovitsj daar niets tegen ingebracht: ‘Nou ja: hoe meer kinderen, hoe geruster de oudjes kunnen sterven... Geef hem maar te eten, Mavroesja!’

De wees at wat brood met melk, schoof toen opzij en kneep voor die vreemde mensen zijn ogen dicht.

Mavra Fetisovna keek naar hem en verzuchtte: ‘Daar heeft de Heer ons nieuwe ellende gestuurd... Die zal wel jong de pijp uit gaan: er zit geen leven in z’n ogen, hij zal enkel voor niks brood eten...’

Maar de jongen stierf twee jaar niet en werd zelfs niet één keer ziek. Hij at weinig, en Mavra Fetisovna verzoende zich met de wees.

‘Eet, eet, lieverd,’ zei ze, ‘wat je van ons niet aanpakt zul je van een ander niet krijgen...’

Prochor Abramovitsj, door zijn behoeftigheid en kinderen allang terneergeslagen, besteedde geen diepe aandacht aan wat dan ook – of de kinderen ziek waren of dat er nieuwe geboren werden, of de oogst slecht was of draaglijk – en scheen iedereen daarom een goed mens toe. Alleen de bijna jaarlijkse zwangerschap van zijn vrouw verschafte hem enige blijdschap: kinderen waren het enige gevoel van vastigheid in zijn leven – zij zetten hem er met hun zachte, kleine handen toe aan te ploegen, het huis te bestieren en zich om van alles te bekommeren. Hij liep rond, leefde en werkte als in een droom, zonder energie over te houden voor zijn innerlijke geluk en zonder iets helemaal zeker te weten. Prochor Abramovitsj bad tot God, maar voelde zich Hem niet innig toegenegen; hartstochten van de jeugd zoals liefde voor vrouwen, het verlangen naar goed voedsel enzovoort hadden zich in hem niet voortgezet omdat zijn vrouw niet mooi was, en het voedsel jaar in, jaar uit eenzijdig en weinig voedzaam. De vermeerdering van kinderen verminderde in Prochor Abramovitsj de belangstelling voor zichzelf; het werd hem daardoor op een of andere manier koeler en lichter te moede. Hoe langer Prochor Abramovitsj leefde, hoe geduldiger en onachtzamer hij alle dorpsgebeurtenissen bezag. Als alle kinderen van Prochor Abramovitsj in één dag stierven, dan zou hij de volgende dag evenzoveel pleegkinderen opnemen, en als ook zijn pleegkinderen omkwamen, dan zou Prochor Abramovitsj zijn landarbeiderslot subiet opgeven, zijn vrouw de vrijheid schenken en zelf blootsvoets naar onbekende oorden trekken – daarheen waar alle mensen naartoe wilden, waar het hart misschien even verdrietig was, maar waar de benen tenminste een verzetje hadden.

De zeventiende zwangerschap van zijn vrouw verdroot Prochor Abramovitsj uit praktische overwegingen: deze herfst waren in het dorp minder kinderen geboren dan vorig najaar, en vooral: tante Marja, die alle afgelopen twintig jaar een kind gebaard had met uitzondering van de jaren voorafgaand aan een droogte, had geen kind gekregen. Dit was het hele dorp opgevallen, en als tante Marja leeg rondliep zeiden de boeren: ‘Nou, Marja loopt er als een maagd bij – dat wordt honger deze zomer.’

Dit jaar liep Marja er ook mager en vrij bij.

‘Lig je braak, Mar Matvevna?’ vroegen passerende boeren haar eerbiedig.

‘Ach, wat!’ zei Marja, zich uit onwennigheid schamend voor haar loze staat.

‘Maakt niet uit,’ stelde men haar gerust. ‘Voor je ’t weet maak je weer een zoon: dat kan je als de beste...’

‘Waarom zou je ook voor niks leven,’ zei Marja, al wat flinker. ‘Zolang er maar brood is.’

‘Dat is zeker zo,’ stemden de boeren in. ‘Baren gaat een vrouw makkelijk af, het graan houdt ’r niet bij... Ja, je bent een heks: jij kent je tijd...’

Prochor Abramovitsj zei tegen zijn vrouw dat ze op het verkeerde moment met een dikke buik rondliep.

‘Och, Prosja,’ zei Mavra Fetisovna hierop, ‘ik ben degene die ze baart en voor ze uit bedelen zal gaan, jij toch niet!’

Prochor Abramovitsj verstomde voor lange tijd. December kwam, maar sneeuw was er niet, en de wintergewassen bevroren. Mavra Fetisovna baarde een tweeling.

‘Die zijn eruit,’ zei Prochor Abramovitsj aan haar bed. ‘Nou, blij toe, maar wat nu?! Deze zullen wel blijven leven – ze hebben rimpeltjes op hun voorhoofd en handjes als vuisten.’

Het pleegkind stond er ook bij en bezag het onbegrijpelijke met een verwrongen, verouderd gezicht. In hem was een bijtende warmte van schaamte voor de volwassenen opgestegen, hij was in één klap zijn liefde voor hen kwijt en voelde nu zijn eenzaamheid – hij kreeg zin om weg te rennen en zich in een ravijn te verstoppen. Even eenzaam, ellendig en bang had hij zich eens gevoeld bij de aanblik van twee honden die aan elkaar vastzaten; hij had toen twee dagen niet gegeten en was voor altijd genezen van zijn hondenliefde. Rond het bed van de kraamvrouw rook het naar rundvlees en naar een vochtig melkkalf, maar Mavra Fetisovna was te zwak om iets te merken, ze stikte zowat onder de bonte lappendeken en had een mollig, door ouderdom en moedervet gerimpeld been ontbloot; het been vertoonde gele vlekken van verstarde pijnigingen en dikke blauwe aderen vol verstijfd bloed die onder de huid waren uitgedijd en op het punt stonden deze open te scheuren en los te breken; aan een ader, die wat weg had van een boom, kon je voelen hoe haar hart ergens klopte en zich inspande om het bloed door de smalle, afgekalfde ravijnen van haar lichaam te stuwen.

‘Wat sta je te koekeloeren, Sasj?’ vroeg Prochor Abramovitsj aan het ontredderde pleegkind. ‘Je hebt twee broertjes gekregen. Snij een stuk brood voor jezelf af en ga buiten spelen – het is wat warmer vandaag.’

Sasja liep zonder brood naar buiten. Mavra Fetisovna opende haar witte, waterige ogen en riep haar man: ‘Prosja! Met de wees erbij hebben we er tien, en jij bent de twaalfde...’

Prochor Abramovitsj kon zelf ook tellen: ‘Laat ze maar leven – voor een extra mond groeit extra graan.’

‘De mensen zeggen dat er hongersnood komt; God verhoede zo’n verschrikking: waar moeten we heen met de zuigelingen en de kleintjes?’

‘Er komt geen hongersnood,’ besloot Prochor Abramovitsj voor de gemoedsrust. ‘Mislukt het wintergraan, dan behelpen we ons met het zomerzaaisel.’

Het wintergraan mislukte inderdaad: het werd al in de herfst aangevroren en verstikte in het voorjaar definitief onder de ijskorst op het veld. Het zomergraan maakte beurtelings angstig en blij, maar wist toch zo’n beetje te rijpen en leverde tien poed per desjatine* op.

Prochor Abramovitsj’ oudste zoon was een jaar of elf, en het pleegkind bijna net zo oud; een van hen moest uit bedelen gaan om het gezin aan broodkorsten te helpen. Prochor Abramovitsj zweeg: zijn eigen kind sturen was pijnlijk, bij de wees was het gênant.

‘Wat zit je daar nou te zwijgen?’ maakte Mavra Fetisovna zich kwaad. ‘Agapka heeft een joch van zeven op pad gestuurd, Misjka Doevakin heeft een klein meisje bepakt, maar jij zit daar maar, achterlijke flierefluiter! Tegen Kerstmis hebben we geen gierst meer, en we zitten al sinds Heilandsdag* zonder brood...!’

De hele avond was Prochor Abramovitsj bezig om van oude linnen lappen een gemakkelijke, ruime knapzak te naaien. Twee keer riep hij Sasja bij zich om hem over zijn schouders te passen: ‘Gaat ’t? Trekt het hier niet?’

‘Gaat best,’ antwoordde Sasja.

De zevenjarige Prosjka zat naast zijn vader en stak de ruwe draad in de naald wanneer die eruit schoot, want zijn vader zag niet goed.

‘Paatje, jaag je Sasjka morgen weg, om uit bedelen te gaan?’ vroeg Prosjka.

‘Wat klets je nou?’ wond zijn vader zich op. ‘Als je wat groter bent kan je zelf uit bedelen gaan.’

‘Dat doe ik niet,’ protesteerde Prosjka, ‘ik ga uit stelen. Weet je nog dat je zei dat ze een merrie van oom Grisja hadden meegenomen? Die hebben ze meegenomen, zij zaten goed, en oom Grisja heeft toen een ruin gekocht. En als ik groot ben steel ik die ruin.’

Voor de nacht liet Mavra Fetisovna Sasja beter eten dan haar bloedeigen kinderen – na alle anderen gaf ze hem apart grutten met boter en melk zoveel hij maar op kon. Prochor Abramovitsj haalde uit de hooischuur een staak, en toen iedereen sliep maakte hij daar een wandelstaf van. Sasja sliep niet en hoorde toe hoe Prochor Abramovitsj met een broodmes de stok gladschaafde. Prosjka snoof en huiverde vanwege een kakkerlak die over zijn hals scharrelde. Sasja haalde de kakkerlak weg maar durfde hem niet dood te maken en gooide hem vanaf de kachel op de vloer.

‘Sasj, slaap je niet?’ vroeg Prochor Abramovitsj. ‘Ga lekker slapen, toe nou!’

De kinderen werden altijd vroeg wakker en begonnen dan in het donker te stoeien terwijl de hanen nog dommelden en de oude mensen pas voor de tweede keer wakker werden om aan hun doorgelegen plekken te krabben. In het hele dorp had nog geen grendel geknarst en in de velden tsjirpte niets. Op dit uur nam Prochor Abramovitsj het pleegkind mee voorbij de dorpsrand. De jongen had argeloos Prochor Abramovitsj’ hand vastgepakt en stapte slaperig voort. Het was vochtig en kil; de kerkwachter luidde de uren en het droeve gebulder van de klok maakte de jongen ongerust. Prochor Abramovitsj boog zich naar de wees.

‘Sasja, kijk ’s die kant uit. Zie je daar de weg uit het dorp omhooglopen? Die moet je almaar volgen. Daarna zie je een reusachtig dorp met een brandweertoren op een heuvel – schrik daar niet van, maar loop rechtdoor: dat is een stad die je tegenkomt, daar zijn opslagplaatsen met heel veel graan. Zodra je je zak vol hebt kom je naar huis om uit te rusten... Afijn, het beste, m’n zoon!’

Sasja had Prochor Abramovitsj’ hand vast en keek naar de grijze ochtendarmoe van de herfst in het veld.

‘Heeft het daar geregend?’ vroeg Sasja over de verre stad.

‘Heel erg!’ beaamde Prochor Abramovitsj.

Toen liet de jongen zijn hand los en ging zonder een blik op Prochor Abramovitsj geworpen te hebben stilletjes in zijn eentje op weg – met zijn knapzak en stok, de blik gericht op de weg omhoog om niet uit de richting te raken. De jongen verdween achter de kerk en de begraafplaats en was lange tijd niet meer te zien. Prochor Abramovitsj bleef staan wachten tot de jongen aan de overkant van het dal weer te zien zou zijn. Eenzame mussen scharrelden in alle vroegte op de weg en waren zo te zien verkleumd. Dat zijn ook wezen, dacht Prochor Abramovitsj – wie zal ze iets toewerpen!

Sasja liep de begraafplaats op zonder te beseffen wat hij wilde. Hij dacht nu voor het eerst over zichzelf na en voelde aan zijn borst: dit ben ik, en alles rondom was vreemd en leek niet op hem. Het huis waarin hij had gewoond, waar hij had gehouden van Prochor Abramovitsj, Mavra Fetisovna en Prosjka, bleek zijn huis niet te zijn: ze hadden hem die ochtend vandaar naar een kille weg gebracht. In zijn half kinderlijke, droeve ziel, die nog niet met het kalmerende water van een bewustzijn was aangelengd, balde zich een volle, verpletterende krenking samen, en hij voelde deze tot in zijn keel.

De begraafplaats was bedekt met gestorven bladeren, door hun rust kalmeerden alle mogelijke voeten subiet en stapten ze vreedzaam voort. Overal stonden boerenkruisen, vele zonder naam of herinnering aan de dode die er rustte. Sasja interesseerde zich voor de kruisen die het gammelst waren en zich ook opmaakten om neer te vallen en in de aarde te sterven. Graven zonder kruisen waren nog beter – in hun diepte lagen voor eeuwig verweesde mensen: hun moeders waren ook gestorven, en de vaders van sommigen waren in rivieren en meren verdronken. De grafheuvel van Sasja’s vader was vrijwel vertrapt: eroverheen liep een paadje waarlangs nieuwe kisten naar een uithoek van de begraafplaats werden gedragen. Zijn vader lag hier dichtbij en geduldig, zonder te klagen dat hij het zo beroerd en griezelig vond alleen te blijven deze winter. Wat was daar? Het was er slecht, het was er stil en krap, het jongetje met zijn stok en bedelaarstas was daarvandaan niet te zien.

‘Papa, ze hebben me weggejaagd om uit bedelen te gaan, ik zal nu gauw sterven en bij jou zijn, want je verveelt je daar in je eentje, net als ik.’

De jongen legde zijn wandelstaf op het graf en bedekte hem met bladeren, zodat hij behouden bleef en op hem wachtte.

Sasja had besloten snel uit de stad terug te keren zodra hij een tas vol broodkorsten bij elkaar had; dan zou hij een kuilhut naast het graf van zijn vader graven en daar gaan leven, nu hij geen huis meer had.

Prochor Abramovitsj had genoeg van het wachten en wilde al weggaan. Maar Sasja was de waterlopen in het droogdal overgestoken en klauterde over de leemhelling omhoog. Hij liep langzaam en was al moe, maar tegelijkertijd was hij blij spoedig zijn eigen huis en zijn eigen vader te hebben; vader lag er dan wel dood bij en zei niets, maar hij zou altijd dichtbij liggen, in zijn warm doorzwete hemd en met armen die Sasja omhelsd hadden in hun gezamenlijke slaap aan de oever van het meer; vader was dan wel dood, maar ongeschonden, eender en nog hetzelfde.

Waar is zijn stok gebleven? vroeg Prochor Abramovitsj zich af.

De ochtend was vochtig geworden en de jongen bedwong de glibberige helling, klauwend met zijn handen. Zijn tas bungelde breeduit en ruim, als andermans kleren.

Allemachtig, waarom heb ik die nou zo genaaid: niet uit bedelzucht, maar uit hebzucht, verweet Prochor Abramovitsj zichzelf te laat. Vol brood krijgt hij hem niet eens naar huis gedragen... Maar het maakt nu niet meer uit: laat maar, wie weet...

Op het hoogste punt, daar waar de weg omsloeg naar de andere, onzichtbare kant van het veld, bleef de jongen staan. In het gloren van de toekomstige dag, op de grens van de dorpshorizon, stond hij aan een ogenschijnlijk diepe afgrond, op de oever van het hemelmeer. Sasja keek verschrikt naar de leegte van de steppe; de hoogte, de verte en de dode aarde waren vochtig en groot, en daarom leek alles vreemd en angstaanjagend. Maar het was Sasja veel waard te overleven en terug te keren naar de begraafplaats in het laagland van het dorp, want daar was zijn vader, daar was beslotenheid en al wat klein en verdrietig was, door aarde en bomen beschut tegen de wind. Daarom ging hij in de stad broodkorsten halen.

Prochor Abramovitsj kreeg medelijden met het weeskind, dat nu voorbij de helling verdween: de jongen zal verzwakken door de wind, in een greppel gaan liggen en de geest geven – de wijde wereld is geen geborgen huis.

Prochor Abramovitsj wilde de wees al inhalen en terugbrengen, om met z’n allen rustig te sterven, maar thuis waren zijn eigen kinderen, zijn vrouw en de laatste resten zomergraan.

We zijn allemaal kinkels en ploerten! zo bepaalde Prochor Abramovitsj zichzelf naar waarheid, en deze waarheid luchtte hem op. Thuis zweeg hij dagen aaneen, bezig met iets nutteloos: houtsnijwerk. Bij diepe ellende zocht hij altijd afleiding in houtsneden van sparrenbomen of onbestaande bossen. Verder ontwikkelde zijn kunnen zich niet, want zijn mes was bot. Mavra Fetisovna huilde met tussenpozen om het vertrokken pleegkind. Acht van haar kinderen waren gestorven, en om elk ervan had ze met tussenpozen drie dagen bij de kachel zitten huilen. Dit was voor haar wat houtsnijwerk voor Prochor Abramovitsj was. Prochor Abramovitsj wist al bij voorbaat hoeveel tijd Mavra Fetisovna nog te huilen had en hij het ruwe hout moest snijden: anderhalve dag.

Prosjka keek het allemaal aan en werd jaloers: ‘Wat huilen jullie nou, Sasjka komt vanzelf terug. Ga liever viltlaarzen voor me kaarden, vader – Sasjka is niet jouw zoon, maar een wees. En jij zit alleen maar je mes bot te maken, ouwe man.’

‘Lieve hemel!’ Mavra Fetisovna stopte verbaasd met huilen. ‘Hij zwatelt als een volwassene – zelf is het een ettertje, maar ondertussen leest-ie z’n vader de les!’

Maar Prosjka had gelijk: de wees keerde na twee weken terug. Hij bracht zoveel korsten en droog brood mee dat het leek alsof hij zelf niets gegeten had. Hij kwam er ook niet aan toe iets te proeven van wat hij had meegebracht, want tegen de avond ging Sasja op de kachel liggen en kon het niet warm krijgen – onderweg had de wind alle warmte uit hem geblazen. In zijn sluimering mompelde hij over een stok in de bladeren en over zijn vader: dat vader op de stok moest passen en op hem moest wachten in een kuilhut aan het meer, daar waar kruisen groeiden en omvielen.

Drie weken later, toen het pleegkind was opgeknapt, pakte Prochor Abramovitsj een knoet en begaf zich te voet naar de stad – om op pleinen te staan en zich als werkkracht te verhuren.

Prosjka volgde Sasjka twee keer naar de begraafplaats. Hij zag dat de wees daar met zijn handen een graf voor zichzelf dolf maar niet diep kwam. Toen nam hij voor de wees een schep van zijn vader mee en zei dat het makkelijker ging met een schep – alle mannen spitten ermee.

‘Ze gooien je er sowieso uit,’ beweerde Prosjka over de toekomst. ‘Vader heeft sinds de herfst niets gezaaid en mama zal van de zomer jongen – als het er dit keer maar geen drie zijn. Ik zweer het je!’

Sasja pakte de schep aan, maar deze was te groot voor hem en hij werd al snel moe van het werk.

Prosjka stond erbij te kleumen in de schaarse druppels van een bijtende late regenbui en adviseerde hem: ‘Graaf niet te breed: er is geen geld voor een kist, je gaat er zo in. Maak het een beetje snel in orde, want straks krijgt mama een kind en ben je een mond te veel.’

‘Ik graaf een kuilhut en ga hier wonen,’ zei Sasja.

‘Zonder onze kost?’ wilde Prosjka weten.

‘Ja, zonder iets. In de zomer pluk ik kervel en dat ga ik eten.’

‘Blijf dan maar leven,’ zei Prosjka gerustgesteld. ‘Maar kom niet bij ons bedelen: we hebben niks te geven.’

Prochor Abramovitsj verdiende in de stad vijf poed meel, kwam in een kar van iemand anders thuis en ging op de kachel liggen. Toen ze de helft van het meel ophadden dacht Prosjka al aan wat er verder komen zou.

‘Luilak,’ zei hij op een keer over zijn vader, die vanaf de kachel naar de eender schreeuwende tweeling keek. ‘We vreten het meel op en daarna komen we om van de honger! Jij hebt ons allemaal op de wereld gezet – geef ons nou ook maar te eten!’

‘Wat een duivelsgebroed!’ schold Prochor Abramovitsj van boven. ‘Jij zou hier de vader moeten zijn in plaats van mij, klef onderkruipsel dat je bent!’

Prosjka zat zich met grote bezadigdheid op zijn gezicht af te vragen hoe je vader werd. Hij wist al dat kinderen uit mama’s buik kwamen, want haar hele buik zat onder de schrammen en rimpels, maar waar kwamen wezen dan vandaan? Prosjka had twee keer, toen hij ’s nachts wakker was geworden, gezien dat zijn vader mama’s buik helemaal platdrukte, en dat die daarna opzwol en er kleine kostgangers geboren werden. Ook daar herinnerde hij zijn vader aan: ‘Je moet niet op moeder gaan liggen – lig naast haar en slaap. Opoe Parasjka heeft niet één kleintje – opa Fedot heeft haar buik niet fijn gedrukt...’

Prochor Abramovitsj kwam van de kachel, trok zijn viltlaarzen aan en ging ergens naar op zoek. Er lag in de hut niets overbodigs, dus pakte Prochor Abramovitsj een bezem en hengstte Prosjka daarmee op zijn gezicht. Prosjka schreeuwde het niet uit maar ging meteen met zijn gezicht omlaag op een bankje liggen. Prochor Abramovitsj begon hem zwijgend af te ranselen, zijn best doend woede in zijn binnenste op te bouwen.

‘Het doet geen pijn, het doet geen pijn, het doet toch geen pijn!’ zei Prosjka zonder zijn gezicht te laten zien.

Na de afranseling stond Prosjka op en zei in één ademteug: ‘Jaag Sasjka dan weg, zodat we geen extra mond te voeden hebben.’

Prochor Abramovitsj was er erger aan toe dan Prosjka en zat terneergeslagen bij de wieg van de stilgevallen tweeling. Hij had Prosjka een pak slaag gegeven omdat deze gelijk had: Mavra Fetisovna liep weer met een dikke buik, en er was niets om het wintergraan mee in te zaaien. Prochor Abramovitsj leefde op aarde zoals het gras op de bodem van een dal: in het voorjaar stortte er smeltwater op neer, in de zomer waren het plensbuien, als het woei bedolven zand en stof het, en in de winter werd het zwaar en verstikkend bedekt door sneeuw; altijd en elk moment leefde het onder de slagen en opeenstapeling van lasten, en daarom groeide het gras in de dalen gebocheld, klaar om te buigen en de ellende door zich heen te laten gaan. Net zo stortten kinderen op Prochor Abramovitsj neer – zwaarder dan zijn eigen geboorte en vaker dan de oogst. Als het veld vrucht zou dragen zoals zijn vrouw, en als zijn vrouw niet zo schielijk zou zijn met haar vruchtbaarheid, dan was Prochor Abramovitsj allang een welgedane en tevreden huisvader geweest. Maar zijn leven lang kwam er een stroom kinderen, die Prochor Abramovitsj’ ziel als een met slijk bedolven dal onder de lemen aanslibsels van zorgen begroef, en daardoor was Prochor Abramovitsj zowat niets gewaar van zijn eigen leven en persoonlijke belangen; kinderloze, vrije mensen noemden deze wezenloze toestand van Prochor Abramovitsj luiheid.

‘Prosj, hé Prosj!’ riep Prochor Abramovitsj.

‘Wat nou?’ zei Prosjka gemelijk. ‘Eerst sla je erop, en dan noem je me Prosja...’

‘Prosj, ga even snel bij tante Marja kijken of haar buik opgezwollen is of mager. Ik ben haar al een poos niet tegengekomen, is ze soms ziek?!’

Prosjka was niet lichtgeraakt, en praktisch omwille van zijn familie.

‘Ik zou vader moeten zijn, en jij Prosjka,’ zo beledigde Prosjka zijn vader. ‘Waarom zou ik naar d’r buik kijken: je hebt geen wintergraan gezaaid, dus kunnen we sowieso honger verwachten.’

Prosjka trok zijn moeders jak aan en ging door met zijn bazige gemopper: ‘Die lui zwammen. Tante Marja was vorig jaar leeg vanbinnen, terwijl het wel geregend had. Dus zat ze ernaast – ze had een kostganger moeten krijgen, maar dat dee ze niet.’

‘Het wintergraan is bevroren, dat heeft ze aangevoeld,’ zei zijn vader zacht.

‘Kleintjes zuigen aan hun moeder, die eten helemaal geen brood,’ wierp Prosjka tegen. ‘Laat moeder maar zomergraan eten... Ik ga niet naar die Marja van je – als zij een pens krijgt kom jij niet van de kachel: dan zeg je dat het gras en zomergraan best zullen zijn. Maar wij hebben geen zin in hongerlijden, en jij en mama hebben ons gemaakt!’

Prochor Abramovitsj zweeg. Sasja zei ook nooit iets als hem niets gevraagd werd. Zelfs Prochor Abramovitsj, die naast Prosjka meer op een wees in zijn eigen huis leek, wist niet wat Sasja voor iemand was: goedaardig of niet; misschien was hij van angst uit bedelen gegaan, maar wat hij dacht – dat zei hij nooit. Maar Sasja dacht weinig, omdat hij alle volwassenen en kinderen verstandiger vond dan zichzelf en daarom bang voor hen was. Prosjka, die iedere kruimel telde en voorbij zijn eigen erf van niemand hield, boezemde hem meer angst in dan Prochor Abramovitsj.

==

Met uitgestoken achterwerk, de verderfelijke handen afhangend tot op de grond, liep een bultenaar door het dorp: Pjotr Fjodorovitsj Kondajev. Hij had al een hele tijd geen pijn in zijn lendenen, dus er zat geen weersverandering aan te komen.

Dat jaar was de zon in de hemel snel gerijpt: eind april warmde ze al alsof het ver in juli was. De boeren waren stilgevallen toen ze met hun voeten de droge bodem voelden en met hun verdere lichaam de duurzaam tot rust gekomen ruimte van de dodelijke hitte. De kinderen hielden de horizon in de gaten om bijtijds de verschijning van een regenwolk op te merken. Maar op de veldwegen stegen wervelende stofzuilen op, waar karren uit andere dorpen doorheen reden. Kondajev liep midden over straat naar de andere kant van het dorp, waar de bekommernis van zijn ziel woonde: het halfmeisje Nastja, vijftien jaar oud. Hij hield van haar op een plek die hem vaak pijn bezorgde en gevoelig was als het hart van rechte mensen: zijn lendenen, daar waar de knik van zijn bochel zat. Kondajev schepte genoegen in de droogte en hoopte er het beste van. Zijn handen waren altijd geelgroen besmeurd – hij verwoestte er al lopend grassen mee en wreef ze tussen zijn vingers fijn. Hij was blij met de honger, die alle mooie mannen zou verjagen naar bijverdiensten in verre oorden, waar velen van hen zouden sterven, zodat de vrouwen voor Kondajev vrijkwamen. Kondajev glimlachte onder de naarstige zon, die de bodem deed branden en walmen van stof. Iedere ochtend waste hij zichzelf in een vijver en streelde zijn bochel met zijn bedreven, zekere handen, die tot onuitputtelijke omhelzingen van zijn toekomstige vrouw in staat waren.

Geen probleem, dacht Kondajev, genoegen nemend met zichzelf. De mannen verkassen, de vrouwen blijven. Wie van mij een hapje neemt, vergeet het van z’n leven niet – ik ben een droge stier...

Kondajev rammelde met zijn lang uitgegroeide volbloedsarmen en beeldde zich in dat hij er Nastja mee vasthield. Het verbaasde hem zelfs dat in Nastja, in die zwakte van haar lichaam, een verborgen, machtige bekoring school. Bij alleen al de gedachte aan haar zwol zijn bloed op en werd hij hard. Om de aantrekking en tastbaarheid van zijn verbeelding kwijt te raken zwom hij in de vijver en slokte zoveel water naar binnen dat zijn lichaam wel een grot leek, om het water vervolgens weer naar buiten te laten gutsen, tezamen met het speeksel van zijn zoete liefdesgenot.

Onderweg naar huis adviseerde Kondajev iedere man die hij tegenkwam ergens anders uit werken te gaan.

‘De stad is als een vesting,’ zei Kondajev. ‘Daar is van alles meer dan genoeg, maar bij ons schijnt de zon en hij blijft keihard schijnen, dus zeg maar dag tegen de oogst! Gebruik je verstand!’

‘En jij dan, Pjotr Fjodorovitsj?’ vroeg de boer naar andermans lot, om ook voor zichzelf een uitweg te vinden.

‘Ik ben mismaakt,’ verklaarde Kondajev. ‘Ik kan gerust van enkel medelijden leven. Maar jij hongert je vrouw uit, puistmans! Ga uit werken en stuur haar karrenvrachten brood – het levert wat op!’

‘Ja, het zal wel moeten,’ verzuchtte de man met tegenzin, onderwijl hopend dat hij het thuis wel zou uitzingen met wat kool, bessen, paddenstoelen en allerlei gras – en verder zou hij wel zien.

Kondajev hield van oude gevlochten hekwerken, spelonken in afgestorven boomstronken en alle mogelijke sleetsheid, vermolming en onderworpen, nauwelijks levende warmte. Het stille kwaad van zijn geilheid vond in deze eenzame plaatsen zijn genoegen. Hij zou het hele dorp wel tot een staat van sprakeloze uitputting willen afpeigeren, om krachteloze levende wezens ongehinderd te kunnen omhelzen. Kondajev lag in de stilte van de ochtendschaduwen terneer en verbeeldde zich half verwoeste dorpen, overwoekerde straten en de tengere, donker verkleurde Nastja, ijlend van de honger, in het prikkende, verdorde stro. Alleen al de aanblik van leven, of het nu in een grasspriet of een meisje was, bracht Kondajev tot een stille, jaloerse razernij. Was het gras, dan kneep hij het dood in zijn genadeloze liefdeshanden, die ieder levend voorwerp even gruwelijk en begerig voelden als de maagdelijkheid van een vrouw; was het een vrouw of een meisje, dan haatte Kondajev haar vader, man, broers en toekomstige verloofde bij voorbaat en voorgoed, en hoopte hij dat ze omkwamen of elders uit werken zouden gaan. Het tweede hongerjaar vervulde Kondajev daarom met grote hoop – hij meende spoedig nog de enige man in het dorp te zijn en zich naar believen op de vrouwen te kunnen uitleven.

Door de hitte vervielen niet alleen de gewassen, maar zelfs de boerenhutten en schuttingpalen snel tot ouderdom. Dit was Sasja de voorgaande zomer al opgevallen. ’s Ochtends zag hij de doorzichtige, vredige dageraad en herinnerde zich zijn vader en zijn vroege kindertijd aan de oever van het Moetevomeer. Onder het klokgelui voor de vroege dienst steeg de zon op en veranderde in een mum van tijd de hele aarde en het dorp in ouderdom, in een stollende, droge mensenwrok.

Prosjka klom op het dak, trok een fronsend, zorgelijk gezicht en hield de hemel in de gaten. ’s Ochtends vroeg hij zijn vader altijd hetzelfde: of deze geen pijn had in zijn lendenen, zodat het weer zou omslaan, en wanneer de nieuwe maan zich zou gaan wassen.*

Kondajev mocht graag op het middaguur over straat lopen, genietend van de uitzinnig jengelende insecten. Op een keer zag hij Prosjka, die zonder broek naar buiten was gerend in de veronderstelling dat er uit de hemel iets was neergedruppeld.

De verschrikkelijke zonverhitte stilte deed de boerenhutten bijna zingen, het stro op de daken zag zwart en verspreidde een smeulende brandlucht.

‘Prosjk!’ riep de bultenaar. ‘Waarom ben je de hemel aan het hoeden? Het is vandaag niet bijster koud, vind je ook niet?’

Prosjka begreep dat er geen druppel was gevallen – het had maar zo geleken.

‘Ga andermans kippen bepotelen, krom gedrocht!’ zei Prosjka, beledigd in zijn ontgoocheling over de uitgebleven druppel. ‘De mensen zijn aan het end van hun leven, maar hij is blij. Ga m’n pa z’n haan bepotelen!’

Prosjka had Kondajev per ongeluk raak getroffen: Kondajev reageerde met een kreet van scherpe pijn en boog naar de grond, op zoek naar een steen. Die was er niet, en hij gooide een handvol droog stof naar Prosjka. Maar Prosjka had het allemaal voorzien en was al thuis. De bultenaar rende het erf op, grabbelend over de grond met zijn handen. Onderweg kwam Sasja hem voor de voeten; Kondajev sloeg hem uit alle macht met de vingerknoken van zijn magere hand, zodat de botten in Sasja’s hoofd galmden. Hij viel neer, de huid opengebarsten onder zijn haar, dat meteen drijfnat was van het zuivere, koele bloed.

Sasja kwam bij zinnen, maar raakte daarop weer half buiten bewustzijn en droomde zijn droom. Zonder uit zijn geheugen te verliezen dat het buiten bloedheet was, dat hem een lange hongerige dag wachtte en dat de bultenaar hem geslagen had, zag Sasja zijn vader in een vochtige mist op het meer: vader verdween met zijn bootje in de troebelheid en wierp vandaar moeders tinnen ring op de oever. Sasja wilde de ring al uit het natte gras oprapen, maar de bultenaar gaf hem met de ring een dreunende klap op zijn hoofd onder het kraken van de door de droogte openbarstende hemel, die uit zijn kieren ineens een zwarte regen neergoot – en meteen werd het stil: voorbij een berg verstomde het galmen van de witte zon op de verdrinkende weiden. Daar stond de bultenaar te plassen naar de kleine zon, die al uit zichzelf aan het doven was. Maar tegelijk met zijn droom nam Sasja de voortgaande dag waar en hoorde hij Prosjka en Prochor Abramovitsj praten.

Kondajev nam intussen de mensloosheid en ander leed van zijn dorpsgenoten te baat en rende over de dorsvloeren achter een kip van iemand anders aan. De kip kreeg hij niet te pakken – ze was van angst een straatboom in gevlogen. Kondajev wilde aan de boom schudden, maar zag toen iemand aan komen rijden en liep kalmpjes naar huis met de tred van iemand die overal buiten stond. Prosjka had de waarheid gesproken: Kondajev mocht graag kippen bepotelen en kon daar lang mee zoet zijn: net zolang tot de kip van afgrijzen en pijn in zijn hand poepte, en het kwam ook weleens voor dat de kip voortijdig een glazig ei afscheidde; als er weinig volk in de buurt was liet Kondajev het ongerijpte ei dan uit zijn knuist zijn keel in glijden en trok de kip haar kop af.

In de herfst, als het tenminste een goed oogstjaar was, stak er nog veel kracht in het volk, en dan schepten de volwassenen samen met de kinderen genoegen in het treiteren van de bultenaar: ‘Pjotr Fjodorovitsj, bepotel in godsnaam ons haantje!’

Kondajev verdroeg geen pesterijen en zette zijn kwelgeesten net zolang na tot hij een knaap te pakken kreeg en bracht hem dan een lichte verwonding toe.

Opnieuw zag Sasja een oude dag. Al veel langer stelde hij zich de hitte voor in de vorm van een oude man, en nacht en koelte als kleine meisjes en jongens.

Thuis stond het raam open, bij de kachel lag Mavra Fetisovna uitwegloos te kronkelen. Ondanks haar gewoonte om te baren zat haar vanbinnen iets dwars.

‘Ik ben misselijk. Ik heb het zwaar, Prochor Abramytsj... Ga de vroedvrouw halen...’

Sasja bleef in het gras zitten tot er voor de vespers werd geluid en de schaduwen lang en treurig waren. De vensters van het huisje waren nu dicht met de gordijnen ervoor. De vroedvrouw kwam naar buiten met een teil en goot iets uit onder het hek. Er rende een hond op af die alles opat behalve het nat. Prosjka was al een hele tijd niet naar buiten gekomen, hoewel hij thuis was. De overige kinderen draafden ergens op andermans erven rond. Sasja was bang om overeind te komen en op een verkeerd moment naar binnen te gaan. De schaduwen van het gras sloten zich aaneen, de zachte grondwind die de hele dag gewaaid had kwam tot stilstand; de vroedvrouw verscheen met een gebreide doek om, bad vanaf het bordes naar het donkere oosten en liep weg. Een rustige nacht brak aan. In de aanaarding rond het huisje beproefde een krekel zijn stem en begon toen zijn lange lied, dat het erf, het gras en de verre omheining omspon tot één kindervaderland, de beste plek op aarde om te leven. Sasja keek naar de door het duister veranderde, maar nog vertrouwder geworden bouwsels, hekwerken, dissels van overwoekerde sledes, en had medelijden met ze omdat ze net als hij zwegen, zich niet verroerden en ooit voorgoed zouden sterven.

Sasja bedacht dat als hij hier weg zou gaan, het hele erf het in zijn afwezigheid nog saaier zou vinden om op dezelfde plek te leven, en het deed Sasja goed dat hij hier nodig was.

Binnen begon de nieuwe zuigeling te blèren en overschreeuwde met zijn stem, die op geen enkel woord leek, het bestendige lied van de krekel. De krekel viel stil en luisterde waarschijnlijk ook naar het angstaanjagende geschreeuw. Prosjka kwam naar buiten met de muts van Prochor Abramovitsj en de knapzak waarmee Sasja van de herfst uit bedelen was gestuurd.

‘Sasjka!’ riep Prosjka de stikkende nachtlucht in. ‘Kom snel hier, uitvreter.’

Sasja stond naast hem.

‘Wat wil je?’

‘Hier, pak aan – vader doet je z’n muts cadeau. En hier heb je je zak – ga op pad, en doe ’m niet af, eet wat je krijgt zelf op, breng het niet naar ons...’

Sasja nam de muts en de knapzak aan.

‘Blijven jullie hier dan in je eentje wonen?’ vroeg Sasja, die niet geloofde dat hier niet meer van hem gehouden werd.

‘Waarom niet? Tuurlijk in ons eentje!’ zei Prosjka. ‘We hebben er weer een kostganger bij, als die er niet geweest was had jij voor nop geleefd! Maar nu kunnen we je echt niet gebruiken – je bent enkel een last, want ma heeft jou niet gekregen, jij bent zelf geboren...’

Sasja liep het hekje uit. Prosjka bleef nog even in zijn eentje staan en ging toen door de poort naar buiten om de wees eraan te herinneren dat hij niet meer terug hoefde te komen. De wees was nog niet op pad gegaan – hij keek naar het kleine lichtje op de windmolen.

‘Sasjka!’ gebood Prosjka. ‘Kom niet meer bij ons terug. We hebben brood in je zak gestopt en je een muts cadeau gedaan – ga nu. Als je wil kan je op de dorsvloer slapen, want het is al nacht. Maar vertoon je niet meer voor de ramen, anders bedenkt vader zich nog...’

Sasja ging door de straat op weg naar de begraafplaats. Prosjka vergrendelde de poort, inspecteerde het erf en de gebouwen en pakte een werkeloze paal op.

‘En maar geen spatje regen!’ zei Prosjka met een oudemannenstem, en hij kwatte door het gat van een ontbrekende voortand. ‘Geen spat: al ga je erbij liggen en knal je je kop tegen de grond, al pist de duivel erop!’

Sasja sloop naar het graf van zijn vader en ging in het onvoltooide spelonkje liggen. Het boezemde hem angst in tussen de kruisen te lopen, maar naast zijn vader viel hij net zo kalm in slaap als ooit in hun kuilhut aan de oever van het meer.

Wat later kwamen twee mannen naar de begraafplaats die stilletjes kruisen afbraken om te verstoken, maar Sasja, meegevoerd door zijn slaap, hoorde niets.

==

Zachar Pavlovitsj leefde zonder iemand nodig te hebben: urenlang kon hij in de locomotief voor het deurtje van de vuurkist met de laaiende vlammen zitten.

Dit verving voor hem het grote genoegen van vriendschap en gesprekken met mensen. Zo kijkend naar het levende vuur leefde Zachar Pavlovitsj zelf ook – in hem dacht zijn hoofd, voelde zijn hart, en zijn hele lichaam werd stilletjes bevredigd. Zachar Pavlovitsj had respect voor steenkool, profielijzer – voor allerhande sluimerende grondstoffen en halffabricaten, maar zijn werkelijke liefde en gevoel golden slechts het voltooide maaksel: datgene wat het geworden was door middel van mensenarbeid en vervolgens een zelfstandig leven bleef leven. Tijdens de middagpauzes verloor Zachar Pavlovitsj de locomotief niet uit het oog en onderging hij zwijgend zijn liefde ervoor. Hij sleepte allemaal bouten, oude ventielen, kraantjes en andere mechanische fabricaten mee naar zijn onderkomen. Hij zette ze naast elkaar op tafel en gaf zich over aan de beschouwing ervan zonder ooit onder eenzaamheid gebukt te gaan. Zachar Pavlovitsj was dan ook niet eenzaam: machines waren voor hem mensen, die steevast gevoelens, gedachten en wensen bij hem opriepen. Het voorste wielstel van de locomotief, de zogeheten klos, wekte bij Zachar Pavlovitsj zorgen over de oneindigheid van de ruimte. ’s Nachts ging hij speciaal naar buiten om naar de sterren te kijken – of de wereld wel ruim was, of de wielen wel genoeg plaats hadden om eeuwig te leven en rond te draaien. De sterren straalden vol overgave, maar elk in eenzaamheid. Zachar Pavlovitsj vroeg zich af waar de hemel op leek. En toen schoot hem een knooppuntstation te binnen waar men hem weleens heen stuurde voor wielbanden. Vanaf het perron zag je daar een zee aan eenzame seinen – van wissels, semaforen, tweesprongen, waarschuwingslichten en fonkelende koplampen van voortsnellende locomotieven. De hemel zag er precies zo uit, maar dan ver weg en wat beter afgesteld voor zijn kalme functioneren. Vervolgens begon Zachar Pavlovitsj op het oog te tellen hoeveel werst het was tot een donkerblauwe, wisselvallige ster: hij spreidde zijn armen bij wijze van maatstaf en paste deze in gedachten toe op de ruimte. De ster brandde op tweehonderd werst afstand. Dit verontrustte hem, hoewel hij had gelezen dat de wereld oneindig was. Hij zou willen dat de wereld inderdaad oneindig was, zodat wielen altijd onmisbaar zouden zijn en ononderbroken tot algehele vreugde vervaardigd zouden worden, maar die oneindigheid kon hij met geen mogelijkheid voelen.

‘Hoeveel wersten het zijn weet niemand, omdat het hartstikke ver is!’ zei Zachar Pavlovitsj. ‘Maar ergens loopt het dood, en eindigt de laatste versjok...* Als de oneindigheid echt bestond, zou die vanzelf in de grote ruimte oplossen en zou er geen vastigheid zijn... Hoe kan er nou oneindigheid zijn? Het moet ergens doodlopen!’

De gedachte dat wielen uiteindelijk niet genoeg werk zouden hebben baarde Zachar Pavlovitsj twee dagen zorgen, maar daarna kwam hij op het idee de wereld uit te rekken wanneer alle wegen doodgelopen zouden zijn, want de ruimte kon je ook verhitten en net als bandijzer langer maken – en dat stelde hem gerust.

De voorman van de machinisten zag hoe liefdevol Zachar Pavlovitsj te werk ging – hij reinigde de vuurkisten zonder de geringste beschadiging van het metaal en kreeg ze stralend schoon – maar zei nooit een vriendelijk woord tegen hem. De voorman wist heel goed dat machines eerder uit eigen wil leefden en bewogen dan door het verstand en kunnen van mensen; mensen hadden er niets mee van doen. Die werden juist verpest door de goedheid van de natuur, de energie en het metaal. Iedere lummel kon vuur in de vuurkist maken, maar de locomotief reed zelf, en die lummel was enkel vracht. En als de techniek zo soepeltjes voortging, zouden de mensen door hun twijfelachtige successen tot roest degenereren, dan hoefden ze alleen nog door noeste locomotieven verpletterd te worden en zou de machine op aarde vrij spel krijgen. De voorman schold evenwel minder op Zachar Pavlovitsj dan op de anderen, want Zachar Pavlovitsj liet zijn hamer altijd vol erbarmen en niet met grove kracht neerdalen, in de locomotief kwatte hij niet tegen van alles en nog wat, en hij liet met zijn gereedschap geen genadeloze krassen achter op het lichaam van de machine.

‘Meneer voorman!’ durfde Zachar Pavlovitsj uit liefde voor zijn werk op een keer te zeggen. ‘Als ik vragen mag: waarom is een mens zo niksig – niet slecht en niet goed, maar zijn machines allemaal even fenomenaal?’

De voorman hoorde hem boos aan; hij gunde anderen geen locomotieven en beschouwde zijn eigen gevoelens ervoor als een persoonlijk privilege.

De grauwe duivel! zei hij bij zichzelf, die moet ook zo nodig iets met mechanismes, godallemachtig!

Tegenover de twee mannen stond een locomotief op te warmen voor de nachtelijke sneltrein. De voorman nam de locomotief lang in ogenschouw en raakte zoals gewoonlijk vervuld van een blij mededogen. De locomotief stond grootmoedig, enorm en warm op de harmonische bergpassen van zijn majestueuze hoge lichaam. De voorman, geconcentreerd, voelde vanbinnen een ronkende, onwillekeurige verrukking. De poort van het depot stond open naar de avondlijke ruimte van de zomer – naar de schimmige toekomst, naar het leven dat zich kon herhalen in de wind, in onstuimige snelheden over de rails, in de zelfvergetelheid van de nacht, het gevaar en het tere geraas van de exacte machine.

De voorman balde zijn handen tot vuisten door de toevloed van een razende kracht uit zijn innerlijke leven die deed denken aan jeugdigheid en het voorgevoel van een daverende toekomst. Hij was Zachar Pavlovitsj’ lage scholing vergeten en antwoordde hem, als een gelijke vriend: ‘Je hebt nou wat gewerkt en bent slimmer geworden! Maar de mens is prut! Hij hangt thuis rond en is geen fluit waard... Maar neem nou de vogels...’

De locomotief blies stoom af en overstemde de woorden van het gesprek. De voorman en Zachar Pavlovitsj liepen de klinkende avondlucht in en doorkruisten een formatie van afgekoelde locomotieven.

‘Neem de vogels! Die zijn prachtig, maar er blijft niks van ze over – omdat ze niet werken! Heb jij ooit vogelarbeid gezien? Die bestaat niet! Nou ja, ze redderen wat voor hun voedsel en behuizing, maar waar zijn hun instrumentele fabricaten? Waar hebben ze de aanloophoek van hun leven zitten? Die is er niet en kan er ook niet zijn.’

‘En wat heeft een mens dan?’ Zachar Pavlovitsj begreep het niet.

‘Een mens heeft machines! Vat je? De mens is het begin van ieder mechanisme, maar vogels zijn hun eigen einde.’

Zachar Pavlovitsj dacht er net zo over als de voorman, maar had alleen moeite om de benodigde woorden te kiezen, wat zijn denken hinderlijk vertraagde. Beiden – zowel de machinistenvoorman als Zachar Pavlovitsj – vonden de door de mens onberoerde natuur weinig aantrekkelijk, en doods; of het nu om een dier of een boom ging. Dieren en bomen riepen geen sympathie voor hun leven bij hen op omdat geen enkel mens had deelgenomen aan hun vervaardiging – ze bevatten niet één welbewuste hamerslag of precisie van een vakmanschap. Ze leefden zelfstandig, los van Zachar Pavlovitsj’ neergeslagen ogen. Alle fabricaten daarentegen – vooral die van metaal – hadden juist een levendig bestaan en waren door hun constructie en kracht zelfs interessanter en mysterieuzer dan de mens. Zachar Pavlovitsj putte veel genot uit één onophoudelijke gedachte: langs welke weg de verborgen, bloedige kracht van de mens zich ineens openbaarde in opwindende machines die zowel in omvang als betekenis ambachtslieden overtroffen.

En het was werkelijk zoals de voorman had gezegd: in zijn arbeid overtrof ieder mens zichzelf: hij vervaardigde fabricaten die beter en duurzamer waren dan zijn eigen betekenis van alledag. Bovendien nam Zachar Pavlovitsj in de locomotieven dezelfde vurige, opgewonden mensenkracht waar die in een werkend man zwijgt en geen uitlaatklep heeft. Gewoonlijk kwam een bankwerker alleen goed uit zijn woorden als hij zich bedronk, maar op een locomotief voelde een mens zich altijd groot en vervaarlijk.

Op een keer kon Zachar Pavlovitsj almaar geen bout vinden die hij nodig had om een schroefdraad aan te brengen in een dolgedraaide moer. Hij liep door het depot en vroeg rond: of iemand een drieachtste bout had – voor die schroefdraad. Men zei van niet, hoewel iedereen zo’n bout had. Maar het punt was dat de bankwerkers zich verveelden en de tijd kortten door elkaar het werk moeilijk te maken. Zachar Pavlovitsj had nog geen weet van dit listige, heimelijke vermaak dat in iedere werkplaats voorkomt. Deze stille pesterij stelde de andere werklieden in staat de lengte van de werkdag en de mistroostigheid van de zich aldoor herhalende arbeid te boven te komen. Ter vermaak van zijn buren deed hij veel werk voor niks. Hij liep voor poetslappen naar het magazijn, terwijl in het kantoor een hele berg lag; hij maakte houten laddertjes en oliekannen waar er in het depot meer dan genoeg van waren; hij wilde op influistering van anderen zelfs de smeltproppen in de ketel van een locomotief vervangen, maar werd daar bijtijds door een toevallige stoker voor gewaarschuwd – anders hadden ze Zachar Pavlovitsj zonder pardon ontslagen.

Toen Zachar Pavlovitsj geen passende bout had gevonden zette hij zich aan de bewerking van een staaf om een schroefdraad in de moer te kunnen aanbrengen, en omdat hij nooit zijn geduld verloor zou hij dit ook gedaan hebben, maar ze zeiden tegen hem: ‘Hé Drieachtste voor een schroefdraad, kom, hier heb je een bout!’

Sinds die dag had Zachar Pavlovitsj de bijnaam ‘Drieachtste voor een schroefdraad’, maar daar stond tegenover dat ze hem minder vaak beetnamen als hij dringend gereedschap nodig had.

Niemand zou erachter komen dat Zachar Pavlovitsj ‘Drieachtste voor een schroefdraad’ fijner vond dan zijn doopnaam: de bijnaam leek op een cruciaal onderdeel van om het even welke machine en maakte Zachar Pavlovitsj op een of andere manier lijfelijk deelgenoot van het waarachtige land waar ijzeren duimen zegevierden over aarden wersten.

==

In zijn jonge jaren dacht Zachar Pavlovitsj dat hij slimmer zou zijn geworden als hij eenmaal groot was. Maar het leven was zonder enige bezinning of adempauze verstreken, als een constante vervoering; niet één keer had Zachar Pavlovitsj de tijd ervaren als een vast voorwerp op zijn pad – zij bestond voor hem slechts als het raadsel van een wekkermechanisme. Maar toen Zachar Pavlovitsj het geheim van de slinger ontdekte zag hij dat tijd niet bestond en dat er alleen de regelmatige, gespannen kracht van een veer was. Maar de natuur had iets stils en verdrietigs – daar waren bepaalde krachten onherroepelijk aan het werk. Zachar Pavlovitsj sloeg rivieren gade waarin snelheid noch waterpeil schommelden, en deze bestendigheid riep een bittere weemoed op. Je had natuurlijk ook weleens hoogwater, verstikkende stortbuien en wind die je de adem benam, maar meestentijds voltrok zich een stil, onverschillig leven: het stromen van rivieren, het groeien van gras, de wisseling der seizoenen. Zachar Pavlovitsj meende dat deze regelmatige krachten de hele aarde in een verstarring hielden; ze waren voor zijn verstand met terugwerkende kracht het bewijs dat er niets ten goede veranderde – de dorpen en mensen bleven zoals ze waren. Ter behoud van de krachtengelijkheid in de natuur vindt rampspoed voor de mens altijd herhaling. Vier jaar geleden was er een misoogst geweest, dus hadden de mannen het dorp voor hun seizoensarbeid verlaten en waren kinderen in vroege graven beland, maar dit lot was niet voorgoed voorbijgegaan; het keerde nu terug omwille van de exacte loop van het algehele leven.

Hoe lang Zachar Pavlovitsj ook leefde, steeds weer zag hij vol verbazing dat hij niet veranderde en niet slimmer werd – hij bleef precies dezelfde als hij op zijn tiende of vijftiende was geweest. Alleen waren sommige van zijn vroegere voorgevoelens nu gewone gedachten geworden, maar daardoor was er niets ten goede veranderd. Zijn toekomstige leven had hij zich vroeger voorgesteld als een diepe blauwe ruimte die zo ver reikte dat zij bijna niet bestond. Zachar Pavlovitsj had bij voorbaat geweten dat naarmate hij verder leefde, deze ruimte van ongeleefd leven zou afnemen, terwijl achter hem de platgetreden dode weg langer zou worden. Maar hij had zich vergist: het leven groeide en hoopte zich op, terwijl de toekomst vóór hem ook groeide en zich uitstrekte – dieper en mysterieuzer dan in zijn jeugd, alsof Zachar Pavlovitsj afstand nam van zijn levenseinde, of zijn hoop en geloof in dat leven vergrootte.

Als hij zijn gezicht weerspiegeld zag in de lampen van een locomotief zei Zachar Pavlovitsj tegen zichzelf: ‘Wonderlijk, ik ga binnenkort dood, maar ben nog altijd dezelfde.’

Tegen het najaar namen de feestdagen op de kalender in aantal toe: op een keer waren er drie achter elkaar. Zachar Pavlovitsj verveelde zich op zulke dagen en liep dan een heel eind langs het spoor om treinen op volle snelheid te zien. Onderweg kwam de wens bij hem op langs te gaan in het mijnwerkersdorpje waar zijn moeder begraven lag. Hij herinnerde zich haar laatste rustplaats nog precies, en ook het ijzeren kruis van iemand anders naast het naamloze, nederige graf van zijn moeder. Op dat kruis was een roestig, bijna uitgeteerd oeroud opschrift bewaard gebleven – over de dood van Ksenia Fjodorovna Irosjnikova in 1813 ten gevolge van de cholera toen ze achttien jaar en drie maanden oud was. Er stond ook nog op: ‘Slaap in vrede, geliefde dochter, tot het weerzien van de kinderen en hun ouders.’

Zachar Pavlovitsj voelde een sterk verlangen het graf open te leggen en naar zijn moeder te kijken: naar haar botten, haar haar en alle laatste, verdwijnende resten van zijn kindergeboortegrond. Hij zou er ook nu niet wars van zijn een levende moeder te hebben, want hij voelde vanbinnen geen bijzonder verschil met zijn kindheid. Ook toen, in die blauwe nevel van zijn vroege leeftijd, hield hij van de spijkers in schuttingen, de rook van smidsen langs de weg en de wielen van karren – omdat ze ronddraaiden.

Waar de kleine Zachar Pavlovitsj ook naartoe was gegaan als hij het huis verliet, hij had altijd geweten dat hij een moeder had die eeuwig op hem zou wachten, en hij was nergens bang voor.

De spoorlijn werd aan weerszijden door struikgewas beschermd. Soms zaten in de schaduw van de struiken armoedzaaiers te eten of hun schoeisel te fatsoeneren. Ze zagen triomfantelijke locomotieven op grote snelheden treinen voorttrekken. Maar niet één armoedzaaier wist waardoor de locomotief zelf vooruitkwam. Ook een simpeler overpeinzing – voor welk geluk ze leefden – kwam niet eens in hun hoofden op. En niet één schenker van aalmoezen wist uit wat voor geloof, hoop en liefde hun benen op de zandwegen krachten putten. Zachar Pavlovitsj liet soms twee kopeke in een uitgestoken hand vallen, zonder delibereren betalend voor iets waarvan armoedzaaiers verstoken waren en waarmee hij zelf beloond was: begrip van machines.

Op het talud zat een slodderige jongen zijn giften te sorteren: schimmel legde hij apart, het versere spul deed hij in een tas. De jongen was mager, maar zijn gezicht stond wakker en bezorgd.

Zachar Pavlovitsj bleef staan en nam in de frisse lucht van de vroege herfst trekjes van zijn sigaret.

‘Aan het verschrotten?’

De jongen begreep het technische woord niet.

‘Geef me een kopeke, oompje,’ zei hij, ‘of laat me je sigaret oproken!’

Zachar Pavlovitsj haalde een stuiver tevoorschijn.

‘Je zult wel een laaienlichter en een vlerk wezen,’ zei hij zonder boosheid, het goede van zijn aalmoes tenietdoend met een grof woord, zodat hij zich niet hoefde te schamen.

‘Nee, ik ben geen laaienlichter, ik ben een schooier,’ zei de jongen hierop, terwijl hij de broodkorsten in zijn zak aandrukte. ‘Ik heb een moeder en een vader, alleen hebben die voor de honger de benen genomen.’

‘En waar ga je met die poed aan proviand heen?’

‘Ik wil langs huis. Stel dat moeder terug is met de kleintjes – wat moeten ze dan eten?’

‘En van wie ben jij er zelf een?’

‘Van m’n vader, ik ben geen volle wees. Die lui daar – dat zijn allemaal laaienlichters, maar ik ben door m’n vader afgetuigd.’

‘En van wie is je vader er een?’

‘Mijn vader komt ook uit m’n moeder – uit ’r pens. Je drukt ’m plat, en dan worden er kostgangers geboren, alsof ze uit een afgrond komen. En kan je voor ze uit schooien gaan!’

De jongen werd triest uit ongenoegen over zijn vader. De stuiver had hij allang weggestopt in een tabaksbuidel die om zijn hals hing; in de buidel zat nog flink wat kopergeld.

‘Je bent zeker wel bekaf?’ vroeg Zachar Pavlovitsj.

‘Ja, dat wel,’ beaamde de jongen. ‘Dacht je dat je bij tuig als jullie meteen genoeg bij elkaar schooit? Je wauwelt en je wauwelt, en een honger dat je hebt! Je gaf me net een stuiver, maar je hebt er vast spijt van! Ik zou dat nooit gedaan hebben.’

De jongen nam een beschimmelde homp uit de stapel bedorven brood; kennelijk bracht hij het beste brood naar zijn ouders in het dorp en at hij het slechte zelf. Dit stond Zachar Pavlovitsj meteen aan.

‘Je vader houdt zeker wel van je?’

‘Hij houdt helemaal nergens van – hij is een luilak. Ik hou meer van m’n moeder, uit ’r binnenste komt bloed. Ik heb een keer haar hemd gewassen toen ze niet goed was.’

‘En wie is je vader?’

‘Oom Prosjka. Ik ben niet van hier...’

In Zachar Pavlovitsj’ herinnering verrezen plots een zonnebloem die uit de schoorsteen van een verlaten stulpje groeide en struiken onkruid op een dorpsstraat.

‘Dan moet jij Prosjka Dvanov wezen, klootzak die je bent!’

De jongen spuugde een nog niet fijngekauwd stuk broodgroen uit, maar gooide het niet weg – hij legde het op zijn tas om later op te kauwen.

‘Ben jij dan oom Zacharka?’

‘Jawel!’

Zachar Pavlovitsj ging zitten. Hij voelde de tijd nu als Prosjka’s reis, weg van zijn moeder, naar vreemde steden. Hij zag dat de tijd een beweging was van verdriet, en net zo’n tastbaar ding als iedere willekeurige materie, zij het ook ongeschikt voor bewerking.

Een passerende knaap, hij leek op een ontslagen kloosternovice, vervolgde zijn weg niet maar ging zitten en nam de twee gespreksgenoten strak op. Hij had rode lippen die van kindsbeen af hun gezwollen schoonheid hadden behouden en keek deemoedig maar zonder een scherp verstand uit zijn ogen; zulke gezichten zag je niet bij gewone mensen, die gewend waren hun onophoudelijke ellende te slim af te zijn.

Prosjka wond zich op over de passant, en vooral over diens lippen.

‘Wat tuit je nou je lippen? Wou je m’n hand kussen?’

De novice kwam overeind en ging zijn eigen weg, zonder zelf precies te weten waarheen die voerde.

Prosjka voelde dit meteen aan en riep de novice achterna: ‘Hij is onderweg, maar waarheen, dat weet-ie zelf niet. Draai je hem om, dan gaat-ie terug; verdomde uitvreters!’

Zachar Pavlovitsj raakte een beetje in verwarring door Prosjka’s vroege verstand – zelf had hij laat met mensen leren omgaan en lange tijd had hij hen slimmer dan zichzelf gevonden.

‘Prosj!’ vroeg Zachar Pavlovitsj. ‘Waar is dat kleine jongetje gebleven, die visserswees? Die je moeder had opgenomen?’

‘Je bedoelt Sasjka?’ raadde Prosjka. ‘Die is het eerst van iedereen het dorp uit gevlucht! Dat was me een satanoïde – je had geen leven met ’m! Hij pikte ons laatste stukkie brood en verdween in de nacht. Ik rende nog een hele tijd achter hem aan, maar zei toen: laat ’m maar, en ben teruggegaan naar huis...’

Zachar Pavlovitsj geloofde hem en verzonk in gepeins.

‘En waar is je vader?’

‘Vader is weg, uit werken. En heeft mij opgedragen het hele gezin te voeden. Ik had allemaal brood bij elkaar gebedeld en kwam in ons dorp aan – waren moeder én de kinderen weg. En in plaats van mensen groeien er brandnetels in de huizen...’

Zachar Pavlovitsj gaf Prosjka een halve roebel en vroeg hem nog eens langs te komen als hij in de stad was.

‘Geef me anders je pet maar!’ zei Prosjka. ‘Jij vindt toch niks zonde. Straks spoelt de regen mijn hoofd en vat ik nog kou.’

Zachar Pavlovitsj gaf hem zijn pet na er het spoorwegspeldje vanaf gehaald te hebben, dat hem dierbaarder was dan het hoofddeksel.

Een langeafstandstrein reed langs, en Prosjka kwam overeind om zich rap uit de voeten te maken zodat Zachar Pavlovitsj hem het geld en de pet niet weer zou afpakken. De pet paste precies op Prosjka’s ragebol, maar Prosjka had hem alleen uitgeprobeerd, vervolgens afgezet en in de zak met brood gestopt.

‘Nou, vaarwel, ga met God,’ zei Zachar Pavlovitsj.

‘Kan jij mooi zeggen, jij hebt altijd brood,’ verweet Prosjka hem. ‘Maar wij hebben zelfs dat niet.’

Zachar Pavlovitsj wist niet wat hij verder moest zeggen – meer geld had hij niet.

‘Ik ben Sasja laatst nog in de stad tegengekomen,’ zei Prosjka. ‘Die halvegare gaat heel binnenkort de pijp uit: niemand die hem iets geeft, hij durft niet te bedelen. Ik heb hem toen een portie gegeven en zelf niks genomen. Jij was vast degene die m’n ma met hem heeft opgescheept – dus moet je mij nu geld voor Sasjka geven!’ besloot Prosjka op serieuze toon.

‘Breng Sasjka maar eens bij me,’ antwoordde Zachar Pavlovitsj.

‘Wat geef je daarvoor?’ vroeg Prosjka alvast.

‘Als ik m’n loon krijg geef ik je een roebel.’

‘Is goed,’ zei Prosjka. ‘Ik zal hem bij je brengen. Laat ’m alleen niet wennen, want dan krijgt-ie je eronder.’

Prosjka sloeg niet de weg naar zijn dorp in. Waarschijnlijk had hij zijn eigen berekeningen en verziende plannen voor zijn broodinkomsten.

Zachar Pavlovitsj volgde hem met zijn ogen en begon er om onduidelijke redenen aan te twijfelen of machines en fabricaten wel ieder mens in waarde overstegen.

Prosjka liep almaar verder weg, en zijn nietige lichaam werd almaar deerniswekkender te midden van de neergedaalde, enorme natuur. Prosjka ging te voet over de spoorweg, waar anderen over reden; het spoor ging hem niet aan en hielp hem niet. Hij bezag bruggen, rails en locomotieven even onaangedaan als de bomen langs de weg, de wind en het zand. Iedere kunstmatige constructie was voor Prosjka slechts een verschijningsvorm van de natuur op kavels grond van anderen. Door middel van zijn levendige, redenerende geest wist Prosjka op een of andere manier krampachtig te bestaan. Hij voelde zijn geest waarschijnlijk niet ten volle aan – dat kon je zien aan de manier waarop hij onverwacht, bijna onbewust praatte en zelf verbaasd was over zijn woorden, waarvan het verstand zijn kindheid oversteeg.

Prosjka verdween in de ronding van de spoorlijn – alleen, klein en zonder enige bescherming. Zachar Pavlovitsj wilde hem voor altijd terughalen, maar het was te ver om hem in te halen.

De volgende morgen had Zachar Pavlovitsj minder zin om naar zijn werk te gaan dan gewoonlijk. ’s Avonds werd hij weemoedig en hij ging meteen naar bed. De bouten, kranen en oude manometers die hij altijd op zijn tafel bewaarde konden zijn neerslachtigheid niet verdrijven – hij keek naar ze en voelde zichzelf niet in hun gezelschap. In zijn binnenste was iets aan het boren, alsof zijn hart knarsend in een ongebruikelijke achteruitstand sloeg. Zachar Pavlovitsj kon Prosjka’s kleine, magere lichaam maar niet vergeten, zoals het over het spoor een verte in sjokte die overstelpt werd door de enorme, als het ware ingestorte natuur. Zachar Pavlovitsj dacht zonder heldere gedachten en zonder moeilijkheid van woorden, maar louter door de opwarming van zijn ontvankelijke gevoelens, en dat was voldoende voor zijn kwellingen. Hij zag de deerniswekkendheid van Prosjka, die zelf niet wist dat hij het beroerd had, hij zag de spoorweg, die apart van Prosjka en diens sluwe leven functioneerde, en kon maar niet begrijpen waardoor dit alles kwam, en hij leed zonder een naam te hebben voor zijn verdriet.

De volgende dag (de derde na zijn ontmoeting met Prosjka) ging Zachar Pavlovitsj niet naar het depot. Hij kwam niet verder dan het portiersgebouwtje, waar hij zijn penning pakte en deze toen weer terughing. Hij bracht de dag door in een ravijn, onder de zon en het spinrag van de oudewijvenzomer. Hij hoorde het fluiten van de locomotieven en het geraas van hun snelheid, maar klauterde niet omhoog om naar ze te kijken en voelde geen ontzag meer voor ze.

De visser was in het Moetevomeer verdronken, de sloeber was in het bos gestorven, het lege gehucht was door het loof van grassen overwoekerd, maar de uren van de kerkwachter gingen voort, de treinen reden volgens dienstregeling – en Zachar Pavlovitsj voelde zich nu ellendig en beschaamd door het stipte functioneren van uren en treinen.

Wat zou Prosjka op mijn leeftijd met z’n verstand doen? zo overdacht Zachar Pavlovitsj zijn toestand. Hij zou iets overhoopgooien, de klootzak...! Al zou Sasjka ook onder zijn heerschappij moeten bedelen.

De warme mist waarin Zachar Pavlovitsj rustig en veilig had geleefd was nu door een zuivere wind verstrooid, en voor Zachar Pavlovitsj ontvouwde zich het weerloze, eenzame leven van de mensen, die naakt leefden zonder zichzelf te bedriegen met een geloof in de hulp van machines.

De voorman ging Zachar Pavlovitsj geleidelijk aan minder waarderen: ‘Ik hield het serieus voor mogelijk’, zei hij, ‘dat je uit een geslacht van ouderwetse vaklui kwam aankakken, maar jij bent zomaar wat, een ongeschoolde arbeidskracht, een sintel uit een of ander wijf!’

Zachar Pavlovitsj was door zijn geestelijke verwarring inderdaad zijn naarstige vakmanschap aan het verliezen. Voor alleen een geldelijke betaling bleek het zelfs moeilijk een spijker goed op zijn kop te raken. De voorman wist dit beter dan wie ook – hij geloofde dat als in een arbeider de aantrekkingskracht van machines verdween, als arbeid zijn onberedeneerde, onbetaalde aard verruilde voor een louter geldelijke behoefte, het einde van de wereld zou aanbreken, en zelfs nog erger: dat na de dood van de laatste vakman de laatste schoften tot leven zouden komen om de gewassen van de zon te verslinden en de maaksels van vaklui te verpesten.

==

De zoon van de nieuwsgierige visser dacht in zijn zachtaardigheid dat alles in het leven waar was. Als men hem een aalmoes weigerde geloofde hij dat alle mensen niet rijker waren dan hij. Hij werd gered van de dood omdat de vrouw van een jonge bankwerker ziek werd en de man niemand had om zijn vrouw aan over te laten als hij naar zijn werk ging. De vrouw was bang alleen in de kamer achter te blijven en voelde zich doodellendig. De bankwerker zag een zekere charme in het van vermoeidheid donker uitgeslagen joch, dat zonder enige aandacht voor aalmoezen armoe leed. Hij liet hem de wacht houden naast zijn zieke vrouw, die hem nog altijd het liefst van iedereen was.

Dagen aaneen zat Sasja op een krukje aan het voeteneind van de zieke, en de vrouw kwam hem net zo mooi voor als zijn moeder in de herinneringen van zijn vader. Daarom leefde hij en hielp hij de zieke met de onbaatzuchtigheid van een late kindheid die nog door niemand was aanvaard. De vrouw, niet gewend om een mevrouw te zijn, ging van hem houden en noemde hem Aleksandr. Maar ze knapte algauw op en haar man zei tegen Sasja: ‘Hier heb je twintig kopeke, jochie, ga nou maar weer.’

Sasja nam het ongewone geld aan, liep naar buiten en begon te huilen. Naast de plee zat Prosjka schrijlings op een vuilnisbelt, wroetend met zijn handen. Hij verzamelde nu botten, lorren en blik, rookte en had van het pulverstof op de vuilnishopen een oud gezicht gekregen.

‘Weer aan het huilen, verdomde neuzelaar?’ vroeg Prosjka zonder zijn werk te onderbreken. ‘Kom ook graven, dan ga ik even theedrinken: ’k heb vandaag zout gegeten.’

Maar Prosjka ging niet naar de kroeg, hij ging naar Zachar Pavlovitsj. Die zat hardop, omdat hij niet bijster geletterd was, een boek te lezen: ‘Graaf Viktor legde een hand op zijn toegewijde, dappere hart en zei: ik hou van je, mijn lief...’

Prosjka luisterde even, denkende dat het een sprookje was, maar raakte teleurgesteld en zei meteen: ‘Zachar Pavlovitsj, geef me een roebel, ik breng je zo dadelijk de wees Sasjka!’

‘Hè?!’ Zachar Pavlovitsj schrok. Hij keek om met zijn verdrietige oude gezicht, waar zijn vrouw ook nu nog van zou houden als ze nog geleefd had.

Prosjka noemde nogmaals zijn prijs voor Sasjka, en Zachar Pavlovitsj gaf hem een roebel omdat hij zich nu zelfs over Sasjka verheugde. De timmerman was uit zijn woning vertrokken naar een bielzenimpregneerfabriek, en Zachar Pavlovitsj had de leegte van twee kamers tot zijn beschikking gekregen. Het leven met de timmermanszonen was de laatste tijd weliswaar onrustig, maar ook vermakelijk geweest; ze waren zo volwassen geworden dat ze niet wisten waar ze hun kracht moesten laten en hadden een paar keer opzettelijk het huis in brand gestoken, maar het vuur ook steeds weer fluks gedoofd voordat het volledig ontbrandde. Hun vader had zich kwaad op hen gemaakt, maar ze zeiden tegen hem: ‘Waarom ben je nou zo bang voor vuur, opa? Wat verbrandt verrot niet; een ouwe vent als jij zou in de fik moeten – dan rot je niet weg in je graf en ga je nooit stinken!’

Voor vertrek hadden de zoons het pleehok neergehaald en de hofhond zijn staart afgehakt.

Prosjka ging niet meteen naar Sasjka: hij kocht eerst een pakje sigaretten, merk Landsman, en maakte ongedwongen een praatje met de vrouwen in de winkel. Vervolgens keerde Prosjka terug naar de vuilnisbelt.

‘Sasjka,’ zei hij. ‘Kom, ik breng je weg, zodat je me niet meer lastigvalt!’

==

De daaropvolgende jaren raakte Zachar Pavlovitsj steeds meer in verval. Om niet in z’n eentje te sterven haalde hij een trieste vriendin in huis – zijn vrouw Darja Stepanovna. Hij vond het makkelijker om zichzelf nooit helemaal te voelen; op het depot verhinderde zijn werk het hem, en thuis mekkerde zijn vrouw. Eigenlijk was de loze drukte van zo’n tweeploegenbestaan Zachar Pavlovitsj’ ongeluk, maar als deze er niet meer zou zijn, dan zou Zachar Pavlovitsj zich bij de barrevoetse zwervers aansluiten. Zijn vurige belangstelling voor machines en fabricaten was voorbij: ten eerste kon hij werken wat hij wilde, maar de mensen leidden toch een arm en beklagenswaardig leven, en ten tweede had de wereld zich in een soort onverschillige dromerij gehuld – waarschijnlijk was Zachar Pavlovitsj te uitgeput en voorvoelde hij werkelijk zijn stille dood. Zo vergaat het veel ambachtslieden op hun oude dag: de vaste materie waarmee zij decennialang te maken hebben brengt hun heimelijk de onomstotelijkheid van de algehele voorbestemde ondergang bij. Locomotieven raken voor hun ogen in het ongerede, staan jarenlang in de zon te verrotten en gaan vervolgens naar de schroot. Op zondagen toog Zachar Pavlovitsj naar de rivier om te vissen en zijn laatste gedachten ten einde te denken.

Thuis was Sasja zijn troost. Maar zijn eeuwig ontevreden vrouw maakte het hem onmogelijk zich op deze troost te concentreren. Misschien was dit maar beter ook, want als Zachar Pavlovitsj zich helemaal zou kunnen concentreren op voorwerpen die hem in vervoering brachten, zou hij waarschijnlijk in tranen uitbarsten.

In zo’n verstrooid leven verstreken complete jaren. Soms vroeg Zachar Pavlovitsj, kijkend vanaf zijn bed naar de lezende Sasja: ‘Sasj, is er niets wat jou plaagt?’

‘Nee,’ zei Sasja, gewend aan de hebbelijkheden van zijn pleegvader.

‘Wat denk je,’ bleef Zachar Pavlovitsj twijfelen, ‘moet iedereen per se leven of niet?’

‘Ja, iedereen,’ antwoordde Sasja, die de weemoed van zijn vader een beetje begreep.

‘Heb jij nergens gelezen waarvoor dan?’

Sasja legde zijn boek weg.

‘Ik heb gelezen: hoe langer je leeft, hoe beter het wordt.’

‘Aha!’ zei Zachar Pavlovitsj goedgelovig. ‘Staat het zo gedrukt?’

‘Zo staat het gedrukt.’

Zachar Pavlovitsj zuchtte: ‘Alles is mogelijk. Weten is niet voor iedereen weggelegd.’

Sasja werkte al een jaar als leerling-bankwerker in het depot. Hij voelde zich aangetrokken door machines en ambacht, maar niet zo sterk als Zachar Pavlovitsj. Die aantrekkingskracht was bij hem geen nieuwsgierigheid die eindigde als hij het geheim van een machine had blootgelegd. Machines interesseerden Sasja evenzeer als andere functionerende en levende voorwerpen. Hij wilde ze eerder voelen en hun leven beleven dan ze leren kennen. Op de terugweg van zijn werk beeldde Sasja zich daarom in een locomotief te zijn en bracht hij alle geluiden voort die een rijdende locomotief produceerde. Bij het inslapen bedacht hij dat de kippen in het dorp allang sliepen, en dit besef van gemeenschappelijkheid met kippen of een locomotief schonk hem bevrediging. Sasja kon nooit op zich handelen: eerst zocht hij altijd naar een gelijkenis van zijn handeling en pas daarna handelde hij, niet uit eigen behoefte, maar uit medeleven met iets of iemand.

Ik ben net als hij, zei Sasja vaak tegen zichzelf. Kijkend naar een oude schutting dacht hij met innige stem: die staat daar maar! En stond dan ook ergens zonder enige noodzaak. Als in het najaar de vensterluiken naargeestig kraakten en Sasja zich ’s avonds thuis verveelde, luisterde hij naar de vensterluiken en voelde: zij vervelen zich ook! En dan hield zijn verveling op.

Als Sasja het zat was om zijn werk te gaan stelde hij zichzelf gerust met de wind, die dag en nacht woei.

Ik ben net als hij, zo bezag Sasja de wind, al werk ik enkel overdag en hij ook ’s nachts – hij heeft het nog erger.

De treinen reden nu heel vaak – de oorlog was uitgebroken.* De werklui liet het onverschillig, want ze werden niet gerekruteerd voor de oorlog; deze was hun net zo vreemd als de locomotieven dat waren, die weliswaar door hen gerepareerd en uitgerust werden, maar naamloze, ledige mensen vervoerden.

Sasja voelde monotoon hoe de zon voortbewoog, hoe de jaargetijden voorbijgingen en de treinen dag en nacht voortsnelden. Hij was zijn vissende vader, het dorp en Prosjka al aan het vergeten en ging tezamen met zijn leeftijd gebeurtenissen en dingen tegemoet die hij nog moest voelen nadat hij ze eerst in zijn lichaam had laten doordringen. Sasja was zichzelf niet gewaar als een zelfstandig, vast voorwerp – hij stelde zich iets altijd op het gevoel voor, en dat verdrong zijn beeld van zichzelf. Zijn leven ging voort, onverdroten en diep, als in de warme beslotenheid van de moederslaap. Uiterlijke verschijningen hielden hem in de ban, zoals nieuwe landen een reiziger in de ban hebben. Eigen doelen had hij niet, hoewel hij al over de zestien was, maar hij voelde zonder enige innerlijke weerstand mee met ieder soort leven – met de zwakte van armetierig gras op het erf en met een toevallige nachtelijke voorbijganger die hoestte vanwege zijn dakloosheid, opdat men hem hoorde en beklaagde. Sasja luisterde en beklaagde hem. En raakte vervuld van de donkere, geestdriftige opwinding die volwassenen gewoonlijk voelen bij hun enige liefde voor een vrouw. Hij keek de voorbijganger door het raam na en fantaseerde over hem wat hij kon. De voorbijganger verdween in de woestenij van het duister, onder het lopen knerpend met trottoirsteentjes die nog naamlozer waren dan hijzelf. Verre honden blaften afschrikwekkend en hol, en uit de hemel vielen nu en dan vermoeide sterren. Misschien dat in het holst van de nacht pelgrims nu over het koele vlakke veld ergens heen liepen en dat net als in Sasja ook in hen de stilte en de sneuvelende sterren veranderden in de stemming van een persoonlijk leven.

Zachar Pavlovitsj liet Sasja in alles begaan; hij hield van hem met heel de toewijding van de ouderdom, met heel zijn gevoel van onbewuste, vage verwachtingen. Vaak vroeg hij Sasja hem iets voor te lezen over de oorlog, aangezien hij zelf bij lamplicht de letters niet kon onderscheiden.

Sasja las over veldslagen, over branden in steden en het verschrikkelijke verlies aan metaal, mensen en bezit. Zachar Pavlovitsj luisterde zwijgend en zei ten slotte: ‘Ik leef almaar, en denk: is de ene mens dan zo gevaarlijk voor de ander dat er per se een gezag tussen ze in moet staan? Want uit dat gezag komt de oorlog nu juist voort... En ik loop maar te denken dat de oorlog met opzet door het gezag verzonnen is: een gewoon mens kan dat niet...’

Sasja vroeg hoe het dan wel zou moeten.

‘Gewoon,’ antwoordde Zachar Pavlovitsj, zich opwindend. ‘Anders. Ze hadden mij naar de Duitser moeten sturen; zodra die ruzie was begonnen zou ik het meteen met hem eens zijn geworden en zou het ons minder hebben gekost dan een oorlog. Maar ze hebben er de knapste koppen op af gestuurd!’

Zachar Pavlovitsj kon zich niemand indenken met wie je geen gemoedelijk gesprek zou kunnen voeren. Maar die lui daarboven – de tsaar en zijn ambtenaren – waren vast geen idioten. Dus was de oorlog een onserieuze, opzettelijke onderneming. Hier geraakte Zachar Pavlovitsj op een dood spoor: kon je wel in alle gemoedelijkheid een gesprek voeren met iemand die opzettelijk mensen doodde, of moest je hem eerst zijn schadelijke wapen, rijkdom en waardigheid afnemen?

In zijn depot zag Sasja voor het eerst een gedode man. Het was het laatste uur van de werkdag, vlak voor de sirene. Sasja was bezig stopbussen in cilinders te doen toen twee machinisten de bleke voorman binnendroegen; dik bloed drong uit zijn hoofd naar buiten en droop op de oliebesmeurde grond. Ze brachten de voorman naar het kantoor en telefoneerden vandaar het ziekenhuis. Het verbaasde Sasja dat het bloed zo rood en jong was, maar de voorman zelf zo grijs en oud: alsof hij vanbinnen nog een kind was.

‘Aterlingen!’ zei de voorman duidelijk. ‘Smeer m’n hoofd in met olie, zodat het bloeden tenminste stopt!’

Een stoker haalde snel een emmer olie, doopte een paar poetslappen in en smeerde daarmee het van bloed vettige hoofd van de voorman in. Zijn hoofd kleurde zwart en er steeg, zichtbaar voor iedereen, een damp van op.

‘Zo ja, zo ja!’ zei de voorman goedkeurend. ‘Dat lucht een beetje op. Dachten jullie dat ik dood zou gaan? Te vroeg gejuicht, schoften...’

De voorman verzwakte beetje bij beetje en verloor het bewustzijn. Sasja bekeek de kuilen in zijn hoofd en het platgedrukte, al dode haar dat daar diep in geslagen was. Niemand herinnerde zich zijn grieven tegen de voorman, ook al vond deze zelfs nu nog een bout fijner en handiger dan een mens.

Zachar Pavlovitsj stond er ook bij en hield zijn ogen krampachtig open opdat er niet ten aanhoren van iedereen tranen uit dropen. Weer zag hij dat een mens nog zo kwaad, nog zo verstandig en dapper kon zijn, maar dat hij toch triest en deerniswekkend was en stierf aan de zwakheid van zijn krachten.

De voorman sloeg ineens zijn ogen op en tuurde scherp naar de gezichten van zijn ondergeschikten en kameraden. In zijn blik glinsterde nog een helder leven, maar hij verkwijnde al in een nevelige spanning, en onder zijn wenkbrauwen zonken zijn verbleekte oogleden weg in hun kassen.

‘Wat huilen jullie nou?’ vroeg de voorman met een restant van zijn gebruikelijke ergernis. Niemand huilde; alleen bij Zachar Pavlovitsj liep een groezelig, ongewild vocht uit zijn opengesperde ogen over zijn wangen. ‘Wat staan jullie daar nou te huilen terwijl de sirene nog niet eens is gegaan!’

De voorman deed zijn ogen dicht en hield ze even in een teder duister; hij voelde helemaal geen dood – zijn eerdere lichaamswarmte vergezelde hem nog, alleen was hij deze vroeger nooit gewaar geweest en leek hij nu wel te baden in de vurige, naakte sappen van zijn ingewanden. Dit was hem allemaal al eens overkomen, maar heel lang geleden, en hij kon zich niet herinneren waar. Toen de voorman zijn ogen weer opsloeg zag hij de mensen als in golvend water. Eentje stond diep over hem heen gebogen, net of hij geen benen had, een smerige, op het werk geruïneerde hand voor zijn gekrenkte gezicht geslagen.

De voorman werd kwaad op de man en zei haastig, omdat het water boven hem al schemerde: ‘Dat staat daar te huilen, maar die hufter van een Geraska heeft de ketel weer verbrand... Waarom huilt-ie nou? Ga een nieuwe mens maken...’

De voorman herinnerde zich nu waar hij dat stille, vurige duister eerder had gezien: het was niets meer of minder dan de krapte binnen in zijn moeder; hij werd weer opgezogen tussen haar gespreide botten maar kwam er niet doorheen vanwege zijn te grote, oude lengte...

‘Ga een nieuwe mens maken... Een moer speel je niet klaar, schoft, maar een mens lukt je onmiddellijk...’

De voorman zoog lucht naar binnen en begon met zijn lippen ergens op te zuigen. Je kon zien dat hij het benauwd had op een krappe plek, hij stootte met zijn schouders en spande zich in om voor altijd ergens te passen.

‘Duw me wat dieper de pijp in,’ fluisterde hij met opgezwollen kinderlippen, zich duidelijk realiserend dat hij over negen maanden weer geboren zou worden. ‘Ivan Sergeïtsj, roep Drieachtste voor een schroefdraad, laat die beste man me met een contramoer vastzetten...’

De brancard kwam te laat. Het had geen zin meer de voorman naar het ziekenhuis te brengen.

‘Breng de man naar huis,’ zeiden de werklieden tegen de arts.

‘Dat zal niet gaan,’ antwoordde deze. ‘We hebben hem nodig voor het proces-verbaal.’

In het proces-verbaal kwam te staan dat de eerste voorman dodelijke kwetsuren had opgelopen bij het afslepen van een koude locomotief die met een stalen tros van meer dan tien meter aan een warme loc gekoppeld was. Bij het kruisen van een wissel had de tros een aan het spoor staande lantaarn geraakt, waarna deze was omgevallen en met zijn arm het hoofd had verwond van de voorman, die vanaf de tender van de trekkende locomotief de aangekoppelde machine in de gaten hield. Het gebeuren had plaatsgevonden dankzij de onvoorzichtigheid van de voorman zelf, en ook doordat de vereiste regels van de dienst transport en exploitatie niet in acht waren genomen.

Zachar Pavlovitsj nam Sasja bij de hand en ging van het depot naar huis. Aan het avondmaal zei zijn vrouw dat er weinig brood verkocht werd en nergens rundvlees te krijgen was.

‘Nou, dan gaan we wel dood, en dat is dat,’ antwoordde Zachar Pavlovitsj zonder medeleven. Voor hem had heel de alledaagse gang van zaken zijn gewichtige betekenis verloren.

Voor Sasja had in die periode van zijn vroege leven iedere dag zijn eigen, naamloze bekoring, die zich in de toekomst niet herhaalde; het beeld van de voorman verdween voor hem in de slaap van herinneringen. Maar Zachar Pavlovitsj beschikte niet meer over zo’n zelfhelende levenskracht: hij was oud, een leeftijd die evenzeer als de kindheid teer en naakt is ten overstaan van het verderf, en hij treurde zijn hele verdere leven om de voorman.

De daaropvolgende jaren was er niets meer wat Zachar Pavlovitsj raakte. Alleen ’s avonds, als hij naar de lezende Sasja keek, welde medelijden met de jongen in hem op. Zachar Pavlovitsj zou dan wel tegen Sasja willen zeggen: kwel jezelf niet met dat boek – als er iets serieus in stond zouden de mensen elkaar allang in de armen zijn gevallen. Maar Zachar Pavlovitsj zei niets: weliswaar roerde zich in hem voortdurend zoiets simpels als blijdschap, maar zijn verstand belette deze tot uitdrukking te komen. Hij hunkerde naar een soort abstract, rustgevend leven aan de oevers van gladde meren, waar vriendschap alle woorden en alle wijsheid van de levenszin teniet zou doen.

Zachar Pavlovitsj verdwaalde in zijn gissingen; zijn hele leven was hij afgeleid geweest door toevallige interesses zoals machines en fabricaten, en nu pas was hij bij zinnen gekomen: zijn moeder had hem iets in het oor moeten fluisteren toen zij hem de borst gaf, iets wat net zo eigen en onontbeerlijk was als haar melk, waarvan de smaak nu voorgoed vergeten was. Maar zijn moeder had hem niets ingefluisterd, en zelf kon hij niet de hele wereld doorgronden. En daarom leefde Zachar Pavlovitsj gelaten verder, zonder nog te hopen op een algehele, kardinale verbetering: hoeveel machines je ook maakte, Prosjka noch Sasjka noch hijzelf zouden ermee rijden. Locomotieven werkten ofwel voor anderen, ofwel voor soldaten, maar die werden onder dwang vervoerd. Een machine zelf was ook geen eigenmachtig, maar een onmondig wezen. Zachar Pavlovitsj had er nu meer mee te doen dan dat hij er liefde voor voelde, en oog in oog met een locomotief in het depot zei hij zelfs: ‘Je gaat op pad? Nou, rijen maar! Moet je zien hoe je je drijfstangen hebt afgejakkerd – dat passagiersgeboefte is vast te zwaar.’

De locomotief zweeg, maar Zachar Pavlovitsj kon hem toch horen.

‘De roosterbaren slibben dicht – de kolen deugen niet,’ zei de locomotief verdrietig. ‘Heuvelop gaat zwaar. Er zijn ook veel vrouwen die naar hun mannen aan het front gaan, en allemaal hebben ze drie poed oliebollen bij zich. En dan koppelen ze ook nog twee postwagons aan, terwijl het er vroeger één was – de mensen leven gescheiden en schrijven brieven.’

‘Aha,’ sprak Zachar Pavlovitsj peinzend, niet wetend hoe hij de locomotief kon helpen als de mensen hem overbelastten met het gewicht van hun scheiding. ‘Maak je niet al te dik, doe kalmpjes aan.’

‘Dat gaat niet,’ antwoordde de locomotief met de zachtaardigheid van een verstandige kracht. ‘Vanaf de spoordijk heb ik zicht op allemaal dorpen: daar huilen mensen – ze wachten op brieven en gewonde dierbaren. Kijk naar mijn stopbussen – er zit er een te strak, onder het rijden loopt de zuigerstang warm.’

Zachar Pavlovitsj liep erheen en draaide de bouten op de stopbus losser.

‘Dat tuig heeft ze inderdaad te vast aangedraaid, hoe kunnen ze!’

‘Wat sta je daar te doen?’ vroeg de dienstdoende mecanicien, die het kantoor uit kwam zetten. ‘Is jou speciaal gevraagd daar te prutsen? Zeg op, ja of nee?’

‘Nee,’ zei Zachar Pavlovitsj gedwee. ‘Het kwam me voor dat ze te strak waren aangedraaid...’

De mecanicien werd niet kwaad.

‘Afijn, blijf er verder van af, als het je alleen maar voorkwam. Hoe je ze ook aandraait, onderweg dampen die stopbussen toch wel.’

Later bromde de locomotief zachtjes tegen Zachar Pavlovitsj: ‘Het gaat niet om het aandraaien, de zuigerstang is middenin afgeragd, daarom dampen de stopbussen. Dat wil ik zelf toch ook niet?’

‘Ja, ik heb het gezien,’ verzuchtte Zachar Pavlovitsj. ‘Maar ik ben een poetser, dat weet jij ook, mij geloven ze niet.’

‘Precies!’ viel de locomotief hem met diepe stem bij, en hij verzonk in het duister van zijn afgekoelde krachten.

‘Dat zeg ik toch!’ beaamde Zachar Pavlovitsj.

Toen Sasja de avondopleiding ging volgen was Zachar Pavlovitsj in stilte blij. Hij had zijn hele leven op eigen kracht geleefd, zonder enige hulp of iemand die hem iets influisterde voordat zijn gevoel van zich sprak, maar tegen Sasja spraken boeken met andermans verstand.

‘Ik heb altijd geworsteld, maar hij leest, dat is het hele eiereten!’ zei Zachar Pavlovitsj jaloers.

Na het lezen ging Sasja schrijven. Zachar Pavlovitsj’ vrouw kon niet in slaap komen bij het lamplicht.

‘Almaar is-ie aan het schrijven,’ zei ze. ‘Waarom toch?’

‘Slaap nou maar,’ adviseerde Zachar Pavlovitsj. ‘Doe je vel over je ogen en slaap!’

Zijn vrouw sloot haar ogen maar zag door haar oogleden de petroleum voor niks branden. Ze vergiste zich niet: in Aleksandr Dvanovs jeugd brandde de lamp inderdaad vergeefs, zielstergende bladzijden beschijnend van boeken die hij later toch niet navolgde. Hoeveel hij ook las en dacht, in zijn binnenste bleef altijd een loze plek achter – een leegte waar de onbeschreven, onvertelde wereld als een verontrustende windvlaag doorheen trok. Op zijn zeventiende had Dvanov nog geen pantser om zijn hart, noch een geloof in God of een andere geestelijke rust; hij gaf het naamloze leven dat zich voor hem ontvouwde geen vreemde naam. Maar hij wilde ook niet dat de wereld onbenoemd bleef en wachtte slechts tot hij in plaats van bewust verzonnen benamingen haar eigen naam uit háár mond zou horen.

Op een keer zat hij ’s nachts in gebruikelijke neerslachtigheid verzonken. Zijn hart, niet door een geloof afgesloten, had het te kwaad en dorstte naar troost. Dvanov liet het hoofd zakken en stelde zich de leegte in zijn lichaam voor, waar onophoudelijk, dag in, dag uit, het leven in en uit ging zonder te blijven hangen of sterker te worden, gelijkmatig als een ver verwijderd geraas waarin de woorden van een lied niet te onderscheiden waren.

Sasja voelde in zijn binnenste een kou als van de echte wind, die achter hem het uitgestrekte duister in woei, terwijl zich vóór hem, waar de wind geboren werd, iets doorzichtigs, lichts en enorms ophield: bergen levende lucht, die hij moest omzetten in zijn eigen adem en hartenklop. Dit voorgevoel beklemde bij voorbaat zijn borst, en de leegte in zijn lichaam zwol nog meer aan, klaar om zijn toekomstige leven in bezit te nemen.

‘Dit ben ik!’ zei Aleksandr luid.

‘Wie ben jij?’ vroeg Zachar Pavlovitsj, die niet sliep.

Sasja viel meteen stil, bevangen door een onverhoedse schaamte, die alle blijdschap van zijn ontdekking meevoerde. Hij dacht dat hij in zijn eentje zat, maar Zachar Pavlovitsj had hem toegehoord.

Zachar Pavlovitsj merkte dit en deed zijn vraag teniet met een onverschillig antwoord aan zichzelf: ‘Je bent een lezer, meer niet... Ga liever slapen, het is al laat...’

Zachar Pavlovitsj gaapte en zei vreedzaam: ‘Plaag jezelf niet, Sasj, je bent toch al zo zwak...’

‘Die verzuipt ook nog eens uit nieuwsgierigheid in het water,’ fluisterde Zachar Pavlovitsj onder de deken bij zichzelf. ‘En ik zal op m’n kussen stikken. Lood om oud ijzer.’

De nacht duurde stilletjes voort – vanuit het voorhuis kon je de rangeerders op het station horen hoesten. Februari liep op zijn eind, de met gras van vorig jaar begroeide greppelranden kwamen al bloot te liggen, en Sasja keek ernaar als naar de schepping van de aarde. Hij voelde mee met de verschijning van het dode gras en bekeek het met een naarstige aandacht die hij voor zichzelf niet opbracht.

Een vreemd, ver leven kon hij aanvoelen tot zijn bloed er warm van werd, maar van zichzelf kon hij zich moeilijk een beeld vormen. Over zichzelf dacht hij slechts, terwijl hij het vreemde voelde met een ontvankelijkheid alsof het zijn eigen leven betrof, en hij zag niet dat dit bij anderen niet zo was.

Zachar Pavlovitsj raakte op een keer als een gelijke met Sasja aan de praat.

‘Gister is er een ketel van een S-locomotief* ontploft,’ zei Zachar Pavlovitsj.

Sasja wist dit al.

‘En dat is dan wetenschap,’ treurde Zachar Pavlovitsj om deze en nog een andere reden. ‘Hij kwam net uit de fabriek, maar z’n klinknagels zijn naar de verdommenis...! Niemand heeft serieus ergens weet van – het levende gaat dwars tegen het verstand in...’

Sasja begreep het verschil tussen verstand en lichaam niet, en zweeg. Zachar Pavlovitsj’ woorden kwamen erop neer dat het verstand een slapgeestige kracht was, maar dat machines waren uitgevonden dankzij de intuïtie van het menselijk hart, los van het verstand.

Van het station kwam nu en dan het geraas van militaire treinen aanwaaien. Theeketels kletterden en mensen praatten met rare stemmen als van vreemde volksstammen.

‘Die zijn op drift!’ zei Zachar Pavlovitsj, aandachtig luisterend. ‘Die spoelen wel ergens aan.’

Ontgoocheld door de ouderdom en de dwalingen van heel zijn leven keek hij allerminst op van de revolutie.*

‘Revolutie is makkelijker dan oorlog,’ legde hij Sasja uit. ‘Voor iets moeilijks komen mensen niet opdraven: hier klopt iets niet...’

Zachar Pavlovitsj liet zich niet meer bedriegen, en om geen vergissing te begaan wees hij de revolutie af.

Tegen alle werklieden zei hij dat bij het gezag opnieuw de knapste koppen dienstdeden, dus daar viel weinig goeds van te verwachten.

Wel tot oktober maakte hij zich vrolijk, voor het eerst doordrongen van het genoegen een slim man te zijn. Maar op een oktobernacht hoorde hij schieten in de stad en stond hij de hele nacht buiten, alleen naar binnen gaand om een sigaret op te steken. De hele nacht sloeg hij met de deuren en hield hij zijn vrouw uit haar slaap.

‘Bedaar nou toch, razende onverlaat!’ zei het oudje, woelend in eenzaamheid. ‘Dat is maar aan de wandel...! En waar draait ’t op uit – geen brood, geen kleren...! Dat hun handen niet verschrompelen van al dat schieten, die zijn zeker zonder moeders opgegroeid.’

Zachar Pavlovitsj stond met een laaiend shagje midden op zijn erf en stemde in met het verre schieten.

‘Het zal toch niet?’ vroeg Zachar Pavlovitsj zich af, en hij liep weg om een nieuw shagje op te steken.

‘Ga slapen, aterling!’ adviseerde zijn vrouw.

‘Sasja, ben je wakker?’ vroeg Zachar Pavlovitsj opgewonden. ‘Daarginds zijn idioten de macht aan het grijpen – misschien wordt het leven tenminste wat verstandiger.’

’s Ochtends begaven Sasja en Zachar Pavlovitsj zich naar de stad. Zachar Pavlovitsj zocht de meest serieuze partij om zich er dadelijk voor in te schrijven. Alle partijen waren gehuisvest in hetzelfde overheidsgebouw en allemaal beschouwden ze zichzelf als de beste. Zachar Pavlovitsj hield de partijen tegen het licht van zijn eigen verstand – hij zocht een partij die geen onbegrijpelijk programma had en waar alles duidelijk en waarachtig verwoord was. Nergens werd hem de exacte dag genoemd waarop de aardse zaligheid zou aanbreken. Sommigen antwoordden dat geluk een ingewikkeld product was en dat het doel van de mens niet daarin was gelegen, maar in de tenuitvoerlegging van historische wetten. Weer anderen zeiden dat het geluk bestond in een ononderbroken strijd, die eeuwig zou duren.

‘Zit dat zo!’ verbaasde Zachar Pavlovitsj zich redelijkerwijs. ‘Dus kun je werken zonder traktement. Dat is dan geen partij, maar exploitatie. Kom, Sasj, wegwezen hier. Religie had tenminste nog de triomf van rechtgelovigheid...’*

In de volgende partij zeiden ze dat de mens zo’n fenomenaal en hebzuchtig wezen was dat alleen al de gedachte om hem met geluk te verzadigen bizar was: dat zou het einde van de wereld betekenen.

‘Dat is precies wat we nodig hebben!’ zei Zachar Pavlovitsj.

Achter de verste deur van de gang huisde de laatste partij, met de langste naam.* Daar zat in zijn eentje een sombere man; de overigen waren afwezig om gezag uit te oefenen.

‘Wat moet je?’ vroeg hij aan Zachar Pavlovitsj.

‘We willen ons allebei inschrijven. Zal het einde gauw aanbreken?’

‘Het socialisme, bedoel je?’ De man begreep hem niet. ‘Over een jaar. Vandaag bezetten we alleen de instanties.’

‘Noteer ons dan maar,’ zei Zachar Pavlovitsj verheugd.

De man gaf hun allebei een stapel kleine boekjes en een voor de helft bedrukt vel papier.

‘Programma, statuut, resolutie, vragenlijst,’ zei hij. ‘Vul in en geef elk twee personen op die garant staan.’

Zachar Pavlovitsj verkilde door een voorgevoel van bedrog.

‘Kan het niet mondeling?’

‘Nee. Uit m’n geheugen kan ik jullie niet registeren, en de partij zou jullie vergeten.’

‘Maar we komen heus opdraven.’

‘Onmogelijk: op grond waarvan moet ik jullie partijkaarten uitschrijven? Op grond van de vragenlijst natuurlijk, als de vergadering jullie goedkeurt.’

Zachar Pavlovitsj merkte dat de man helder, exact, rechtvaardig en zonder enig vertrouwen sprak – dit zou waarschijnlijk het slimste gezag worden, dat ofwel over een jaar de hele wereld definitief opgebouwd zou hebben, ofwel zo’n loos misbaar zou maken dat zelfs een kinderhart er moe van zou worden.

‘Schrijf je in, Sasj, op proef,’ zei Zachar Pavlovitsj. ‘Ik wacht nog een jaartje.’

‘Op proef schrijven wij niet in,’ wees de man af. ‘Of je bent voor altijd en helemaal van ons, of je klopt ergens anders aan.’

‘Voor het echie dan,’ stemde Zachar Pavlovitsj in.

‘Dan is het wat anders.’ Hier had de man niets op tegen.

Sasja zette zich aan het invullen van de vragenlijst. Zachar Pavlovitsj begon de partijman uit te horen over de revolutie. De man antwoordde tussen de bedrijven door, bezorgd over iets serieuzers.

‘De arbeiders van de munitiefabriek zijn gisteren in staking gegaan en in de kazernes is een opstand uitgebroken. Begrijp je wel? En in Moskou zijn al voor de tweede week de arbeiders en allerarmste boeren aan de macht.’

‘Dus?’

De partijman werd afgeleid door de telefoon. ‘Nee, dat kan ik niet,’ zei hij in de hoorn. ‘Vertegenwoordigers van de massa komen hierheen, iemand moet zich met de informatie bezighouden!’

‘Hoezo “dus”?’ herinnerde hij zich. ‘De partij heeft er vertegenwoordigers heen gestuurd om de beweging te formeren, en ’s nachts zijn door ons de vitale centra van de stad ingenomen.’

Zachar Pavlovitsj begreep er niets van.

‘Maar het zijn toch de soldaten en arbeiders die in opstand zijn gekomen, wat hebben jullie er te zoeken? Laten zij ook op eigen kracht verdergaan!’

Zachar Pavlovitsj werd zelfs boos.

‘Nou, kameraad arbeider,’ zei het partijlid kalm, ‘als je zo redeneert zou bij ons de bourgeoisie vandaag al met een geweer in de hand op de been zijn en zou het Sovjetgezag niet bestaan.’

Misschien zou er wel iets beters zijn! dacht Zachar Pavlovitsj, maar wat, dat kon hij zichzelf niet duidelijk maken.

‘In Moskou zijn geen allerarmste boeren,’ betwijfelde Zachar Pavlovitsj.

De sombere partijman keek nog norser, hij stelde zich de gehele, enorme onwetendheid der massa’s voor, en ook hoeveel gedoe de partij nog met deze onwetendheid zou krijgen. Hij was al bij voorbaat moe en zei niets terug. Maar Zachar Pavlovitsj bleef hem met zijn directe vragen bestoken. Hij wilde weten wie nu de belangrijkste chef in de stad was en of de arbeiders hem goed kenden.

De sombere man leefde zowaar op en werd vrolijk van zo’n straffe, rechtstreekse controle. Hij belde ergens heen. Zachar Pavlovitsj staarde met een vergeten hartstocht naar het telefoontoestel. Dat dingetje heb ik over het hoofd gezien, dacht hij, zich zijn maaksels voor de geest halend. Zoiets heb ik nooit gemaakt.

‘Geef me kameraad Perekorov,’ zei de partijman door de draad. ‘Perekorov? Luister ’s hier. Je moet zo snel mogelijk de kranteninformatie op orde krijgen. En liefst wat meer populaire literatuur uitbrengen... Ik luister. En wie ben jij? Een roodgardist? Leg dan de hoorn maar neer – jij snapt er niks van...’

Zachar Pavlovitsj werd weer kwaad.

‘Ik vroeg het je omdat mijn hart pijn doet, en jij troost me met een krant... Nee vriend, ieder gezag is een tsarendom, een eeuwige synode en monarchie, ik heb daar veel over nagedacht...’

‘Maar wat wil je dan?’ vroeg zijn gespreksgenoot beduusd.

‘Bezit moet gekleineerd worden,’ onthulde Zachar Pavlovitsj. ‘En het toezicht op de mensen opgeheven. Dat pakt het beste uit, heus, echt waar!’

‘Maar dat is anarchie!’

‘Wat nou anarchie – dat is gewoon leven op stukloon!’

De partijman schudde zijn piekerige en slapeloze hoofd: ‘Dat is de kleinbezitter die in je spreekt. Als er een half jaar om is zul je zelf zien dat je principieel dwaalde.’

‘We wachten het af,’ zei Zachar Pavlovitsj. ‘Als jullie het niet redden verlenen we uitstel.’

Sasja had de vragenlijst ingevuld.

‘Zou het werkelijk?’ zei Zachar Pavlovitsj op de terugweg. ‘Zou het hier werkelijk een uitgemaakte zaak zijn? Kennelijk wel.’

Zachar Pavlovitsj was op zijn oude dag een boos man geworden. Er was hem nu veel aan gelegen dat een revolver in de daartoe bestemde hand rustte, en hij dacht aan een krompasser waarmee de bolsjewieken gecontroleerd zouden kunnen worden. Pas het laatste jaar was hij de verliezen in zijn leven naar waarde gaan schatten. Alles was hij kwijtgeraakt – de gapende hemel boven hem was geen zier veranderd door zijn jarenlange zwoegen, niets had hij gewonnen ter rechtvaardiging van zijn verzwakte lichaam, waarin tevergeefs een wezenlijke, stralende kracht zwoegde. Hij had zichzelf naar een eeuwige scheiding van het leven gevoerd zonder er het meest noodzakelijke in bemachtigd te hebben. En nu keek hij verdrietig naar de heiningen, de bomen en alle vreemden wie hij in vijftig jaar geen enkele vreugde of bescherming had gebracht en van wie hij afscheid zou moeten nemen.

‘Sasj,’ zei hij, ‘jij bent een wees, het leven is jou in de schoot geworpen. Ontzie het niet, leef het wezenlijke leven.’

Aleksandr zweeg, uit respect voor het verborgen lijden van zijn pleegvader.

‘Kan jij je Fedka Bespalov nog herinneren?’ vervolgde Zachar Pavlovitsj. ‘Die bankwerker bij ons, hij is nu dood. Die stuurden ze weleens ergens heen om iets op te meten, en dan ging-ie erheen, nam met zijn vingers de maat en liep met gespreide armen terug. Tegen de tijd dat hij zijn handen had teruggebracht was een arsjien bij hem een sazjen* geworden. “Wat doe jij nou, klootzak?” scholden ze op hem. Maar hij: “Ach, ’t zou wat – hiervoor schoppen ze me toch niet de laan uit.”’

Pas de volgende dag begreep Aleksandr wat zijn vader had willen zeggen.

‘Het zijn dan wel bolsjewieken en grootmartelaren van hun idee,’ zo beleerde Zachar Pavlovitsj hem, ‘maar je moet goed uit je doppen kijken. Vergeet niet: je vader is verdronken, je moeder is onbekend, miljoenen mensen leven zonder ziel – dit is een grootse onderneming... Een bolsjewiek moet een leeg hart hebben, zodat alles erin past...’

Zachar Pavlovitsj ontvlamde door zijn eigen woorden en steeg allengs op tot een staat van verbittering.

‘Want anders... Weet je wat er anders gebeurt? Dan gaat alles de vuurkist in, en als rook met de wind mee! Tot het sintels zijn, die met een pook het talud op geschoven worden! Heb je me begrepen of niet...?’

Zachar Pavlovitsj verviel van opwinding in ontroering, en aangedaan liep hij naar de keuken om een sigaret aan te steken. Daarna kwam hij terug en omhelsde schuchter zijn pleegzoon.

‘Neem het me niet kwalijk, Sasj! Ik ben ook een volle wees, we hebben allebei niemand om tegen te klagen.’

Aleksandr nam het hem niet kwalijk. Hij voelde Zachar Pavlovitsj’ hartennood maar geloofde dat de revolutie het einde van dit ondermaanse was. En in de toekomstige wereld zou Zachar Pavlovitsj’ ontsteltenis in een oogwenk vernietigd zijn en zou zijn vader de visser datgene vinden waarvoor hij vrijwillig was verdronken. In zijn heldere gevoel had Aleksandr die nieuwe wereld al, maar deze liet zich alleen maar maken, en niet vertellen.

Een half jaar later werd Aleksandr aangenomen op de zojuist gestarte spoorwegopleiding, en hij stapte vervolgens over naar het polytechnisch instituut.

’s Avonds las hij zijn technische leerboeken voor aan Zachar Pavlovitsj, die genoot van de stuk voor stuk onbegrijpelijke klanken van de wetenschap en het besef dat zijn Sasja ze begreep.

Maar algauw nam Aleksandrs studie een einde, en wel voor lang. De partij vaardigde hem af naar het front van de burgeroorlog: de steppestad Novochopjorsk.

Dagenlang zat Zachar Pavlovitsj met Sasja op het station, wachtend op een transporttrein in de goede richting, en rookte daarbij drie pond shag om zijn opwinding de baas te blijven. Ze hadden alles al besproken, behalve de liefde. Hierover sprak Zachar Pavlovitsj met verlegen stem de waarschuwende woorden: ‘Je bent al een volwassen jongen, Sasj, je weet het allemaal zelf... Hoofdzaak is dat je het niet expres opzoekt – het is het bedrieglijkste wat er is: er is niets, maar iets trekt je als het ware ergens heen, er is iets wat je wil... Ieder mens heeft van onderen een heel imperialisme zitten...’

Aleksandr kon in zijn lichaam geen imperialisme voelen, ook al beeldde hij zichzelf expres naakt in.

Toen een samengestelde vrachttrein was voorgereden en Aleksandr zich naar binnen had gewurmd, vroeg Zachar Pavlovitsj hem vanaf het perron: ‘Schrijf me nog eens een brief, dat je nog leeft en gezond bent – meer hoeft niet...’

‘Ik zal meer schrijven dan dat,’ antwoordde Sasja, die nu pas zag wat een oude en verweesde man Zachar Pavlovitsj was.

De stationsklok had al vijf keer geluid, en steeds driemaal, maar de trein kon zich maar niet in beweging zetten. Onbekenden hadden Sasja van de wagondeuren verdrongen en hij liet zich niet meer buiten zien.

Zachar Pavlovitsj kon niet meer, en ging naar huis. Hij was lang onderweg, vergat het hele stuk te roken en leed onder deze kleine ergernis. Thuis zette hij zich aan het hoektafeltje waar Sasja altijd achter had gezeten en begon een algebraboek te spellen, waarbij hij niets begreep, maar geleidelijk aan troost vond.

==

Terwijl Aleksandr Dvanov onderweg was naar Novochopjorsk hadden kozakken de stad veroverd, maar het detachement van de leraar Nechvorajko had ze weten te verjagen. Novochopjorsk werd omgeven door droog land, alleen de toegang vanaf de rivier werd in beslag genomen door moerassen; de kozakken voerden hier een zwakke waakzaamheid omdat ze zich verlieten op de onbegaanbaarheid. Maar de leraar Nechvorajko had zijn paarden bastschoeisel aangetrokken opdat ze niet wegzonken, en in één uitgestorven nacht had hij de stad ingenomen en de kozakken een verdraste vallei in gedreven, waar ze voor lange tijd bleven omdat hun paarden blootsvoets waren.

Dvanov ging langs het revcom* en praatte er met de mensen. Die klaagden een beetje over de afwezigheid van ruwkatoen voor roodgardistenondergoed, waardoor de luizen als pap op de manschappen ziedden, maar ze waren vastbesloten te knokken tot op de naakte aarde.

De voorrevcom, een machinist uit het depot, zei tegen Dvanov: ‘Revolutie is een risico: lukt ’t niet, dan halen we de bodem overhoop en laten we klei achter, kunnen al die klootzakken dat eten als het de arbeider tegenzit!’

Ze gaven Dvanov niets speciaals te doen, ze zeiden alleen: leef hier met ons, dat komt iedereen goed uit, en verder zien we wel waar je nog het meest naar snakt.

Leeftijdgenoten van Dvanov zaten in het clubhuis op het marktplein ijverig revolutionaire werken te lezen. Rond de lezers hingen rode leuzen, en door de ramen was de gevaarlijke ruimte van de velden te zien. Lezers en leuzen waren weerloos: vanuit de steppe kon een kogel regelrecht het over een boek gebogen hoofd van een jonge communist raken.

Terwijl Dvanov zich gewende aan de vechtende stepperevolutie en al van de plaatselijke kameraden begon te houden, kwam uit het gouvernementscentrum een brief met het bevel terug te keren. Aleksandr verliet de stad zwijgend en te voet. Het station lag vier werst verderop, maar hoe hij het gouvernementscentrum moest bereiken wist Dvanov niet: ze zeiden dat de kozakken de spoorlijn hadden ingenomen. Vanaf het station kwam door het veld een orkest aanlopen onder het spelen van treurige muziek; ze bleken het afgekoelde lichaam van de gesneuvelde Nechvorajko met zich mee te dragen die tezamen met zijn detachement in het uitgestrekte dorp Peski door vermogende bewoners steels was uitgeroeid. Dvanov kreeg met Nechvorajko te doen omdat geen moeder of vader om hem huilde maar enkel muziek speelde en de mensen zonder gevoel op hun gezicht achter hem aan liepen, zelf bereid om onafwendbaar te sterven in de alledaagse gang van de revolutie.

Achter Dvanov verzonk de stad uit het zicht van zijn omkijkende ogen in haar dal, en Aleksandr had medelijden met dat eenzame Novochopjorsk, alsof het zonder hem nog weerlozer was geworden.

Op het station voelde Dvanov de onrust van de overwoekerde, vergeten ruimte. Zoals ieder mens werd hij aangetrokken door de verte van de aarde, alsof alle verre en onzichtbare dingen hem misten en riepen.

Op de vloer zaten tien of meer naamloze mensen te hopen op een trein die hen naar een betere plaats zou brengen. Zonder klacht verduurden ze de kwellingen van de revolutie en zwierven geduldig door het steppe-Rusland, op zoek naar brood en redding. Dvanov ging naar buiten, ontdekte op spoor vijf een militaire trein en liep eropaf. De trein bestond uit acht platte wagons met daarop karren en artillerie, en twee personenwagons. Erachter waren nog twee platte wagons met kolen gekoppeld.

De commandant van het onderdeel bekeek Dvanovs papieren en liet hem in een passagierswagon.

‘We rijden alleen niet verder dan de wisselplaats Razgoeljaj, kameraad!’ deelde de commandant mee. ‘Verderop hebben we geen trein nodig: we gaan onze stelling betrekken.’

Dvanov ging ermee akkoord tot Razgoeljaj mee te rijden, dat was dichter bij huis.

De artilleristen van het Rode Leger sliepen bijna allemaal. Ze hadden twee weken gevochten rond Balasjov en waren zwaar vermoeid. Twee van hen waren uitgeslapen en zaten bij het raam, een liedje neuriënd uit oorlogsweemoed. De commandant lag Avonturen van een kluizenaar, minnaar van het schone, uitgegeven door Tieck* te lezen, en de politcom was ergens in het telegraafgebouw verdwenen. De wagon had waarschijnlijk veel roodgardisten vervoerd die, weemoedig op de verre wegen en ook uit eenzaamheid, de wanden en banken hadden volgeklad met inktpotloden, waarmee altijd de brieven van het front naar huis werden geschreven. Dvanov las de zinspreuken in innige mistroostigheid – ook thuis spelde hij de nieuwe kalender altijd een jaar vooruit.

‘Onze hoop is op de zeebodem voor anker gegaan,’ had een onbekende militaire zwerver geschreven, met daaronder de plaats van zijn overpeinzing: ‘Dzjankoj, 18 september 1918.’

In de schemering zette de trein zich zonder vertreksignaal in beweging. Dvanov soesde in de hete wagon weg en ontwaakte pas toen het al donker was. Hij werd gewekt door het knarsen van de remblokken en nog een ander, aanhoudend geluid. Het raam flitste op door het licht van een moment, en in de laagte verwarmde een granaat de lucht. Hij ontplofte in de nabijheid en onthulde in zijn licht stoppels en een vredig nachtelijk veld. Dvanov schrok wakker en stond op.

De trein had zijn beweging schuchter gestaakt. De commissaris ging naar buiten, en Dvanov met hem. De spoorlijn lag duidelijk onder vuur van kozakken; hun batterij bliksemde ergens in de nabijheid, maar schoot aldoor over.

In die kille, treurige nacht waren de twee mannen lang onderweg naar de locomotief. De machine suisde een beetje met haar ketel, en als een iconenlampje brandde boven de manometer een klein vlammetje.

‘Waarom staan we stil?’ vroeg de commissaris.

‘Ik zit in over het spoor, kameraad politcom: we liggen onder vuur en rijden zonder lichten – straks verongelukken we nog!’ antwoordde de machinist zachtjes van boven.

‘Onzin: je ziet toch dat ze over schieten!’ zei de commissaris. ‘Karren, en snel een beetje, zonder lawaai!’

‘Goed dan!’ stemde de machinist in. ‘Maar mijn ene stoker redt het niet, geef me een soldaat voor het stoken!’

Dvanov begreep de bedoeling en klom in de locomotief om te helpen. Vóór de locomotief spatte een shrapnel uiteen en zette de hele trein in het licht. De verbleekte machinist trok aan het hendel van de regulateur en riep tegen Dvanov en de stoker: ‘Hou ’m op stoom!’

Aleksandr begon ijverig blokken hout in de vuurkist te stoppen. De locomotief ging met klotsende snelheid op weg. Vóór hen lag de uitgestorven duisternis met daarin misschien een ontmanteld spoor. In de bogen slingerde de machine zo erg dat Dvanov aan een ontsporing dacht. De locomotief blies vaak en scherp stoom af en de lucht resoneerde hol door de wrijving met het voortsnellende locomotieflichaam. Onder de locomotief denderden soms kleine bruggen, en in de hoogte flitsten de wolken van een mysterieus licht – de weerschijn van het vuur dat uit de opening van de vuurkist sloeg. Dvanov was al snel bezweet, en het verbaasde hem dat de mecanicien de trein zo voortjoeg terwijl ze de kozakkenbatterij allang gepasseerd waren. Maar de geschrokken machinist eiste almaar stoom, hij hielp zelf mee met het voeren van de vuurkist en haalde de regulateur nooit van zijn uiterste stand.

Aleksandr keek naar buiten. In de steppe was allang een stilte ingetreden die alleen door de gang van de trein verstoord werd. Vóór hen snelden wazige lichten: waarschijnlijk een station.

‘Waarom is hij zo aan het racen?’ vroeg Dvanov aan de stoker.

‘Weet ik niet,’ antwoordde deze somber.

‘Zo richten we zelf geheid een ongeluk aan!’ sprak Dvanov, niet wetend wat hij moest doen.

De locomotief sidderde van inspanning en slingerde met zijn hele romp, zoekend naar een mogelijkheid om zich van de spoordijk af te werpen, weg van de hem verstikkende kracht en onverbruikte snelheid. Soms had Dvanov de indruk dat de locomotief al uit de rails was gelopen maar de wagons nog niet, en dat hij in het stille stof van de zachte bodem omkwam, en dan greep Aleksandr naar zijn borst om zijn hart van angst te weerhouden.

Als de trein over de wissels en kruisingen van een tussenstation denderde zag Dvanov de wielen op de kruisstukken vuur slaan.

Daarna dook de locomotief weer onder in de donkere woestenij van het komende spoor en in de razende, volle vaart van de machine. In de bogen werd de locomotiefbrigade omvergeworpen, en nog voor de wagons erachter op de spoorlassen de maat konden slaan, vlogen ze er met gillende wielen overheen.

De stoker had er kennelijk genoeg van en zei tegen de mecanicien: ‘Ivan Palytsj! Dadelijk komt Sjkarino, laten we stoppen – kunnen we water innemen!’

De machinist hoorde hem, maar zweeg; Dvanov vermoedde dat hij van uitputting was vergeten na te denken, en hij opende voorzichtig de onderste kraan van de tender. Hiermee wilde hij het laatste restje water weg laten lopen en de machinist dwingen de onnodige race te staken. Maar de man sloot zelf de regulateur al en ging weg bij het raam. Zijn gezicht was kalm en hij haalde zijn tabak tevoorschijn. Dvanov was ook gekalmeerd en draaide de tenderkraan dicht. De machinist glimlachte en zei tegen hem: ‘Waarom deed je dat? Vanaf de wisselplaats Marjino hadden we aldoor een Witte pantsertrein achter ons aan, vandaar dat ik me uit de voeten maakte.’

Dvanov begreep het niet: ‘Hoe zit ’t daar dan nu mee? En waarom minderde u na die batterij geen vaart, voordat we bij Marjino waren...?’

‘De pantsertrein ligt nu achterop, we kunnen kalmer aan doen,’ antwoordde de machinist. ‘Klim maar op het hout en kijk achteruit!’

Aleksandr klom op de stapel hout. Hun snelheid was nog altijd groot, en de wind koelde Dvanovs lichaam. Achter hen was het stikdonker, alleen de voortijlende wagons knersten.

‘Maar waarom had u tot Marjino zo’n haast?’ wilde Dvanov weer weten.

‘Hun batterij had ons in de gaten, ze hadden het vuur kunnen verleggen, we moesten maken dat we wegkwamen!’ legde de machinist uit, maar Dvanov meende dat het uit schrik was geweest. In Sjkarino hield de trein halt. De commissaris voegde zich bij hen en verbaasde zich over het verhaal van de mecanicien. Station Sjkarino was verlaten, uit de kraan stroomde traag het laatste beetje water in de locomotief. Er kwam een plaatselijke inwoner aanlopen die dof, tegen de nachtelijke wind in, meedeelde dat er in Povorino kozakkenpatrouilles waren – de trein zou er niet doorheen komen.

‘Maar we hoeven maar tot Razgoeljaj!’ antwoordde de commissaris.

‘Aha!’ zei de man, en hij verdween in het donkere stationsgebouw. Aleksandr liep achter hem aan het vertrek binnen. De wachtkamer was leeg en mistroostig. Verlatenheid, vergetelheid en langdurige weemoed verwelkomden hem in dit gevaarlijke huis van de burgeroorlog. De onbekende eenzame man die met de commissaris had gesproken ging in een hoek op een nog ongeschonden bankje liggen en dekte zich toe met zijn schamele kleding. Aleksandr was hevig en oprecht geïnteresseerd in wie hij was en wat hem hierheen gevoerd had. Hoe vaak was hij ze wel niet tegengekomen – voorheen en nadien: van die buitenstaanders, onbekenden die leefden volgens hun eigen eenzame wetten; maar nooit had hij de innerlijke aandrang gevoeld op hen af te stappen en hen te bevragen, of zich bij hen aan te sluiten en samen uit de orde van het leven te verdwijnen. Misschien was het beter geweest als Dvanov toen in het station van Sjkarino op de man zou zijn af gestapt en naast hem was gaan liggen, om de volgende morgen naar buiten te gaan en in de steppelucht te verdwijnen.

‘De machinist is een lafaard, er was geen pantsertrein!’ zei Dvanov later tegen de commissaris.

‘Dondert niet, hij krijgt de loc er wel!’ antwoordde de commissaris rustig en vermoeid, en na zich omgedraaid te hebben liep hij naar zijn wagon, onderweg treurig bij zichzelf zeggend: ‘Ach Doenja, Doenja van me, hoe ga jij mijn kinderen nu te eten geven...?’

Aleksandr stapte ook in; het was hem nog niet duidelijk waarom de mensen zo leden: de een lag in een leeg station, de ander miste zijn vrouw.

In de wagon legde Dvanov zich te slapen, maar vóór het ochtendgloren werd hij al wakker, bevangen door de kilte van gevaar.

De trein stond in de natte steppe, de roodgardisten snurkten en krabden al slapend aan hun lichamen – je kon het verzaligde krassen van nagels over hun verkalkte huid horen. De commissaris sliep ook, met een fronsend gezicht – waarschijnlijk had hij zich vóór het slapengaan gepijnigd met de herinneringen aan zijn verlaten gezin en was hij zo, met het verdriet op zijn gezicht, ingeslapen. De onbedaarde wind kromde de late grashalmpjes in de afgekoelde steppe, en het braakland was door de regen van gisteren veranderd in een stroperige modder. De commandant lag tegenover de commissaris en sliep ook; zijn boek was geopend bij een beschrijving van Rafaël; Dvanov bekeek de pagina – Rafaël heette een levende god te zijn van de vroege, gelukkige mensheid die aan de warme kusten van de Middellandse Zee ter wereld was gekomen. Maar Dvanov kon zich die tijd niet voorstellen: daar woei toch ook de wind, ploegden mannen in de hitte de aarde en stierven de moeders van kleine kinderen.

De commissaris sloeg zijn ogen op: ‘Wat nou: staan we stil?’

‘Ja!’

‘Verdomme nog aan toe, we doen een dag over honderd werst!’ maakte de commissaris zich kwaad, en Dvanov liep weer met hem naar de locomotief.

Deze stond er verlaten bij – geen machinist, geen stoker. Vóór de locomotief, ruim tien meter verderop, lagen klungelig gedemonteerde rails.

De commissaris keek ernstig: ‘Ze zijn zelf vertrokken of overvallen – geen peil op te trekken! Hoe rijden we nu verder?’

‘Natuurlijk zijn ze zelf vertrokken!’ zei Aleksandr.

De locomotief was nog warm, en Dvanov besloot de trein zelf kalmpjes aan te besturen. De commissaris vond het goed; hij gaf Dvanov twee roodgardisten als helpers en droeg de anderen op het spoor te herstellen.

Een uur of drie later zette de trein zich in beweging. Dvanov hield alles zelf in de gaten – zowel het stoken als het water en het spoor, en was er niet helemaal gerust op. De grote machine reed gedwee en Dvanov joeg haar niet echt op. Geleidelijk aan vatte hij moed en zette hij er meer vaart in, maar heuvelaf en in de bogen remde hij strikt af. De roodgardisten die hem hielpen vertelde hij hoe alles zat, en ze wisten de stoom redelijk goed op de benodigde druk te houden.

Ze kwamen langs een uitgestorven wisselstation genaamd Zavalisjny; bij de latrine zat een oude man brood te eten zonder zijn ogen op te slaan naar de trein; Dvanov reed langzaam, goed kijkend naar de wissels, het dubbelspoor voorbij en stoof verder. De zon bevrijdde zich langzaam uit de nevels en verwarmde de vochtige, afgekoelde aarde. Sporadische vogels stegen op boven de braakliggende gronden en streken meteen weer neer op hun voedsel – gevallen, verloren graankorrels.

Ze zetten een uitgestrekte, rechte afdaling in. Dvanov sloot stoom af en reed vanzelf met toenemende snelheid omlaag.

Het vrije spoor was ver te overzien – helemaal tot aan een holte in de steppe, waar de afdaling overging in een beklimming. Dvanov was gerustgesteld en kwam van zijn stoel om te kijken hoe zijn helpers werkten en om een praatje met hen te maken. Na een minuut of vijf ging hij weer terug naar het raam en keek naar buiten. In de verte was een semafoor in zicht gekomen – dat zou Razgoeljaj wel zijn; achter de semafoor ontwaarde hij de rook van een locomotief, maar dat verbaasde hem niet – Razgoeljaj was in Sovjethanden, dat hadden ze al in Novochopjorsk gehoord. Daar zat een legerstaf, en er was een reguliere verbinding met het grote spoorwegknooppunt van Liski.

De rookpluim uit de locomotief in Razgoeljaj werd een wolk; Dvanov kon de schoorsteen en het voorste gedeelte van de machine zien. Die is vast uit Liski aangekomen, dacht Aleksandr. Maar de loc reed richting de semafoor – recht op de trein uit Novochopjorsk af. Die stopt zo dadelijk, voorbij de wissel, dacht Dvanov, onderwijl de locomotief in de gaten houdend. Maar een snelle stoomstoot uit de schoorsteen liet de arbeid van de machine zien: de locomotief reed hun met een beste vaart tegemoet. Dvanov liet zich helemaal uit het raam hangen en keek scherp toe. De locomotief was de semafoor voorbij en trok een zware goederen- of legertrein over het enkele spoor pal op Dvanovs locomotief af. Dvanov reed heuvelaf, de andere locomotief ook, en in de steppeholte zouden ze elkaar ontmoeten – in de knik van het spoor. Aleksandr begreep dat het foute boel was en trok aan het hendel van de dubbele sirene; de roodgardisten merkten de tegemoetkomende trein op en raakten van schrik overstuur.

‘Ik minder dadelijk vaart, en dan moeten jullie springen!’ zei Dvanov tegen hen: ze waren nu toch nutteloos. De westinghouserem deed het niet – daar was hij gisteren in aanwezigheid van de oude machinist al achter gekomen. Er restte alleen nog de achteruit: tegenstoom. De tegemoetkomende locomotief had de vrachttrein uit Novochopjorsk ook opgemerkt en gaf aan één stuk door een alarmsignaal af. Dvanov haakte het ringetje van de fluit aan het ventiel vast zodat het alarm niet onderbroken zou worden en begon de keerkoppeling in de achteruitstand te brengen.

Zijn handen waren koud geworden en hij wist de stugge worm-as maar met moeite te bedwingen. Vervolgens zette Dvanov de stoom helemaal open en leunde van verleppende uitputting tegen de ketel; hij had niet gezien wanneer de roodgardisten naar buiten waren gesprongen, maar was blij dat ze er niet meer waren.

De legertrein kroop langzaam achteruit, met doorslaande wielen geduwd door de locomotief, die het water door zijn schoorsteen joeg.

Dvanov wilde de locomotief verlaten, maar bedacht toen dat de cilinderdeksels wel losgeschoten zouden zijn doordat hij de tegenstoom te abrupt had ingeschakeld. De cilinders dampten: de stopbussen waren gebarsten, maar de deksels waren nog heel. De tegemoetkomende locomotief naderde heel rap: door de wrijving van de remblokken sloeg blauwe rook van onder zijn wielen vandaan, maar het gewicht van de trein was zo groot dat één locomotief zijn snelheid niet kon beteugelen. De machinist gaf haastig en schel drie fluitsignalen af waarmee hij zijn brigade om de handremmen vroeg – Dvanov begreep en bezag het allemaal als een buitenstaander. Zijn trage denken schoot hem op dat moment te hulp: hij schrok ervoor terug zijn locomotief te verlaten omdat de politcom hem zou doodschieten of omdat ze hem later uit de partij zouden zetten. Bovendien zou Zachar Pavlovitsj, laat staan Dvanovs vader, een warme, ongeschonden locomotief nooit hebben achtergelaten om zonder machinist ten onder te gaan, en ook daaraan moest Aleksandr denken.

Dvanov pakte de vensterbank beet om de klap te verduren en keek voor de laatste keer naar zijn tegenstander. Uit de andere trein buitelden lukraak mensen, zichzelf verminkend en in veiligheid brengend; uit de locomotief kwakte ook iemand de spoordijk af: de machinist of de stoker. Dvanov keek achterom naar zijn trein – niemand te zien: waarschijnlijk sliepen ze allemaal. Aleksandr kneep zijn ogen dicht en vreesde de donderslag van de botsing. Daarna vloog hij bliksemsnel op tot leven gekomen benen de cabine uit om te springen en greep de reling van het looptrapje beet; nu pas was Dvanov zijn helpende bewustzijn gewaar: de ketel zou door de klap zeker ontploffen, en hij zou als vijand van de machine vermorzeld worden. Vlak onder hem snelde de stevige, solide aarde, die op zijn leven wachtte maar in een oogwenk verweesd zonder hem zou achterblijven. De aarde was onbereikbaar en verdween als een levend wezen; Dvanov herinnerde zich een beeld en een gevoel uit zijn kindertijd: moeder ging naar de markt en hij rende op ongewende, gevaarlijke benen achter haar aan, gelovend dat zijn moeder voor eeuwig en altijd verdween, en hij huilde zijn tranen.

De warme stilte van het duister blokkeerde Dvanovs zicht.

‘Laat me nog wat zeggen...!’ zei Dvanov en verzonk in de hem omgevende engte.

Ver weg en alleen kwam hij bij zijn positieven; dor oud gras kietelde zijn hals en de natuur kwam hem heel lawaaiig voor. De beide locomotieven snerpten met hun sirenes en veiligheidskleppen: door de schok waren hun veren gesprongen. Dvanovs locomotief stond keurig op de rails, alleen was zijn onderstel verbogen en blauw uitgeslagen door de plotselinge spanning en verhitting. De locomotief uit Razgoeljaj stond scheef en had zich met zijn wielen in de ballast geboord. Bij de trein uit Novochopjorsk waren twee rijtuigen het inwendige van de voorste wagon binnengereden en hadden de wanden ervan uiteengereten. Bij die uit Razgoeljaj waren de bakken van twee wagons weggedrukt en het gras in geslingerd; hun wielstellen lagen op de tender van de locomotief.

De commissaris kwam op Dvanov af: ‘Leef je nog?!’

‘Gaat wel. Waarom is dit gebeurd?’

‘Joost mag het weten! Hun machinist zegt dat zijn remmen weigerden en dat hij Razgoeljaj voorbijgeschoten is! We hebben hem gearresteerd, de schooier! En waar had jij je ogen zitten?’

Dvanov schrok: ‘Ik heb hem in z’n achteruit gezet; haal de commissie er maar bij, kunnen ze zien in welke stand de besturing staat...’

‘Schei toch uit! Er zijn bij ons en bij hun zo’n veertig man de pijp uit – met zulke verliezen zou je een complete Witte stad kunnen innemen! En ze zeggen dat hier in de buurt kozakken rondstruinen – dit gaat ons slecht bekomen...!’

Algauw kwam uit Razgoeljaj een hulptrein met arbeiders en gereedschap. Iedereen was Dvanov vergeten en hij begaf zich te voet naar Liski.

Maar op zijn weg lag een omvergeworpen man. Hij zwol met zo’n snelheid op dat je de beweging van zijn groeiende lichaam kon zien, en zijn gezicht kleurde gestaag donker, net of de man in duisternis verzonk: Dvanov richtte zijn aandacht zelfs op het daglicht om te zien of dat wel functioneerde nu de man zo zwart werd.

Spoedig was de man zo uitgedijd dat Dvanov bang begon te worden: straks zou hij nog knappen en zijn levenssap in het rond spetteren, en Dvanov deed een stap opzij; maar de man begon in te zakken en lichter te kleuren – hij was waarschijnlijk al een hele tijd dood, in hem roerde zich slechts dode materie.

Een roodgardist zat op zijn hurken en keek naar zijn kruis, waar bloed uit stroomde als donkere geperste wijn; het gezicht van de roodgardist verbleekte, hij zette zich af met een hand om overeind te komen en vroeg het bloed met vertragende woorden: ‘Schei nou uit, loeder, ik word helemaal slap!’

Maar zijn bloed werd zo dik dat je de smaak ervan gewaarwerd, stroomde vervolgens zwartgekleurd en hield toen helemaal op; de roodgardist viel ruggelings neer en zei zachtjes met de oprechtheid van iemand die geen antwoord verwacht: ‘Och, wat een misère – niemand in m’n buurt!’

Dvanov ging vlak voor de roodgardist staan en de man vroeg hem welbewust, kijkend met uitdrogende ogen, zonder te knipperen en zonder enige trilling in zijn oogleden: ‘Sluit mijn zicht!’

‘Waarom?’ vroeg Aleksandr, ongerust van schaamte.

‘Het steekt...’ legde de roodgardist uit en hij klemde zijn tanden op elkaar om zijn ogen te sluiten. Maar zijn ogen gingen niet dicht, ze verschoten, verflensten en veranderden in een troebel mineraal. In zijn gestorven ogen trokken duidelijk weerspiegelingen van de wolkenhemel voorbij, alsof de natuur na dit hinderlijke leven op haar pad in de man was teruggekeerd en de roodgardist zich met zijn dood naar haar gevoegd had om niet meer te hoeven lijden.

Om te voorkomen dat hij zou worden staande gehouden en gecontroleerd liet Dvanov station Razgoeljaj links liggen, en hij verdween in de mensenleegte, waar de mensen leefden zonder hulp.

Spoorhuisjes hadden Dvanov altijd al aangetrokken door hun nadenkende bewoners – hij dacht dat spoorwachters in hun afzondering rustig en verstandig waren. Dvanov ging seinhuizen binnen om water te drinken, zag arme kinderen die niet met speelgoed maar met alleen hun verbeelding speelden en was in staat voor altijd bij hen te blijven om hun levenslot te delen.

Dvanov overnachtte ook in zo’n huisje, maar in het voorhuis en niet in de kamer, omdat daar een vrouw aan het bevallen was en het de hele nacht luidkeels te kwaad had. Haar man drentelde klaarwakker rond, stapte over Dvanov heen en zei verbaasd tegen zichzelf: ‘En dat in zulke tijden... in zulke tijden...’ Hij vreesde dat zijn ter wereld komende kind in de ellende van de revolutie snel zou omkomen. Een vierjarig jongetje werd wakker door de luide ontsteltenis van zijn moeder, dronk wat water, ging naar buiten om te plassen en bezag alles als een toevallige bewoner – begrijpend, maar niet rechtvaardigend. Uiteindelijk viel Dvanov onverwachts in slaap, en hij werd wakker in het matte ochtendlicht, toen een saaie, aanhoudende regen zachtjes op het dak ruiste. De tevreden heer des huizes kwam de kamer uit lopen en zei prompt: ‘Het is een jongetje!’

‘Heel goed,’ zei Aleksandr tegen hem en hij stond op van zijn matje. ‘Een toekomstige mens!’

De vader van de boreling, gepikeerd: ‘Ja, eentje die koeien gaat hoeden – wij mensen zijn met meer dan zat!’

Dvanov liep de regen in, om verder te gaan. Het vierjarige jongetje zat in het raam en wreef met zijn vingers over het glas, iets verbeeldend wat niet op zijn eigen leven leek. Aleksandr zwaaide ten afscheid twee keer naar hem, maar de jongen schrok en klom van de vensterbank; dus zag Dvanov hem niet meer, en hij zou hem ook nooit terugzien.

‘Tot ziens!’ zei Dvanov tegen het huis en zijn overnachtingsplaats, en hij ging op weg naar Liski.

Een werst verderop ontmoette hij een monter oud vrouwtje met een plunjezak.

‘Het kind is al geboren!’ zei Dvanov tegen haar, opdat ze zich niet haastte.

‘Al geboren?!’ vroeg het oudje meteen verbaasd. ‘Dus die is onvoldragen, vadertje – verschrikkelijk! Wat heeft de Here God gezonden?’

‘Een jongetje,’ verklaarde Aleksandr tevreden, alsof hij zelf aan het gebeuren had deelgenomen.

‘Een jongetje! Die zal z’n ouders niet eren!’ besloot het oudje. ‘Oei, dat baren is zwaar, vadertje: als ook maar één kerel op aarde een kind zou baren, dan zou-ie een diepe buiging maken voor z’n vrouw en z’n schoonmoeder...!’

De oude vrouw ging meteen over tot een lang gesprek waar Dvanov geen behoefte aan had, en hij betoomde haar: ‘Nou, opoe, het beste! Jij en ik zullen niet baren, dus waarom kibbelen!?’

‘Het beste, vriend! Gedenk je moeder en hou haar in ere!’

Dvanov beloofde zijn ouders te eren en verblijdde het oudje met zijn respect.

==

Lang was Aleksandrs weg naar huis. Hij ging voort in de grijze treurnis van de bewolkte dag en keek naar het herfstland. Soms ontblootte de zon zich aan de hemel, vlijde zich met haar licht over het gras, het zand en de dode klei, en wisselde gevoelens zonder enig bewustzijn met ze uit. Dvanov vond het mooi, deze sprakeloze vriendschap van de zon en de aanmoediging van de aarde door het licht.

In Liski stapte hij op een trein waarin matrozen en Chinezen* op weg waren naar Tsaritsyn. De matrozen hadden de trein opgehouden om de commandant van de voedselpost af te tuigen vanwege de vleesloze soep, en daarna ging de transporttrein rustig op weg. De Chinezen verorberden alle vissoep die de Russische matrozen niet bliefden, depten vervolgens met brood al het voedzame vocht van de emmerwanden op en zeiden tegen de matrozen, toen die hun naar de dood vroegen: ‘Wij houden van de dood! Wij houden er enorm van!’ Vervolgens gingen de Chinezen welgedaan slapen. Maar de matroos Kontsov, die van het denken niet kon slapen, stak die nacht de loop van zijn geweer door het gat van de deur en opende het vuur op de lichten van spoorwegbehuizingen en seinen; Kontsov was bang dat hij de mensen nodeloos verdedigde en nodeloos voor ze zou sterven, en daarom verschafte hij zichzelf alvast een gevoel van verplichting om voor de slachtoffers van zijn hand te vechten. Na het schieten viel Kontsov direct tevreden in slaap en sliep hij vierhonderd werst, nadat Aleksandr de wagon allang, op de ochtend van de tweede dag, verlaten had.

Dvanov opende het hekje van zijn erf en verheugde zich over de oude boom die bij het voorhuis groeide. De boom was overdekt met wonden en japen: in rustpauzes bij het houthakken plantte men de bijl erin, maar hij was nog in leven en koesterde de groene hartstocht van zijn gebladerte aan zijn zieke takken.

‘Ben je daar, Sasj?’ vroeg Zachar Pavlovitsj. ‘Goed dat je gekomen bent, want ik zat hier maar in m’n eentje. Zonder jou had ik ’s nachts nooit zin om te slapen, ik lag almaar te luisteren of je niet thuiskwam! En de deur liet ik voor je open, zodat je meteen naar binnen kon...’

De eerste dagen thuis had Aleksandr het koud en warmde hij zich op de kachel, terwijl Zachar Pavlovitsj beneden zat en zittend dutte.

‘Sasj, wil je misschien iets?’ vroeg Zachar Pavlovitsj van tijd tot tijd.

‘Nee, ik hoef niets,’ antwoordde Aleksandr dan.

‘Want ik dacht, misschien zou je iets moeten eten.’

Algauw verstond Dvanov niet meer wat Zachar Pavlovitsj vroeg en zag hij niet hoe deze ’s nachts zat te huilen met zijn gezicht in een nis van de kachel waarin Aleksandrs sokken zich warmden. Dvanov had tyfus, die steeds terugkwam en het lichaam van de zieke acht maanden niet verliet, en daarna ging de tyfus over in longontsteking. Aleksandr lag in vergetelheid van zijn leven en hoorde in de winterse nachten alleen sporadisch de fluitsignalen van locomotieven, en die herinnerde hij zich; soms bereikte gebulder van verre artillerie het onverschillige brein van de zieke, maar daarna werd hij weer bevangen door de hitte en het lawaai in de krapte van zijn lichaam. Op momenten van bewustzijn was Dvanov leeg en dor en voelde hij alleen zijn huid; dan drukte hij zich tegen zijn bed aan en had het gevoel dat hij kon vliegen, zoals droge, lichte spinnenlijkjes doen.

Tegen Pasen maakte Zachar Pavlovitsj voor zijn pleegzoon een doodskist – een stevige, prachtige kist met flensen en bouten, als laatste cadeau van een vakman en vader aan zijn zoon. Zachar Pavlovitsj wilde Aleksandr in een dergelijke kist bewaren – zo niet levend, dan tenminste intact, voor zijn nagedachtenis en liefde; Zachar Pavlovitsj was van plan zijn zoon iedere tien jaar uit het graf op te diepen om hem te zien en zich samen met hem te voelen.

In de nieuwe zomer ging Dvanov naar buiten; de lucht voelde voor hem zwaar als water, de zon leek te bulderen door het branden van haar vuur en de hele wereld voelde fris, bijtend en bezwijmend aan voor zijn zwakke gestel. Het leven glinsterde Dvanov weer tegemoet – hij spande zijn lichaam, en zijn denken steeg op als een fantasie.

Over de schutting werd Aleksandr aangekeken door een meisje dat hij kende: Sonja Mandrova, die niet begreep waarom Sasja niet gestorven was, terwijl hij toch een kist had.

‘Ben je niet dood?’ vroeg ze.

‘Nee,’ zei Aleksandr. ‘Leef jij ook?’

‘Ik leef ook. We zullen samen leven. Is het nu goed met je?’

‘Ja. En met jou?’

‘Met mij is het ook goed. Waarom ben je zo mager? Is het omdat de dood in je zat en je hem niet hebt laten begaan?’

‘Had jij gewild dat ik doodging?’ vroeg Aleksandr.

‘Dat weet ik niet,’ antwoordde Sonja. ‘Ik heb gezien dat er veel mensen zijn, ze gaan dood maar blijven toch.’

Dvanov vroeg haar bij zich op het erf; Sonja klom blootsvoets over de schutting en raakte Aleksandr voorzichtig aan – ze was hem die winter vergeten. Dvanov vertelde haar wat hij tijdens zijn ziekte gedroomd had en hoe saai hij het duister van zijn slaap had gevonden: nergens waren mensen geweest, en hij was er nu achter dat ze met weinigen op aarde waren; ook toen hij in de buurt van de oorlog door het veld had gelopen waren hem zelden huizen onder ogen gekomen.

‘Ik zei per ongeluk dat ik het niet wist,’ zei Sonja. ‘Als je dood was gegaan zou ik lang gehuild hebben. Dan had je beter ver weg kunnen gaan, en had ik tenminste gedacht dat je zonder een schrammetje leefde...’

Aleksandr nam haar verbaasd op. Sonja was in dit jaar gegroeid, ook al had ze weinig gegeten; haar haar was donkerder geworden, haar lichaam had een behoedzaamheid verkregen, en je geneerde je in haar aanwezigheid.

‘Wat je nog niet weet, Sasj: ik zit op school...!’

‘En wat leren ze je daar?’

‘Alles wat we niet weten. Een van de meesters zegt dat we stinkend deeg zijn, maar dat-ie een zoete pastei van ons maakt. Laat hem maar praten, want we leren wel politiek van hem, ja toch?’

‘Ben jij dan stinkend deeg?’

‘Jawel. Maar straks niet meer, en de anderen ook niet, want over een poosje ben ik een juf voor kinderen, en zij zullen van kleins af slimmer worden. En dan zullen zij niet voor “stinkend deeg” uitgemaakt worden.’

Dvanov voelde aan een van haar handen om weer aan haar te wennen, maar Sonja gaf hem ook haar andere hand.

‘Zo word je sneller beter,’ zei ze. ‘Je bent koud, maar ik ben warm. Voel je wel?’

‘Sonja, kom vanavond bij ons,’ sprak Aleksandr. ‘Want ik ben het zat in m’n eentje.’

Sonja kwam die avond; Sasja maakte voor haar een tekening, en zij vertelde hem hoe het beter kon. Zachar Pavlovitsj bracht stilletjes de kist naar buiten en hakte hem tot kachelhout. Nu moet ik een kinderwiegje maken, dacht hij. Waar haal ik een beetje zacht spiraalijzer vandaan...?! Dat is er immers niet, we hebben alleen ijzer voor locomotieven. Misschien krijgt Sasja kindertjes van Sonja, en ga ik op ze passen. Sonja is dadelijk groot – laat ’r maar bestaan, zij is ook een wees.

Toen Sonja weg was legde Dvanov zich uit angstigheid direct tot de ochtend te slapen, om de nieuwe dag te zien en de nacht niet te onthouden. Maar al liggend zag hij de nacht met open ogen; het aangesterkte, opgewonden leven wilde in hem geen vergetelheid vinden. Dvanov stelde zich het duister boven de toendra voor, en mensen die, verdreven van hun warme plekjes op de aardbol, daar waren komen leven. Die mensen hadden een kleine spoorweg aangelegd om hout aan te voeren voor de bouw van behuizingen die het verloren zomerklimaat moesten vervangen. Dvanov zag zichzelf als machinist van deze houttransportlijn waarlangs balken voor de bouw van nieuwe steden werden aangevoerd, en verrichtte in gedachten alle werkzaamheden van de machinist: hij passeerde uitgestorven trajecten, nam water in op stations, liet te midden van een hevige sneeuwstorm de stoomfluit gillen, remde, praatte met de stoker en viel ten slotte in slaap op zijn bestemming, een station aan de kust van de Noordelijke IJszee. Hij droomde van grote bomen die uit de arme grond oprezen, omgeven door het bijna roerloze luchtruim, en van een lege weg die geduldig in de verte verdween. Dvanov was jaloers op dit alles – hij zou de bomen, de lucht en de weg wel willen oppakken en in zichzelf stoppen, om onder hun bescherming niet aan sterven toe te komen. Er was nog iets wat Dvanov zich probeerde te herinneren, maar deze inspanning was zwaarder dan de herinnering, en door een draai van zijn bewustzijn verdween in zijn droom de gedachte, als een vogel die opvliegt van een in beweging gebracht wiel.

Die nacht stak de wind op en verkilde de hele stad. In veel huizen trad een kou in waar de kinderen alleen aan konden ontkomen door zich bij de van tyfus gloeiende lichamen van hun moeders te warmen. De vrouw van voorgouvuitcom Sjoemilin had ook tyfus, en haar twee kinderen drukten zich van weerskanten tegen haar aan om in de warmte te slapen; Sjoemilin zelf had voor de verlichting op tafel de primus aangestoken, daar hij geen lamp had en de elektriciteit gedoofd was, en tekende een windmotor die een ploeg aan een touw moest voorttrekken om de grond voor het graan te bewerken. In het gouvernement was paardloosheid aangebroken, en men kon onmogelijk wachten tot er jonge paarden geboren zouden worden die tot de trekkracht konden toetreden, en dus moest er een wetenschappelijke uitweg gevonden worden.

Toen hij de tekening af had ging Sjoemilin ineengedoken onder zijn jas op de divan liggen om te rijmen met de algehele schraalheid van het Sovjetland, dat noodzakelijke spullen ontbeerde, en viel vredig in slaap.

De volgende ochtend rees bij Sjoemilin het vermoeden dat de massa’s in het gouvernement er waarschijnlijk al iets op verzonnen hadden, en misschien was ook het socialisme toevallig al ergens gelukt, want uit angst voor rampen en vanwege de krachtsinspanning van hun nooddruft moesten de mensen zich wel verenigen. Zijn vrouw keek hem met witte, door de tyfus uitgebluste ogen aan, en Sjoemilin verstopte zich weer onder zijn jas.

‘Het is zaak,’ fluisterde hij ter geruststelling tegen zichzelf, ‘het is zaak zo snel mogelijk met het socialisme te beginnen, anders gaat ze dood.’

De kinderen waren ook wakker geworden, maar stonden niet op uit de warmte van het bed en probeerden weer in slaap te vallen, om niet te willen eten.

Nadat hij zich zachtjes had klaargemaakt ging Sjoemilin naar zijn werk; hij beloofde zijn vrouw zo gauw mogelijk thuis te zijn, maar dat beloofde hij elke dag, en hij verscheen altijd in de nachtelijke uren.

Langs het gouvuitcom liepen mensen, hun kleren zaten onder de klei, alsof ze in valleidorpen leefden en nu de verte in trokken zonder zich gereinigd te hebben.

‘Waar gaan jullie heen?’ vroeg Sjoemilin aan de voortsjokkende mensen.

‘Wij?’ sprak een oude man die door de hopeloosheid van het leven in lengte aan het krimpen was. ‘We zijn lukraak op weg naar waar ze ons tegenhouden. Draai ons om en we gaan achteruit.’

‘Ga dan maar liever voorwaarts,’ zei Sjoemilin tegen hen; in zijn werkkamer herinnerde hij zich in een wetenschappelijk boek gelezen te hebben dat de zwaartekracht en het gewicht van lichaam en leven bij toenemende snelheid afnamen en dat mensen die in de ellende zaten dus daarom in beweging probeerden te blijven. Om die reden sjokten Russische zwervers en pelgrims aldoor voort: al lopend verstrooiden ze de zwaarte van de treurende volksziel. Door het raam van het gouvuitcom waren de barrevoetse, onbezaaide velden te zien; soms vertoonde zich daar een eenzame mens die, leunend met zijn kin op zijn stok, aandachtig naar de stad tuurde en dan weer ergens in een dal verdween, waar hij leefde in de schemering van zijn hut en ergens op hoopte.

Sjoemilin sprak tegen de secretaris van het gouvcom door de telefoon zijn bezorgdheid uit: in de velden en de stad lopen mensen rond die iets denken en willen, maar wij besturen ze vanuit een kamer; wordt het niet tijd een ethische, wetenschappelijke knaap naar het gouvernement te sturen om te zien of zich daarginds geen socialistische levenselementen ophouden? De massa’s hebben immers ook hun wensen, misschien leiden ze wel een zelfgemaakt leven, temeer daar ze nog niet gewend zijn aan hulp; we moeten het middelpunt van hun nood vinden en daar meteen toeslaan, want we hebben geen tijd te verliezen!

‘Nou, doe maar!’ stemde de secretaris in. ‘Ik zal een mannetje voor je vinden, voorzie jij hem dan van aanwijzingen.’

‘Vind hem vandaag nog voor me,’ verzocht Sjoemilin. ‘Delegeer hem naar mij thuis.’

De secretaris gaf een verordening af aan de lagere regionen van zijn instantie en dacht er niet meer aan. De klerk van de orgafd kon het gebod van de secretaris niet nog lager in het gouvcomapparaat neerlaten en begon zelf te prakkiseren: wie zou hij erop uit kunnen sturen om het gouvernement te inspecteren? Er was niemand: alle communisten waren al aan het werk; op hun lijst stond alleen nog ene Dvanov, die uit Novochopjorsk was gehaald voor de reparatie van de stadswaterleiding, maar bij zijn persoonlijke dossier was een ziekteverklaring gevoegd. Als hij niet dood is stuur ik hem, besloot de klerk, en hij ging naar de secretaris van het gouvcom om hem over Dvanov te vertellen.

‘Hij is geen vooraanstaand partijlid,’ zei de klerk. ‘Er was bij ons niks om vooraan in te staan. Maar als er grote taken komen, dan zullen ook de mensen zich daarin bewijzen, kameraad secretaris.’

‘Mij best,’ antwoordde de secretaris. ‘Laat de jongens maar een taak verzinnen en erin groeien.’

Die avond ontving Dvanov een schrijven: hij moest onmiddellijk bij de voorgouvuitcom komen voor een gesprek over het spontane ontstaan van het socialisme dat zich onder de massa’s aandiende. Dvanov kwam overeind en ging op ontwende benen op weg; Sonja kwam terug van school met een schriftje en een klis; ze had de plant geplukt omdat deze een witte onderhuid had en ’s nachts door de wind geborsteld en door de maan verlicht werd. Sonja keek altijd door het raam naar de klis als ze door haar jeugd niet kon slapen, en nu was ze de woestenij in gelopen en had hem geplukt. Ze had thuis al veel planten, vooral immortellen, die op soldatengraven groeiden.

‘Sasja,’ zei Sonja. ‘Binnenkort brengen ze ons naar de dorpen om de kinderen lezen en schrijven te leren, maar ik wil in een bloemenwinkel werken.’

Aleksandr antwoordde hierop: ‘Van bloemen houdt toch wel bijna iedereen, maar van andermans kinderen zowat niemand – alleen de ouders.’

Sonja kon het zich niet voorstellen, ze zat nog vol gewaarwordingen van het leven die haar verhinderden correct te denken. En ze liep gepikeerd bij Aleksandr vandaan.

Waar Sjoemilin woonde wist Dvanov niet precies. Eerst betrad hij een binnenplaats van het om en nabije huis waar Sjoemilin moest wonen. Op de binnenplaats stond een huisje waarin de conciërge woonde; het schemerde al, de conciërge had zich met zijn vrouw op de kachelbank te slapen gelegd, en op het schone tafelkleed was wat brood achtergelaten voor een toevallige gast. Dvanov ging het huisje binnen alsof het een dorp was – het rook er naar stro en melk, naar de huishoudelijke verzadigde warmte waarin zich de verwekking van heel het Russische dorpsvolk voltrokken had, en de heer des huizes fluisterde vermoedelijk tegen zijn vrouw over zijn erfbeslommeringen.

Om zijn waardigheid niet te vernederen had men de conciërge als binnenplaatshygiënist aangemerkt; op Dvanovs verzoek hem Sjoemilin aan te wijzen trok de hygiënist zijn viltlaarzen aan en sloeg zijn jas om over zijn ondergoed: ‘Ik ga voor de staat een koutje vatten, blijf nog even wakker, Polja.’

Sjoemilin was net op dat moment zijn zieke vrouw geprakte aardappels aan het voeren van een schoteltje; ze kauwde zwak op het voedsel en ontzag met één arm haar driejarige zoon die bij haar lichaam geborgenheid zocht. Dvanov zei waarvoor hij kwam.

‘Wacht, ik geef eerst mijn vrouw te eten,’ verzocht Sjoemilin, en toen hij daarmee klaar was zei hij: ‘Je ziet zelf wat we nodig hebben, kameraad Dvanov: overdag doe ik dienst, en ’s avonds voer ik mijn vrouw met de hand. We moeten op een of andere manier anders leren leven...’

‘Dit is ook niet zo slecht,’ antwoordde Dvanov. ‘Toen ik ziek was heeft Zachar Pavlovitsj mij ook met de hand gevoerd, ik vond dat fijn.’

‘Wat vond je fijn?’ Sjoemilin begreep hem niet.

‘Dat mensen uit de hand in hun mond gevoed worden.’

‘Aha, nou, vind het maar fijn,’ zei Sjoemilin zonder er iets bij te voelen; verder wilde hij dat Dvanov te voet door het gouvernement zou trekken om te zien hoe de mensen daar leefden; waarschijnlijk was het pauperdom al vanzelf samengedromd en had het zich sociaal geïnstalleerd.

‘Wij doen hier dienst,’ verklaarde Sjoemilin bedroefd, ‘maar de massa’s leven. Ik vrees, kameraad Dvanov, dat het communisme daar eerder belandt – kameraadschap is de enige bescherming die ze hebben. Ga daar maar een kijkje nemen.’

Dvanov herinnerde zich allerlei mensen die door de velden hadden gezworven en in de lege kamers van het front hadden geslapen; misschien dromden die mensen inderdaad ergens samen in een voor de wind en de staat verscholen ravijn en leefden ze, tevreden met hun vriendschap. Dvanov verklaarde zich bereid het communisme te zoeken binnen de zelfwerkzaamheid van de bevolking.

‘Sonja,’ zei hij de volgende ochtend. ‘Ik ga weg, tot ziens!’

Het meisje klom op de schutting, ze had zich buiten staan wassen.

‘Ik vertrek ook, Sasja. Kloesja jaagt me weer weg. Ik kan beter zelf op het platteland gaan wonen.’

Dvanov wist dat Sonja bij een kennis genaamd tante Kloesja woonde, en geen ouders had. Maar waarom ging ze in haar eentje naar het platteland? Sonja en haar vriendinnen bleken vervroegd een diploma te hebben gekregen omdat op het platteland bendes van ongeletterden aan het ontstaan waren en er tegelijk met detachementen van het Rode Leger ook onderwijzeressen heen werden gestuurd.

‘We zullen elkaar na de revolutie terugzien,’ sprak Dvanov.

‘Ja,’ beaamde Sonja. ‘Kus me op m’n wang, dan kus ik jou op je voorhoofd – ik heb gezien dat mensen altijd zo afscheid nemen, maar ik heb niemand om afscheid van te nemen.’

Dvanov beroerde met zijn lippen haar wang en voelde zelf het dorre kransje van Sonja’s lippen op zijn voorhoofd; Sonja wendde zich af en streelde de schutting met een gepijnigde, onzekere hand.

Dvanov wilde Sonja helpen maar boog zich alleen naar haar over en werd de geur van verwelkt gras gewaar die uit haar haar kwam zetten. Toen draaide het meisje zich om en kwam weer tot leven.

Zachar Pavlovitsj stond met een onafgemaakte ijzeren koffer op de drempel en knipperde niet met zijn ogen, zodat er zich geen tranen ophoopten.

==

Dvanov liep door het gouvernement, over de wegen van districten en gemeenten. Hij probeerde in de buurt van nederzettingen te blijven en moest daarom rivierdalen en valleien doorkruisen. Als hij bij waterscheidingen uitkwam zag Dvanov niet één dorp meer, nergens kwam rook uit een schoorsteen, en zelden werd op deze hoogte in de steppe graan verbouwd; hier groeide vreemd gras, en dicht onkruid bood een toevluchtsoord en voedsel voor vogels en insecten.

Vanaf de waterscheidingen scheen Rusland Dvanov onbevolkt toe, terwijl in de diepte van dalen en aan de oevers van iele rivierarmen overal dorpen leefden: je kon zien dat de mensen zich in het spoor van het water hadden neergelaten en vegeteerden als slaven van de waterbekkens. Aanvankelijk viel Dvanov niets op in het gouvernement, dat hem overal eender voorkwam, als het visioen van een armzalige verbeelding; maar op een avond had hij geen slaapplek en vond hij er pas een in het warme onkruid op de hoogte van een waterscheiding.

Dvanov ging liggen en wroette wat met zijn vingers in de bodem onder hem: de aarde bleek alleszins rijk te zijn, maar werd toch niet geploegd; Aleksandr bedacht dat hier paardloosheid moest heersen, en hij viel in slaap. Bij het ochtendgloren werd hij wakker door de zwaarte van een ander lichaam, en hij trok zijn revolver.

‘Niet schrikken,’ zei de zich tegen hem aan schurkende man. ‘Ik was in m’n slaap verkleumd, zie ik jou liggen – laten we elkaar beetpakken voor de warmte, en slapen.’

Dvanov pakte hem beet en ze kregen het allebei warm.

De volgende morgen vroeg Aleksandr fluisterend aan de man, zonder hem los te laten: ‘Waarom wordt hier niet geploegd? Hier ligt toch zwarte aarde! Zijn er soms geen paarden?’

‘Wacht,’ antwoordde de opgewarmde voetganger met een schorre shagstem. ‘Ik wil het je wel vertellen, maar zonder brood slaat m’n verstand niet aan. Vroeger waren er mensen, maar nu zijn er enkel monden. Snap je wat ik zeg?’

‘Nee, hoezo?’ vroeg Dvanov beduusd. ‘De hele nacht heb je je aan mij gewarmd, en nu ben je verongelijkt...!’

De voetganger stond op.

‘Gisteren was het avond, mensensubject! Maar het verdriet van een mens volgt de gang van de zon; ’s avonds daalt het in hem neer en ’s ochtend komt het weer op. Gisteravond was ik namelijk vernikkeld, maar vanmorgen niet.’

Dvanov had tussen de rommel in zijn zak wat broodkruim zitten.

‘Eet op.’ Hij gaf de man het brood, ‘laat je verstand maar in je buik slaan, ik kom er zonder jou wel achter wat ik zoek.’

Rond het middaguur van diezelfde dag vond Dvanov een afgelegen dorp in een afkalvend ravijn, waar hij tegen de dorpssovjet zei dat men op hun steppegrond Moskouse kolonisten wilde neerzetten.

‘Ze doen maar,’ stemde de voorzitter van de sovjet in. ‘Ze gaan er daar toch aan, er is geen drinkwater en het ligt veraf. Wij hebben die grond ook zelf van ons levensdagen zowat niet aangeraakt... Was er water geweest, dan zouden we alles uit ons hebben laten persen en dat braakland profijtelijk hebben uitgebaat...’

Nu trok Dvanov nog dieper het gouvernement in en wist niet waar te stoppen. Hij dacht aan de dag waarop er water zou glinsteren op de droge, hooggelegen waterscheidingen: dat zou socialisme zijn.

Algauw ontvouwde zich voor hem het smalle dal van een oeroude, sinds jaar en dag opgedroogde rivier. Het dal werd in beslag genomen door het gehucht Petropavlovka – een enorme kudde gulzige erven, die op een krappe drenkplaats samendromden.

Op straat in Petropavlovka zag Dvanov zwerfkeien die ooit door gletsjers waren meegevoerd. De zwerfstenen lagen nu bij de boerenhutten en dienden als zitplaatsen voor oude mannen.

Aan deze stenen moest Dvanov later denken toen hij in de dorpssovjet van Petropavlovka zat. Hij was daarheen gegaan om een onderkomen voor de naderende nacht te vinden en een brief aan Sjoemilin te schrijven. Dvanov wist niet hoe brieven begonnen, en hij deelde Sjoemilin mee dat de natuur geen bijzonder scheppend talent had maar de dingen met geduld bewerkstelligde: op de tong van een gletsjer was uit Finland een zwerfkei door vlakten en de mistroostige lengte van de tijd naar Petropavlovka gekropen. Uit de diepe grondlagen van sporadische droogdalen in de steppe moest water geleverd worden aan de hooggelegen steppe, om er een vernieuwd leven te vestigen. Dat was dichterbij dan een zwerfkei uit Finland aanslepen.

Terwijl Dvanov aan het schrijven was stond naast zijn tafel een boer met een eigenzinnig gezicht en een gestoord, eigenhandig bijgeknipt baardje ergens op te wachten.

‘En maar je best doen!’ zei de man, overtuigd van de algehele dwaling.

‘We doen ons best!’ Dvanov had hem door. ‘Want we moeten jullie in de steppe boven water zien te krijgen!’

De boer krabde wellustig aan zijn baardje.

‘Jij bent me er een! Nu zijn zeker de grootste slimmeriken op komen draven! Want zonder jullie zouden we niet op het idee komen hoe we ons zat moeten vreten!’

‘Nee, jullie zouden niet op het idee komen!’ verzuchtte Dvanov onverschillig.

‘Hé, warhoofd, wegwezen hier!’ riep de voorzitter van de sovjet van achter de andere tafel. ‘Je bent toch God, waarom zou je je met ons afgeven!’

De man bleek zichzelf als God te beschouwen en wist alles. Uit overtuiging had hij het ploegen eraan gegeven en hij voedde zich regelrecht met de grond. Aangezien graan uit de grond kwam, zo zei hij, bevatte de grond een zelfstandige voedzaamheid – je hoefde je maag er alleen maar aan te laten wennen. Men had gedacht dat hij zou sterven, maar hij leefde en poerde ten overstaan van iedereen in de klei die tussen zijn tanden bleef steken. Hiervoor werd hij enigszins gerespecteerd.

Toen de secretaris van de sovjet Dvanov naar zijn kwartier wilde brengen stond God op de drempel te kleumen.

‘God,’ zei de secretaris, ‘breng de kameraad naar Koezja Pogankin; zeg maar dat hij uit de sovjet komt en dat het hun beurt is!’

Dvanov ging met God op weg.

Een nog jonge man die ze tegenkwamen zei tegen God: ‘Dag, Nikanorytsj, ’t wordt tijd Lenin te zijn, ’t is mooi geweest met God!’

Maar God slikte het en beantwoordde de begroeting niet. Pas toen ze verderop waren slaakte hij een zucht.

‘’t Is me de mogendheid wel!’

‘Hoezo,’ vroeg Dvanov, ‘houden ze er geen God op na?’

‘Nee,’ bekende God simpelweg. ‘Ze zien met hun ogen, voelen met hun handen, maar geloven doen ze niet. De zon erkennen ze wel, ook al hebben ze die nooit persoonlijk te pakken gekregen. Laat ze maar hunkeren tot in hun wortels, tot hun bast kaal is.’

Bij Pogankins huisje liet God Dvanov alleen en maakte zonder afscheid te nemen rechtsomkeert.

Dvanov liet hem niet gaan: ‘Wacht, wat denk je nu te gaan doen?’

God keek somber naar de dorpsruimte, waar hij een eenzaam mens was.

‘Op een nacht ga ik de onteigening van de aarde afkondigen, dan zullen ze me van schrik wel geloven.’

God concentreerde zich geestelijk en zweeg even.

‘En de volgende nacht geef ik alles terug, en dan zal de bolsjewistische roem mij rechtens toevallen.’

Dvanov keek God na zonder hem te veroordelen. God liep lukraak weg, zonder muts, in slechts zijn jasje, en blootsvoets; klei was zijn voedsel, een droom was zijn hoop.

Pogankin verwelkomde Dvanov onvriendelijk – armoede had hem lamlendig gemaakt. Zijn kinderen waren in de hongerjaren oud geworden en dachten net als de grote mensen enkel aan het bemachtigen van brood. De twee meisjes leken al op vrouwen: ze droegen vesten en lange rokken van hun moeder, hadden speldjes in het haar en roddelden. Ze boden een vreemde aanblik, deze zorgelijke, verstandige vrouwtjes die zo doelgericht te werk gingen maar nog geen gevoel voor voortplanting hadden. Dit verzuim maakte van de meisjes in Dvanovs ogen moeizame, beschamende wezens.

Toen het schemerde kookte de twaalfjarige Varja bedreven soep van aardappelschillen en een lepel gierst.

‘Pa, kom van de kachel: eten!’ zei Varja. ‘Moe, roep de kinderen binnen: wat staan ze buiten nou te kleumen, blauwe duivels dat ze zijn!’

Dvanov werd er verlegen van: wat zou er van deze Varja worden?

‘En jij moet een andere kant uit kijken,’ zei Varja tegen Dvanov. ‘We kunnen niet voor jullie allemaal koken: we zijn zelf met een meute!’

Varja stak het haar op en trok haar vest en rok recht, alsof ze eronder iets onfatsoenlijks droeg.

Er kwamen twee jongetjes binnen – snotterig, gewend aan honger en toch gelukkig door hun kindheid. Ze wisten niet dat er een revolutie aan de hand was en beschouwden aardappelschillen als hun eeuwige eten.

‘Hoe vaak heb ik jullie niet gezegd eerder te komen!’ riep Varja tegen haar broers. ‘Hoei, verdomd satansgebroed! Doe onmiddellijk je kleren uit – aan nieuwe is nergens te komen!’

De jongens wierpen hun sleetse schapenpelsjes af, maar eronder hadden ze geen broek of hemd aan. Vervolgens klauterden ze naakt op het bankje voor de tafel en gingen op hun hurken zitten. Waarschijnlijk hadden de kinderen deze zuinigheid op hun kleren van hun zus geleerd. Varja borg de schapenvodden weg en begon lepels uit te delen.

‘Let op pa – niet vaker nemen dan hij!’ zo prentte Varja haar broers de eetregels in; zelf ging ze met een hand onder haar wang in een hoekje zitten: huisvrouwen eten immers achteraf.

De jongens hielden hun vader scherp in de gaten: zodra hij zijn lepel uit de kom haalde staken ze de hunne er tegelijkertijd in en slikten de soep subiet door. En hielden dan weer met lege lepels de wacht in afwachting van hun vader.

‘Ik zal jullie, ik zal jullie!’ dreigde Varja als haar broers hun lepels tegelijk met hun vader in de kom probeerden te steken.

‘Varka, vader schept alleen het dikste op, zeg dat-ie dat niet mag!’ zei een van de jongetjes, door zijn zus in strikte rechtvaardigheid onderwezen.

Pogankin was zelf ook bang voor Varja, want hij begon dunner te lepelen.

Achter het raam, aan een hemel die niet op de aarde leek, rijpten aanlokkelijke sterren. Dvanov vond de Poolster en vroeg zich af hoe lang die nog z’n bestaan te verduren had; hij moest het ook nog lang verduren.

‘Morgen zullen wel weer bandieten komen aanzetten!’ zei Pogankin al kauwend, en hij sloeg een jongetje met zijn lepel op het voorhoofd: deze had inenen een stuk aardappel opgediept.

‘Hoezo bandieten?’ wilde Dvanov weten.

‘Je kan de sterren buiten tellen, dus wordt de weg harder! Als het hier bij ons modderig is, dan hebben we vrede, maar droogt de weg op, dan wordt het oorlog!’

Pogankin legde zijn lepel neer en wilde boeren, maar er kwam niets.

‘Val maar aan!’ stond hij zijn kinderen toe.

Ze vielen op de kom aan om de restanten te bemachtigen.

‘Van zulke kost krijg ik al een heel jaar niet de hik!’ deelde Pogankin Dvanov serieus mee. ‘Terwijl je vroeger na het middageten wel tot aan de vespers door het gehik je ouders gedacht!* Smaak dat ’t had!’

Dvanov ging naar bed om in te slapen en zo snel mogelijk de dag van morgen te bereiken. Morgen zou hij naar het spoor gaan om naar huis terug te keren.

‘Jullie hebben zeker wel een saai leven?’ vroeg Dvanov, al kalmerend voor zijn slaap.

Pogankin beaamde dit: ‘Het is niet dat je zegt een vrolijke boel! Op het platteland is het overal saai. Daarom plant zich ook te veel volk voort: omdat ’t zo saai is. Zouden al die lui hun vrouw kwellen als ze iets anders omhanden hadden?’

‘Jullie zouden naar hoger gelegen, vette gronden kunnen verhuizen!’ viel het Dvanov in. ‘Daar kun je in overvloed leven, dat maakt vrolijker.’

Pogankin verzonk in gepeins.

‘Schei uit, alsof je met zo’n zooi verkassen kan... Jongens, pieselen en naar bed...’

‘Waarom niet?’ wilde Dvanov weten. ‘Anders nemen ze jullie dat land weer af.’

‘Hoezo? Is er een verordening uitgevaardigd dan?’

‘Ja,’ zei Dvanov. ‘Waarom zou je het beste land verloren laten gaan? De hele revolutie draaide om het land, dat hebben ze aan jullie gegeven, maar het brengt zowat niks voort. Ze gaan het nu aan nieuwe kolonisten geven – die komen daar in het zadel... Ze gaan allemaal putten slaan, gehuchten vestigen in de droge dalen, en het land zal vrucht dragen. Maar jullie komen in de steppe alleen maar op bezoek...’

Pogankin was helemaal bezorgd geraakt, Dvanov had zijn angst gevonden.

‘Het land daar is hartstikke goed!’ zei Pogankin, jaloers op zijn eigen bezit. ‘Het brengt alles voort wat je wil. Maar het Sovjetgezag oordeelt toch niet naar ijver?’

‘Tuurlijk wel.’ Dvanov glimlachte in het donker. ‘Want de kolonisten die komen zijn net zulke boeren. Maar omdat ze het land beter bezitten, krijgen ze het ook geschonken. Het Sovjetgezag houdt van oogst.’

‘Dat is wel zo,’ zei Pogankin smartelijk. ‘Dan heeft het ook minder gedoe met de rekwisities!’*

‘De rekwisities worden binnenkort verboden,’ verzon Dvanov. ‘Die verdwijnen als de oorlog is opgebrand.’

‘Dat zeggen de boeren ook,’ stemde Pogankin in. ‘Och, wie zal zo’n ondraaglijke ellende nog verdragen? In niet één mogendheid gaat het er zo aan toe... Maar of het echt profijtelijker is om naar de steppe te verkassen?’

‘Natuurlijk,’ drong Dvanov aan. ‘Verzamel een man of tien en ga op pad...’

Hierna praatte Pogankin lang met Varja en zijn zieke vrouw over een verhuizing – Dvanov had hun een complete zielsdroom gegeven.

De volgende ochtend zat Dvanov in de dorpssovjet gierstepap te eten toen hij God weer zag.

God bliefde geen pap: ‘Wat moet ik ermee,’ zei hij, ‘ook als ik het opeet zit ik toch niet voor altijd vol.’

De sovjet weigerde Dvanov een paard-en-wagen, en God wees hem de weg naar het plaatsje Kaverino, vanwaar het tot de spoorlijn nog twintig werst was.

‘Denk nog eens aan me,’ zei God, en zijn blik werd droef. ‘We gaan nu voor altijd uit elkaar, en niemand snapt hoe verdrietig dat is. Van twee mensen blijft elk alleen over! Maar onthou: de ene mens groeit door de vriendschap van een ander, maar ik groei enkel uit de klei van mijn ziel.’

‘Ben jij daarom God?’ vroeg Dvanov.

God bezag hem droevig als iemand die niet in een feit geloofde.

Dvanov concludeerde dat deze God slim was, alleen leefde hij andersom; maar een Rus was een mens met een tweezijdige werking: hij kon zo leven én de andere kant uit, en in beide gevallen bleef hij heel.

==