Michail Boelgakov

De meester en Margarita

Vertaald uit het Russisch door
Marko Fondse en Aai Prins

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1997, 2023 Vertaling en aantekeningen: ERVEN MARKO FONDSE, AAI PRINS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3034 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de elfde druk, 2023

Een asterisk in de tekst verwijst naar de aantekeningen

EERSTE BOEK

##

‘Maar goed, wie zijt ge dan?

Deel van die kracht en sterkt’

die steeds het kwade wil

en steeds ten goede werkt.’

Goethe, Faust

==

1

Spreek nooit met onbekenden

Op een broeihete lentedag daagden omtrent zonsondergang twee burgers op in het park rond de Patriarchvijver. De ene, een in grijs zomertenue gestoken veertiger, was klein van stuk, donkerharig, weldoorvoed en kalend. Hij hield zijn onberispelijke dophoedje in de hand en zijn zorgvuldig geschoren gelaat was getooid met in donkerhoornen montuur gevatte brillenglazen van metafysische afmetingen. De ander was een breedgeschouderde jongeman met rood stekeltjeshaar, op de kruin waarvan scheef een ruitjespet hing. Hij droeg een houthakkershemd, een kreukelige witte broek en zwarte gymnastiekschoenen.

De eerste was niemand minder dan Michail Aleksandrovitsj Berlioz,* redacteur van een dik literair-cultureel tijdschrift, alsmede voorzitter van een der meest vooraanstaande Moskouse letterkundige groeperingen, aangeduid met de afkorting MASSOLIT.* Zijn jeugdige metgezel was de dichter Ivan Nikolajevitsj Ponyrjov, die publiceerde onder het pseudoniem Bezdomny.*

Aangeland in de schaduw der bottende linden repten de beide letterkundigen zich allereerst naar een bontbeschilderde, bescheiden nering met het opschrift BIER EN FRISDRANKEN.

Hier kunnen wij gevoeglijk melding maken van het eerste bizarre feit van deze gruwelijke meiavond. Niet alleen bij het kraampje, maar ook in de hele laan die evenwijdig aan de Malaja Bronnaja loopt, was geen sterveling te bekennen. Op dit uur van de dag, toen niemand zelfs meer de puf had om te ademen en de zon, die van Moskou een hel van hitte had gemaakt, achter de Tuinstadring verzonk in een droge nevel, had geen mens zijn toevlucht gezocht onder de linden, zat er niemand op de bankjes en was de laan verlaten.

‘Geeft u mij een spuitwater,’ zei Berlioz.

‘Hebben we niet,’ antwoordde de vrouw om duistere redenen gepikeerd.

‘Heeft u bier?’ informeerde Bezdomny schor.

‘Vanavond pas,’ antwoordde de vrouw.

‘Wat heeft u dan wel?’ vroeg Berlioz.

‘Abrikozensap, maar niet gekoeld,’ zei de gedienstige.

‘Nou goed, geef op, snel!..’

Het abrikozensap vormde een overvloedig geel schuim en verspreidde een lucht als een kapperszaak. Toen ze het goedje ophadden, kregen de beide letterkundigen prompt de hik. Ze betaalden en namen plaats op een bankje met de rug naar de Malaja Bronnaja en uitzicht op de vijver.

Tezelfdertijd deed zich een tweede bizar feit voor, dat alleen Berlioz raakte. Zijn hikbui was opeens over, zijn hart bonsde en stokte even. Toen het zijn werk hervatte, leek het wel of er een stompe naald in gedreven was. Berlioz werd bovendien door een ongegronde, maar dermate hevige angst overmand dat hij het liefst zonder op- of omkijken spoorslags het park zou zijn uitgerend.

Niet begrijpend wat hem zo’n angst had kunnen inboezemen, keek hij gekweld om. Hij verbleekte, wiste zich het voorhoofd met zijn zakdoek en dacht: Wat is er met mij aan de hand? Dat is me nog nooit overkomen. Mijn hart speelt me parten... ik ben zeker overwerkt... misschien wordt het tijd dat ik de boel laat barsten en ga kuren in Kislovodsk...

Op dat moment verdichtte zich voor zijn blikken de zinderend hete lucht tot een nevel en daaruit wond zich een doorzichtig heerschap van allerzonderlingst voorkomen los. Een jockeypet dekte zijn kleine hoofdje en hij droeg een krap, uit lucht geweven ruitjescolbert... De heer mat zeker twee meter, maar was smal in de schouders, ongeloofwaardig mager en zijn tronie – let wel – stónd naar spotternij.

Berlioz’ levenstrant was er nooit naar geweest om ruimte te laten voor buitenissige verschijnselen. Hij werd nog bleker, sperde zijn ogen open en dacht ontzet: Dat bestaat niet!..

Maar ach, het bestond wel degelijk en de langgerekte, doorzichtige heer deinde voor zijn ogen heen en weer zonder de aardbodem te beroeren.

Berlioz werd nu door zo’n ontzetting aangegrepen dat hij de ogen sloot. En toen hij ze weer opende, zag hij dat alles voorbij was. Het fantoom was vervluchtigd, de geruite man was weg en van de weeromstuit was ook de stompe naald zijn hart uitgefloept.

‘Alle duivels!’ kreet de redacteur. ‘Moet je horen, Ivan, ik kreeg daarnet bijna een attaque van de hitte! Ik had nota bene een soort hallucinatie...’ Hij poogde een grinniklachje van zich te geven, maar in zijn ogen danste nog paniek en zijn handen beefden. Geleidelijk herwon hij evenwel zijn kalmte. Hij wuifde zich koelte toe met zijn zakdoek en met een vrij monter: ‘Goed, dus...’ nam hij de draad van het door de abrikozenlafenis onderbroken gesprek weer op.

Zoals wij later vernamen, ging deze conversatie over Jezus Christus. Het geval wilde, dat de redacteur de dichter opdracht had gegeven tot vervaardiging van een groot opgezet dichtwerk met antigodsdienstige* strekking voor het volgende nummer van zijn tijdschrift. Ivan Nikolajevitsj nu had dit dichtwerk vervaardigd en wel in zeer korte tijd, maar helaas vermocht het geenszins de voldoening van de redacteur weg te dragen. Bezdomny had de hoofdfiguur van zijn poëem, te weten Jezus Christus, in inktzwarte kleuren afgeschilderd, maar niettemin was de redacteur van mening dat het hele werk diende te worden herschreven. En nu gaf de redacteur een soort college over Jezus, om de dichter met zijn neus op diens fundamentele feilen te drukken.

Het was moeilijk uit te maken wat Ivan Nikolajevitsj nu precies een beentje had gelicht, zijn plastisch talent, dan wel zijn volslagen gemis aan vertrouwdheid met de stof die zijn pen behandelde. Hoe dan ook, zijn Jezus kwam springlevend uit de verf als een Jezus die ooit echt bestaan had, al was het dan een met alle denkbare snode trekken toegeruste Jezus.

Berlioz evenwel wilde de dichter aantonen dat het er in eerste instantie niet toe deed hóé Jezus was, slecht dan wel goed, maar dat Jezus als persoon nooit bestaan had op dit ondermaanse en dat alle verhalen over zijn persoon botweg verdichtsels waren, je reinste mythe.

Hier dient opgemerkt, dat de redacteur een belezen man was en dat hij zijn betoog kundig lardeerde met verwijzingen naar geschiedschrijvers der oudheid, als daar zijn de betaamde Philo van Alexandrië en die schitterende erudiet Flavius Josephus, die met geen woord ooit van het bestaan van ene Jezus hadden gerept. Flonkerend met zijn hechte kennis maakte Michail Aleksandrovitsj de dichter onder meer ook deelgenoot van het feit dat de passus in Tacitus’ Annales, liber xv, caput 44, waar sprake is van de terechtstelling van ene Jezus, niets anders dan een zeer late inlas, dus een tekstvervalsing was.

De dichter, voor wie al deze openbaringen van de redacteur nieuw waren, hoorde Michail Aleksandrovitsj aandachtig aan. Hij hield zijn strijdlustige groene ogen strak op hem gericht en hikte slechts af en toe, waarbij hij gedempt op het abrikozensap schimpte.

‘Er bestaat geen enkele oosterse godsdienst,’ sprak Berlioz, ‘of wetmatig brengt daarin een onbevlekte maagd een god ter wereld. Net zo hebben de christenen niets nieuws verzonnen bij het creëren van hun Jezus, die in werkelijkheid nooit bestaan heeft. En juist daarop moet de meeste nadruk vallen...’

Het hoge tenorgeluid van Berlioz weerklonk door de uitgestorven laan en naarmate Michail Aleksandrovitsj dieper doordrong in de historische doolhof, waarin slechts een zeer ontwikkeld man zich kan wagen zonder zijn nek te riskeren, vernam de dichter steeds meer boeiende en profijtelijke zaken over de Egyptische Osiris, die genadige godheid, tevens zoon van Hemel en Aarde, over de Phoenicische god Thammoez, de god Mardoek en zelfs de minder bekende, geduchte god Witzli-Poetzli, voorheen voorwerp van bijzondere verering bij de Azteken in Mexico.

En juist toen Michail Aleksandrovitsj de muzenzoon vergastte op een verhaal hoe de Azteken uit deeg konterfeitsels van hun Witzli-Poetzli kneedden, doemde het eerste menselijke wezen in de laan op.

Later, toen het eerlijk gezegd al te laat was, verspreidden verschillende instanties het signalement van deze figuur. Vergelijking van de diverse gegevens kan slechts verbijstering baren. In het eerste rapport heet het dat de man klein van stuk was, gouden tanden had en met zijn rechterbeen trok. Volgens het tweede was hij van reusachtige afmetingen, had hij platinakronen en trok hij met zijn linkerbeen. Een derde rapport deelde boudweg mee dat de man geen bijzondere kenmerken bezat.

We moeten erkennen dat niet één van deze gegevens ons een stap verder helpt.

Stellen wij allereerst vast dat de man met geen van beide benen trok, dat hij klein noch reusachtig van stuk was, doch alleen maar lang. Wat zijn tanden aangaat: rechts had hij gouden en links platinakronen. Hij droeg een prijzig grijs kostuum en schoeisel van buitenlandse makelij in dezelfde tint. Zijn grijze baret stond nonchalant op één oor en onder de oksel klemde hij een wandelstok met zwarte knop in de vorm van een poedelkop. Zo te zien was hij de veertig gepasseerd. Een tikje scheefstaande mond. Glad geschoren. Donkerblond. Rechteroog zwart, linker vreemd genoeg groen. Zwarte wenkbrauwen, maar op ongelijke hoogte. Kort en goed: geen Rus.

Terwijl hij langs het bankje liep, waarop redacteur en dichter waren neergestreken, wierp de vreemdeling ze een schuinse blik toe, hield de pas in en ging plotseling zitten op het enkele stappen van beide vrienden verwijderde bankje.

Een Duitser, dacht Berlioz.

Een Brit... dacht Bezdomny. Tjonge, dat-ie niet verhipt van de hitte met die handschoenen aan!

De vreemdeling echter liet zijn blikken weiden over de hoge percelen die de vijver in een vierhoek omzoomden, waaruit wel bleek dat deze plek nieuw voor hem was en zijn belangstelling wekte.

Hij liet zijn blik verwijlen bij de bovenverdiepingen in welker vensters de zon, die voor Michail Aleksandrovitsj voor altijd onderging, vertekend en verblindend weerspiegeld werd. Vervolgens liet hij hem naar de reeds schemerdonkere lagere vensters dalen, grinnikte minzaam om het een of ander, kneep zijn ogen tot spleetjes, legde de handen op de knop van zijn wandelstok en liet er zijn kin op rusten.

‘Ivan,’ sprak Berlioz, ‘de geboorte van Gods zoon, Jezus, heb je heel goed en satirisch uitgebeeld, maar de grap is nu juist dat er vóór Jezus al een hele ris zonen Gods geboren waren, zoals, nou, noem maar op: de Phoenicische Adonis, de Phrygische Attis en de Perzische Mithras. Om een lang verhaal kort te maken: niet één van die knapen is ooit geboren of heeft ooit bestaan. Jezus net zomin als al die anderen, en je had dan ook in plaats van de geboorte, of laten we zeggen de komst van de drie wijzen uit het Oosten, de onzinnige bakerpraatjes over die komst moeten weergeven. Afgaande op jouw verhaal zou je haast gaan geloven dat hij nog echt geboren is ook!..’

Bezdomny probeerde juist korte metten te maken met de hik die hem tergde. Hij hield de adem in, wat hem een nog veel hinderlijker en luidruchtiger hikaanval bezorgde, en net op dat moment onderbrak Berlioz zijn uiteenzettingen, omdat de vreemdeling onverhoeds overeind was gekomen en op de heren schrijvers afkoerste.

Dezen keken hem verbaasd aan.

‘Neemt u mij niet kwalijk, alstublieft,’ begon hij, toen hij voor hen stond, met een buitenlands accent, maar zonder de woorden te radbraken, ‘dat ik me als onbekende veroorloof... maar het onderwerp van uw geleerde discussie interesseert me dermate, dat...’

Bij deze woorden nam hij hoofs zijn baret af, en er bleef onze vrienden weinig anders over dan op te staan en de man toe te knikken.

Nee, eerder een Fransman... dacht Berlioz.

Vast een Pool... dacht Bezdomny.

We moeten hier wel aan toevoegen dat de vreemdeling al bij zijn eerste woorden de weerzin van de dichter wekte, maar dat Berlioz veeleer met hem was ingenomen, of liever, niet zozeer ingenomen als wel, hoe zal ik het uitdrukken... door hem geïntrigeerd of zo.

‘Mag ik er even bij komen zitten?’ vroeg de vreemdeling beleefd en de vrienden waren niet zo goed of ze schoven een eindje uiteen. De vreemdeling schikte zich behendig tussen hen in en haakte direct in op het gesprek.

‘Als ik het wel verstaan heb, verkondigde u zojuist de mening dat Jezus nooit bestaan heeft?’ vroeg hij, terwijl zijn groene linkeroog Berlioz fixeerde.

‘Dat heeft u inderdaad,’ antwoordde Berlioz minzaam, ‘dat was precies wat ik poneerde.’

‘Ach, hoe interessant!’ riep de vreemdeling uit.

Wat voor den duivel moet-ie van ons! dacht Bezdomny en hij fronste zijn voorhoofd.

‘En was u het met uw gespreksgenoot eens?’ informeerde de onbekende met een draai naar rechts bij Bezdomny.

‘Voor de volle honderd procent!’ bevestigde deze, liefhebber van bondige en figuurlijke uitdrukkingen als hij was.

‘Verbazingwekkend!’ riep de ongenode discussiant uit, en na een steelse blik om zich heen geworpen te hebben, dempte hij zijn lage stem en sprak: ‘Vergeeft u mij als ik wat opdringerig ben, maar heb ik het bij het rechte eind dat u, los van alle andere dingen, ook al niet in God gelooft?’ Hij zette grote schrikogen op en voegde eraan toe: ‘Ik zal het niet doorvertellen hoor, op mijn erewoord!’

‘Inderdaad, wij geloven niet in God,’ antwoordde Berlioz, die amper een glimlach kon onderdrukken bij zoveel ontdaanheid van de intoerist. ‘Maar daar kunnen wij volkomen vrijuit over praten.’

De vreemdeling liet zich tegen de rugleuning van het bankje achterovervallen en vroeg met een stem die zelfs een tikje oversloeg van nieuwsgierigheid: ‘Bent u soms atheïst?!’

‘Ja, we zijn allebei atheïst,’ zei Berlioz glimlachend, maar Bezdomny dacht kwaad: Zo’n buitenlandse snoeshaan, daar zitten we mooi aan vast!

‘Nee maar, charmant!’ riep de wonderlijke vreemdeling uit en hij draaide met het hoofd van links naar rechts om de beide letterdienaren om beurten op te nemen.

‘In ons land kijkt niemand vreemd op van atheïsme,’ hernam Berlioz met diplomatieke hoofsheid. ‘Het merendeel van onze bevolking gelooft al sinds tijden bewust niet meer in die fabeltjes over God!’

Toen de vreemdeling dat hoorde, deed hij iets raars: hij kwam overeind en drukte de verblufte redacteur de hand, waarbij hij de volgende woorden sprak: ‘Laat mij u van ganser harte danken, met uw welnemen!’

‘Waarvoor moet u hem nou bedanken?’ informeerde Bezdomny ogenknipperend.

‘Voor een zeer belangrijke inlichting, die mij als reiziger buitengewoon interesseert,’ verklaarde de buitenlandse zonderling met veelbetekenend geheven vinger.

De belangrijke inlichting had zo te zien inderdaad grote indruk gemaakt op de reiziger, want hij liet zijn ogen verschrikt langs de huizen gaan, als vreesde hij achter ieder raam een atheïst te zullen ontwaren.

Nee, een Brit is het niet, dacht Berlioz, en Bezdomny dacht: Waar zou hij dat vlotte Russisch hebben opgepikt, dat zou ik wel eens willen weten! En hij fronste andermaal zijn voorhoofd.

‘Maar mag ik u eens vragen,’ hernam de buitenlandse gast na enig verontrust gepieker, ‘hoe moet het dan met de godsbewijzen, van welke er, zoals u weet, precies vijf voorhanden zijn?’

‘Ocharm!’ antwoordde Berlioz meewarig. ‘Niet een van die godsbewijzen is een zier waard en de mensheid heeft ze allang opgedoekt. U zult toch wel met me eens zijn dat in het domein van de rede geen enkel godsbewijs stand kan houden.’

‘Bravo!’ riep de vreemdeling uit. ‘Bravo! Dat zijn exact de woorden van die oude onrustzaaier Immanuel op het stuk van de godsbewijzen! Maar is het niet curieus: eerst liet hij niets meer heel van die vijf godsbewijzen en daarna fabriceerde hij een zesde van eigen vinding, als om een loopje met zichzelf te nemen.’

‘Het godsbewijs van Kant,’ weerlegde de erudiete redacteur met een fijn glimlachje, ‘is al evenmin overtuigend. Schiller zei niet voor niets dat de kantiaanse argumentatie van dit vraagstuk slechts slavenzielen kan bevredigen en Strauss moest om dat godsbewijs alleen maar lachen.’

Terwijl Berlioz deze woorden uitsprak, werd hij voortdurend beheerst door de vraag: Wie zou die man toch zijn? En hoe komt hij zo goed Russisch te spreken?

‘Voor dat soort bewijzen moesten ze die Kant oppakken en een jaar of drie in Solovki* opbergen,’ flapte Ivan Nikolajevitsj er opeens uit.

‘Ivan!’ siste Berlioz gegeneerd.

Doch het voorstel Kant naar Solovki te bonjouren verraste de vreemdeling niet in het minst, het bracht hem zelfs in vervoering.

‘Precies, precies!’ kreet hij, en zijn op Berlioz gerichte groene linkeroog fonkelde. ‘Dat is precies waar hij thuishoort! Ik heb hem immers destijds aan de ontbijttafel al toegevoegd: “Alles mooi en aardig, professor, maar dat idee van u rammelt aan alle kanten. Het mag dan heel slim zijn, maar er valt geen touw aan vast te knopen. U maakt uzelf tot de risee van de hele wereld.”’

Berlioz’ ogen vielen haast uit zijn hoofd. Aan de ontbijttafel?.. Kant toegevoegd?!.. Wat bazelt-ie nou? dacht hij.

‘Maar,’ vervolgde de buitenlander, de verbijstering van Berlioz negerend en zich tot de dichter kerend, ‘naar Solovki kan hij niet meer gestuurd worden om de eenvoudige reden dat hij al meer dan honderd jaar vertoeft in aanzienlijk afgelegener oorden dan Solovki, en ik verzeker u dat hij daar op geen enkele manier meer is weg te krijgen.’

‘Dat is dan jammer!’ reageerde de vechtlustige muzenzoon.

‘Dat is het zeker,’ viel de onbekende hem bij met een fonkelend oog en hij vervolgde: ‘Maar wat mij dwarszit is het volgende probleem: als God niet bestaat, dan blijft toch altijd de vraag bestaan, wie dan wél het menselijk bedrijf bestiert, alsmede de gehele op deze aarde bestaande orde.’

‘Dat doet de mens zelf,’ haastte zich Bezdomny geërgerd deze eerlijk gezegd niet bijster helder geformuleerde vraag te beantwoorden.

‘Met uw welnemen,’ vervolgde de onbekende minzaam, ‘wie iets regelen wil moet toch hoe dan ook beschikken over een welomlijnd plan voor een enigszins redelijke tijd. Maar ik vraag u, hoe kan de mens ooit iets bedisselen, als hij zelfs de mogelijkheid ontbeert om plannen op te stellen voor een belachelijk korte tijd als, pakweg, duizend jaar, terwijl hij niet eens kan instaan voor zijn eigen dag van morgen? En stelt u zich nu eens voor’ – met deze woorden wendde de onbekende zich weer tot Berlioz – ‘dat ú, om maar iemand te noemen, aan het regelen slaat, de zaken voor uzelf en anderen gaat bedisselen, dat u de smaak daarvan beetkrijgt, als ik het zo mag noemen, en opeens zit u... uche!.. uche!.. met longkanker...’ Bij die woorden grinnikte de vreemdeling verlekkerd, als verschafte de gedachte aan longkanker hem genoegen – ‘goed, kanker dus...’ herhaalde hij het sonore woord, terwijl hij als een kat de ogen toekneep. ‘Dan is het afgelopen met uw bedisselarij! Dan interesseert behalve uw eigen lot niemands lot u meer. Uw familie begint te draaien. U ruikt nattigheid en rent naar alle specialisten, vervolgens loopt u alle piskijkers af en daarna waarschijnlijk de waarzegsters. Het eerste, het tweede, zowel als het derde is ten enenmale zinloos, dat snapt u zelf ook wel. En dan komt de tragische ontknoping: de man die zojuist nog meende iets te bedisselen ligt plotseling star tussen zes planken en de omstanders, die wel inzien dat ze van hem niets zinnigs meer hoeven te verwachten, schuiven hem een crematorium in. Maar het kan nog erger: iemand heeft net uitgemaakt dat hij in Kislovodsk wil gaan kuren’ – de vreemdeling vestigde nu een loerende blik op Berlioz – ‘een simpel plannetje, zou je zo zeggen, maar zelfs dat kan hij niet realiseren, omdat hij bijvoorbeeld op onverklaarbare wijze opeens een schuiverd maakt en onder de tram raakt! Wilt u nu heus beweren dat hij dat zelf zo bedisseld heeft? Ligt het niet veeleer voor de hand aan te nemen dat heel iemand anders daar de hand in heeft?’ En bij deze woorden liet de onbekende een zonderling lachje horen.

Berlioz had het sinistere verhaal over longkanker en tram met grote aandacht aangehoord en verontrustende gedachten begonnen hem te plagen. Dat is geen buitenlander... geen buitenlander... dacht hij. Dat is een hoogst zonderling individu... maar wat is het dan wel voor figuur?..

‘U wilt roken, merk ik,’ wendde de onbekende zich onverwachts tot Bezdomny. ‘Wat rookt u het liefst?’

‘Heeft u dan soms een compleet assortiment?’ vroeg de dichter, wiens pakje leeg was, op norse toon.

‘Wat rookt u het liefst?’ herhaalde de onbekende.

‘Eigen Merk dan maar,’ antwoordde Bezdomny geërgerd.

De onbekende diepte onverwijld een sigarettenkoker uit zijn zak op en hield die Bezdomny voor.

‘Eigen Merk...’

Redacteur en dichter werden niet zozeer getroffen door het feit dat de sigarettenkoker inderdaad Eigen Merk bevatte, als wel door de koker zelf. Deze was van reusachtige afmetingen, uit muntgoud vervaardigd en op het deksel schitterde bij het opengaan een witblauw vuur in een driehoek van briljanten.

Ook nu weer volgden de beide geletterden verschillende gedachtegangen. Berlioz: Dus toch een vreemdeling! En Bezdomny: Waarom rot-ie niet op, bah!

Dichter en bezitter van de sigarettenkoker staken op en Berlioz als niet-roker bedankte.

Ik zal hem als volgt weerleggen, besloot Berlioz, de mens is inderdaad sterfelijk, dat zal niemand betwisten. Maar het is een feit dat...

Voor hij deze woorden echter kon uiten, zei de vreemdeling: ‘De mens is inderdaad sterfelijk, maar dat is nog maar de helft van alle narigheid. Het beroerde is dat hij soms erg plotseling sterfelijk wil zijn, dat is nu juist de hele mop! En hij kan overdag niet eens zeggen wat hij ’s avonds zal gaan uitvoeren.’

Wat een absurde probleemstelling... dacht Berlioz en hij protesteerde: ‘Wel, nu maakt u zich toch schuldig aan overdrijving. Mijn avondindeling staat me voor vandaag vrij exact voor de geest. Natuurlijk, als ik op de Malaja Bronnaja een baksteen op mijn kop krijg...’

‘Vergeet die baksteen maar,’ onderbrak de onbekende hem op overredende toon, ‘geen mens krijgt die ooit op zijn hoofd op de Malaja Bronnaja. Ik verzeker u dat met name u daarvan in geen geval iets te duchten hebt. U zult een andere dood sterven.’

‘Misschien weet u precies welke?’ informeerde Berlioz met een ironie die hem volkomen natuurlijk afging nu hij toch eenmaal was ingegaan op zo’n absurd gespreksthema. ‘En wilt u me dat misschien vertellen?’

‘Maar gaarne,’ antwoordde de onbekende. Hij mat Berlioz met een blik als om de maat voor een kostuum te nemen en mompelde tussen zijn tanden door iets in de trant van: ‘Een, twee... Mercurius in tweede huis... maan in retrograde... zes – ongeluk... avond – zeven...’ En verklaarde toen luid en opgetogen: ‘U wordt onthoofd!’

Bezdomny staarde verwilderd en kwaad naar de vrijpostige vreemdeling en Berlioz vroeg met een scheef glimlachje: ‘En door wie dan wel? Vijanden? Interventionisten?’

‘Nee,’ antwoordde zijn gespreksgenoot, ‘door een Russische vrouw, lid van de Komsomol.’

‘Hm...’ bromde Berlioz, geërgerd door het grapje van de onbekende. ‘Neem me niet kwalijk, maar dat lijkt me niet erg waarschijnlijk.’

‘U moet het ook mij niet euvel duiden,’ antwoordde de buitenlander, ‘maar zo staan de zaken. O ja, wat ik vragen wilde: wat denkt u vanavond te gaan doen, als dat tenminste geen geheim is?’

‘Geenszins. Zo meteen ga ik even thuis langs op de Sadovaja en dan moet ik om tien uur een vergadering van MASSOLIT presideren.’

‘Nee, dat zal onmogelijk gaan,’ opponeerde de vreemdeling op besliste toon.

‘Hoe dat zo?’

‘Omdat,’ antwoordde de vreemdeling, terwijl hij met tot spleetjes toegeknepen ogen naar de hemel keek, waarin zwarte vogels, de avondkoelte verbeidend, geruisloos figuurtjes vlogen, ‘omdat Annoesjka de zonnebloemolie al gekocht heeft, en niet alleen gekocht, maar zelfs al gemorst. Zodat de vergadering dus niet zal doorgaan...’

Het is maar al te begrijpelijk dat hierna een stilte intrad onder de linden.

‘Neem me niet kwalijk,’ hernam Berlioz na een poosje, terwijl hij de bazelende buitenlander aanstaarde, ‘maar wat heeft zonnebloemolie daarmee te maken... en over wat voor Annoesjka heeft u het?’

‘Ik zal je wel eens vertellen wat die zonnebloemolie ermee te maken heeft!’ brandde Bezdomny opeens los, kennelijk vastbesloten de ongenode gespreksgenoot de oorlog te verklaren. ‘Heeft u ooit in een inrichting voor geestelijk gestoorden gezeten, meneer?’

‘Ivan!..’ grauwde Michail Aleksandrovitsj zachtjes.

Maar de vreemdeling voelde zich geenszins gekrenkt en begon uitermate smakelijk te lachen.

‘Wel zeker, meer dan eens!’ riep hij lachend uit, zonder echt zijn niet-lachende oog van de dichter af te wenden. ‘Waar ik al niet geweest ben! Het spijt me alleen dat ik nooit lang genoeg in zo’n inrichting vertoefd heb om een professor te vragen wat schizofrenie inhoudt. Dat moet u dus zelf maar aan hem vragen, Ivan Nikolajevitsj.’

‘Hoe weet u mijn naam?’

‘Maar Ivan Nikolajevitsj, wie zou uw naam niet kennen?’ Aldus sprekend trok de vreemdeling de aflevering van de Literatoernaja Gazeta van de vorige dag uit zijn zak en Ivan Nikolajevitsj ontwaarde op de voorpagina zijn portret en daaronder zijn eigen gedichten. Maar dit blijk van zijn roem en populariteit, dat hem de vorige dag nog zo verblijd had, vermocht de muzenzoon thans geen enkele vreugde te bereiden.

‘Pardon,’ zei hij betrekkend, ‘heeft u een ogenblikje? Ik wil even een paar woorden met mijn collega wisselen.’

‘Maar met genoegen!’ riep de buitenlander uit. ‘Het is hier heerlijk onder de linden en ik heb trouwens geen dringende zaken.’

‘Kijk eens even, Misja,’ fluisterde de dichter, terwijl hij Berlioz ter zijde trok, ‘dat is beslist geen intoerist, maar een spion. Dat is een Russische emigrant die hier is binnengedrongen, wat ik je brom. Vraag hem naar zijn papieren, voordat-ie ’m smeert...’

‘Zou je denken?’ fluisterde Berlioz gealarmeerd terug en hij dacht: Ivan heeft vast gelijk...

‘Da’s een ding dat zeker is...’ siste de dichter hem in het oor, ‘hij probeert de idioot uit te hangen en zo informatie van ons los te pulken. Je hoort zelf hoe hij Russisch spreekt,’ zei de dichter en hij gluurde naar de onbekende om te zien of die niet de benen nam. ‘Kom op, laten we hem arresteren, anders gaat-ie ervandoor...’

En de dichter trok Berlioz bij de arm naar het bankje terug.

De onbekende was niet meer gezeten, maar stond naast het bankje met een zakboekje in een donkergrijs omslag, een dikke enveloppe van stevig papier en een visitekaartje in de hand.

‘Neemt u mij niet kwalijk dat ik in het vuur van onze discussie vergat mij aan u voor te stellen. Hier is mijn kaartje, mijn paspoort en de uitnodiging om naar Moskou te komen voor een consult,’ sprak de vreemdeling met een zeker poids terwijl hij de beide letterkundigen doordringend aankeek.

Deze raakten in verwarring. Verduiveld, hij heeft alles gehoord... dacht Berlioz en gaf met een hoffelijk gebaar te verstaan dat er geen noodzaak was om papieren te tonen. Terwijl de vreemdeling de redacteur de papieren aanreikte, zag de dichter kans een glimp op te vangen van het woord ‘professor’ dat in Latijnse letters op het kaartje gedrukt stond en de beginletter ‘W’ van de achternaam.

‘Aangenaam, aangenaam,’ mompelde de redacteur intussen opgelaten en de buitenlander borg de bescheiden weer in zijn zak.

Nadat aldus de relaties waren hersteld, nam het drietal weer plaats op het bankje.

‘U bent als adviseur naar Rusland uitgenodigd, professor?’ vroeg Berlioz.

‘Inderdaad.’

‘Bent u Duitser?’ informeerde Bezdomny.

‘Ik?..’ vroeg de professor op zijn beurt en verzonk opeens in gepeins. ‘Ja, dat zal wel...’ zei hij.

‘U spreekt anders knap Russisch,’ merkte Bezdomny op.

‘O, ik ben helemaal een polyglot, ik ken enorm veel talen...’ antwoordde de professor.

‘En bent u ergens in gespecialiseerd?’ informeerde Berlioz.

‘Ik ben specialist op het terrein van zwarte magie.’

Als je me nou!.. schoot het door het hoofd van Michail Aleksandrovitsj.

‘En... en op grond van dat specialisme hebben ze u hierheen gehaald?’ vroeg hij hakkelend.

‘Ja, inderdaad,’ bevestigde de professor en hij verduidelijkte: ‘Men heeft in de Staatsbibliotheek originele handschriften van de tiende-eeuwse geestenbezweerder Herbert Aurilachs ontdekt. En nu heeft men mij opgedragen die te ontcijferen. Ik ben de enige specialist in de hele wereld.’

‘Ach! Bent u historicus?’ vroeg Berlioz opgelucht en vol respect.

‘Inderdaad,’ bevestigde de geleerde en hij voegde er de als een tang op een varken slaande woorden aan toe: ‘Vanavond gaat er bij de Patriarchvijver iets interessants gebeuren!’

Andermaal waren redacteur en dichter met verbazing geslagen, maar de professor wenkte hen naderbij, en toen zij zich naar hem toebogen, fluisterde hij: ‘Houdt u er wel rekening mee dat Jezus bestaan heeft.’

‘Wel, professor,’ reageerde Berlioz met een geforceerd glimlachje, ‘wij hebben respect voor uw grote kennis, maar persoonlijk staan wij wat dat vraagstuk betreft op een ander standpunt.’

‘Het gaat hier helemaal niet om standpunten,’ antwoordde de zonderlinge geleerde, ‘hij heeft gewoon bestaan en daarmee is de kous af.’

‘Maar daar dient toch iets als een bewijs voor te bestaan...’ begon Berlioz.

‘Ook dat niet,’ antwoordde de professor zonder enige stemverheffing en sprak, vreemd genoeg accentloos: ‘Het is heel eenvoudig: in een bloedrood gevoerde witte toga, met de schuifelpas van een ruiter, vroeg in de morgen van de veertiende dag van de lentemaand Nisan...’

==

2

Pontius Pilatus

In een bloedrood gevoerde witte toga,* met de schuifelpas van een ruiter, vroeg in de morgen van de veertiende dag van de lentemaand Nisan, betrad de procurator van Judea, Pontius Pilatus, de overdekte zuilengaanderij welke de twee vleugels van het paleis van Herodes de Grote verbond.

De procurator verfoeide ter wereld niets zozeer als de geur van rozenolie, en op dit moment voorspelde alles een kwalijke dag, aangezien deze geur de procurator reeds vanaf het ochtendgloren achtervolgde. Het wilde de procurator voorkomen dat ook de cipressen en palmen in het paleispark de geur uitwasemden, en dat dit vloekwaardige rozenafscheidsel zelfs de reuk van de lederen uitrusting en het zweet van zijn lijfwacht doordrongen had. Van de vleugels aan de achterzijde van het paleis, alwaar de eerste cohorte van het met de procurator naar Jersjalajim opgetrokken twaalfde Fulminatalegioen ingekwartierd lag, kwam over het hoogst gelegen terras van de paleistuin een vlaagje rook de zuilengalerij binnendrijven. En met dat ietwat bittere rookvlaagje dat erop wees dat de koks in de centuriën aan de bereiding van het middagmaal waren begonnen, vermengde zich precies diezelfde vettige rozenlucht.

O goden, o goden, waarom straft gij mij zo?.. Het is weer zover, geen twijfel mogelijk, ik heb het weer, dat onuitroeibare, gruwelijke zeer... migraine, die schele hoofdpijn... waartegen geen kruid gewassen is, heil noch heul bestaat... laat ik proberen mijn hoofd niet te verroeren...

Op de mozaïekvloer bij de fontein was reeds een leunzetel gereedgezet, waarin de procurator plaatsnam zonder iemand een blik te gunnen. Hij strekte een hand naar terzijde uit. Een secretaris legde vol eerbied een stuk perkament op deze hand. Niet bij machte een smartelijke grimas te bedwingen, liet de procurator zijn schuinse blik vluchtig over het geschrevene dwalen, waarna hij het perkament aan de secretaris teruggaf en moeizaam sprak: ‘De beklaagde komt uit Galilea? Is zijn zaak naar de tetrarch doorverwezen?’

‘Ja, procurator,’ antwoordde de secretaris.

‘Wat zei hij?’

‘Hij weigerde zelf een beslissing in deze zaak te nemen en heeft het doodvonnis van het Sanhedrin ter bekrachtiging aan u gedelegeerd,’ verklaarde de secretaris.

Er ging een trekking over de wang van de procurator en zacht sprak hij: ‘Leid beklaagde voor.’

Zonder dralen geleidden twee legioensoldaten van het tuinterras naar het balkon onder de zuilen een zevenentwintigjarige man tot voor de zetel van de procurator. De man was gekleed in een versleten blauwe chiton. Zijn hoofd ging gedeeltelijk schuil onder wit verband dat met een koordje om zijn voorhoofd was bevestigd en men had zijn handen op de rug gebonden. Onder het linkeroog vertoonde hij een grote blauwe plek en bij een van de mondhoeken een met geronnen bloed bekorste schaafwond. Met verontruste nieuwsgierigheid nam de man de procurator op.

Deze bleef enige tijd zwijgen en vroeg vervolgens gedempt in het Aramees: ‘Dus jij bent de knaap die het volk probeerde op te hitsen om de tempel van Jersjalajim te verwoesten?’

De procurator zat er inmiddels bij als een stenen beeld en alleen zijn lippen bewogen nauw waarneembaar bij het uitspreken van de woorden. De procurator was als versteend, omdat hij zijn door vlammende hellepijn gemartelde hoofd niet dorst bewegen.

De man met de geboeide handen trad iets naar voren en begon: ‘Goede man! Geloof me...’

Doch de nog steeds roerloze procurator onderbrak hem prompt zonder enige stemverheffing: ‘Noem jij mij een goede man? Je vergist je. In Jersjalajim fluistert iedereen dat ik een bloeddorstig monster ben en gelijk hebben ze, volkomen.’ En even toonloos voegde hij eraan toe: ‘Centurio Ratteschrik hier laten komen.

Iedereen meende dat er een schaduw over het balkon viel toen de centurio van het eerste honderdmanschap Marcus, bijgenaamd Ratteschrik, voor de procurator aantrad. Ratteschrik was een kop groter dan de langste soldaat van het legioen en zo breedgeschouderd dat hij de nog niet hoog gerezen zon geheel verduisterde.

Zich in het Latijn tot de honderdman wendend zei de procurator: ‘Deze misdadiger noemt mij een “goede man”. Neem hem even apart en breng hem aan zijn verstand hoe hij mij moet aanspreken. Maar geen zwaar letsel toebrengen.’

En aller blik, behalve die van de roerloze procurator, volgde Marcus Ratteschrik die de arrestant met een armzwaai beduidde hem te volgen.

Vanwege zijn postuur werd Ratteschrik overal waar hij verscheen door iedereen aangegaapt, en zij die hem voor de eerste keer zagen hadden daarvoor nog de aanvullende reden dat het gelaat van de honderdman danig misvormd was: zijn neus was ooit verbrijzeld door een Germaanse strijdknots.

De zware laarzen van Marcus Ratteschrik dreunden over het mozaïek, de geboeide man volgde hem geruisloos. Onder de zuilen viel een algehele stilte, zodat men de duiven kon horen koeren op het tuinterras nabij het balkon, terwijl het water in de fontein een grillig en zinnenstrelend lied zong.

De procurator zou niets liever gedaan hebben dan zich verheffen, zijn slaap onder de straal houden en in vergetelheid verstarren. Maar hij wist dat ook dit hem niet zou helpen.

Terwijl hij de arrestant van de zuilengaanderij naar de paleistuin voerde, nam Ratteschrik een bij de sokkel van een bronzen beeld geposteerde legioensoldaat een zweep uit handen en sloeg daarmee, zonder al te hard uit te halen, de gevangene over de rug. Het gebaar van de centurio was nonchalant en luchtig, doch de geboeide stortte prompt ter aarde, alsof de benen onder hem afgehakt waren, en hapte naar adem. Alle kleur week uit zijn gelaat en zijn ogen werden glazig.

Moeiteloos rukte Marcus, slechts de linkerhand benuttend, de gevallen man overeind, als was hij een lege zak, zette hem op zijn voeten en neuzelde in geradbraakt Aramees: ‘Tegen Romeinse procurator zeggen hegemoon. Anders niet. In de houding. Begrepen of moet ik slaan?’

De gevangene zwaaide op zijn voeten, maar wist zich te vermannen en kreeg weer kleur in zijn gezicht. Hij haalde diep adem en zei schor: ‘Ik heb je begrepen. Niet slaan.’

Even later stond hij andermaal voor de procurator.

‘Naam,’ klonk diens fletse, smartelijke stem.

‘De mijne?’ reageerde haastig de gevangene, wiens hele wezen een en al bereidheid uitdrukte tot zinnige antwoorden, om niet nog meer toorn over zich af te roepen.

‘De mijne weet ik wel. Doe je maar niet dommer voor dan je bent. De jouwe natuurlijk,’ zei de procurator bedaard.

‘Jesjoea,’* antwoordde de arrestant rap.

‘Nog een roepnaam?’

‘Ha-Notsri.’

‘Geboortig uit?’

‘Uit de stad Gamala,’ antwoordde de arrestant en gaf met zijn hoofd te kennen dat ginds, ergens ver weg, rechts van hem, in het noorden een stad Gamala lag.

‘Van welken bloede?’

‘Ik weet het niet precies,’ antwoordde de arrestant snel. ‘Ik weet niets van mijn ouders af, maar ik heb me laten vertellen dat mijn vader een Syriër was...’

‘Wat is je vaste verblijfplaats?’

‘Heb ik niet,’ antwoordde de arrestant verlegen. ‘Ik trek van stad naar stad.’

‘Dat kun je korter uitdrukken, in één woord: landloper,’ zei de procurator en hij vroeg: ‘Heb je verwanten?’

‘Niemand. Ik sta alleen op de wereld.’

‘Kun je lezen en schrijven?’

‘Ja.’

‘Ken je behalve Aramees nog enige andere taal?’

‘Ja, Grieks.

Een gezwollen ooglid ging een weinig omhoog en een door een lijdenswaas omfloerst oog vestigde zich op de gevangene. Het andere bleef gesloten.

In het Grieks vervolgde Pilatus: ‘Dus je was van plan het tempelgebouw te verwoesten en hebt het volk daartoe opgejut?’

Nu kwam er weer leven in de arrestant. Zijn ogen drukten niet langer schrik uit en hij begon in het Grieks: ‘Goe...’ – meteen flitste ontzetting op in zijn ogen, omdat hij zich haast versproken had – ‘hegemoon. Ik ben nooit van plan geweest het tempelgebouw te verwoesten en heb nooit getracht iemand tot zo’n onzinnige daad aan te zetten.’

Verbazing tekende zich af op het gelaat van de secretaris, die over een laag tafeltje gebogen de verklaringen noteerde. Hij lichtte zijn hoofd op, maar liet het meteen weer over het perkament zakken.

‘Het meest uiteenlopende volk stroomt voor het feest naar deze stad. Daaronder zijn magiërs, astrologen, voorspellers en moordenaars,’ sprak de procurator monotoon. ‘En natuurlijk de nodige leugenaars. Jij bijvoorbeeld bent een leugenaar. In de stukken staat duidelijk: beklaagde zette aan tot verwoesting van de tempel. Dat zijn getuigenverklaringen.’

‘Die goede mensen,’ begon de arrestant, maar hij voegde er haastig aan toe: ‘hegemoon,’ en vervolgde toen: ‘...hebben er niets van begrepen en al mijn beweringen verhaspeld. Ik begin nu helemaal te vrezen dat de zo ontstane verwarring een bijzonder taai leven zal gaan leiden. En dat allemaal omdat hij mijn woorden verdraaid heeft neergeschreven.’

Er trad een stilte in. Nu keken beide zere ogen zwaar naar de arrestant.

‘Nogmaals, en nu voor het laatst: hou op met krankzinnigheid te simuleren, schurk,’ sprak Pilatus vlak en toonloos. ‘Er staan in de stukken niet veel uitspraken van je, maar wat er staat is genoeg om je aan de galg te brengen.’

‘Nee, nee, hegemoon,’ zei de arrestant in een uiterste poging hem te overreden, ‘er is een figuur die me aldoor achternaloopt met geitenperkament om alles wat ik zeg te noteren. Ik heb dat perkament eens ingekeken en de schrik sloeg me om het hart. Van alles wat daar staat heb ik echt nooit één woord beweerd. Ik smeekte hem nog: in godsnaam, verbrand dat perkament van je! Maar hij rukte het uit mijn handen en rende weg.’

‘Over wie heb je het?’ vroeg Pilatus met een zuur gezicht, terwijl hij een hand naar zijn slaap bracht.

‘Mattheus Levi,’ verklaarde de arrestant bereidwillig... ‘Hij was vroeger belastinginner. Ik kwam hem voor het eerst tegen op straat in Bethfage, bij de hoek van de vijgenboomgaard, en ik raakte met hem aan de praat. Eerst stond hij vijandig tegenover me en hij beledigde me zelfs. Dat dacht hij althans, omdat hij me voor hond uitmaakte.’ Bij deze woorden grinnikte de arrestant. ‘Persoonlijk zie ik geen enkel kwaad in zo’n beest, dus waarom zou ik aanstoot nemen aan dat woord...’

De secretaris onderbrak zijn geschrijf en wierp steels een verwonderde blik, niet op de arrestant, maar op de procurator.

‘Maar toen hij me zo wat had aangehoord, bedaarde hij,’ vervolgde Jesjoea. ‘Eind van het lied was, dat hij zijn geld op straat smeet en zei dat hij met me mee op trektocht ging...’

Pilatus grijnsde met één wang, waarbij hij zijn gele tanden ontblootte, draaide zijn bovenlichaam om naar de secretaris en sprak: ‘O, stede van Jersjalajim! Wat je daar allemaal niet te horen krijgt! Hoort u dat, een belastinginner die zijn geld op straat smijt!’

Niet wetend hoe daarop te reageren leek het de secretaris raadzaam ook maar te grijnzen, net als Pilatus.

‘En hij zei dat hij geld van nu af aan verfoeide,’ zei Jesjoea ter verduidelijking van Mattheus Levi’s zonderlinge gedragingen en hij voegde eraan toe: ‘En sindsdien volgt hij me waar ik ga en sta.’

Met de tanden nog steeds ontbloot keek Pilatus naar de arrestant en vervolgens naar de zon die onverbiddelijk hoger rees boven de ruiterstandbeelden van het hippodroom, dat ter rechterzijde ver weg in de diepte lag en, opeens door een misselijk makende pijn overmand, bedacht hij dat het wel zo eenvoudig zou zijn deze zonderlinge bandiet van het balkon te verjagen, waarvoor hij maar twee woorden hoefde te spreken: ‘Hang hem!’ Ook de lijfwacht weg te jagen, van de zuilengaanderij het paleis binnen te stappen, opdracht te geven het vertrek te verduisteren, op zijn leger neer te vallen, koud water te laten aanrukken, met klaaglijke stem zijn hond Banga tot zich te roepen en bij het dier zijn hart uit te storten over de migraine die hem martelde. En opeens schoot de verleidelijke gedachte aan de gifbeker door het zere hoofd van de procurator.

Met troebele ogen keek hij naar de arrestant en bewaarde enige tijd een stilzwijgen, terwijl hij zich met moeite en pijn weer voor de geest trachtte te roepen om welke reden die arrestant met zijn door mishandeling geschonden gezicht daar voor hem stond in de onbarmhartig blakende Jersjalajimse morgenzon en wat voor volslagen nutteloze vragen hij nog meer te stellen had.

‘Mattheus Levi?’ vroeg de lijder schor terwijl hij de oogleden liet zakken.

‘Inderdaad. Mattheus Levi,’ drong de hoge, hem zo martelende stem tot hem door.

‘Maar wat heb je dan toch over die tempel staan beweren tegen het volk op de markt?’

De onuitsprekelijk martelende stem die antwoordde leek zich in Pilatus’ slaap te boren en sprak: ‘Hegemoon, ik beweerde dat de tempel van het oude geloof zou instorten en dat er een nieuwe tempel der waarheid zou verrijzen. Ik drukte dat zo uit om het begrijpelijker te maken.’

‘Zwerver, waarom probeerde je het volk op de markt van de wijs te brengen met praatjes over de waarheid, waarvan jij geen idee hebt? Wat is waarheid?’

En daarbij dacht de procurator: O goden! Ik stel vragen die geen pas geven in een rechtszaak... mijn verstand gehoorzaamt me niet langer... En weer schemerde de beker met de donkere vloeistof voor zijn geestesoog. Vergif, vergif in godesnaam...

En weer vernam hij die stem: ‘Waarheid is allereerst dat u hoofdpijn heeft, en wel zo erg, dat u lafhartig met de gedachte aan de dood speelt. U bent niet alleen niet in staat om met me te praten, maar het kost u zelfs moeite me aan te kijken. En momenteel ben ik tegen wil en dank uw beul, wat me zeer verdriet. U kunt zelfs aan niets denken en droomt alleen maar van het moment dat u weer bij uw hond kunt zijn, zo te zien het enige wezen waaraan u gehecht bent. Maar uw kwellingen zijn zo voorbij, de hoofdpijn loopt op z’n eind.’

De secretaris staarde naar de arrestant en vergat verder te schrijven.

Pilatus sloeg zijn martelaarsogen op naar de gearresteerde en zag dat de zon reeds vrij hoog boven het hippodroom stond, dat een straal de zuilengaanderij binnendrong, op de afgetrapte sandalen van Jesjoea afkroop en dat deze een stap opzij deed om hem te ontwijken.

Vervolgens verhief de procurator zich uit zijn zetel, drukte de handen tegen het hoofd, en op zijn gelige, geschoren gelaat tekende zich ontzetting af. Maar zijn wilskracht onderdrukte deze dadelijk en hij zakte weer in zijn zetel neer.

Ondertussen ging de arrestant door met zijn betoog, maar de secretaris schreef niets meer op en deed zijn best geen woord te missen, terwijl hij zijn hals uitrekte als een gans.

‘Zo, nu is het allemaal voorbij,’ sprak de gearresteerde terwijl hij Pilatus welwillend aanzag, ‘en dat doet me groot genoegen. Ik zou u aanraden, hegemoon, om het paleis voor een poosje te verlaten en een voettochtje in de omgeving te maken, al was het maar in het park van de Olijfberg. Er is onweer op til...’ – de arrestant draaide zich om en knipperde naar het zonlicht – ‘...later, tegen de avond. U zou veel baat vinden bij zo’n wandelingetje en ik ga graag met u mee. Ik heb een paar nieuwe ideeën in het hoofd, die u volgens mij wel eens interessant zou kunnen vinden en ik zou er u graag deelgenoot van maken, te meer omdat u de indruk van een bijzonder verstandig man maakt.’

De secretaris werd doodsbleek en liet zijn perkamentrol op de grond vallen.

‘De ellende met u is,’ vervolgde de geboeide, niet meer te stuiten, ‘dat u te gesloten bent en definitief uw geloof in de mensen hebt verloren. Want u zult toch met me eens zijn dat men zijn genegenheid niet uitsluitend aan een hond kan spenderen. Uw leven is maar schraaltjes, hegemoon...’ – en bij deze woorden veroorloofde de spreker zich te glimlachen.

De secretaris werd nu alleen nog beheerst door de gedachte of hij zijn oren nu wel of niet moest geloven. Maar hij moest ze wel geloven. Toen probeerde hij zich voor te stellen in welke grillige vorm de toorn van de opvliegende procurator zich zou gaan ontladen bij deze ongehoorde brutaliteit van de arrestant. En dat lukte de secretaris niet, al kende hij de procurator nog zo goed.

Toen weerklonk de gebarsten, schorre stem van de procurator in het Latijn: ‘Maak zijn handen los.’

Een soldaat van de lijfwacht zette zijn speer met een klap tegen de grond, gaf hem aan een ander over, liep op de arrestant toe en ontdeed hem van het koord. De secretaris raapte zijn perkamentrol op, besloot voorlopig niets te noteren en zich nergens over te verbazen.

‘Je bent een groot geneesheer,’ zei Pilatus zachtjes in het Grieks, ‘dat zul je toch wel toegeven?’

‘Nee, procurator, ik ben geen geneesheer,’ antwoordde de arrestant, terwijl hij vol behagen zijn gekneusde en paarsrood gezwollen pols wreef.

Zwaar loensend vestigde Pilatus zijn borende blikken op de arrestant en ieder zweempje vertroebeling was geweken uit die ogen, waarin die ieder welbekende vonken waren verschenen.

‘Wat ik vergat te vragen,’ zei Pilatus, ‘ken je misschien ook Latijn?’

‘Zeker,’ antwoordde de arrestant.

Pilatus’ gelige kaken kregen een kleur en in het Latijn vroeg hij: ‘Hoe wist je dat ik mijn hond wilde roepen?’

‘Doodsimpel,’ antwoordde de arrestant, ook in het Latijn. ‘Het gebaar waarmee u uw hand uitstrekte’ – de arrestant imiteerde het gebaar van Pilatus – ‘wees erop, dat u wilde strelen, en uw lippen...’

‘Ja,’ zei Pilatus.

Ze zwegen een poosje. Vervolgens stelde Pilatus in het Grieks de vraag: ‘Dus je bent arts?’

‘O nee,’ antwoordde de arrestant snel, ‘geloof me, ik ben geen arts.’

‘Al goed, als je het voor je wilt houden, dan doe je dat maar. Het heeft ook geen direct verband met de zaak. Dus je houdt vol dat je er niet toe hebt opgeroepen de tempel te verwoesten, in brand te steken of anderszins te slechten?’

‘Hegemoon, nogmaals: ik heb niemand tot dergelijke daden aangezet. Zie ik er soms uit als een halve gek?’

‘Nee, dat zou ik niet graag beweren,’ antwoordde de procurator zachtjes en een schrikwekkend glimlachje plooide zijn lippen. ‘Dus je zweert dat dat niet is voorgevallen?’

‘Bij wat wilt u mij laten zweren?’ vroeg de ontboeide gevangene, een en al levendigheid.

‘Bij je leven desnoods,’ antwoordde de procurator. ‘Het wordt hoog tijd daarbij te zweren, want het hangt aan een zijden draadje, begrijp dat wel.’

‘U denkt toch niet dat u het daaraan gehangen hebt, hegemoon?’ vroeg de arrestant. ‘Dan vergist u zich lelijk!’

Pilatus huiverde en siste tussen zijn tanden: ‘Ik kan dat draadje doorsnijden.’

‘Ook daarin vergist u zich,’ wierp de arrestant tegen met een stralende glimlach, terwijl hij met de hand zijn ogen tegen het zonlicht beschermde. ‘U zult toch met me eens zijn, dat alleen degeen die dat draadje gespannen heeft het ook kan doorknippen?’

‘Juist, juist,’ glimlachte Pilatus, ‘nu twijfel ik er niet meer aan dat de leeglopers van Jersjalajim je achternaliepen. Ik weet niet wie die tong van jou onder de huig gehangen heeft, maar hij heeft zijn werk goed gedaan... À propos, vertel eens, is het waar dat je op een ezel door de Soesimpoort Jersjalajim bent binnengetrokken, omstuwd door het grauw dat je verwelkomde als een soort profeet?’ Bij deze woorden wees de procurator naar de perkamentrol.

Niet begrijpend keek de arrestant de procurator aan.

‘Ik heb helemaal geen ezel, hegemoon,’ zei hij. ‘Ik kwam Jersjalajim inderdaad binnen door de Soesimpoort, maar te voet. De enige die ik bij me had was Mattheus Levi en niemand heeft me verwelkomd, omdat toen geen mens in Jersjalajim me kende.’

‘Ken je figuren genaamd Dismas, Hestas en Bar-Abbas?’ vervolgde Pilatus zonder zijn blik van de arrestant af te wenden.

‘Die goede mensen ken ik niet,’ antwoordde de arrestant.

‘Is dat de waarheid?’

‘Ja.’

‘Vertel me dan nu eens, waarom liggen die woorden “goede mensen” je zo in de mond bestorven? Noem je iedereen soms zo?’

‘Ja, iedereen,’ antwoordde de arrestant. ‘Er bestaan geen slechte mensen op deze aarde.’

‘Dat is de eerste keer dat ik dat hoor,’ grinnikte Pilatus. ‘Maar misschien ken ik het leven ook niet zo goed!.. U kunt wel ophouden met notuleren,’ wendde hij zich tot zijn secretaris hoewel die al niets meer opschreef. Vervolgens richtte hij het woord weer tot de arrestant: ‘Heb je die wijsheid uit een of ander Grieks boek opgediept?’

‘Nee, daar ben ik op eigen houtje opgekomen.’

‘En dat predik je?’

‘Ja.’

‘Maar neem eens de centurio Marcus, die ze de bijnaam Ratteschrik hebben gegeven, is hij ook een goed mens?’

‘Ja,’ antwoordde de arrestant. ‘Hij is weliswaar een ongelukkig mens; sedert goede mensen hem hebben verminkt is hij wreed en hard geworden. Ik zou wel eens willen weten wie hem zo heeft toegetakeld.’

‘Dat wil ik je met plezier uit de doeken doen,’ zei Pilatus hierop, ‘want ik was erbij. Die goede mensen stortten zich op hem als honden op een beer. De Germanen hingen als klitten aan zijn nek, zijn armen en benen. Een manipel was omsingeld, en als niet een afdeling ruiterij onder mijn bevel aan de flank was doorgebroken, filosoof, dan zou het jou nooit beschoren zijn geweest een babbeltje te maken met Ratteschrik. Het was in de slag bij Idistavizo in het Maagdendal.’

‘Als ik eens met hem zou praten,’ zei de arrestant opeens dromerig, ‘dan zou hij snel een ander mens worden, daar sta ik voor in.’

‘Ik denk,’ zei Pilatus hierop, ‘dat je de legaat geen plezier zou doen als je het in je hoofd haalde om met een van zijn officieren of soldaten een gesprek aan te gaan. Daar zal trouwens niets van inkomen, gelukkig maar, en ik zal de eerste zijn om daar voor te zorgen.’

Op dat moment kwam pijlsnel een zwaluw de zuilengang ingevlogen. Hij scheerde een ronde onder het vergulde plafond, maakte een duikvlucht, raakte bijna met de scherpe punt van een vleugel de kop van een bronzen beeld in een nis en verdween achter het kapiteel van een zuil. Misschien met de bedoeling daar een nest te bouwen.

Terwijl de zwaluw haar vlucht volvoerde vormde zich in het thans heldere en onbewolkte brein van de procurator een formulering. Deze was als volgt: de hegemoon had de zaak van de rondtrekkende filosoof Jesjoea, bijgenaamd Ha-Notsri, onderzocht en geen strafbare feiten kunnen constateren. Meer in het bijzonder had hij geen enkel verband kunnen ontdekken tussen de handelwijze van Jesjoea en de ongeregeldheden die recentelijk in Jersjalajim hadden plaatsgevonden. De rondtrekkende filosoof was geestelijk gestoord en om die reden kon de procurator de door het Klein Sanhedrin over Ha-Notsri uitgesproken doodstraf niet bekrachtigen. Overwegende echter dat de onzinnige utopistische uitlatingen van Ha-Notsri aanleiding tot maatschappelijke onrust in Jersjalajim konden vormen, ging de procurator over tot verbanning van Jesjoea uit Jersjalajim en veroordeelde hij hem tot opsluiting in Caesarea Stratonova aan de Middellandse Zee, alwaar zich de residentie van de procurator bevond.

Hij hoefde het alleen nog maar aan zijn secretaris te dicteren.

De vleugels van de zwaluw ruisten vlak boven het hoofd van de hegemoon, de vogel scheerde naar het bassin van de fontein en glipte het vrije luchtruim in. De procurator sloeg de ogen op naar de arrestant en zag dat naast deze een vurige stofzuil oprees.

‘Is dat alles over hem?’ vroeg Pilatus aan de secretaris.

‘Helaas niet,’ antwoordde de secretaris onverwachts en hij reikte Pilatus een ander stuk perkament aan.

‘Wat staat er nog meer?’ vroeg Pilatus en zijn gezicht versomberde.

Toen hij het document las, voltrok zich op zijn gezicht een nog grotere verandering. Of het donkere bloed hem nu naar hals en gelaat steeg, of dat er iets anders gebeurde, hoe dan ook, zijn huid verloor de gele tint, liep roodbruin aan en zijn ogen leken wel te verdwijnen.

Het zal wel weer gelegen hebben aan het bloed dat naar zijn slapen steeg en daar begon te bonzen, maar er gebeurde iets met het gezichtsvermogen van de procurator. Zo scheen het hem toe dat het hoofd van de arrestant wegzweefde en dat er een ander voor in de plaats kwam. Op dit kalende hoofd stond een schaarsgetande gouden kroon. Het voorhoofd vertoonde een ronde zweer, die over de hoofdhuid verder woekerde en met een smeersel bestreken was. Een ingevallen tandeloze mond met nukkig neerhangende onderlip. De roze zuilen van het balkon en de daken van Jersjalajim in de verte, beneden achter de tuin en alles om Pilatus heen verzonk in het welige groen van de cipressenaanplant. Ook zijn gehoor onderging bizarre gewaarwordingen. Hij meende in de verte een vaag, maar dreigend trompetgeschal te horen en heel duidelijk teemde een neuzige stem hooghartig de woorden: ‘De wet op majesteitsschennis...’

Ongewone, fragmentarische en onsamenhangende gedachten flitsten door zijn brein. ‘Verloren!..’ Vervolgens: ‘Allemaal verloren!..’ En dan was er een gedachte die te onzinnig was om los te lopen, iets over onsterfelijkheid, een gedachte die om een of andere reden een ondraaglijke droefenis opriep.

Pilatus vermande zich, verjoeg het spookbeeld en richtte zijn ogen weer op het balkon. En weer ontmoetten ze die van de arrestant.

‘Luister, Ha-Notsri,’ hernam de procurator, een eigenaardige blik op Jesjoea werpend – het gezicht van de procurator stond onheilspellend, maar zijn oog verontrust –, ‘heb jij ooit iets over de grote Caesar beweerd? Antwoord! Ja?.. Of... nee?’ Pilatus rekte het woord ‘nee’ wat langer dan tijdens een rechtszitting te doen gebruikelijk en in de blik die hij Jesjoea toezond school een gedachte die hij de arrestant scheen te willen suggereren.

‘De waarheid spreken is makkelijk en prettig,’ merkte de arrestant op.

‘Ik hoef niet te weten of je het al dan niet prettig vindt de waarheid te spreken,’ viel Pilatus uit met onderdrukt en giftig stemgeluid. ‘Als je het maar doet. Maar wik ieder woord dat je zegt, als je tenminste een niet alleen onontkoombare, maar ook gruwelijke dood wilt vermijden.’

Niemand weet wat de procurator van Judea bezielde, maar hij veroorloofde zich de hand te heffen, als om zich tegen een zonnestraal te beschutten, en van achter deze hand, als van achter een schild, de arrestant een insinuerende blik toe te zenden.

‘Antwoord dus,’ sprak hij. ‘Ken jij een zekere Jehoeda uit Karioth, en wat heb je precies tegen hem gezegd over de Caesar, gesteld dat je iets gezegd hebt?’

‘Het zit zo,’ begon de arrestant gretig te vertellen, ‘eergisteravond maakte ik bij de tempel kennis met een jongeman die zich Jehoeda uit de stad Karioth noemde. Hij nodigde me uit bij hem thuis in de Benedenstad en onthaalde me...’

‘Een goed mens?’ vroeg Pilatus en een satanische gloed vlamde op in zijn ogen.

‘Een heel goed en weetgierig man,’ bevestigde de arrestant. ‘Hij legde de grootste belangstelling voor mijn denkbeelden aan de dag en ontving me bijzonder gastvrij...’

‘En ontstak de lampen...’* imiteerde Pilatus met opeengeklemde tanden de spreektrant van de arrestant en zijn ogen vonkten.

‘Inderdaad,’ vervolgde Jesjoea, een tikje verwonderd over de welingelichtheid van de procurator. ‘Hij verzocht me voor hem mijn denkbeelden te ontvouwen aangaande de staatsmacht. Die kwestie interesseerde hem enorm.’

‘En wat heb je gezegd?’ vroeg Pilatus. ‘Of wil je beweren dat je dat vergeten bent?’ Maar uit zijn toon bleek dat hij alle hoop reeds had laten varen.

‘Onder meer heb ik gezegd,’ verhaalde de arrestant, ‘dat ieder gezag een vorm van tegen de mensen gericht geweld vertegenwoordigt en dat er een tijd zal aanbreken, waarin er geen gezag van keizers of wie dan ook zal zijn. De mens zal overgaan in een koninkrijk van waarheid en gerechtigheid, waarin geen behoefte meer zal bestaan aan enigerlei gezag.’

‘Verder!’

‘Dat was alles,’ zei de arrestant. ‘Meteen daarop kwamen er mensen binnenstormen die me in de boeien sloegen en me gevangen zetten.’

De secretaris, bevreesd een woord te missen, pende alles naarstig neer op het perkament.

‘Zomin in het verleden als in het heden zal er in de toekomst op aarde voor de mensen een grootser en heerlijker gezag bestaan dan dat van imperator Tiberius!’ riep Pilatus’ smartelijk gebroken stem uit.

De procurator keek vol haat naar zijn secretaris en zijn lijfwacht.

‘En jij, idiote misdadiger, hebt je daar geen oordeel over aan te matigen!’ Hierop schreeuwde Pilatus: ‘Lijfwacht ingerukt! Weg van het balkon!’ En zich tot zijn secretaris wendend voegde hij eraan toe: ‘Laat me alleen met beklaagde, dit zijn staatszaken!’

De lijfwacht hief de speren en marcheerde gelijkmatig met de ijzerbeslagen laarzen klakkend het balkon af, gevolgd door de secretaris.

Enige tijd werd de stilte op het balkon slechts onderbroken door de waterzang in de fontein. Pilatus zag hoe de straal opsteeg tot een schotel van water, aan de randen brak en neersloeg.

De arrestant was de eerste die weer het woord nam: ‘Ik zie dat er narigheid is ontstaan omdat ik met die jongeman uit Karioth gesproken heb. Ik heb zo’n voorgevoel, hegemoon, dat het beroerd met hem gaat aflopen, en dat zou me erg voor hem spijten.’

‘Ik heb het idee,’ antwoordde de procurator met een raadselachtig lachje, ‘dat er op aarde nog wel iemand anders is, die je spijt meer verdient dan Jehoeda uit Karioth en met wie het heel wat beroerder gaat aflopen dan met Jehoeda!.. Maar goed, dus Marcus Ratteschrik, een kille en uitgesproken beul, en de lui die jou, zoals ik zie’ – de procurator wees naar Jesjoea’s verminkte gezicht – ‘hebben afgetuigd vanwege je prediking, de rovers Dismas en Hestas, die met hun kompanen vier soldaten hebben vermoord en ten slotte die smerige verrader Jehoeda, zijn dat allemaal goede mensen?’

‘Ja,’ antwoordde de arrestant.

‘En zal het koninkrijk der waarheid komen?’

‘Zeker, hegemoon,’ antwoordde Jesjoea met overtuiging.

‘Het zal nooit komen!’ schreeuwde Pilatus onverwachts met zo’n vervaarlijke stem dat Jesjoea een pas achteruitweek. Jaren geleden had Pilatus zijn ruiters in het Maagdendal toegeschreeuwd: ‘Slacht ze af! Slacht ze af! Ze hebben de reus Ratteschrik te pakken!’ Hij schroefde zijn van het commanderen gebarsten stem nog hoger op en schreeuwde zo hard dat het in de paleistuin te horen was: ‘Bandiet! Bandiet! Bandiet!’

Vervolgens liet hij zijn stem dalen en vroeg: ‘Jesjoea Ha-Notsri, geloof jij in bepaalde goden?’

‘Er is één God,’ antwoordde Jesjoea, ‘in hem geloof ik.’

‘Bid dan tot hem! Zo hard als je kan! Trouwens...’ – Pilatus’ stem was nu weer normaal – ‘het zal je niet baten. Ben je getrouwd?’ vroeg Pilatus een beetje treurig en zelf niet begrijpend wat er met hem aan de hand was.

‘Nee, ik ben vrijgezel.’

‘Wat een ellendige stad...’ mompelde de procurator zonder enig verband met het voorafgaande. Hij trok met de schouders alsof hij het koud had en wreef zijn handen met een gebaar alsof hij ze waste. ‘Werkelijk, het zou beter geweest zijn, als ze je overhoopgestoken hadden vóór je bezoek aan Jehoeda van Karioth.’

‘Laat me liever gaan, hegemoon, suggereerde de arrestant onverwachts en zijn stem kreeg een verontruste klank. ‘Volgens mij hebben ze het op m’n leven gemunt.’

Pilatus’ gezicht werd vertekend door een zenuwtrekking. Hij richtte zijn ontstoken, rooddooraderde ogen op Jesjoea en zei: ‘Dacht jij, ongelukkige, dat een Romeins procurator iemand zou vrijlaten die taal uitslaat als jij? O goden, goden! Of dacht je dat ik zin heb om jouw plaats in te nemen? Ik deel jouw inzichten niet! En luister naar mij: als je vanaf nu ook maar één woord zegt, of met iemand praat, hoed je voor mij! Ik herhaal het, wees op je hoede!’

‘Hegemoon...’

‘Zwijg!’ schreeuwde Pilatus en met bezeten blik volgde hij de zwaluw die opnieuw het balkon opzwenkte. ‘Hier komen!’ riep Pilatus.

Toen de secretaris en de lijfwacht hun plaatsen weer hadden ingenomen, verklaarde Pilatus dat hij het door het Klein Sanhedrin in vergadering bijeen in de zaak tegen de misdadiger Jesjoea Ha-Notsri uitgesproken doodvonnis bekrachtigde, en de secretaris boekstaafde Pilatus’ woorden.

Even later stond Marcus Ratteschrik voor de procurator. Deze beval hem de misdadiger over te leveren aan het hoofd van de geheime dienst met de instructie van de procurator dat Jesjoea Ha-Notsri gescheiden van de andere veroordeelden diende te worden opgesloten. Voorts was het de manschappen van de geheime dienst op straffe van strenge vergelding verboden met Jesjoea te spreken of enige vraag van hem te beantwoorden.

Op een teken van Marcus werd Jesjoea door de lijfwacht ingesloten en van het balkon weggevoerd.

Vervolgens verscheen voor de procurator een knappe man met een blonde baard, arendsveren op de kam van zijn helm, fonkelende gouden leeuwenmuilen op zijn kuras en een met goudbeslag versierde zwaardgordel om het middel. Zijn drievoudig gezoolde laarzen waren tot aan de knieën toegeregen en hij droeg een over de linkerschouder geworpen purperen mantel. Hij was de legaat die over het legioen bevel voerde.

De procurator vroeg hem waar zich op dat moment het Sebastiaanscohorte ophield. De legaat rapporteerde dat de Sebastianers een kordon hadden gelegd om het plein voor het hippodroom, alwaar het volk de over de misdadigers gevelde vonnissen te horen zou krijgen.

Daarop gaf de procurator opdracht twee centuriën uit de Romeinse cohorte af te zonderen. Het ene moest onder commando van Ratteschrik de misdadigers, de wagens met beulsbenodigdheden en de beulen zelf naar de Schedelberg begeleiden en na aankomst de afzetting boven op de berg verstevigen. Het tweede moest zich zonder dralen naar de Schedelberg spoeden en daar meteen een begin maken met de afzetting. Eveneens met het oogmerk de berg te bewaken vroeg de procurator de legaat een regiment ruiterij, de zogeheten Syrische ala, als hulptroepen te sturen.

Toen de legaat het balkon had verlaten, droeg de procurator zijn secretaris op de voorzitter en de twee leden van het Sanhedrin alsmede het hoofd van de Jersjalajimse tempelwacht naar het paleis te ontbieden, maar hij voegde eraan toe dit zo in te kleden, dat hij nog met de voorzitter van het Sanhedrin onder vier ogen kon spreken voor het gezamenlijk overleg met al deze lieden begon.

De opdracht van de procurator werd snel en stipt uitgevoerd en de zon, die de afgelopen dagen met ongewoon felle gloed Jersjalajim verzengd had, was er nog niet in geslaagd het hoogtepunt van zijn baan te bereiken, toen procurator en joodse hogepriester Josef Kajafas, tevens voorzitter van het Sanhedrin, elkaar ontmoetten op het hoogstgelegen tuinterras bij de twee witmarmeren leeuwen die de trap bewaakten.

In de tuin was het stil. Maar toen de procurator zich van onder de zuilengang naar het zonovergoten hoogste terras begaf, waar palmen op monsterlijke olifantspoten stonden en vanwaar zich voor zijn blik heel het door hem zo gehate Jersjalajim ontvouwde met zijn hangbruggen, vestingwerken en bovenal die iedere beschrijving tartende klomp marmer met gouden drakenschubben in plaats van een dak – de tempel van Jersjalajim – ving zijn scherpe gehoor uit de diepte ver weg, ginds waar de stenen muur de lager gelegen parkterrassen van het paleis scheidde van het stadsplein, een dof rumoer op dat nu en dan werd overstemd door zwakke en ijle geluiden die het midden hielden tussen kreun en kreet.

De procurator begreep dat zich op het plein reeds een onoverzienbare, door de recente wanordelijkheden opgewonden menigte inwoners van Jersjalajim had verzameld die ongeduldig op de uitspraak van het vonnis wachtte, en dat drukke waterdragers boven de massa uit luidkeels hun waar uitventten.

De procurator begon met de hogepriester naar het balkon uit te nodigen om zich te onttrekken aan de genadeloze hitte, maar Kajafas verontschuldigde zich hoffelijk, verklarende dit aan de vooravond van het feest niet te kunnen doen. Pilatus wierp een capuchon over zijn lichtelijk kalende hoofd en opende het gesprek. Ze spraken Grieks.

Pilatus zei dat hij de zaak Jesjoea Ha-Notsri had onderzocht en het doodvonnis bekrachtigde.

Dit hield dus in dat tot de doodstraf die die dag voltrokken moest worden drie boeven waren veroordeeld: Dismas, Hestas en Bar-Abbas en bovendien nog die Jesjoea Ha-Notsri. De eerste twee, die zich hadden verstout het volk op te jutten tegen de Caesar, waren in een schermutseling gegrepen door de Romeinse autoriteiten. Zij vielen onder de competentie van de procurator en aan hen hoefden dus geen woorden te worden vuilgemaakt. Maar de andere twee, Bar-Abbas en Ha-Notsri, waren door de plaatselijke gezagsdragers gepakt en door het Sanhedrin veroordeeld. Krachtens wet en gebruik diende één van beide misdadigers te worden vrijgelaten ter ere van het grote feest van Pesach dat vandaag begon.

De procurator wenste derhalve te vernemen welke van de twee misdadigers het Sanhedrin van zins was vrij te laten: Bar-Abbas of Ha-Notsri.

Kajafas neeg het hoofd ten teken dat hij de vraag begreep en antwoordde: ‘Het Sanhedrin verzoekt Bar-Abbas de vrijheid te hergeven.’

De procurator wist zeer wel dat de hogepriester hem juist dit antwoord zou geven, maar hij voelde zich geroepen verbazing voor te wenden.

Pilatus deed dit uitermate kundig. De wenkbrauwen in zijn hautaine gezicht gingen omhoog en hij keek de hogepriester verrast recht in de ogen. ‘Ik moet erkennen dat uw antwoord mij verrast,’ zei de procurator zacht. ‘Ik vrees dat hier een misverstand in het spel is.’

Pilatus zette zijn standpunt uiteen. Het Romeinse gezag wilde geenszins in de rechten van de geestelijke autoriteiten ter plaatse treden, dat wist de hogepriester best, maar in het onderhavige geval was er duidelijk sprake van een misverstand. En het Romeinse gezag was er uiteraard in geïnteresseerd dit misverstand uit de weg te ruimen.

Inderdaad, de ernst van de vergrijpen van respectievelijk Bar-Abbas en Ha-Notsri stonden in geen enkele verhouding tot elkaar. De laatste, duidelijk een krankzinnige, had zich schuldig gemaakt aan het uitslaan van wartaal en zo het volk in Jersjalajim en elders in beroering gebracht, maar de eerstgenoemde had aanmerkelijk meer op zijn kerfstok. Niet alleen had hij zich regelrechte oproepen tot oproer veroorloofd, hij had ook nog een wacht gedood bij zijn aanhouding. Bar-Abbas was onvergelijkelijk veel gevaarlijker dan Ha-Notsri.

Krachtens deze feiten verzocht de procurator de hogepriester het vonnis te herzien en van beide misdadigers de minst gevaarlijke in vrijheid te stellen en het kon toch geen twijfel lijden dat dat Ha-Notsri was. Dus?..

Met zachte, doch besliste stem zei Kajafas dat het Sanhedrin de zaak ampel had overwogen en verklaarde andermaal van zins te zijn Bar-Abbas in vrijheid te stellen.

‘Hoe nu? Zelfs na mijn tussenkomst? De tussenkomst van hem in wiens persoon het Romeinse gezag spreekt? Hogepriester, herhaal uw woorden voor de derde maal.’

‘Ook ten derden male verklaar ik dat wij Bar-Abbas in vrijheid stellen,’ zei Kajafas bedaard.

Alles was nu uit. Er viel niets meer over te zeggen. Ha-Notsri was voor altijd gegaan en niemand zou de venijnige, gruwelijke pijnen van de procurator meer kunnen genezen. Hem restte geen ander middel dan de dood. Maar het was niet deze gedachte die Pilatus nu overviel. Eendere onvatbare droefenis als die reeds op het balkon over hem gekomen was doordrong opnieuw zijn ganse wezen. Hij probeerde er ogenblikkelijk een verklaring voor te vinden en deze verklaring bevreemdde hem: vagelijk kwam het de procurator voor dat hij iets niet geheel had uitgepraat met de veroordeelde, of dat hij hem niet helemaal had laten uitspreken.

Pilatus verjoeg deze gedachte en zij vervloog even snel als zij was aangevlogen. Zij vervloog en de droefenis bleef onverklaard, want ook een als een bliksemflits oplichtende en meteen weer dovende korte tweede gedachte – Onsterfelijkheid... de onsterfelijkheid is aangebroken... – was niet bij machte die te verklaren. Wiens onsterfelijkheid was aangebroken? Dat ontging de procurator, maar de gedachte aan die raadselachtige onsterfelijkheid deed hem verkillen in de zengende zonnegloed.

‘Goed,’ zei Pilatus, ‘het zij zo.’

Bij die woorden keek hij om, omvatte met de blik de hem zichtbare wereld en verbaasde zich over de verandering die zich had voltrokken. Verdwenen was de met bloemen bevrachte rozelaar, verdwenen de cipressen die het hoogste terras omzoomden, de granaatappelboom en het blanke beeldhouwwerk in het lover, zoals ook het lover zelf. In plaats daarvan vlotte een soort purperen massa, waarin waterplanten zich deinend voortbewogen, een beweging waarin ook Pilatus zelf werd opgenomen.* Hij werd nu meegesleurd door de verschrikkelijkst denkbare drift, die hem verstikte en verzengde: de drift van onmacht.

‘Ik heb het benauwd,’ zei Pilatus, ‘ik krijg geen lucht.’

Met kil-vochtige hand rukte hij de gesp van de kraag van zijn toga en deze viel in het zand.

‘Het is drukkend vandaag, er is onweer op til,’ reageerde Kajafas, zonder zijn ogen af te wenden van het rood aangelopen hoofd van de procurator. Deze realiseerde zich maar al te wel de ellende die nog te wachten stond. ‘O, wat een verschrikkelijke maand Nisan hebben we dit jaar!’

‘Nee,’ zei Pilatus, ‘het komt niet van het drukkende weer, jouw aanwezigheid benauwt me, Kajafas.’ En zijn ogen tot spleetjes knijpend, voegde Pilatus er met een glimlach aan toe: ‘Neem je in acht, hogepriester!’

De donkere ogen van de hogepriester vonkten en hij trok zijn gezicht in een verbaasde plooi, hetgeen hem niet slechter afging dan de procurator even voordien.

‘Wat hoor ik daar, procurator?’ antwoordde Kajafas met kalme trots. ‘Probeer je me te intimideren, nadat je zelf het vonnis bekrachtigd hebt? Is dat mogelijk? Wij zijn gewoon dat een Romeins procurator zijn woorden wikt, alvorens zich uit te spreken. Niemand heeft ons toch kunnen horen, hegemoon?’

Met dode ogen keek Pilatus naar de hogepriester. Dan, de tanden ontblotend, forceerde hij een glimlachje. ‘Kom nou, hogepriester! Wie zou ons hier nu kunnen horen? Je houdt me toch niet voor die jonge gek, die zwerver die vandaag terechtgesteld wordt? Ik ben toch geen snotjongen, Kajafas! Ik weet wat ik zeg en waar ik het zeg. De tuin en het paleis zijn afgezet, er kan geen muis in of uit. En niet alleen geen muis, maar zelfs die, hoe heet-ie... uit Karioth komt er niet door. Ken jij die knaap overigens, Kajafas? Ja... als zo’n figuur hier zou binnendringen, dan zou hij het bitter berouwen, dat neem je toch wel van me aan, nietwaar? Dus weet, hogepriester, dat je van nu af aan geen rust meer zult kennen! Jij zomin als je volk!’ En Pilatus wees naar rechts in het verschiet, alwaar in de hoogte de tempel blaakte. ‘Dat vertel ík je, Pontius Pilatus, ridder van de Gouden Lans!’

‘Ik weet het, ik weet het!’ antwoordde de zwartgebaarde Kajafas onvervaard en zijn ogen bliksemden. Hij hief een hand en vervolgde: ‘Het joodse volk weet dat je het haat met felle haat en het velerlei kwellingen bereidt, maar je zult het nimmer verderven! God heeft het onder zijn hoede! Hij zal ons aanhoren, net als de almachtige Caesar die ons beschermen zal tegen de verderver Pilatus!’

‘O nee!’ riep Pilatus uit en met ieder woord werd het hem lichter te moede: hij hoefde niet meer te huichelen, hij hoefde zijn woorden niet meer op een goudschaaltje te wegen. ‘Te vaak heb je je bij de Caesar over mij beklaagd, nu is het mijn beurt, Kajafas! Nu zal er een boodschap van mij uitgaan en niet naar de onderkoning van Antiochië en niet naar Rome, maar rechtstreeks naar Caprea, naar de Imperator zelf, en daarin komt te staan dat jullie in Jersjalajim algemeen bekende oproerkraaiers voor de dood behoeden. En dan zal ik niet, zoals ik eerst tot jullie heil van zins was, Jersjalajim drenken met water uit Salomons vijver, nee, niet met water! Vergeet niet dat ik vanwege jullie gedwongen was de schilden met keizerlijk monogram van de muren te verwijderen, gedwongen was de troepen te verplaatsen en persoonlijk naar hier te komen om te zien wat er bekokstoofd werd, snap je. Onthoud mijn woorden: je zult hier in Jersjalajim meer dan één cohorte zien verschijnen, hogepriester! Het complete Fulminatalegioen zal voor de muren van de stad verschijnen en ook de Moorse ruiterij en dan zul je een bitter wenen en zuchten horen! Dan zul je terugdenken aan je begenadigde Bar-Abbas! En het zal je berouwen dat je die filosoof met zijn geweldloze prediking de dood hebt ingestuurd!’

Vlekken overdekten het gezicht van de hogepriester, zijn ogen vlamden. Evenals de procurator ontblootte hij de tanden tot een glimlach, en hij antwoordde: ‘Geloof je in je eigen beweringen, procurator? Nee, dat doe je niet! Nee, die volksverleider kwam ons in Jersjalajim geen vrede brengen en dat begrijp jij maar al te goed, ridder! Je wilde hem vrijlaten, zodat hij het volk in opstand kon brengen, het geloof bespotten en het volk uitleveren aan het zwaard van Rome! Maar zolang als ik, hogepriester der joden, leef, zal ik het geloof niet laten bespotten en zal ik het volk behoeden! Hoor je dat, Pilatus?’ En bij die woorden hief Kajafas dreigend de hand. ‘Luister goed, procurator!’

Kajafas zweeg en weer hoorde de procurator een geruis als van de zee, dat tot vlak onder de muren van de paleistuin van Herodes de Grote aangolfde. Dit ruisen steeg van beneden op naar de voeten en het gelaat van de procurator. En achter zijn rug, aan gene zijde der paleisvleugels, weerklonken alarmsignalen van bazuinen, het zwaar geknars van honderden voeten en een rinkelen van metaal. De procurator begreep dat de Romeinse infanterie overeenkomstig zijn bevel reeds uitrukte, op weg naar de aan de voltrekking van de doodstraf voorafgaande parade, die moest dienen als afschrikwekkende maatregel voor alle oproerkraaiers en misdadigers.

‘Hoor je dat, procurator?’ hernam de hogepriester zacht. ‘Je gaat me toch niet vertellen dat dit alles’ – hier hief de hogepriester beide handen en de donkere capuchon gleed van zijn hoofd – ‘dat dit alles het werk is van die miezerige bandiet Bar-Abbas?’

Met de rug van zijn hand veegde de procurator over zijn klamkoude voorhoofd, keek naar de grond, tuurde vervolgens naar de hemel door zijn saamgeknepen oogleden, zag dat de witgloeiende zonnebal bijna pal boven zijn hoofd stond en dat de schaduw van Kajafas bij de staart van de leeuw helemaal ineengeschrompeld was, en zei toen bedaard-onverschillig: ‘Het loopt tegen twaalven. We hebben ons nogal laten gaan in ons gesprek, maar het wordt tijd dat we voortmaken.’

In uitgelezen bewoordingen verontschuldigde hij zich tegenover de hogepriester en verzocht deze plaats te nemen op de bank onder de magnolia’s en daar op hem te wachten, dan kon hij in de tussentijd de overige personen bijeenroepen voor een kort slotoverleg en een laatste order geven in verband met de terechtstelling.

Kajafas, hand op het hart, maakte een hoofse buiging en bleef achter in de tuin. Pilatus keerde terug naar het balkon. Daar droeg hij de wachtende secretaris op de legaat van het legioen, de cohortetribuun, de twee leden van het Sanhedrin en het hoofd van de tempelwacht naar de tuin te ontbieden. Deze zaten in een rond prieeltje met een fontein op het laagste tuinterras te wachten tot ze geroepen werden. Pilatus voegde eraan toe dat hij ook aanstonds naar de tuin zou komen en verdween het paleis in.

Terwijl de secretaris de vergadering bijeenriep had de procurator in een door donkere gordijnen tegen de zon beschutte kamer een onderhoud met een man wiens gezicht voor de helft bedekt was door een capuchon, hoewel de zonnestralen hem in dit vertrek niet konden hinderen. Het was een zeer kort onderhoud. Op gedempte toon sprak Pilatus de man enkele woorden toe, waarop deze zich verwijderde. Pilatus liep door de zuilengang naar de tuin terug.

Daar bevestigde hij in bijzijn van al diegenen die hij gezegd had te willen ontmoeten plechtig en bondig dat hij het doodvonnis van Jesjoea Ha-Notsri bekrachtigde en informeerde hij officieel bij de leden van het Sanhedrin, wie van beide misdadigers zij in leven wensten te laten. Na vernomen te hebben dat dat Bar-Abbas was sprak de procurator: ‘Uitstekend’, en hij beval de secretaris dit meteen vast te leggen in het protocol, klemde de gesp, die de secretaris uit het zand had opgeraapt in de hand en zei plechtig: ‘Het is zover!’

Daarop daalden de aanwezigen af langs de brede marmertrap tussen de rozenhagen die hun bedwelmende aroma uitwasemden. Steeds dieper en dieper daalden zij af naar de paleismuur, naar de poort die toegang gaf tot een groot, glad geplaveid plein, aan het eind waarvan de zuilen en beelden van het Jersjalajimse hippodroom opdoemden.

Zodra de groep uit het paleispark op het plein trad en de ruime stenen tribune die het plein domineerde begon te bestijgen, trachtte Pilatus met een blik tussen zijn saamgeknepen oogleden door de toestand te overzien. De ruimte die hij zojuist doorschreden had, de ruimte dus tussen paleismuur en tribune, was leeg. Het plein voor hem kon Pilatus echter niet meer zien, verslonden als het was door de menigte. Deze zou ook de tribune hebben overspoeld, evenals het ontruimde stuk, als de driedubbele afzetting van Sebastianers links en de soldaten van de Ituraeïsche hulpcohorte rechts van Pilatus haar niet in bedwang hadden gehouden.

En zo besteeg Pilatus de tribune, terwijl hij werktuigelijk de nutteloze gesp in zijn vuist klemde en zijn ogen toekneep. De procurator kneep de ogen niet toe omdat de zon erin brandde, o nee! Om een of andere reden wilde hij de groep veroordeelden niet zien, die, naar hij maar al te goed wist, nu achter hem aan de tribune op geleid werden.

Zodra de dieprood gevoerde witte toga op de hoge klip aan de rand van de mensenzee verscheen, werden de oren van de nietsziende Pilatus getroffen door een geluidsgolf: ‘A-a-ah...’ De golf zette zachtjes aan, ergens ver weg bij het hippodroom en zwol vervolgens tot een donder die enkele seconden aanhield en toen weer afzwakte. Ze hebben me gezien, dacht Pilatus. De golf bereikte niet zijn dieptepunt, maar begon onverwachts opnieuw te zwellen, verhief zich deinend hoger dan de eerste, en boven die tweede, als schuim dat opspat van de kam van een grondzee, bruisten gefluit en losse, boven de donder uit te onderscheiden kreten van vrouwen op. Ze zijn de tribune opgevoerd... dacht Pilatus, de kreten betekenen dat er een paar vrouwen onder de voet gelopen zijn, toen de massa naar voren dromde.

Hij wachtte even, wel wetende dat geen macht ter wereld in staat was de menigte tot zwijgen te brengen aleer deze al wat in haar lag opgekropt had geloosd om dan eigener beweging te bedaren.

Toen dat moment was aangebroken, wierp de procurator zijn rechterarm omhoog en het laatste gerucht week uit de menigte.

Pilatus zoog nu zoveel hete lucht in zijn borst als hij kon, en begon te schreeuwen met zijn gebarsten stem die over de duizenden koppen droeg: ‘In naam van Caesar Imperator!..’

Meteen daarop werd zijn oor herhaalde malen getroffen door een afgehakte, ijzeren kreet: lansen en standaarden opwerpend gaven de cohortesoldaten de ijselijke schreeuw van zich: ‘Heil Caesar!!’

Pilatus trok het hoofd in de nek, recht in de zon. Onder zijn oogleden laaide een groen vuur op dat zijn hersenen schroeide en boven de menigte vlogen zijn hese, in het Aramees gesproken woorden uit: ‘Vier misdadigers die in Jersjalajim zijn gearresteerd voor moord, opruiing en schennis bedreven aan wet en godsdienst, zijn veroordeeld tot een schandelijke terechtstelling – de paaldood! En deze straf zal zo dadelijk worden voltrokken op de Schedelberg! Deze misdadigers heten Dismas, Hestas, Bar-Abbas en Ha-Notsri, die u hier voor u ziet staan!’

Pilatus wees naar rechts. Hij kon de misdadigers niet zien, maar wist dat ze daar stonden, op de plaats waar ze hoorden te staan.

De menigte antwoordde met langdurig gejoel dat zowel verbazing als opluchting kon betekenen. Toen het bedaard was vervolgde Pilatus: ‘Maar slechts drie hunner zullen worden terechtgesteld, want volgens wet en gebruik schenkt de edelmoedige Caesar Imperator één van hen zijn miezerige leven, ter ere van het feest van Pesach, naar keuze van het Klein Sanhedrin en bekrachtigd door het Romeinse gezag!’

Pilatus schreeuwde de woorden uit en tegelijkertijd hoorde hij dat het gejoel overging in een diepe stilte. Nu drong geen zucht, geen gerucht meer door tot zijn oren en brak er zelfs een moment aan dat het Pilatus voorkwam als was al het hem omringende geheel verdwenen. De hem zo hatelijke stad was gestorven en alleen hij stond daar, verzengd door de loodrechte stralen, het gezicht ten hemel geheven. Pilatus liet de stilte nog even aanhouden en schreeuwde toen: ‘De naam van hem, die straks in uw bijzijn de vrijheid hergeven zal worden, luidt...’

Hij laste nog een pauze in en talmde met de naam, om zich ervan te vergewissen dat hij wel alles gezegd had, want hij wist dat de dode stad zou herleven na het uitspreken van de naam van die gelukkige en dat hij er dan geen verstaanbaar woord meer tussen zou kunnen krijgen.

‘Is dat alles?’ fluisterde Pilatus zichzelf geluidloos toe. Dat was het. De naam!

En terwijl hij de ‘r’ liet heenrollen over de zwijgende stad riep hij uit: ‘Bar-Abbas!’

Toen was het hem alsof de zon rinkelend boven hem uiteenspatte en zijn oren volgoot met vloeibaar vuur. In dat vuur woedden gehuil, gegil, geschater en gefluit.

Pilatus keerde zich om en liep over de tribune terug naar de traptreden, zonder naar iets anders te kijken dan de veelkleurige plaveisteentjes onder hem om niet te struikelen. Hij wist dat nu achter zijn rug een hagel van bronzen muntjes en dadels op de tribune neerdaalde, dat in de loeiende menigte de mensen elkaar halfdood drukten en op elkaars schouders klommen om met eigen ogen dit wonder te aanschouwen: hoe een man, die reeds in de klauwen des doods was, zich uit die klauwen had losgerukt! Hoe legioensoldaten zijn boeien slaakten, waarbij zij hem onwillekeurig een vlijmende pijn in de tijdens het verhoor ontwrichtte armen bezorgden, hoe deze man, kreunend en met een pijnvertrokken gezicht niettemin lachte, een ontzinde, krankzinnige lach.

Hij wist dat tegelijkertijd reeds een afdeling van de garde de drie andere veroordeelden met gebonden handen naar de zijtrappen geleidde, naar de weg die westwaarts voert, de stad uit naar de Schedelberg. Pas toen hij achter de tribune stond, sloeg Pilatus de ogen weer op, wetend nu in veiligheid te zijn, daar hij de veroordeelden al niet meer kon zien.

Met het rumoer van de massa, die nu enigszins begon te bedaren, mengden zich duidelijk hoorbaar de doordringende kreten van omroepers die in het Aramees of Grieks herhaalden wat de procurator vanaf de tribune had uitgeroepen. Daarnaast werd zijn gehoor getroffen door geroffel van naderende paardenhoeven en kort uitgestoten, vrolijk trompetgeschal. Deze geluiden werden beantwoord door snerpend gefluit van jongens op de daken der huizen in de straat die het marktplein met het hippodroom verbond, en geschreeuw van: ‘Kijk uit!’

Een soldaat die eenzaam in de wijdheid van het ontruimde plein stond, zwaaide verontrust met zijn standaard, waarop de procurator, de legioenslegaat, de secretaris en de lijfwacht de pas inhielden.

In allengs sneller vaart vloog een eskadron ruiterij het plein op met de bedoeling dit aan de zijkant over te steken, zodoende de mensenmenigte te vermijden en door een zijstraat langs de met wingerd overwoekerde muur via de kortste weg naar de Schedelberg te draven.

Toen de commandant, een Syriër niet groter dan een jongen en donker als een mulat, in vliegende vaart Pilatus voorbij draafde, gaf hij een ijle kreet en trok zijn zwaard uit de schede. Zijn kwaadaardige, met zweet bedekte zwarte draver sprong zijwaarts en steigerde. De commandant stak het zwaard terug in de schede, legde de zweep over de hals van het dier om hem weer op de vier te dwingen en, overgaand in galop, ijlde hij de zijstraat in. In rijen van drie vlogen zijn ruiters in een stofwolk achter hem aan, waarbij de punten van hun lichte bamboespiesen op en neer sprongen. Met vrolijk ontblote, fonkelende tanden, de gezichten opvallend donker afstekend tegen hun witte tulbanden, stoven ze langs de procurator heen.

Hoge stofzuilen opwerpend schoot de ruiterafdeling de zijstraat in. De laatste soldaat die Pilatus voorbijflitste had op de rug een in het zonlicht laaiende trompet.

Zich met een arm tegen het stof beschermend en met een geërgerde frons liep Pilatus verder en zette koers naar de poort van de paleistuin, gevolgd door de legaat, de secretaris en zijn lijfwacht.

Het was omstreeks tien uur in de morgen.

3

Het zevende bewijs

‘Ja, het was omstreeks tien uur in de morgen, hooggeëerde Ivan Nikolajevitsj,’ sprak de professor.

De dichter streek met een hand over zijn gezicht als iemand die net wakker is geworden en zag dat het avond was in het Patriarchpark.

Het water, waarover nu een rank vaartuigje gleed, stond zwart in de vijver. Er klonk geplas van riemen en uit het bootje parelde de lach van een vrouw. Op de banken in de lanen was publiek neergestreken, maar alleen aan de drie andere zijden van het vierkant; aan de vierde hielden zich enkel onze gespreksgenoten op.

De Moskouse hemel leek van kleur verschoten en in de hoogte tekende de volle maan zich haarscherp af, niet gulden nog, maar wit. Het ademde aanmerkelijk vrijer en de stemmen onder de linden klonken milder nu, avondlijk.

Hoe kan het me ontgaan zijn dat hij zo’n heel verhaal heeft weten op te dissen? dacht Bezdomny verbluft. Het is nota bene al avond!.. Of heeft hij het misschien niet verteld, maar ben ik gewoon ingedut en heb ik het allemaal gedroomd?

Maar hij moest wel geloven dat toch de professor aan het vertellen was geweest, anders moest hij aannemen dat Berlioz precies hetzelfde gedroomd had, want deze zei, terwijl hij de prof aandachtig opnam: ‘Uw verhaal is buitengewoon belangwekkend, professor, hoewel het volstrekt niet strookt met dat van de evangelisten.’

‘Met uw welnemen,’ grinnikte de professor minzaam, ‘u zou toch wel de eerste moeten zijn om te weten dat absoluut niets van wat er in de evangeliën staat ooit echt gebeurd is. En als we naar het evangelie gaan verwijzen als naar een historische bron...’ Nogmaals grinnikte hij en Berlioz zat met zijn mond vol tanden, want precies hetzelfde had hij onderweg van de Bronnaja naar het park Bezdomny voorgehouden.

‘Dat is waar,’ antwoordde Berlioz, ‘maar ik vrees dat evenmin iemand kan bevestigen dat wat u ons vertelde echt heeft plaatsgevonden.’

‘Maar wel degelijk, en óf iemand dat kan bevestigen!’ zei de professor heel beslist. Hij was weer in zijn buitenlands accent vervallen en onverwachts beduidde hij met een geheimzinnig gebaar de beide vrienden dichterbij te komen.

Deze bogen zich van beide kanten naar hem over en de professor zei, maar nu zonder enig accent, dat, de drommel mag weten waarom, nu eens verdween en zich dan weer manifesteerde: ‘De zaak is...’ – de professor keek schichtig achterom en liet zijn stem tot gefluister dalen – ‘de zaak is dat ik bij dat alles persoonlijk aanwezig was. Ik was bij Pontius Pilatus op het balkon en in de tuin tijdens zijn gesprek met Kajafas en ook op de tribune, maar in het geheim, incognito zogezegd, dus ik verzoek u strikte geheimhouding. Tegen niemand een woord, sst!..’

Er viel een stilte en Berlioz verbleekte.

‘Hoe... hoe lang bent u al in Moskou?’ vroeg hij met trillende stem.

‘Ik ben net aangekomen,’ antwoordde de professor verward en pas toen kwamen de vrienden op het idee hem eens duchtig in de ogen te kijken. Zo vergewisten ze zich ervan dat zijn groene linkeroog volkomen krankzinnig was en zijn rechter zwart, leeg en dood.

Dat verklaart alles! dacht Berlioz beduusd. Die mof was al gek toen hij hierheen kwam, of anders is hij hier zojuist in het park gaan malen. Zo zit dat natuurlijk!

Ja, daarmee was werkelijk alles zonneklaar: zowel dat allerzonderlingste ontbijt bij wijlen de filosoof Kant, als de wartaal over Annoesjka met haar zonnebloemolie, de voorspelling dat hij onthoofd zou worden en wat al niet: de professor was krankzinnig.

Prompt begreep Berlioz wat hem te doen stond. Hij liet zich achterovervallen tegen de rugleuning van de bank en achter de professor zijn rug om knipoogde hij naar Bezdomny: Niet tegen hem ingaan... Maar de onthutste dichter snapte zijn signalen niet.

‘Ja, ja, ja,’ zei Berlioz opgewonden, ‘overigens, het kan allemaal best zo zijn... Heel goed mogelijk zelfs... zowel Pontius Pilatus, als dat balkon en wat dies meer zij... Bent u alleen gekomen, of met uw echtgenote?’

‘Alleen, alleen, ik ben altijd alleen,’ antwoordde de prof bitter.

‘En waar is uw bagage, professor?’ informeerde Berlioz sluw. ‘In Metropol? Waar verblijft u?’

‘Ik?.. Nergens,’ antwoordde de getikte Duitser, terwijl zijn groene oog smartelijk en wild over de vijver dwaalde.

‘Wat?.. Maar... waar moet u dan wonen?’

‘In uw appartement,’ antwoordde de krankzinnige met een vrijpostig knipoogje.

‘Het zou... het zou me een waar genoegen zijn...’ schutterde Berlioz, ‘maar eerlijk gezegd heb ik u niet veel comfort te bieden.... en in Metropol hebben ze prachtige suites, dat is een eersteklas hotel...’

‘À propos, bestaat de duivel ook niet?’ informeerde de gestoorde onverhoeds opgewekt bij Ivan Nikolajevitsj.

‘Ook die niet.’

‘Niet tegenspreken,’ fluisterde Berlioz met klankloze lippen, terwijl hij achteroverleunde en achter de rug van de professor om gezichten trok.

‘Er bestaat helemaal geen duivel!’ schreeuwde Ivan Nikolajevitsj, die totaal van de kook was door al die malligheid en dus precies zei wat hij níet had moeten zeggen. ‘Wat een ellende! Is het nou uit met dat achterlijke gedoe?!’

Waarop de gestoorde zo hard begon te schateren dat uit de linde boven hun hoofden een mus opfladderde.

‘Wel, dat is bepaald interessant,’ sprak de professor schokkend van het lachen. ‘Hoe zit dat hier eigenlijk bij jullie! Je kunt nergens naar vragen, of het bestaat niet!’ Zijn lachaanval was opeens over en hij verviel – een maar al te duidelijk symptoom van geestesziekte – prompt in het andere uiterste: hij werd woedend en riep bars: ‘Zo, dus die bestaat ook al niet?’

‘Kalm, kalm, kalm, professor,’ mompelde Berlioz, bevreesd de patiënt op te winden. ‘Blijft u hier een ogenblikje zitten met kameraad Bezdomny, dan loop ik even naar de hoek om een telefoontje te plegen. Daarna begeleiden we u waarheen u maar wilt. U kent de stad immers niet...’

Men zal moeten erkennen dat Berlioz’ plan juist was: hij diende naar de eerste de beste telefooncel te rennen en de vreemdelingendienst ervan te verwittigen dat er bij de Patriarchvijver een buitenlandse adviseur zat in duidelijk abnormale geestestoestand. Er moesten dus maatregelen genomen worden, anders kwam er een hoop narigheid van.

‘Opbellen? Goed, u belt maar,’ willigde de gestoorde treurig in en opeens begon hij hartstochtelijk te smeken: ‘Maar ten afscheid bid ik u: gelooft u althans dat de duivel bestáát! Meer vraag ik niet van u. Weet wel dat daarvoor een zevende bewijs bestaat, en een zeer betrouwbaar. Het zal zo meteen aan u worden voorgelegd!’

‘Mooi, mooi zo!’ zei Berlioz geveinsd vriendelijk, en met een knipoogje naar de geïrriteerde muzenzoon, die allerminst werd aangelokt door het idee de krankzinnige Duitser te moeten bewaken, beende hij gezwind naar de uitgang van het Patriarchpark op de hoek van de Bronnaja en de Jermolajevstraat.

De professor klaarde meteen op en leek weer kiplekker.