Ginevra Lamberti

Iedereen slaapt in de vallei

vertaald door Manon Smits

==

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

==

De vertaling van dit werk werd mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van het Centro per il libro e lettura van het Italiaanse ministerie voor Cultuur.

Published by special arrangement with Ginevra Lamberti in conjunction with her duly appointed agent MalaTesta Literary Agency and the co-agent 2 Seas Literary Agency.

Oorspronkelijke titel: Tutti dormono nella valle (Marsilio, 2022)

==

© Copyright 2022 GINEVRA LAMBERTI

© Copyright vertaling 2023 MANON SMITS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3033 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Voor Fiorella

‘Hoe zwaar kan een dorp op je drukken,’ zei hij. ‘Zo zwaar als lood met al zijn doden! Wat drukt ons kleine dorp met die handvol huizen op me. Ik zal me er nooit van kunnen bevrijden en het nooit kunnen vergeten. Zelfs als ik naar Canada ga, zal ik het meedragen!’

Natalia Ginzburg, De stemmen van de avond

EEN

De regel voor kaas

(1974)

1

Op 28 november, net na zonsondergang, loopt er een gedaante bergafwaarts over het zandpad langs het bos. Gehuld in een grote soldatenjas en linnen gympen haast ze zich over de stenen die wegrollen bij haar voeten. De temperatuur is gedaald, misschien komt er sneeuw. We bevinden ons in een smalle vallei, ergens in het noordoosten van Veneto. Bij volle maan vormt de vroege duisternis geen obstakel: de maneschijn weerkaatst op het pad, geeft een aardse projectie van de hemel en verlicht de gedaante, die het silhouet van een meisje blijkt te hebben. Uit een wollen sjaal valt een bos haar, kroezend door de vochtige lucht. Ze komt bij een smeedijzeren hek, steekt haar handen door de windingen, schuift de grendel open en legt de paar stappen tuin af die haar van het huis scheiden. Ze keert terug naar haar ouders, nadat ze al bijna twee dagen niets van zich heeft laten horen.

Aangezien het badkamerraam zeker weten dicht zal zitten, resten haar alleen de voor- en de achterdeur. Voordat ze kiest welke ze zal nemen blijft ze even staan kijken. Nu heeft alles de kleur van een fotonegatief, maar in het daglicht is het huis geel. Het beslaat twee verdiepingen, en daarboven is nog een zolder. Beneden is een keukentje, een eetkamer, een woonkamer. Boven zijn twee slaapkamers. Halverwege de houten trap die beneden met boven verbindt stuit je op de badkamer (die aan de achterkant uitkijkt op het dak van het keukentje, ideaal voor ontsnappingen, minder voor thuiskomsten). Tussen buiten en binnen bevinden zich veertig centimeter steen en met de hand geknede kalk. De muren zijn zo dik dat elk venster is voorzien van drie sluitingsniveaus: de buitenste ramen, de binnenste ramen en daartussenin zware houten luiken. Door de kieren van die laatste piept een lichtstraal, die erop duidt dat er momenteel leven is in de eetkamer. Verder komt van het huis taal noch teken. Het meisje kan zich niet heugen wanneer ze voor het laatst heeft gegeten, maar ze zou het niet erg vinden om het avondeten over te slaan als ze daarmee de ouwelui kon mijden. Ze speurt de omgeving af, gevormd door een povere moestuin, wijnstokken balancerend op steile hellingen, de kippenren, de konijnenhokken... misschien bij de bouwval in het bos? Die laatste neemt ze bijna in overweging, maar de kou waar je geen last van hebt als je stevig doorloopt is niet dezelfde als die wanneer je op de kale grond ligt te woelen, zonder zelfs maar een deken. Ze zoekt naar een andere reden om naar binnen te gaan dan pure overlevingsdrift, naar iets waar menselijkheid bij komt kijken. Ze bedenkt dat ze daarbinnen ook Poffy zal aantreffen, alvast voor de nacht genesteld op krantenpagina’s die zorgvuldig in de holte onder de kookkachel zijn gelegd. Hij is helemaal zwart, met een paar witte plekjes van de ouderdom. Als kind heeft ze hem een keer bijna vermoord omdat ze niet wist dat chocolade giftig is voor honden, terwijl hij zo verzot was op haar paasei.

Ze probeert de klink van de voordeur, waardoor ze meteen de trap op zou kunnen glippen naar haar slaapkamer zonder iemand te hoeven zien. Op slot. Nu zou ze eigenlijk naar links moeten gaan en om het huis heen lopen naar de achterdeur. Om er vervolgens achter te komen dat ook die dichtzit, dan aan te kloppen, misschien sorry te zeggen, maar meer waarschijnlijk te zwijgen. In plaats daarvan blijft ze iets te lang aan die voordeurklink voelen. De kou die in haar tenen bijt moet zich terugtrekken omdat er nu vlammen oplaaien vanuit een centrale ontsteker. Die ontsteker zit ergens midden in haar buik, en de vlammen ontwikkelen zich alle kanten op zonder dat zij iets kan doen om ze te laten afzwakken. Die vlammen worden gevormd door een bepaald licht, een licht waarbij er geen enkele twijfel meer bestaat en waarbij alles wat zich buiten de contouren van haar lichaam bevindt vijandig voelt. In het onderhavige geval wordt de dichtstbijzijnde vijand gevormd door een deur van hout en glas die op slot zit, die ze het liefst open zou beuken en haar tanden zou laten zien. Als reactie op die drang springt het peertje in de gang aan en draait een vage schim de sleutel om. Zonder een woord wordt ze naar binnen gewenkt. De warmte van de kookkachel treft haar gezicht en handen, de enige plekken met ontblote huid, waardoor ze nog meer verkilt dan door de bergwind die is afgedaald naar de vallei. Nu weet ze alles weer. Ze weet met name dat ze rustig moet blijven en zorgen dat ze niets geks doet, dus loopt ze naar de gedekte tafel en veinst onverschilligheid over haar bord dat klaarstaat.

Terwijl ze gaat zitten focust ze op de inhoud ervan, een geelrode brij waarop kleine lijfjes met de dijen omhoog zijn neergevlijd. Midden op tafel prijkt een grote kom sla, de laatste blaadjes van het naseizoen, bijna krokant van de rijp. In de herfst staan er vogeltjes met polenta op het menu, plus wat de moestuin te bieden heeft, en een stuk kaas. De ouwelui zeggen dat er regels gelden en de regels worden gedicteerd door de grond buitenshuis, en zo houden we het huishouden draaiende en houden we ook onszelf draaiende. In de pan drijven kleine vogeltjes in hun eigen jus. Er bestaan verschillende stromingen over de methode waarmee ze moeten worden gevangen. Sommige vrienden die meer richting zee wonen, types met weinig verstand van de bergen en de bossen, vertellen dat hun vaders op jacht gaan om met geweren op ze te schieten. Als hun moeders de beestjes dan klaarmaken moet je heel goed oppassen met kauwen, want je bijt zomaar je tanden stuk op de achtergebleven kogeltjes. Maar er zijn helemaal geen vuurwapens nodig bij de vogelvangst, daarvoor gebruik je lijm. De ouwelui vermalen wortels en laten die fermenteren tot er een kleverige substantie ontstaat die ze op dunne stokjes smeren en vervolgens in de buurt van de drinkbakken neerzetten, zodat de vogeltjes met hun pootjes en vleugeltjes vast komen te zitten tot ze doodgaan van wanhoop, uitputting, angst, verdriet. Een paar flinters vlees die vastzitten aan minuscule botjes, de moeite waard ten tijde van een oorlog die dertig jaar geleden is geëindigd. Maar zij wil geen weerloos vlees meer eten, en ze wil al helemaal geen herkenbaar vlees meer eten. Met haar vork maakt ze wat ruimte op haar bord waar ze een aantal slablaadjes kan neerleggen. Poffy kijkt naar haar vanuit zijn ereplaats: hij is zo suf geworden door de warmte dat hij er niet eens uitkomt om te vieren dat ze toch weer is thuisgekomen. Maar hij heeft wel zijn oren gespitst, een vreugdevol geluidje laten horen, vochtige ogen gekregen door de impliciete belofte van zoete restjes, ook al zijn die dan lang niet zo zoet als het chocolade-ei waar hij vroeger als puppy zo naar had gehunkerd.

Het is zeker vijfentwintig graden in de eetkamer, en in de rest van het huis vier graden. De ouwelui houden alle deuren dicht om niet te veel brandhout te verspillen. Er gelden regels, en in dit geval is de regel: in het keukentje wordt gekookt, in de eetkamer wordt gegeten, in de slaapkamers wordt geslapen, in de woonkamer staan het dressoir met de bruidssuikers en het goede servies voor belangrijke gelegenheden. In energietermen betekent dat: als je kookt beweeg je, en als je beweegt word je warm, als je slaapt ben je bedekt met gewatteerde dekens en als je bedekt bent heb je het niet koud, als je in de woonkamer met de bruidssuikers en het goede servies bent zit je verkeerd, want die belangrijke gelegenheden dienen zich nooit aan. De enige kamer die het waard is verwarmd te worden is die waar wordt gegeten, want als je een koud lijf volstouwt word je ziek, en wie ziek is brengt niets op.

Door de warmte komen alle zorgen weer bij haar op die ze minstens twee uur geleden meende te hebben onderdrukt, toen ze lopend vanuit de stad op weg was gegaan naar de vallei en de avondbries haar hoofd helemaal leek schoon te vegen. Nu bekijkt ze de inhoud van haar bord, ze bedenkt dat de sla overdreven groen is en bij elke hap een oorverdovend kabaal maakt. Trouw aan haar voornemen om zich onopvallend te gedragen blijft ze kauwen met de ongedwongen voorzichtigheid van iemand die op een brandend rotje kauwt. Intussen observeert ze het monster dat aan de overkant van de tafel zit. Haar pare, oftewel vader, kijkt haar boosaardig aan. Hij heeft dun grijs haar, dat vroeger een volle donkere krullenbos was. Hij heeft een sterk lijf, hij is groot, robuust, en praat weinig. Hij kan bogen op minstens zeventig jaar aanwezigheid op de planeet Aarde, een planeet die voor hem de vorm heeft van een vallei waar de zon laat opkomt en vroeg ondergaat. Hij is geboren in 1905, maar dat had net zo goed 1805 kunnen zijn, of 1705. De enige voordelen die de moderniteit hem heeft geschonken zijn de vaste baan bij het elektriciteitsbedrijf SADE die hij na de Eerste Wereldoorlog als oorlogswees kreeg toebedeeld, en de partij waar hij een x bij zet als het moment daarvoor is aangebroken. Het gras maait hij met de zeis, de wc heeft hij niet nodig want het is gênant om dat soort dingen binnenshuis te doen, hij heeft voor zichzelf achter de kippenren vier smalle gemetselde muren met een gat in de grond als latrine. De enige voor wie hij een zwak heeft is de solitaire mus die op het stokje voor het raam woont. Het beest herkent hem als hij aan het eind van de weg komt aanlopen na zijn werk; ze zeggen dat het al begint te zingen nog voordat hij de hoek omkomt en door het raam te zien is. Het zingt met het vooruitzicht van de wormen die zo meteen in zijn zwarte snavel zullen belanden. Zij kijkt naar de mus en denkt: Als ik klaar ben met eten sta ik op en draai je de nek om. Dan voegt ze eraan toe: Je weet dat ik dat nooit, maar dan ook nooit zou doen.

Een ander talent van haar vader, behalve het hanteren van de zeis en het communiceren met dieren die hij niet in de vogellijm vangt, is dat hij iemand met zijn blik het zwijgen kan opleggen. Zij heeft echter meestal de neiging om in plaats van te zwijgen de borden tegen de muur te smijten en te kijken hoe ze het huis vullen met lawaai. Haar favoriete punt is de betegelde wand achter de kookkachel, want maar weinig dingen maken zo’n mooi geluid als keramiek dat aan diggelen gaat tegen keramiek. Dat heeft ze twee ochtenden geleden ook nog gedaan, voordat ze ervandoor ging om pas vanavond weer terug te komen, op tijd voor het eten.

Omdat de ouwelui zo dol zijn op stilte, zou ze aan de staak die nog steeds in de polenta staat te roeren willen vragen waarom ze een sla van rotjes heeft geserveerd. Wat heb je dit jaar gezaaid? Waarom is de sla zo groen? Haar mare, oftewel moeder, is te groot en hoekig om aanspreekbaar te kunnen zijn. Ze draagt schorten en overgooiers die geschikt zijn voor het werk in de moestuin. Voor naar de kerk heeft ze een paar goede jurken – steevast met lange mouwen, steevast met de rok tot over de knie – en een visgraatjas van twee maten te groot. Haar rechterarm is twee keer zo dik als de linker en ze heeft maar één borst. Alle tijd waarin de moeder dacht veilig te zijn puur door niet met haar te praten en haar niet aan te raken, heeft de dochter benut om te kijken. Zodoende kent ze een geheim. Ze weet dat haar moeder er een hekel aan heeft om pluimvee te doden en om jachtbuit schoon te maken. De eerste categorie laat ze de nek omdraaien door Lina de Heks, de tweede plukt en vilt ze met een walging waardoor haar bewegingen woester lijken dan nodig. Haar dochter, het meisje, vermoedt dat de moeder in plaats van die lijkjes te bereiden nog liever rauwe aardperen zou eten, met zand en al. Maar toch bereidt ze die maaltijden, en daarbij kwelt ze haar met de regel voor kaas. De regel voor kaas heeft met geometrie te maken. Als er een groot driehoekig stuk kaas op tafel komt, moeten de eerste plakjes eraf worden gesneden vanaf de punt, tot het moment dat de driehoek de vorm van een niet te laag en niet te hoog trapezium aanneemt. Vanaf dat moment moeten de plakken, dun genoeg, worden afgesneden van de korte kant (die zonder korst) in de richting van de lange kant (die met korst), en zo gaat het door tot het einde. Elke afwijking van deze regel zal worden beschouwd als een gebrek aan respect en worden afgestraft met stilzwijgen, wat dus feitelijk niets verandert aan de algehele situatie. Haar moeder had onderwijzeres willen worden.

Nu is zijzelf echter degene die de baas wil spelen, die met haar vuist op de kersenhouten tafel wil slaan en vragen: Moeder, waarom is de sla zo groen? Maar dat doet ze niet, en de stilte die over de maaltijd hangt blijft ongerept totdat ze ineens hoort: Je moet gaan schrijven. Het meisje schiet overeind, haar bord valt bijna op de grond. Ze kijkt achterom, kijkt naar haar vader en moeder, kijkt naar de solitaire mus en naar de hond. Ze vraagt zich af wie dat daarnet zei, wie haar met haar eigen stem opdroeg om te gaan schrijven. Nu maken de warmte, het licht en de gezichten van haar vader en moeder haar bang. Poffy maakt haar niet bang, maar dat volstaat niet om haar te redden. Ze staat daar bij de tafel en de ouwelui kijken niet eens naar haar; in de beschutting van hun geloken wimpers breken ze het brood in stukjes en dopen die in hun glas wijn aangelengd met water. Het meisje ziet stukjes berg in de glazen storten en ze loopt naar de donkere trap, naar haar slaapkamer. Ze denkt: Ik ga vallen, en dan valt ze inderdaad op de grond. Als ze weer opstaat is ze in een lange schemerige gang. Ze ziet haar bed, het bureau, het schilderij en de gevlekte hanglamp die vertrouwde schaduwen projecteert op het plafond. Ze ziet ook haar sigaretten, de aansteker, een groen schrift en een pen. Ze denkt: Gelukkig maar, want ik moet schrijven. Dus gaat ze schrijven, en maar schrijven, en dan hoort ze hollende voetstappen. Op dat moment ziet ze het jongetje. Hij staat voor haar, en achter hem zit een vrouw met gezwollen benen. Gebogen over een naaimachine trapt ze op het ijzeren pedaal dat op en neer golft en het wiel laat draaien dat het klosje laat draaien dat de naald op en neer laat gaan. Ondanks de duisternis ziet het meisje dat hier meer marmer is dan hout, dat de plafonds hoog zijn en er repen pleisterwerk en schimmelende verf van de wanden afbladderen. De gang telt vijf deuren waar een gekibbel achter vandaan komt dat vrolijk en kwaad tegelijk klinkt. Het jongetje is een en al botten en pezen, hij gilt opstandig in een taal die lijkt op die van het meisje maar toch niet hetzelfde is. Ook de vrouw krijst, ze stopt met trappen, grijpt de kleermakersschaar en slingert die naar hem toe. Voordat het meisje kan schrikken is het jongetje al buiten. Het lemmet boort zich in een deur vol gaten van voorbije ruzies. Een firmament van gaten waardoor stralen binnendringen van een zon die warmer voelt dan de zon die de vallei verwarmt. Ze doet de deur open, en terwijl ze haar ogen afschermt met haar handen vraagt een iel stemmetje: Hoe heet je?

Ik heet Costanza.

De volgende ochtend stapt ze uit bed, nog steeds gehuld in de soldatenjas waarin ze heeft rondgedwaald, gegeten, geslopen en geslapen, en ze begroet de nieuwe dag door op de vloer te kotsen. Veelkleurige sliertjes sijpelen vrolijk tussen de houten planken. Iets verderop, onder het bed, ligt het schrift dat ze in haar droom heeft meegenomen; daarin de hoop dat ze de vrouw en het jongetje heeft vormgegeven met woorden van deze wereld. Niet bij machte om terug te keren tussen de rechtopstaanden slaat ze het open. Aandachtig bladert ze door pagina’s vol golven, valleien, krullen en windingen. Onzinnige krabbels achtervolgen elkaar een heel schrift lang.

2

De kerkklok luidt met drie minuten vertraging ten opzichte van de tijd in de rest van de wereld. Als er niet steeds meer mensen voorzien van horloges – eerst in hun borstzakje en later aan hun pols – van buitenaf in de vallei waren gekomen, hadden de bewoners het nooit gemerkt.

Het huis, zeggen de ouwelui, is gebouwd met gevoel. De ouwelui praten niet veel, behalve over kwesties van praktische aard en te vereffenen rekeningen, maar als ze vragen over het huis krijgen zullen ze die graag beantwoorden. Ze zullen zeggen dat het het werk van een heel dorp was, alsof dat iets groots is, ook al bestaat het dorp uit slechts enkele zielen in een nauwe kloof. De zon komt hier ver na zonsopkomst op en gaat ver voor zonsondergang onder. In de winter is het bijna altijd donker. Het huis is opgetrokken uit grote keien en zand, het ligt aan de voet van een helling die omhoogvoert en dan overgaat in eerst grasvelden die geschikt zijn als weide, daarna bos en uiteindelijk berg. De helling zelf is bedekt met een laag vegetatie en doornstruiken, doorkruist door een pad dat de mens heeft gebaand, speciaal gemaakt om binnen een paar minuten klimmen in een flink tempo en met hijgende adem de weidevelden te bereiken. Binnen de gemeenschap bestaan rituelen die in het leven van de mensen zijn gegraveerd, net zoals in de decoratieve borden die in elke eetkamer prijken de allegorieën van de vier seizoenen zijn gegraveerd. In de lente worden de velden afgestruind op zoek naar kruiden die zowel rauw als verhit eetbaar zijn, in de zomer wordt er gemaaid. In de herfst wordt er geoogst, worden er paddenstoelen en alpenviooltjes geplukt, en worden de eetkamers overspoeld door een weeïge geur van vochtig struikgewas en bloeiende begraafplaats. In de winter blijven de mensen binnenshuis om hout in de kachel te doen en te wachten tot hij voorbij is, af en toe bemoedigd door een vlaag Chimonanthus, een boom die vreemd genoeg wordt gevoed door de kou en geurt naar jasmijn en vanille met een zweem van citrus. Op een gegeven moment worden de dorre takken en rozenperken gesnoeid, en dan is het alweer tijd om de velden in te gaan en sneeuwklokjes te plukken. In deze periode moet je nog steeds een wollen maillot dragen in bed, terwijl je een bloedhete, in de oven van de kookkachel verwarmde baksteen in je armen houdt voor soelaas. Op de dag dat de sneeuwklokjes zich tegelijk met een hele zee aan paarse krokussen aftekenen op de grasvelden mag je redelijkerwijs veronderstellen dat je het ook dit keer weer hebt gehaald. Maar nu is het 27 november, in de ochtend zijn de ramen bedekt met bevroren bloeiwijzen en de adem condenseert tot wolkjes. Niettemin stapt Costanza met blij gemoed uit bed bij deze dageraad zonder licht, want ze houdt van ontbijten. Ze weet dat ze beneden een grote mok koffie met veel melk zal aantreffen waar ze een heel brood in kan soppen. Ze houdt van wakker worden, maar ook van slapen, ze houdt van eten, maar kan het ook laten, ze houdt van de herfst, ze houdt van de winter, ze houdt van uitgaan, ze houdt van alles, ze houdt nergens van, ze is achttien jaar maar ze lijkt veertien.

De ouwelui zouden willen dat ze altijd thuis was, hooguit op school, desnoods in de kerk. Haar actieradius strekt zich op dit moment uit tot zo’n zes kilometer zuidwaarts en zo’n vijftien noordwaarts. Ten zuiden is de stad, ten noorden de berggemeente waar Mimì woont, tussen die twee in ligt de vallei, met als middelpunt het gele huis. Ze kijkt vaak in de spiegel maar wel stiekem, wat ze ziet is dat ze een enorme neus heeft (een adelaarsneus zegt men, een nobele neus beweert men), ze heeft geen kont, geen tieten, haar dijen zijn mager, haar haar is niet vol genoeg en niet dik genoeg. Vorig jaar kleedde ze zich nog elegant en verfde ze zich platinablond, toen begon ze ineens wijde truien en herenbroeken te dragen, het platina verkleurde en ze wilde iets anders. Die keer, zal ze later vertellen, vond er een of andere chemische fout plaats waardoor ze in tranen de kapsalon verliet, met een lichtroze haardos die haar heel goed stond, alleen was ze haar tijd ver vooruit. Misschien heeft iemand gezien dat ze naar de weg rende met een sjaal om haar hoofd, dat ze met gestrekte arm stond te liften en in een auto stapte die noordwaarts reed. In de badkamer van het huis waar Mimì met haar ouders woonde, en dat deed denken aan een kleine berghut, gaf haar vriendin haar haar een nieuwe verfbehandeling. Met haar ene hand gaf ze Costanza een joint aan terwijl ze met de andere een sigaret rookte. Mimì heeft altijd vijf centimeter uitgroei en is heel goed in haren verven. Ze is er ook heel goed in om meerdere dingen tegelijk te doen: een uiterst nuttig talent, dat echter wel zijn tijd ver vooruit is.

Sinds die dag is Costanza, met de koppigheid van iemand die het tot een kwestie van vrije wil maakt, altijd roodharig gebleven, mahonierood, wijnrood, Milva-rood, donkerrood. Geen koper- of peenkleurig voor haar, want koper zit in de pannen van de keuken en een peen in de grond van de moestuin.

3

Als bij poezen alles wordt weggehaald en bij katers hun zaakje wordt afgesneden, zullen ze niet langer de drang hebben om op zoek te gaan naar een partner waar ze jonkies mee kunnen maken, en zodoende zullen ze niet meer zo de behoefte hebben om langdurig door een groot territorium rond te dwalen. Dat zou enkele voordelen met zich meebrengen zoals minder gekrijs, dat bij elke krolsheid tussen de wanden van de vallei weerkaatst, en minder nestjes. Dat zei een keer een verre nicht die op bezoek kwam uit de stad. Ze droeg een grote bontkraag en een hoedje waarvan de rand aan één kant omhoog was geklapt. Op het eerste gezicht, en op het tweede trouwens ook, zou je zeggen dat ze dacht dat ze heel wat was. Het droefgeestige lesje dat Costanza’s ouders kregen, in combinatie met de heersende norm dat iedereen zich met zijn eigen zaken dient te bemoeien, dreef hen ertoe om op dat moment niets tegen te werpen. Maar in hun binnenste tekende de waarheid zich duidelijk af, en die luidde dat je met geld en met dieren nou eenmaal niet dat soort smeerlapperij hoorde uit te halen. De dieren leidden hun eigen leven en de mensen ook, ieder naar beste vermogen. De katten doodden de muizen en daarom waren er mensen die ze hun eigen kliekjes voerden. De katten doodden de vogeltjes die bedoeld waren voor de jacht en daarom waren er andere mensen die ze vergiftigd aas voerden. De poezen kregen kittens en deden er alles aan om die zo lang mogelijk verstopt te houden. Als ze daar goed in slaagden, zouden de mensen nieuwe beesten hebben om hun kliekjes aan te voeren. Als ze echter te slordig waren, zouden de mensen de jonkies in het meer gooien. Dit was de taak van de mensen, dat was de taak van de katten.

Er is veel tijd verstreken sinds die dag, maar als de moeder Costanza de deur uit ziet gaan met haar hoofd ineengedoken tussen haar schouders, in een onhandige poging tot onzichtbaarheid, dan moet ze denken aan de gecastreerde katten waar die verre nicht het over had. Tot een paar jaar geleden was Costanza’s territorium afgebakend door de grenzen van de vallei, en daarvoor nog door die van de weg. Op de kersenhouten tafel wast haar moeder de honingzwammen die ze op de weide heeft geplukt. Met haar dikke arm spoelt ze ze af in de emmer, met de dunne hanteert ze het mes om ze in stukjes te snijden. Die dikke arm is zo sinds drie jaar, hij is opgezwollen door het niet-gedraineerde vocht veroorzaakt door de behandelingen die haar van haar nare tumor af hebben geholpen. Deze was aangetroffen in haar rechterborst, die er nu niet meer is. Om tot herstel te komen is het ene leeggelopen terwijl het andere volliep. Tijdens de maanden van de behandeling nam ze Costanza mee naar elke sessie; ze gingen telkens naar het grootste ziekenhuis van de grootste stad van de regio. Bij gebrek aan instrumenten om de kwaliteit van het zorgaanbod in te schatten had Augusta besloten zich te baseren op het criterium van de omvang. Costanza was destijds nog vrij moeiteloos te verplaatsen. Ze accepteerde de lange tochten te voet en per bus, de zwijgende lunches in de cafetaria’s rondom het ziekenhuis; ze gaf geen kik. Het smoesje dat Augusta aanwendde om haar dochter mee te nemen was dat Costanza haar dan zou kunnen helpen als ze een pijnaanval kreeg. De waarheid was dat Costanza de toekomst belichaamde, en dat Augusta vooral bang was. Tijdens het wassen van de honingzwammen denkt Augusta aan de voorbije tijd, waarbij haar weemoed meer betrekking heeft op het verloren gegane gemak om controle uit te oefenen dan op de povere, sleetse genegenheid die ze voor haar dochter koestert. Aan de huidige tijd daarentegen denkt ze met een ontzetting die ze alleen eerder heeft ervaren toen ze het grote station zag.

==

Beken

(1963)

1

Op haar zevende bestaat Costanza’s hele universum uit het dal waarin zich de Via dei Torrenti bevindt. De straatnamen in de vallei werken als volgt: behalve de Via dei Torrenti, van de Beken, heb je de Via del Crepaccio, van het Ravijn, de Via della Frana, van de Aardverschuiving, de Via del Prato Grande, van de Grote Weide, de Via del Prato Piccolo, van de Kleine Weide, de Via del Colle Monco, van de Stompe Heuvel. Vrijwel geen van de dingen die in de straatnamen worden genoemd verwijst naar zaken die nog steeds bestaan, elke naam suggereert hoe de wereld eruitzag voordat die door de komst van de mens werd gewijzigd. Zo is er in de Via dei Torrenti dus ook geen beek te bekennen. Het is een zandweg die zich na een bocht in een wig boort, omlaagduikt en daarna weer omhoog verdergaat naar een bruggetje over een kunstmatig meertje. Ook dat is door mensen gemaakt, en wel om zich elektriciteit te verschaffen. Op het laagste punt van de wig, het diepste punt van de vallei, bevindt zich het gele huis, en in het gele huis bevinden zich Augusta met de gezwollen arm en Tiziano met de strenge ogen. Er werd over hen gezegd dat ze altijd al oud waren, maar toch hadden ze het leven geschonken aan Costanza en haar geleerd om hen aan te spreken met ‘moeder’ en ‘vader’. Achter het gele huis ligt het pad dat omhoogvoert naar de weiden. Het loopt door een doornige vegetatie met daarin de bouwval bewoond door Giuseppino en Guendalina. Zo worden ze door niemand genoemd, want iedereen noemt hen Pino de Bochel en Lina de Heks. Pino en Lina hebben namen waardoor ze klinken als houten speelgoed, een paard op wieltjes met een touwtje eraan om het voort te trekken, een dressoirtje om miniatuurkeukengerei in op te bergen. Maar het zijn twee mensen van vlees en bloed en hij is haar zoon. Ze wonen in een huisje van ongepleisterde keien dat bestaat uit twee kamers, een voor overdag en een voor ’s nachts. Daarbinnen heeft niemand het ooit in het hoofd gehaald om levensmiddelen klaar te maken op iets anders dan een haardvuur, en twaalf maanden per jaar komt er rook uit de spitse schoorsteen. Vlak voor de deur hebben ze een klein moestuintje gemaakt waarmee ze in hun bestaan kunnen voorzien. Als de grond arm wordt gaan ze hoger de berg op om de zeer rijke grond te halen die onder de rottende bladeren ontstaat, en dragen die in grote emmers omlaag. Aan de achterkant van het bouwwerk is een wand van dunne bamboestengels waarmee de latrine wordt afgeschermd, een gat dat is uitgegraven met een schop en dat wordt gesaneerd met kalk. Aan de zijkant heeft Pino een golfplaten schuurtje gemaakt voor het gereedschap. Enkele jaren later zal Costanza daar in de zomer weleens stiekem de nacht doorbrengen. Dan vlijt ze zich neer op een zeil om een nachtrust zonder oordelen te kunnen genieten, en komt ze pas bij dageraad weer tevoorschijn, in de overtuiging dat ze door niemand is opgemerkt. Pino en Lina hebben geen water en stroom en er wordt gezegd dat ze helemaal niet zo arm zijn, omdat zij haar pensioen heeft als oorlogsweduwe en hij zijn baan in de fabriek: elke ochtend staat hij om vier uur op en loopt langs de velden, over de rijksweg, tussen de oude gebouwen van de binnenstad door tot hij alles achter zich heeft gelaten en bij het nieuwe industrieterrein aankomt. Pino de Bochel heeft niet echt een bochel, hij is alleen maar heel bang.

Het gele huis ligt ook weer niet zo heel afgelegen, enerzijds door de aanwezigheid van die bouwval, anderzijds omdat je net voor de Via dei Torrenti het oranje huis van de familie Lazzarin hebt – hele beste mensen – en het grijze van de familie De Martini – ook hele beste mensen, afgezien van het feit dat de heer des huizes zo veel drinkt. In feite drinken alle mannen, maar het hoofd van de familie De Martini is een van de weinigen die zijn onmatigheid niet onder stoelen of banken steekt. Hij staat namelijk zowat elke dag op het balkon vunzigheden te schreeuwen aan het adres van meneer pastoor. Als je die families bent gepasseerd en dan verdergaat voorbij het meer, tot aan het gehucht Pietra Rossa, heb je uiteindelijk de hele omtrek van het dorp afgelegd, al met al zo’n veertig huizen, bijna allemaal bewoond door getrouwde stellen met kleine kinderen, dikke zwangere buiken en oude ouders die de begane grond of het aangrenzende huisje bewonen. Men bouwt voor de baby’s en de bejaarden, en men glundert bijna tijdens het bouwen, maar dan besmuikt, om het niet aan de buren te laten merken ter voorkoming van roddels, en om het niet aan God te laten merken ter voorkoming van onheil.

Een flink eind van de andere huizen af, helemaal boven aan de rijksweg, staat een gebouw dat doet denken aan een paddenstoel, hoger en breder dan de rest. Daar gaat Costanza vaak naartoe omdat er, zoals in alle verhalen over meisjes in het bos, op een gegeven moment een bezoek moet worden gebracht aan haar grootmoeder.

De grootmoeder van Costanza heet Natascia, geschreven met de Italiaanse spelling, en iedereen noemt haar de Slavische omdat ze in Roemenië is geboren. Niemand weet, en het kan ook niemand iets schelen, dat die twee aspecten niets met elkaar te maken hebben. In de tijd van haar ouders, en de ouders van haar ouders, was het een gebruikelijke noodzaak om helemaal naar Roemenië te trekken en daar als deelpachters de landerijen van anderen te bewerken. Dat men er vervolgens jarenlang bleef wonen en er in de tussentijd ook kinderen kreeg was een logisch gevolg. Wat ze van die akkers mee terug heeft genomen is haar naam, de polio waardoor ze een mank been heeft gekregen, plus de somatische kenmerken die ze heeft doorgegeven aan haar hele kroost: drie meisjes en drie jongens met brede, bleke gezichten, hoge jukbeenderen, blauwe ogen, wenkbrauwen die op een bepaalde manier afhangen waardoor een eeuwige droefheid wordt gesuggereerd, kromme neuzen en over het hele lichaam knokige uitsteeksels waar maar geen vlees op wil komen. De vader is wél van hier, zeggen de mensen. Maar de vader is nooit zeker, fluisteren ze.

Elke keer als Augusta zegt dat ze een bezoek moet brengen aan oma, weet Costanza dat ze eerst langs de bouwval moet. Dan rent ze over het pad omhoog omdat Lina de Heks een middeltje voor Natascia heeft klaargemaakt en in lappen heeft gewikkeld. Het betreft klonterige zalven en oliën verkregen uit fijngestampte planten waarmee ze haar slechte been kan masseren of haar wondjes kan insmeren die ze met werken in de moestuin heeft opgelopen. Alle mensen in het dorp hebben ooit weleens gretig de preparaten van Lina geruild voor meel, boter en eieren, maar dat hangen ze liever niet aan de grote klok. Alleen de familie van Costanza hoeft die uitwisseling niet verborgen te houden, vanwege een bloedverwantschap die het dorp hen vergeeft zoals men dat nu eenmaal doet met een goddelijke straf. Lina is een volle nicht van Costanza’s vader, zo weet elke mond en elk stel oren. Nadat Lina eerst wees was geworden en vervolgens ook nog weduwe werd met een kind om in haar eentje op te voeden, werd haar onderdak verschaft in de bouwval op het terrein van haar ruimhartige familie, door de doornstruiken onttrokken aan de blikken van degenen die menen dat rampspoed een besmettelijke ziekte is.

Als Costanza bij de deur aankomt is die al open, en ziet ze zoals gewoonlijk de mand op tafel klaarstaan en tante druk bezig met twee pannen op het vuur. Ze noemt haar ‘tante’ omdat ze heel oud is, of in elk geval heel oud lijkt. Als je in de vallei grijs haar hebt en je gezicht door de tijd is getekend krijg je die titel, of zelfs die van ‘oma’. Lina draagt alleen lange zwarte tunieken die strak zitten bij haar middel, haar hals en haar polsen. Zomer en winter zijn ze van wol, terwijl haar blote voeten in houten klompen gestoken zijn. Ze is helemaal zwart van het roet dat haar volle bos kroeshaar een stoffige grijze tint geeft; haar gezicht is ermee ingesmeerd, haar nagels zijn ervan doordrongen. Ze is zo gewend aan de bewegingen van de dieren dat ze Costanza’s aanwezigheid meteen opmerkt, ook al staat ze met de rug naar haar toe, en met haar blik op de gloed van de kookkachel gericht. Zonder zich om te draaien wenkt ze het meisje om een van de koperen pannetjes te pakken en te gaan zitten, dan zal ze haar wat warme gerst inschenken. Costanza klimt op een stoel en kijkt naar de grotere pan, waaruit dikke rookwolken komen die de lucht zwaarder maken. Ze vraagt niets, maar ze weet zeker dat het iets goeds moet zijn, want die keer dat ze in die kuil met brandnetels was gevallen had tante Lina haar meteen geholpen en haar ingewreven met bevochtigde paardenbloemblaadjes. Tante Lina zegt dat ze de gerstekoffie rustig moet opdrinken, en intussen gaat zij naar buiten door het deurtje aan de achterkant, naar de latrine. Terwijl Costanza gehoorzaam haar gerstekoffie drinkt voelt ze onder haar voeten iets kriebelen dat niet van de brandnetels komt. Het is een tinteling die haar gebiedt om op te staan en zachtjes naar de achterdeur te lopen die op een kier staat, naar buiten te glippen zonder de deur te laten piepen en om de bamboestengels heen te sluipen. Op een ander moment zou ze meteen zijn weggerend door die stank van urine, uitwerpselen en ongebluste kalk, maar nu zijn al haar zintuigen, behalve haar zicht, als verdoofd door deze nieuwe aanblik van tante Lina met haar kleed afgestroopt tot op haar middel, haar dorre borst ontbloot, waarvan de nu zichtbare huid maagdelijk wit is vergeleken bij haar beroete gelaat en handen; door het schouwspel van tante die daar half naakt en half gekleed door haar knieën gezakt staat terwijl ze zachtjes mompelend de witte kat van de familie Lazzarin de nek omdraait.

Door het gekraak van botten komt Costanza weer bij zinnen, ze rent gauw weer naar binnen en gaat voor haar gerstekoffie zitten. Het zal niet lang duren of Lina komt terug om een piepkleine flacon aan de mand toe te voegen, het lijkt wel een speelgoedflesje, gevuld met een donkere vloeistof. ‘Doe Natascia de groeten van me,’ zal ze zeggen terwijl ze haar de mand aanreikt.

==

Natascia woont in een huis waar Costanza erg van houdt omdat het anders is dan alle andere. Het ligt aan hetzelfde stuk straat als haar lagere school en het enige café. Het is het grootste huis van het dorp en boze tongen beweren op een toon van beleefde minachting dat het meer een hele huurkazerne lijkt. Op de eerste verdieping bevinden zich zes keukens, en verdeeld over de tweede en derde verdieping zijn er twaalf slaapkamers. Afhankelijk van de situatie zijn dat tweepersoonskamers, eenpersoonskamers, of, vaker nog, kamers die zijn volgestouwd met bedden waar ouders, kinderen en kleinkinderen allemaal bij elkaar slapen. De grote trap is gemeenschappelijk. Dunne deuren staan garant voor een minimum aan privacy, maar los daarvan zijn er geen grenzen tussen het ene gezin en het andere. Er wonen mensen die nooit meer zijn weggekomen uit datgene wat na de oorlog werd aangeduid als ‘een tijdelijke noodsituatie’. Costanza beklimt die trap opgetogen en vindt het leuk om blozende mannen aan te treffen die er zitten te roken, bejaarde en jonge vrouwen die haar begroeten, tot ze bij het privévertrek van haar oma komt.

In die kamer staan een bed met een gehaakte sprei, een rieten stoel, een po, een waterkan met kom om haar gezicht te wassen, een kleerkast met twee deuren en een grote commode van licht hout met daarop de eerste foto’s van de doden. Aanvankelijk koesterde Natascia de Slavische argwaan jegens die al te nauwkeurige schilderijtjes, maar toen had Augusta haar uitgelegd dat ze juist een geschenk van Onze-Lieve-Heer waren zodat we in elk geval nog iets hadden om naar te kijken van degenen die Hij bij zich riep.

‘Wat hebben ze je nu toch weer voor kleren aangetrokken?’ zegt Natascia.

Costanza is een en al kant en ruches, en ze heeft een grote strik op haar hoofd. Haar gemzenleren sandaaltjes en witte kniekousjes kunnen echter niet verbergen dat haar benen onder de blauwe plekken en gestolde schrammen zitten, cadeautjes van het op en neer rennen tussen de doornstruiken. Ze bekijkt zichzelf, en voor het eerst overvalt haar de gêne van zich misplaatst voelen. ‘Die heeft moeder me aangetrokken.’