Frank Bokern

HET JEKERKWARTIER

Broedplaats van vrolijk verzet

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 FRANK BOKERN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 9789028230316

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Proloog

In 1961 verhuist pater Castorius, de zielenherder van het Stokstraatkwartier, met zijn buurthuis naar het Jekerkwartier. Ook een krottenwijk, denkt hij, maar dat blijkt anders te liggen. Het Jekerkwartier is een uiterst gemêleerde buurt met paupers, kunstenaars en kunststudenten, die daarbij nog gezelschap krijgen van nozems, provo’s, hippies en krakers. Bovendien zitten hier nog altijd de families die al generaties tot de elite van Maastricht behoren en die in deze straten niet alleen hun thuis hebben, maar vaak ook het bedrijf dat ze rijk heeft gemaakt. In de jaren die volgen zou de buurt een ongekende metamorfose ondergaan. In 1961 bestaat het hart van het Jekerkwartier inderdaad nog vooral uit krotten. Twintig jaar later is de buurt het Quartier Latin van Maastricht dat romantici er al langer in zagen.

==

De revolutie van de jaren zestig breekt al aarzelend aan in Maastricht als Castorius verhuist naar de Grote Looiersstraat. Als er één buurt in de stad is waar het er sterk op lijkt dat de andere tijden van Boudewijn de Groot er werkelijk komen, dan is het wel het Jekerkwartier. De buurt groeit uit tot net zo’n vrijstaat als het Stokstraatkwartier, maar dan met de mensen en de mores van de nieuwe tijd. De kunstenaars, de krotbewoners, de nozems, de provo’s, de hippies en de krakers komen ieder op hun eigen manier in opstand tegen de gezapigheid, de benepenheid en de burgerlijkheid van de stad. Het is opmerkelijk en misschien wel tragisch dat Castorius – die toch eerder in het Stokstraatkwartier dezelfde barricades had beklommen – dat niet heeft herkend en zich daar niet voor heeft kunnen openstellen.

==

De acht jaar dat pater Castorius in het Jekerkwartier actief is, komen al kort aan bod in Crapuul. Kroniek van een krottenwijk. Maar de ontwikkeling van het Stokstraatkwartier stopt in het begin van de jaren zestig als bijna alle bewoners zijn ‘afgevoerd’ naar de randen van de stad en de woonscholen – ook de reden waarom pater Castorius in 1961 is verhuisd naar het Jekerkwartier. De krottenwijkbewoners hebben niet de kans gekregen om mee te deinen op de golf van verzet die ook Maastricht in de jaren zestig in beroering heeft gebracht. En dat is jammer, want in het Jekerkwartier hebben die ontwikkelingen gezorgd voor een ongekende dynamiek. Het zou mooi zijn geweest als de bewoners van het Stokstraatkwartier die tijd ook hadden kunnen meemaken. Dan was het verhaal van die buurt misschien wel heel anders gelopen.

==

Met Het Jekerkwartier. Broedplaats van vrolijk verzet gaat het verhaal verder. In het Jekerkwartier is de Maastrichtse bevolking tenminste in opstand gekomen. Door alle reuring is de zo gemêleerde buurt in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog met afstand de leukste plek van Maastricht, een vergeten stukje stad waar een verrassend grote groep Maastrichtse jongeren herinneringen munt voor het leven, hoe grimmig het soms óók is. Ze maken van het Jekerkwartier het Quartier Latin van Maastricht en zorgen er met hun mars door de instituties bovendien voor dat de oerconservatieve stad eindelijk de luiken opengooit. En het mooie is dat ze dat doen met een brede grijns op het gezicht. De katholieke zuil heeft eeuwenlang weerstand weten te bieden tegen elke aanval, maar had geen antwoord op de ludieke acties van deze vrolijke rebellen.

==

1
De armoede droop er vanaf

In het najaar van 1961 zal pater Castorius zijn buurthuis betrekken op de Grote Looiersstraat, maar hij weet al in 1945 dat er ook in het Jekerkwartier mensenpakhuizen zijn vol met kinderrijke gezinnen die zijn hulp wel kunnen gebruiken. De bouwen zitten onder andere in de straten die grenzen aan het Stokstraatkwartier, zoals de Sint Bernardusstraat, feitelijk het verlengde van de Stokstraat. Maar ze zijn ook te vinden in het hart van het Jekerkwartier: in de straten rond de Kleine Looiersstraat. Zelfs de Grote Looiersstraat, de allee die met zijn dubbele bomenrij en statige panden voor velen de mooiste straat is van Maastricht, is niet geheel aan de verkrotting ontkomen.

Maastricht is in de vroege negentiende eeuw ernstig verpauperd door de industrialisatie en de verstedelijking. Vooral de buurten langs het water van Maas en het parallel lopende kanaal van Luik naar Maastricht zijn verkrot: het Boschstraatkwartier in het noorden, het Stokstraatkwartier dat tegen het centrum van de stad aan schurkt, en grote delen van het Jekerkwartier daar meteen ten zuiden van. Al in 1939 heeft de stad besloten om het Stokstraatkwartier aan te pakken, maar het Boschstraatkwartier en het Jekerkwartier worden aan hun lot overgelaten. Terwijl de arbeidersbuurt rond de Boschstraat na de Tweede Wereldoorlog alleen maar verder verslechtert, ontwikkelt het hart van het Jekerkwartier zich tot een vrijstaat. Als de overheid het laat afweten, zoekt de gemêleerde bevolking zelf wel zijn weg. Het is voeding voor het rebelse karakter van het Jekerkwartier.

==

==

De drie takken van de Jeker hebben het stratenpatroon van het Jekerkwartier bepaald en vormden de motor van de bedrijvigheid. De Kleine Looiersstraat voor de demping van de middelste Jekertak in 1897.

==

De leerlooiers, leertouwers en witmakers die met hun activiteiten zoveel straten hier hun naam hebben gegeven, zijn eind negentiende eeuw uit de buurt verdwenen. Ze hadden zich gegroepeerd rond de centrale tak van de Jeker, waarvan ze het water goed konden gebruiken voor hun vervuilende werk. Als ze geen emplooi meer hebben door de industrialisering, wordt deze Jekertak tot een last. Het water stinkt door de sterke vervuiling, want ook verder stroomopwaarts lozen huishoudens en bedrijven op het riviertje, bovendien zet de Jeker de buurt met grote regelmaat onder water. Daarom besluit de gemeente deze centrale tak in 1897 te dempen.

Toch zijn er nog genoeg bedrijven in de buurt, ook in de jaren na de Tweede Wereldoorlog, zoals de vermicellifabriek van Bauduin op de Grote Looiersstraat. De panden in deze buurt hebben vaak enorme achterterreinen die niet zijn volgebouwd met achterhuizen zoals in de krottenwijken, maar met fabrieken. De paupers zijn echter niet ver weg. Sterker nog, de Bauduins en de andere welgestelden worden erdoor omringd. Veel huizen zijn opgekocht door huisjesmelkers en opgesplitst in kamerwoningen, hokken die worden verhuurd aan arbeidersgezinnen met vaak opvallend veel kinderen. Nogal eens zijn dat arbeiders die elke ochtend door de poort naar de fabriek van de Bauduins gaan, waar ze een schamel loon verdienen met het produceren, met de hand sorteren en verpakken van vermicelli, macaroni en spaghetti. De volkse Maastrichtenaren, wars van aanstellerij, gebruiken de Frans-Waalse naam van de ondernemersfamilie overigens niet: ze hebben het gewoon over Boudewijn.

De arbeiders van de vermicellifabriek zijn vooral vrouwen. Maastrichtse bedrijven werken al sinds Petrus Regout graag met vrouwen en kinderen, want die zijn goedkoop. Advertenties uit die tijd laten zien dat Bauduin zich een echte Maastrichtse onderneming betoont: het bedrijf werft maar sporadisch mannen, in de advertenties vraagt de vermicellifabrikant vooral om ‘nette meisjes’ en ‘gehuwde vrouwen’. Het zijn vrouwen uit de buurt, weet Annemiek Nijst-Selis, in 1945 geboren in de Tafelstraat: ‘Elke ochtend zag je de vrouwen uit de mensenpakhuizen achter ratelende kinderwagens naar de vermicellifabriek trekken. De kinderen leverden ze af bij Crèche Juliana tegenover de fabriek.’ De crèche is in 1914 opgericht door het sociaal-katholieke initiatief Pro Infantibus om arbeidersvrouwen de mogelijkheid te geven te werken en toch de kinderen goed onder te brengen. Sinds 1942 zit de crèche op de Grote Looiersstraat 23, ideaal voor de krotbewoners van deze buurt.

De kinderopvang is na de oorlog nog altijd nodig, ziet Annemiek. De vrouwen moeten ook in de jaren veertig en vijftig aan het werk om het inkomen van de man aan te vullen: ‘De armoede droop ervanaf.’ Het is nog erger. Pro Infantibus is in 1907 opgericht omdat de kindersterfte in Maastricht, die al tientallen jaren fors was door de verpaupering, tot enorme hoogte was gestegen: in de zomer van 1907 is de helft van de Maastrichtse zuigelingen overleden. Mede door het werk van Pro Infantibus, met gratis melkverstrekking, een consultatiebureau en kinderopvang, is de kindersterfte in Maastricht allengs gedaald. Maar meteen na de Tweede Wereldoorlog keren de oude tijden terug. Door de aanhoudende woningnood ligt de kindersterfte in de stad tussen 1946 en 1952 opeens weer 30 procent hoger dan in de rest van het land.

==

Zo compact als het Stokstraatkwartier is, zo uitgestrekt is het Jekerkwartier. Waar de tien straatjes rond de Stokstraat verstopt liggen achter de huizenrijen langs de Maas, de Maastrichter Brugstraat, de Kersenmarkt, de Wolfstraat en het Onze Lieve Vrouweplein, omvat het Jekerkwartier zowat het hele zuidelijke deel van de oude stad. Zelfs een gedeelte van het Villapark hoort bij de buurt, en daarmee de zone van parken langs de stadswal, en de Tapijnkazerne die daar weer tegenaan ligt. Na de bouw van dat zes hectare grote complex in 1917 zijn de militairen uit het hart van het Jekerkwartier verdwenen. De Bonnefantenkazerne is in gebruik genomen door de Kunstnijverheidsschool, de voorloper van de huidige kunstacademie, terwijl het militair hospitaal op de Grote Looiersstraat verder is gegaan als wapenopslagplaats. Het pand is zo slecht dat het meteen na de verhuizing in 1917 is afgekeurd voor verblijf. Maar dat geldt opeens niet meer als Maastricht wordt bevrijd op 14 september 1944.

De stad gaat nogal vrij om met het arresteren van NSB’ers en andere collaborateurs. Ze worden met de honderden tegelijk opgepakt, vaak zonder enig bewijs en soms zelfs uit persoonlijke antipathie. Als er te weinig ruimte is om ze vast te houden, wordt het militair hospitaal op de Grote Looiersstraat 17 ingericht als kamp voor politieke gevangenen. Het is een krot zoals in de ergste sloppenbuurten. Ramen ontbreken en zijn dichtgemaakt met planken, karton of vodden. Binnen is het donker en zo vochtig dat het pleisterwerk spontaan van de muur valt. De houten vloeren zijn zo versleten dat mensen moeten oppassen waar ze lopen. De beerput is lek, waardoor de kelders van het gebouw zijn volgestroomd. De fecaliën verspreiden ‘een verpestende stank’, schrijft een ooggetuige. Luizen hebben er vrij spel en ook de tbc slaat toe. Op het hoogtepunt zitten hier 1400 mensen – twee keer meer dan een onderzoekscommissie wenselijk acht – en ze krijgen amper te eten.

Pater Van Kilsdonk, later in Amsterdam bekend geworden als studentenpastor, werkt als aalmoezenier in het kamp. In een interview in 1970 herinnerde hij zich de geïmproviseerde gevangenis als ‘een zeer vervuilde kazerne’. De ‘gruwelen’ die hij hier heeft gezien, noemde hij ‘de meest indringende ervaringen van mijn leven’. Jekerkwartierbewoner Charles van Oppen, de deken van de Orde van Advocaten in Maastricht, kaart de mensonterende omstandigheden aan in een krantenartikel met de veelzeggende kop ‘Dachau in Maastricht’. Hij spreekt van ‘Duitsche methoden’ en noemt de rechteloosheid van deze verdachten ‘rechtskrenking’. Dat helpt: in de eerste maanden van 1945 verbetert de situatie drastisch. Op 1 oktober 1946 gaat de primitieve gevangenis aan de Grote Looiersstraat 17 ‘in liquidatie’ en worden de bewoners van het Jekerkwartier niet meer dag in, dag uit geconfronteerd met deze erfenis van de oorlog.

==

Het is nauwelijks te bevroeden hoe Sjeng Voorst tegen de collaborateurs in de straat heeft aangekeken. De bouwvakker komt meteen na de oorlog te wonen op de Grote Looiersstraat 11, een van de bouwen in deze straat, want dat is waar een man als Sjeng nu eenmaal terechtkomt. Terwijl hij toch een beetje een oorlogsheld is. In de Tweede Wereldoorlog is hij door de nazi’s tewerkgesteld in een concentratiekamp in Polen. Zoon Nol Voorst: ‘Hij moest daar onder andere de lijken opruimen en verbranden. Daar heeft hij mijn moeder leren kennen, Johanna Kowakowska. Ze zat er gevangen, ze was ter dood veroordeeld. Maar mijn vader is verliefd op haar geworden en ze zijn ontsnapt, samen met een ander stel. Het zuiden van Europa was al bevrijd, ook Maastricht was net vrij, maar ze zijn via Zwitserland, Italië, Spanje en Frankrijk moeten reizen om de stad veilig te kunnen bereiken.’

Het is Nol Voorst nog altijd een raadsel waarom het nette en gelukkige gezin waarin hij is opgegroeid, niets anders heeft kunnen krijgen dan een paar kamers in een bouw. ‘Mijn vader was bouwvakker. Dat was toen een heel fatsoenlijk beroep. Je had in Maastricht ook niet veel anders. Je kon naar de papierfabriek, de vermicellifabriek of in de bouw. En na de oorlog was er veel werk in Maastricht in de bouw.’ In de avonduren klust Sjeng bovendien bij in het café van zijn broer Sjo, het befaamde café In de Gouwe Lanteern in de Grote Stokstraat. Zijn moeder is ondertussen druk als een soort kraamverzorgster voor vrouwen in de krotten in de buurt. Nol: ‘Daar was ze niet voor opgeleid, dat deed ze gewoon om mensen te helpen, en ze was er heel goed in. Veel gezinnen woonden zo slecht dat er geen vroedvrouw wilde komen. Mensen moesten maar naar het ziekenhuis om te bevallen, kregen ze te horen, maar dat wilden ze niet.’

Het gezin Voorst woont met drie, soms vier andere gezinnen in deze bouw. Sjeng, Johanna en de drie kinderen die ze hier krijgen, hebben een hele etage. De voorkamer doet dienst als woonkamer en keuken – al zijn ze voor koken aangewezen op een butagasstelletje. Aan de achterkant liggen twee kleine slaapkamers, een voor de ouders, een voor de kinderen. De bouw past wel bij deze kant van de Grote Looiersstraat, het is dan het onaanzienlijke gedeelte van de straat met het café op de hoek, bedrijfspanden waar onder meer een grossier, een woningstoffeerder en brommer- en motorhandel Tonny van Veggel hun nering hebben, het enorme militair hospitaal waar na 1946 onder andere het Protestants Militair Tehuis wordt ondergebracht, Crèche Juliana en helemaal op het einde het Kevintsje, het Martinushofje, een hofje met kleine woningen voor alleenstaande, minderbedeelde katholieke vrouwen.

==

Recht tegenover de woning van het gezin Voorst zit de balletschool van Wally Haacke. Met haar danslessen heeft Wally eerst Heerlen en daarna de rest van Limburg veroverd. Nog voor de oorlog heeft ze al een balletschool op de Grote Looiersstraat 6 geopend, en ze groeit uit tot een legende in Maastricht. Ze stoomt sommige leerlingen zelfs klaar voor een carrière bij nationale en internationale balletgezelschappen. Flink wat Maastrichtse meisjes hebben les van haar gehad: bijna iedereen heeft verhalen over Haacke. Judith Hamer, die in 1959 met haar moeder op de Kleine Looiersstraat 2 komt wonen, heeft een indringende herinnering aan de dansschool: ‘Wally Haacke had ontzettend veel katten. Het stonk er altijd ongelofelijk naar kattenpis. Ook als ik ergens anders danste kon ik geen plié maken zonder die kattenpis te ruiken.’

Zo streng als Wally Haacke volgens de overlevering was, zo vriendelijk is ze voor Marie Schefer-Moers. Deze dochter van het Stokstraatkwartier woont met haar familie op de Plankstraat 2 en wil graag op ballet, maar dat kunnen haar ouders niet betalen. ‘Maar Wally zag dat ik talent had en heeft me jarenlang gratis les gegeven. Dan moest ik wel een uur van tevoren of een uur erna bij haar komen poetsen.’ Het is een stilzwijgende overeenkomst, de andere kinderen op de balletschool weten van niks. Zo sluit het meisje vriendschappen die ze anders nooit zou hebben gehad, want de overige kinderen komen uit veel betere buurten. Het vergt wel enige creativiteit. Marie: ‘Als we naar een voorstelling moesten, liet ik me oppikken bij een zus van mijn moeder op de Brusselsestraat. Het was geen schaamte: ik was geliefd bij de andere meisjes. Maar als ze hadden geweten dat ik van de Stokstraat was, hadden ze me waarschijnlijk gemeden.’

Wally Haacke is met haar balletschool een uitzondering aan deze kant van de straat. De meeste panden worden hier uitsluitend gebruikt voor bewoning. De lijst van eigenaren wekt de indruk dat de tijd van weleer hier gewoon voortleeft. Wally Haacke heeft als buren onder meer de welgestelde families Henrar en Wijsen, rechter Disch, Tempeleer, Prins Carnaval en carnavalsminister Bèr Essers, de Bauduins, wijnhandelaar Rombouts, de neerlandicus en Hendrik van Veldeke-kenner Jef Notermans, de bekende zenuwarts Mesker en als laatste huisarts Hollman. Het verschil tussen de even en oneven zijde van de Grote Looiersstraat is nooit verdwenen. Aan de kant waar de familie Voorst woont zijn slechts enkele panden bestemd tot rijksmonument, aan de overzijde hebben vrijwel alle panden die status gekregen. Het uitzicht maakt de familie Voorst duidelijk dat het hier heerlijk wonen is, zoals Nol vertelt, maar ook dat ze hier eigenlijk niet thuishoren.

==

2
Kamerwoningen in de dekenfabriek

De buurt draagt nog lang littekens van de oorlog. In de Kleine Looiersstraat zijn panden flink beschadigd geraakt nadat er een bom op de binnenplaats is gevallen. Dat is waarschijnlijk gebeurd in het vroege najaar van 1944, net voor de bevrijding. Elisa Davies-Schefer, geboren in 1942 op de Kleine Looiersstraat 12, heeft het nog meegemaakt, al is het niet bewust: ‘Mijn vader vertelde me dat ik lag te slapen en dat hij zich boven op me heeft gestort toen de bom viel. Ik had alleen maar wat kalk in mijn ogen.’ De bom valt op de achterplaats van de Kleine Looiersstraat 16, 18 en 20. Hier was tussen 1880 en 1936 de dekenfabriek Jules Regout & Co gevestigd. Oprichter en eigenaar Jules Regout, kleinzoon van Petrus Regout en lange tijd bestuurder en voorzitter van familieconcern NV De Sphinx v/h Petrus Regout, is in 1932 overleden. Zijn zoons Jules jr. en George, al sinds 1900 werkzaam in de dekenfabriek, nemen na zijn dood de leiding over. Beide mannen zijn getrouwd met telgen van de welgestelde textielfamilie Lieutenant uit Verviers. Zo hebben ze ook de leiding gekregen over de fameuze textielfabriek La Textile de Pepinster in het gelijknamige dorpje in Wallonië. Het moet ze daar goed zijn afgegaan, want ze laten in een bocht van het onstuimige riviertje de Vesdre een schitterend nieuw fabriekspand neerzetten in art-decostijl.

Met de fabriek in Maastricht gaat het minder voorspoedig. Hier laat de crisis van de jaren dertig zich gevoelen, al wil het verhaal dat de neergang ook zou zijn veroorzaakt doordat andere erfgenamen hun erfdeel opeisen. In 1936 wordt de dekenfabriek failliet verklaard. Zeventig mensen komen op straat te staan, waaronder de nodige arbeiders uit het Jekerkwartier, zoals de grootvader van Marlies Haemers-Jacobs, die pal tegenover de fabriek, in het achterhuis van de Kleine Looiersstraat 31 woont. De man heeft daarna nooit meer een fatsoenlijke baan gehad. Hij is van kwaaltje naar kwaaltje gesukkeld en is uiteindelijk afgekeurd, maar dat was ook omdat hij niet veel zin had om te werken, volgens zijn kleindochter: ‘Dee waor zoe luij wie dikke stroont in ’n trechter.’ Als de twee Regouts kort na het faillissement toch nog een grote order binnenkrijgen – het Nederlandse leger wil één miljoen dekens bestellen – had de fabriek zomaar een herstart kunnen maken. Maar de gefailleerde directeuren zeggen nee. Ze zouden niet meer kunnen herstarten, stellen ze, want alle machines zijn al verkocht. Dat is niet helemaal waar. Pas drie jaar later gaan ‘de buitengewoon kapitale machinerieën der Dekenfabriek Kleine Looiersstraat 18’ onder de hamer bij een machinerieënmakelaar in Amsterdam en is het faillissement van de fabriek definitief afgewikkeld. Dan komen de panden aan de Kleine Looiersstraat echt leeg te staan.

==

Marijke Thunnissen komt hier in 1947 wonen. De kunstenaar in spe, bekend geworden onder haar getrouwde naam Marijke Stultiens, heeft zich in 1946 aangemeld voor de Kunstnijverheidsschool in Maastricht. Haar vader had het liever anders gezien, maar geeft uiteindelijk toestemming, al verbiedt hij zijn 19-jarige dochter om op kamers te gaan. Ruim een jaar is ze in de kost als commensaal in een pension op de Cortenstraat. Pensionhouder is Jozef Jonas, de broer van de befaamde, net na de bevrijding overleden schilder Henri Jonas. Zo raakt Marijke ook thuis in de Kleine Looiersstraat, want daar wonen op nummer 10 nog Jonas’ zus Maria en de langjarige geliefde en latere tweede vrouw van de schilder, Eugénie Servais. Hier hoort Marijke dat er een kamer te huur is in het kantoorpand van de oude dekenfabriek op de Kleine Looiersstraat 20. Ze is meteen geïnteresseerd: ‘Het pension kostte me 90 gulden in de maand, de kamer maar 6 gulden per week.’ Bovendien is de kamer groot genoeg om ook als atelier te gebruiken. Dus verhuist ze, zonder het haar vader te vertellen. Ze is op dat moment een van de weinige meisjes op kamers in Maastricht en de enige student op de Kunstnijverheidsschool die niet meer thuis woont.

Het pand op de Kleine Looiersstraat 20 vormt een onwaarschijnlijke omgeving voor de jonge student. De familie Thunnissen behoort tot de fine fleur van Breda. Maar Marijke heeft het niet breed. ‘Als ik al schilderde, dan waren het heel kleine schilderijtjes. Geld voor groter werk had ik gewoonweg niet. Ik heb in al die jaren dat ik op kamers woonde niet één keer een kop koffie gedronken in een café. Daar had ik het geld niet voor.’ Ze past daarmee goed bij de andere bewoners van het pand: ‘Het huis was bijna onbewoonbaar, het was een halve ruïne. Daar mochten alleen hopeloze gevallen wonen. Asociale gezinnen, loslopende mannen en vrouwen want die kregen in die tijd geen woning, en kunstenaars.’ De panden van de voormalige dekenfabriek zijn eigendom van de kerk. Marijke: ‘De Servaaskerk was een groot huizenbezitter, de kerk had daar een hele rij huizen in bezit.’ De Sint Servaasparochie concurreert met de Onze Lieve Vrouweparochie, want die heeft ook eigendommen in deze straat, zoals het huis van de familie Jonas.

Het onzalige pact dat kerk en kapitaal in het midden van de negentiende eeuw in Maastricht hebben gesloten, is nog steeds intact. Sterker nog: de kerk maakt zelf deel uit van het kapitaal. De streng katholieke huisbezoekers van liefdadigheidsinstellingen Société de Charité des Dames de Maestricht en de Vincentiusvereniging preken tegen de zedeloosheid die ze bij de paupers menen te zien en proberen kerkbezoek af te dwingen, anders krijgen de armlastige gezinnen simpelweg geen bedeling of maar de helft van wat anderen ontvangen. Tegelijkertijd behoren de kerken tot de eigenaren van de lamentabele krotten waar de oude stad van vergeven is. En ze betonen zich echte huisjesmelkers. Niet alleen worden mensen hier opgehokt in kleine kamerwoningen, ook is het nooit bij de huiseigenaren opgekomen om verbeteringen door te voeren of eigentijdse voorzieningen aan te brengen. In straten als de Kleine Looiersstraat zijn mensen gedwongen om met het hele gezin te leven in bouwvallige kamers die helemaal niet geschikt zijn voor zulk intensief gebruik. Net als in de negentiende eeuw moeten ze het doen met drinkwater uit de pomp of hooguit met een kraantje ergens op de gang en een smerig secreet op de cour. Natuurlijk weten de bewoners wie er elke maand de huur komt ophalen, en ze handelen ernaar. Na de Tweede Wereldoorlog keren opvallend veel mensen in de verpauperde wijken zich af van de kerk en stemmen ze in groten getale op de socialisten en de communisten.

==

==

Het Jekerkwartier verloedert. Zelfs het Bonnefantenklooster ontkomt er niet aan. Het klooster zal later het Bonnefantenmuseum huisvesten en is nu in gebruik bij de Universiteit Maastricht, 1948.

==

De Servaaskerk had nog wel wat sociaal werk kunnen verrichten bij een flink aantal bewoners van de Kleine Looiersstraat 20. Het zijn misschien niet allemaal ‘hopeloze gevallen’, maar het zijn wel stuk voor stuk mensen die hier zijn aangespoeld omdat ze elders niet zomaar terechtkunnen. Marijke Stultiens’ buurman is mijnwerker: ‘Hij had een ziekelijke vrouw en twee kinderen. En hij hield een varken. Op twee hoog!’ Een andere buurman is net teruggekomen uit de tropen: ‘Hij had de tropenkolder en kreeg af en toe vreselijk gekke buien. Dan hield hij zijn dochter Marieke uit het raam en dreigde hij haar te laten vallen als hij zijn zin niet kreeg.’ Daarnaast woont een man die is getrouwd met een Duitse die hij heeft leren kennen tijdens zijn tewerkstelling in de oorlog in Duitsland. Ook zij kregen geen woning. Op de begane grond huurt een missionaris een kamer. Hij is inmiddels uitgetreden, zo valt te vermoeden. Marijke: ‘De man woonde samen met twee zwarte vrouwen die hij had meegenomen uit Afrika.’ Naast de missionaris zitten twee oude mannen die tappeseerder waren: ‘Maar er was in huis helemaal geen ruimte om stoelen te bekleden, dus hadden ze hun apparatuur op de stoep staan, onder een doek dat ze hadden gespannen. Daar werkten ze de hele dag.’

==

De eerste verdieping van de Kleine Looiersstraat 20 is vooral voor kunstenaars. Hier woont bijvoorbeeld Frans Vos, dan al heel bekend. Hij wordt in die tijd in Maastricht op handen gedragen, vertelt Marijke: ‘Zijn vader, directeur van elektriciteitsbedrijf PLEM, was een goede vriend van NSB-voorman Anton Mussert. De fascistenleider kwam tijdens de oorlog vaak op bezoek. Dat vond Frans vreselijk, daar heeft hij zich fel tegen verzet. Maastrichtenaren zagen hem daarom als een held, en hij verkocht ontzettend goed.’ Het Bonnefantenmuseum in Maastricht heeft een paar prachtige schilderijen en tekeningen van hem in de collectie. Maar de meeste mensen zullen Frans Vos vooral kennen uit het café, zegt Marijke: ‘Het is de man die al die portretten heeft getekend die in café de Vogelstruijs hangen.’ Marijke raakt bevriend met de schilders. Zo heeft ze haar latere man Rob Stultiens leren kennen, de beste vriend van Vos en eveneens kunstenaar. En ook hij zal later in de straat komen wonen.

De Rotterdamse kunstenaars Henk Sitskoorn en Harry Lips hebben eveneens een kamer op de eerste verdieping van de Grote Looiersstraat 20. De twee zijn naar Maastricht gevlucht nadat de Duitse agressor een groot deel van hun stad op 14 mei 1940 tot puin heeft gebombardeerd. De Rotterdammers gebruiken hun kamer alleen als atelier. Marijke: ‘Ze woonden met hun gezin ergens anders. Harry Lips, een telg van de slotenfabrikant en ook nog eens goed getrouwd, had veel geld. Hij woonde met zijn vrouw en twee kinderen in een groot huis op de Grote Looiersstraat.’ Hij had net zo chic kunnen wonen op de Kleine Looiersstraat 20, vertelt Marijke, want het is eigenlijk een prachtig pand: ‘Het waren mooie kamers, groot ook.’ Het pand verkeert echter in beroerde staat: ‘Ik heb alles gedaan om het een beetje bewoonbaar te maken, maar dat was lastig. Je had ook geen meubels, als bed had ik houten pallets.’

De bewoners hebben alleen een kraantje op de gang van elke verdieping. Marijke Stultiens: ‘De wc was op de cour, maar die was zwaar beschadigd geraakt bij het bombardement, het was meer een scherf die uit de grond stak.’ Doorspoelen moeten ze met emmers water: ‘Er zaten ook ratten. Dat kwam omdat de Jeker onder de huizen door stroomde, werd wel gezegd. Het was eigenlijk vreselijk. Nu vraag ik me af hoe het in godsnaam mogelijk is dat daar geen vreselijke ziektes zijn uitgebroken.’ Het pand heeft geen voordeur meer: ‘Iedereen kon zo naar binnen. Als je ’s avonds thuiskwam, lag er weleens een landloper te slapen op de trap.’ Elisa Davies-Schefer van de Kleine Looiersstraat 12 weet dat nog wel: ‘We konden zo naar binnen. Daar speelden we vaak.’ De trappen zijn flink gehavend, vertelt Marijke Stultiens: ‘Er waren hele stukken uit.’ Er is gelukkig wel elektriciteit, dus kan ze zich in de winter warmen aan een straalkacheltje. Ze gebruikt het kacheltje ook om te koken: ‘Dat legde ik plat met twee busjes van Nescafé eronder zodat het bleef staan, en dan kon ik mijn pannetje op het gaas van het kacheltje zetten. Het was dus niet echt koken.’