Fitzroy Maclean

Oostwaarts

Een avontuurlijke reis achter
vijandelijke linies

Vertaald door
Tessa van Dooren

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: Eastern Approaches, 1949

© Copyright 1991 FITZROY MACLEAN

© Copyright 2023 Vertaling: TESSA VAN DOOREN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3035 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Deel een

De gouden weg

==

==

##

Benieuwd te weten wat niet geweten mag zijn

maken wij de Gouden Reis naar Samarkand

Flecker

==

1

Internationale

Langzaam kwam de lange trein op gang en reed het Gare du Nord uit. De vrienden die me waren komen uitzwaaien, wuifden en draaiden zich al om; de rijtuigen schokten bij het passeren van de wissels en de flessen mineraalwater voor het raam rinkelden zacht tegen elkaar. Al snel hadden we de smoezelige grijze buitenwijken van Parijs achter ons gelaten en reden vlot door het regenachtige Noord-Franse landschap. De avond viel en in mijn coupé was het bijna donker. Ik deed niet direct het licht aan, maar bleef naar de modderige velden en drijfnatte bossen daarbuiten kijken.

Ik was op weg naar Moskou, en vanuit Moskou zou ik, indien menselijkerwijs mogelijk, doorreizen naar de Kaukasus en Centraal-Azië, naar Tasjkent, Buchara en Samarkand. Nu al, terwijl ik naar het voorbijrazende grijze, drassige platteland keek, zag ik in mijn verbeelding de grillige bergen van Georgië, de gouden woestijnen, de groene oases en de zonovergoten koepels en minaretten van Turkestan voor me. Plotseling werd ik daar in het schemerdonker overvallen door een intens gevoel van opwinding.

==

In allerlei opzichten vond ik het jammer om Parijs te verlaten. Het was een ideale standplaats geweest voor het begin van een diplomatieke carrière, en ik heb er uitsluitend plezierige jaren gekend. Het was ook een prettige stad om in te wonen. Je had er de brede uitgestrektheid van de Champs Elysées en de Avenue du Bois, de grandeur van het Place Vendôme en het Place de la Concorde, de gouden gloed over de grijze stenen van de gebouwen als het zonlicht erop viel, het groen van de bomen, het leven en rumoer in de straten dat minder imponerend, intiemer was dan het gebulder van het verkeer in Londen. Je had er zomeravonden waarop je aangenaam langs de oevers van de Seine kon wandelen, onder de bomen in de richting van het Île de la Cité, de koele gelambriseerde kamers bij vrienden thuis, de lichtjes die in de rivier werden weerspiegeld wanneer je ’s avonds naar huis liep.

En dan had je er de prettige sensatie je constant in het middelpunt van alles te bevinden. Er gebeurde altijd wel iets, er arriveerde of vertrok altijd wel iemand. We leefden in een sfeer van constante crisis. Waren het niet de heer Ramsay MacDonald en sir John Simon, die wat van slag leken na een ruwe overtocht, op weg naar een bespreking met signor Mussolini in Stresa, dan was het wel sir Samuel Hoare, altijd zo keurig en verzorgd, die monsieur Laval kwam bezoeken, intelligent, met zijn lichtbruine huid, grijnslach, verkleurde tanden en kreukelige witte das; of de heer en mevrouw Baldwin, die zich vanuit Aix-les-Bains huiswaarts haastten nadat hun serene zomervakantie was verstoord door geruchten over sancties en de dreiging van oorlog; of de heer Eden, die op en neer reisde naar Genève; of de heer Churchill, destijds een onafhankelijk parlementslid, die tegen de trend van de tijd in geheel in beslag werd genomen door defensiekwesties en met de Franse strijdkrachten hun oostelijke front kwam bespreken.

Al dat voorname bezoek moest worden onthaald, gevoed, voorzien van de meest actuele situatieschetsen, en weer per vliegtuig of trein uitgeleide worden gedaan met hun entourage van secretarissen en inspecteurs. Op elk uur van de dag en nacht reden de glanzende zwarte dienstauto’s over het knerpende grind op de binnenplaats van de ambassade; telefoons rinkelden aanhoudend en klaaglijk; rood- en zwartlederen attachékoffers met stapels telegrammen van Buitenlandse Zaken vlogen over en weer naar de kanselarij; sir George Clerk, een uiterst gastvrije ambassadeur, hield informele maar overdadige ontvangsten in zijn magnifieke ambassade. Het was een vermoeiend maar tevens onderhoudend en leerzaam bestaan. Geen wonder dus dat we in Parijs het gevoel hadden ons dichter bij het middelpunt van alles te bevinden dan onze minder fortuinlijke collega’s die waren beland in de afgelegen ambassades en gezantschappen van Zuid-Amerika en Oost-Europa.

Alles wat er speelde in de wereld leek rechtstreeks en in alle hevigheid van invloed te zijn op ons in Parijs. De ene crisis volgde op de andere: de Italiaans-Abessijnse oorlog, de remilitarisatie van het Rijnland, de Spaanse Burgeroorlog. Telkens dromden er boze demonstranten samen in de straten. Op zeker moment wilden ze monsieur Herriot verdrinken. ‘A l’eau, Herriot,’ riepen ze onheilspellend. De Italiaans-Abessijnse oorlog en de dreiging van sancties tegen Italië resulteerden in een felle reactie jegens Groot-Brittannië vanuit de fascistisch gezinde rechtse partijen. ‘Conspuez sir Clerk!’ gilden ze toen de ambassadeur verscheen, waarop wij een peloton gardes mobiles met stalen helmen en geweren met bajonet tot onze beschikking kregen om de ambassade te bewaken. Inzake Spanje slaakten rivaliserende facties rivaliserende kreten, waarbij links overheerste. ‘Des avions pour l’Espagne!’ scandeerden ze, marcherend over de boulevards. Vreemd genoeg liet de remilitarisatie van het Rijnland, volgens degenen die wisten wat er achter de schermen speelde de grootste crisis van allemaal, het grote publiek relatief koud, hoewel datzelfde publiek het volste recht zou hebben gehad om in alle toonaarden uiting te geven aan zijn afkeuring van het Britse beleid, als het had geweten dat wij in dit cruciale tijdsgewricht weigerden het standpunt van hun regering tegenover Hitler te steunen.

De Franse binnenlandse aangelegenheden boden in die woelige jaren voor de oorlog beslist geen rustiger beeld dan die van de rest van Europa. Van de februarirellen van 1934 tot de opkomst van het Front Populaire en de zitstakingen van 1936: de parlementaire democratie in Frankrijk was uitermate onstuimig en instabiel. Regeringen werden gevormd en hervormd, keer op keer herschikt door politici uit het hele spectrum van links tot rechts, en werden door de Franse bevolking almaar minder serieus genomen naarmate ze almaar meer in diskrediet raakten. Sommige bleven enkele weken aan de macht, sommige enkele dagen. Elke week werden de toespraken opruiender en kwamen er onsmakelijker schandalen aan het licht. Extreem links en extreem rechts vormden knokploegen, altijd paraat voor een schermutseling met elkaar of met de politie. Horden demonstranten overspoelden dreigend de hele Champs Elysées, waarbij de tafeltjes over de terrassen werden gegooid. Zelfs in de Kamer van Afgevaardigden werden bijeenkomsten dagelijks onderbroken door kreten als ‘Traître!’ en ‘Assassin!’ en, bij tijd en wijle, door vechtpartijen.

De Franse politiek werd al lange tijd gedomineerd door een sterke neiging naar links, en in de zomer van 1936 was het Front Populaire, tegen een achtergrond van stakingen en rellen, onder zwak socialistisch leiderschap aan de macht gekomen. Achter deze handige façade werden de communisten, onder kundig leiderschap van Maurice Thorez, steeds sterker. Bij de verkiezingen hadden ze meer stemmen dan ooit behaald. Voor het eerst speelden hun leiders een rol in het bestuur van het land, al was het slechts indirect. In de vakbeweging kregen ze geleidelijk de overhand. Ze proefden de voordelen van de macht zonder de bijbehorende verantwoordelijkheden. Op allerlei manieren konden ze druk uitoefenen op de regering. Sommigen hielden hen verantwoordelijk voor de stakingen die het industriële en economische leven van het land lamlegden.

Twee beelden uit die periode vol onzekerheid en wanorde zijn me bijgebleven.

Een daarvan is een tafereel in de gigantische autofabriek van Renault in Boulogne-sur-Seine, die kort daarvoor door stakers was bezet. Met twee vrienden was ik erin geslaagd langs de piketten bij de poort te glippen. Nadat we door de ene na de andere werkplaats hadden gedwaald waar meisjes en mannen op de luxe kussens van half voltooide limousines bivakkeerden, belandden we uiteindelijk bij het kantoor van de algemeen directeur. Daar had de stakingscommissie haar hoofdkwartier opgezet. De luxueus ingerichte ruimte was van boven tot onder behangen met rode vlaggen, royaal versierd met hamers en sikkels. Tegen deze geïmproviseerde achtergrond zaten de stakingsleiders, ongeschoren, met een baret of platte pet op hun hoofd en een sigaret bungelend in een mondhoek, onder aanvoering van een ontzagwekkend forse vrouw wier bedreven tikkende breinaalden symbolisch op me overkwamen. Vanuit dit zenuwcentrum werden bevelen, zo zagen we, per boodschapper of telefoon overgebracht naar verschillende delen van de fabriek. Om monsieur Léon Blum, die voorkomende salonsocialist, en zijn recent gevormde regering gaven ze geen snars, vertelden ze ons. Het leek wel een scène uit een toneelstuk. Was dit een tijdelijke fase, vroegen we ons af? Of was het een voorbode van wat zou komen?

Mijn andere herinnering aan die dagen wordt gevormd door een enorme menigte van duizenden mensen, die zich op 14 juli in de richting van het Place de la Bastille beweegt. Erboven deint een woud aan rode vlaggen met hier en daar een eenzame driekleur en, op de schouders van de menigte, gigantische portretten van Stalin, die met een welwillende kwaadaardigheid uitkijkt over de processie, en de Franse communistenleiders: Maurice Thorez, hoekig en ietwat pafferig, die aan het begin van de oorlog naar Moskou zou vluchten; Gabriel Péri, de frêle intellectueel die uiteindelijk verzetsleider zou worden en in een Gestapogevangenis dood zou worden gemarteld; Jacques Duclos, bebrild en gewiekst; André Marty, de muiter van de Franse vloot in de Zwarte Zee; en Marcel Cachin, die was uitgegroeid tot de éminence grise van het Franse communisme. Helemaal vooraan marcheert een lang, bleek meisje in een rode blouse, wier zwarte haren achter haar aan wapperen. Van tijd tot tijd barsten delen van de menigte uit in gezang, zwellen de lugubere klanken van de ‘Internationale’ aan en verstommen weer boven het tumult. Dan, terwijl het gezang wegsterft, klinkt er een schrille kreet ‘Les Soviets!’ en scanderen duizenden hese stemmen in koor: ‘LES SOV-I-ETS PAR-TOUT. LES SOV-I-ETS PAR-TOUT.’

==

In de ontregelde staat waarin het land verkeerde, met de Duitsers terug in het Rijnland en een zwakke eigen regering aan de macht, was het niet meer dan logisch dat veel Fransen met toenemende bezorgdheid om zich heen begonnen te kijken. Hun blikken gingen daarbij oostwaarts: voorbij de geruststellende verschansing van de Maginotlinie naar de erfvijand van Frankrijk, Duitsland; nog verder oostwaarts naar Rusland – Rusland, de kersverse en nog onbeproefde bondgenoot van Frankrijk; Rusland, waarvan de heersers, zo dachten velen, niet in geringe mate verantwoordelijk waren voor de huidige ontregelde staat van Frankrijk.

Rusland leek het antwoord op veel van hun vragen te herbergen. Konden ze op Russische hulp rekenen in geval van oorlog met Duitsland? Waar zou die hulp op neerkomen? Wat was de waarheid over het Rode Leger, over de economische en industriële positie van de Sovjets? Waren de Russen, door de tussenkomst van de Communistische Internationale, verantwoordelijk voor de ongeregeldheden in de Franse politiek en industrie? Zo ja, waarom probeerden ze dan op die manier de kracht van hun enige bondgenoot te ondermijnen? Zouden de Russen de Spaanse republikeinen in de steek laten? Zouden ze Tsjechoslowakije of Polen helpen in geval van nood? Bood het Sovjetsysteem een oplossing voor de eigen sociaal-economische problemen van Frankrijk? Of vormde het een gevaar waarop fascisme en nazisme de enige antwoorden waren? Het waren vragen die elke weldenkende Fransman zichzelf stelde.

De problemen gingen ook niet alleen Frankrijk aan. Voor elke Europeaan was het van cruciaal belang te weten waar de Sovjet-Unie voor stond, wat haar intenties waren en welke rol zij zou spelen in de wereldbrand die al onvermijdelijk leek. Door de jaren die ik in Parijs had doorgebracht, met zijn in wezen continentale politieke klimaat, was ik ervan overtuigd dat elk beeld dat je je vormde van de internationale situatie, onvermijdelijk onvolledig zou zijn zonder kennis uit eerste hand over de Sovjet-Unie en haar politieke systeem.

Rusland trok me ook om andere redenen. Na een jaar op het ministerie van Buitenlandse Zaken en nog eens drie in Parijs, had ik voor mezelf besloten dat een actiever en minder luxueus bestaan geen kwaad kon.

Ik was vijfentwintig. Toch begon ik al wat vast te roesten in mijn gewoonten; misschien, overpeinsde ik in mijn zeldzame momenten van introspectie, werd ik zelfs een beetje zelfgenoegzaam. Zo waren er de krijtstreeppakken van Scholte; de blauw-witte overhemden met gesteven boord van Beale & Inman; de keurige, goed gepoetste schoenen van Lobb; de donkerrode anjer die elke ochtend door de bloemist aan de Rue du Faubourg Saint-Honoré werd bezorgd. Na het ontbijt een korte wandeling onder de bomen van de Champs Elysées. Of soms een rit door de lommerrijke lanen van het Bois. Daarna de dagelijkse, niet onaangename taak van het opstellen van telegrammen en verslagen op dik, blauw geschept papier in een stijl en handschrift waarmee ik, zo vleide ik mezelf, subtiel een klassieke opleiding liet doorschemeren. Zo nu en dan een telefoongesprek. Zo nu en dan een bezoek aan de Quai d’Orsay: de geur van bijenwas in de gangen, de nogal muffe geur van rommelige kantoren met stoomverwarming, comment allez-vous, cher collègue? Een lunch in een restaurant of bij iemand thuis, politiek en prietpraat. Een aangenaam, voldaan gevoel na afloop. Daarna meer telegrammen, meer verslagen, meer telefoongesprekken tot het tijd was voor de avondmaaltijd. Een bad. Een borrel. En dan al die verschillende lichtjes en kleuren en geuren en geluiden van Parijs in de avond. Grote officiële banketten, in rokkostuum en met decoraties. Kleinschalige etentjes in privékring, in smoking en met het type luchtige conversatie waar de Fransen in uitblinken. De best geklede vrouwen, het beste eten, de beste wijn, de beste brandewijn ter wereld. Feesten in restaurants. Feesten in nachtclubs. Het Théâtre de Dix Heures, de chansonniers, grappen over politiek en seks. Het Bal Tabarin: de heisa en herrie van de cancan; de volle dijen van de danseressen in hun lange zwartzijden kousen. Week in week uit, maand in maand uit. Een aangenaam bestaan, maar wel een bestaan dat, indien al te langdurig genoten, onvermijdelijk zou leiden tot een chronische leveraandoening, zo niet erger.

Ik ben altijd al dol geweest op contrasten, en welk groter contrast was er na Parijs denkbaar dan Moskou? Ik had iets van het Westen gezien. Nu wilde ik het Oosten zien.

Mijn kennis van Rusland en de Russen ontleende ik grotendeels aan de prettig tegendraadse Wit-Russische emigranten van beide seksen die zich ophielden in de nachtclubs van elke hoofdstad ter wereld en die destijds bijzonder goed vertegenwoordigd waren in Parijs. Zij en de sporadische Sovjetfilm die in een klein communistisch filmhuis achter het Odéon werd vertoond, hadden bij mij, terecht of onterecht, de indruk gewekt dat Rusland een mysterieus en kleurrijk deel van de wereld moest zijn, anders dan andere landen, met meer kans op avontuur dan de meeste oorden. In mijn achterhoofd speelde het idee dat de weg naar Turkestan, naar Samarkand, Tasjkent en Buchara, namen die toen, en nu nog steeds, een ongekende aantrekkingskracht op me uitoefenden, weleens via Moskou zou kunnen lopen. Ik besloot overplaatsing aan te vragen.

Iedereen bij wie ik te rade ging over mijn voornemens, zei dat ik me ernstig vergiste. Ze verzekerden me dat de ambassade in Moskou een doodlopend spoor was. Het leven zou er nog inactiever en een stuk saaier zijn dan het leven in Londen of Parijs. Ik zou lange uren doorbrengen in een kanselarij met stoomverwarming, waartoe mijn wereld zich zou beperken wegens de barre weersomstandigheden, onverbiddelijke superieuren en machinaties van het OGPU. Mijn enige vorm van ontspanning zou bestaan uit een afmattende rondgang langs officiële feesten, waar ik keer op keer dezelfde slaapverwekkende diplomatieke collega’s zou treffen. Ik zou geen Russen ontmoeten en geen inzicht krijgen in de complexiteit van het Sovjetbeleid. Wat Turkestan betreft, dat zou ik nooit bereiken. Daar, vertelden ze me, was al meer dan twintig jaar niemand geweest. Al voor de revolutie had de keizerlijke regering haar best gedaan buitenlanders er weg te houden, en tegenwoordig was het uitgesloten dat iemand erheen zou reizen – laat staan een Britse overheidsfunctionaris. Waarom bleef ik niet waar ik was tot ik volgens de gebruikelijke gang van zaken werd overgeplaatst naar Rome, Washington of Brussel?

In mijn gedrag heb ik me altijd in zekere mate laten leiden door tegendraadsheid. Na al deze goedbedoelde adviezen hakte ik de knoop door. Ik was nu vastbesloten zo snel mogelijk naar Moskou te gaan. In de privésecretarissen op het ministerie van Buitenlandse Zaken vond ik verraste maar behulpzame bondgenoten, aangezien ik de eerste diplomaat was die ooit zelf om zo’n notoir onaangename standplaats had gevraagd, en de benodigde regelingen werden maar al te graag getroffen. En daar zat ik dus, op die koude, vrij mistroostige februariavond in 1937, comfortabel geïnstalleerd in een centraal verwarmd eersteklas slaaprijtuig, op weg naar het oosten.

==

2

In spiegelland

De hele volgende dag raasden we door Europa. Eerst door Noord-Duitsland met zijn vlakke, strak geordende akkers en opgeruimde dorpen. Op de perrons welgedaan ogende vrouwen en hun lichtblonde kinderen, het grijsgroen van de Reichswehruniformen, karretjes met bier en worst. Bij de grens overhandigde ik de laissez-passer die ik had gekregen van graaf Von Welczek, de Duitse ambassadeur in Parijs. ‘Heil Hitler!’ stond erop. ‘Heil Hitler!’ blafte de groengeüniformeerde grenswachter die met gestrekte arm salueerde en me intussen het document teruggaf. Tegen de tijd dat we Polen bereikten was het donker, en Warschau trok ongezien in een maalstroom van lichtjes aan me voorbij.

Kort voor middernacht, nadat we het laatste Poolse station achter ons hadden gelaten, doken we opnieuw de donkere dennenwouden in. De sneeuw lag in hoge hopen aan weerszijden van het spoor en strekte zich schemerig uit tot onder de bomen. Uit het raam kijkend zag ik plots dat we een hoog hek met prikkeldraad naderden, badend in het licht en op vaste afstanden onderbroken door wachttorens waaruit machinegeweren staken. De trein minderde vaart en reed onder een hoge houten boog door met een grote vijfpuntige rode ster in de top. We waren in Rusland.

Soldaten met een heldergroene pet voorzien van een rode ster, hamer en sikkel en gekleed in een lange grijze overjas bijna tot op de hielen van hun zachte overlaarzen klommen aan boord, en even later stoomden we grensstation Nehorelaje binnen.

Hier moesten we overstappen op een andere trein. Buiten op het perron benam de intense kou je de adem. Vervolgens werden we de overweldigende warmte van het douanegebouw in gedreven. Het was een aangename grote, lichte ruimte met wandschilderingen die taferelen uit het Sovjetleven uitbeeldden. Langs de muren trok een processie voorbij van onnatuurlijk vrolijke en gezonde soldaten, boeren, arbeiders, oude mannen, vrouwen en kinderen die de oogst binnenhaalden, tractoren bestuurden, huizen bouwden en grote, ingewikkelde machines bedienden. Verspreid over de ruimte werden de arbeiders aller landen door dertig centimeter hoge gouden letters in een handvol talen opgeroepen zich te verenigen. In de hoeken stonden met roze crêpepapier omwikkelde potten waarin aspidistra’s groeiden.

Op dat moment merkte ik voor het eerst de geur op, de geur die de komende twee en een half jaar de onontkoombare achtergrond van mijn leven zou vormen. Ik had nog nooit zoiets geroken, een complex bouquet waarin diverse elementen zich onherleidbaar met elkaar vermengden. Altijd hing er, aldus voormalige reizigers door het keizerlijke Rusland, een oude Russische geur die bestond uit het aroma van roggebrood, schapenvacht, wodka en ongewassen mensenlijven. Daar kwamen inmiddels nog de modernere geuren van benzine en desinfectiemiddel bij plus het hardnekkige, mierzoete parfum van Sovjetzeep. Het hele land is doordrongen van de resulterende ietwat muffige lucht, die in alle hoeken en kieren kruipt, van het Kremlin tot de meest afgelegen hut in Siberië. Sinds mijn vertrek uit Rusland heb ik hem nog één of twee keer geroken, want wanneer Russen in voldoende groten getale naar het buitenland reizen lijken ze hem met zich mee te dragen, en door dat speciale vermogen dat geuren hebben om herinneringen op te roepen, kwamen die jaren elke keer met een verrassende hevigheid bij me terug.

Omdat ik een laissez-passer had duurden de douaneformaliteiten niet lang. Voorzichtig probeerde ik het Russisch dat ik in de Parijse nachtclubs had geleerd uit op de douanier die mijn bagage inspecteerde, en ontdekte dat hij het begreep. Sterker nog, ik begreep zijn antwoorden, al waren enkele van zijn uitdrukkingen, hoofdzakelijk officieel Sovjetjargon, nieuw voor me. Twee of drie andere douaniers en grenswachters kwamen erbij staan om het verschijnsel te aanschouwen van een heuse buitenlander die zelfs een paar woorden Russisch sprak. Ze waren heel jong, met vlaskleurig haar en de hoge jukbeenderen en ietwat afgeplatte gelaatstrekken van het Slavische volk. Al snel stonden we samen te lachen en grappen te maken alsof we elkaar al jaren kenden. Er verstreek een uur, waarin er niets bijzonders gebeurde; daarna nog een, waarin de bagage beetje bij beetje werd overgeladen op de trein naar Moskou. Toen ik op de klok keek, zag ik dat het nog steeds middernacht was, of, beter gezegd, dat het weer middernacht was. Met het oversteken van de landsgrens hadden we immers twee uur gewonnen (of was het verloren?).

Eindelijk konden we instappen. Ik had een slaapcoupé helemaal voor mezelf gekregen. Hij had veel weg van een gewone Europese wagon-lit, maar dan hoger en groter en rijkelijker versierd, met een soort edwardiaanse grandeur. Op een koperen plaatje las ik het jaartal waarin de coupé was vervaardigd: 1903. De conducteur, een oude man met een gele perkamenthuid en een lange hangsnor, was ook van een prerevolutionair bouwjaar en vertelde dat hij zijn huidige betrekking al bekleedde sinds de tsarentijd. Met trillende handen bracht hij me schone lakens en een halve tumbler wodka, een schoteltje kaviaar met wat roggebrood en een glas zoete slappe thee met citroen erin. Even later stootte de locomotief een lang, wolfachtig gehuil uit en vertrokken we in een rustig tempo van zo’n vijfentwintig kilometer per uur over de besneeuwde vlakte in de richting van Minsk en Moskou. Binnen enkele minuten lag ik in bed en viel in slaap.

We bereikten Moskou vroeg in de daaropvolgende middag. Het was er somber en snijdend koud. Op de grond was de sneeuw vertrapt tot hard grijs ijs. Dan Lascelles, de eerste secretaris, haalde me af van het station. Hij was al anderhalf jaar in Rusland en zei dat hij het diep deprimerend vond.

De route vanaf het station voerde ons door straten met hoge moderne gebouwen en luid rinkelende trams. In de zijstraten zag ik kasseien en modder en bouwvallige houten krotten. Overal stonden huizen en flatgebouwen in verschillende bouw- en sloopstadia, sommige half voltooid, sommige half afgebroken. Drommen mensen verdrongen zich op de trottoirs. Hun gezichten waren overwegend bleek en hun kleding grauw. De helft van de vrouwen leek zwanger te zijn.

Plots staken we de weidse vlakte van het Rode Plein over. Het sneeuwde. Een vlag, bij de vallende avond badend in het strijklicht, wapperde bloedrood boven het Kremlin. Onder de hoge rode muur stond Lenins kolossale mausoleum van donkerrood graniet, waar twee schildwachten roerloos als standbeelden over waakten. Een lange, onregelmatige rij schuifelde over de sneeuw in de richting van de ingang: stedelingen in donkere, sleetse kleren, plattelandsvrouwen met een zakdoek om hun hoofd, landwerkers in vilten laarzen en Aziaten met een grote bontmuts of tulband en een kleurig gestreept gewaad.

We parkeerden de auto en stapten uit. Omdat we buitenlanders waren, werden we direct naar het begin van de rij gedirigeerd. Aangespoord door het publiek zeilden we langs bewakers met een bajonet op hun geweer, onder de lage doorgang door en de trap af. Binnen werd het getemperde licht van verborgen gloeilampen weerkaatst door opgepoetst rood basalt en massief brons. Onder aan de trap betraden we via een deuropening het binnenste vertrek. Lenin lag gemummificeerd in een glazen kist, zijn hoofd op een klein plat kussen, de onderkant van zijn lichaam in een verweerde vlag gewikkeld; aan het plafond boven ons hingen andere vlaggen, als huldebetoon aan de Revolutie; rond de glazen kist hielden meer soldaten de wacht. Het was er ook lichter. Dichter bij het lichaam gekomen moesten we in een enkele rij achter elkaar gaan lopen. Een moment lang keken we erop neer: de gelige huid strak rond de hoge jukbeenderen en het bolle voorhoofd gespannen, de brede neus, de opstaande zorgvuldig getrimde puntbaard, een uitdrukking van vaag, ondoorgrondelijk welbehagen. ‘Doorlopen,’ zeiden de bewakers, terwijl ze de devote, volgzame bezoekers voortdreven en we verder werden geleid, terug omhoog het daglicht en de buitenlucht in.

De Basiliuskathedraal, een verzameling felgekleurde, fabelachtig gedraaide, uivormige koepels en tegenwoordig een seculier museum, verrees aan de overkant van het plein. We stapten weer in de auto en na de bevroren Moskva te zijn overgestoken, reden we even later door de poorten van de ambassade, de voormalige woning van een suikermiljonair, een groot en rijkelijk versierd gebouw, lichtgeel van kleur.

Op de andere rivieroever strekte het Kremlin zich voor ons uit, een stad binnen een stad. Het complex werd omsloten door hoge vestingmuren van vale rozerode steen, onderbroken door wachttorens. Daarachter verrezen de kerktorens, ronde daken en spitsen van kerken en paleizen, waarvan de lichte muren en gouden koepels glinsterend afstaken tegen de loodgrijze achtergrond van de donker wordende hemel, zwanger van de dreiging van meer sneeuw. Terwijl we stonden te kijken, steeg vanaf het dak van een van de paleizen een vlucht bonte kraaien op, opgeschrikt door een geluid, en fladderde zwaarwichtig rond om vervolgens weer neer te strijken. Tussen ons en het Kremlin lag de rivier, wit en bevroren. Vlakbij gilde een fabriekssirene en van verder stroomafwaarts klonk het gesis en gebonk van een heipaal. De geur van Rusland, die vanuit de stad over de rivier kwam aanwaaien, was niet eerder zo sterk. Later zou ik nog Leningrad zien, het ‘venster op Europa’ van Peter de Grote, met zijn trieste klassieke schoonheid en zijn symmetrische rijen haveloze barokke paleizen weerspiegeld in het stille, groene water van de kanalen. Die stad oogde westers. Maar in deze stad, deze vreemde barbaarse conglomeratie van vormen, stijlen en kleuren, was ik, onmiskenbaar, al ruimschoots halverwege Azië.

==

De volgende dag ging ik aan de slag op de kanselarij, waar ik me inlas in dossiers, jaarverslagen bestudeerde en, met mijn geleidelijk groeiende kennis van het Russisch, noest de hoogdravende katernen van de Sovjetpers doorspitte.

In Parijs was veel informatie over de politieke situatie tot ons gekomen via onze sociale connecties met de directbetrokkenen, Franse politici, journalisten, ambtenaren en andere publieke figuren. Als secretaris van de ambassade was het een van mijn taken geweest contacten te onderhouden met mensen van allerlei pluimage, van extreemrechts tot extreemlinks. Zoals alle Fransen grepen ze met alle genoegen elke gelegenheid aan om hun visie op de politieke situatie uiteen te zetten. Het enige lastige hieraan was dat je zelf moest bepalen welke visies het aanhoren waard waren.

In Moskou werkte het heel anders. Los van onze dagelijkse, uiterst formele omgang met een enkele angstige functionaris bij het volkscommissariaat van Buitenlandse Zaken, uit wiens houding duidelijk bleek dat deze zo min mogelijk met ons van doen wenste te hebben, hadden we praktisch geen contact met Russen. Het was algemeen bekend dat Sovjetburgers grote risico’s liepen bij elke vorm van contact met buitenlanders, zelfs als onderdeel van hun officiële werkzaamheden, omdat ze daarmee vroeg of laat de aandacht zouden trekken van die alomtegenwoordige organisatie, het volkscommissariaat van Binnenlandse Zaken, oftewel het NKVD.

Aanvankelijk werden er uitzonderingen gemaakt voor mensen uit de theaterwereld, acteurs, actrices en ballerina’s, die soms van de autoriteiten toestemming kregen of, om hen moverende redenen, mogelijk zelfs werden aangespoord om banden met buitenlandse diplomaten aan te knopen, en gedurende de eerste weken na mijn aankomst bezocht ik nog een aantal feesten die waren georganiseerd door de jongere, ongebonden leden van het corps diplomatique, en werden bijgewoond door enkele mindere goden uit de toneel- en balletwereld. Onvermijdelijk werden zulke gelegenheden echter enigszins overschaduwd door het besef dat de charmante jongedame met wie je zo prettig in gesprek was, zich over een paar uur zou buigen over een verslag van alles wat haar was verteld, of, als ze pech had, zou zijn gearresteerd en al op weg zou zijn naar Siberië.

==

==

Het Kremlin.

==

Soms nodigden onze bezoekers, met typisch Russische gastvrijheid en zonder stil te staan bij de consequenties, ons bij hen thuis uit, bedompte kleine slaapkamers, die ze vanwege het woningtekort doorgaans deelden met hun hele familie en een of twee wildvreemden als bonus. Voor zulke gelegenheden werden zeer uitgebreide voorzorgsmaatregelen getroffen. Eventuele voorafgaande telefoongesprekken werden gevoerd vanuit een openbare telefooncel, er werd een dag gekozen waarop de minder betrouwbare kamergenoten van onze gastheer of -vrouw waarschijnlijk afwezig zouden zijn, de auto werd twee of drie straten verderop geparkeerd. Met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid waren de autoriteiten er volledig van op de hoogte, maar het was niet raadzaam onnodig de aandacht te vestigen op wat er gebeurde en jezelf zodoende in de kijker te spelen bij een horde hobbyspionnen en -informanten.

Zodra het feest was losgebarsten en de wodka rondging, waren al die problemen echter snel vergeten; er werden liederen gezongen, tranen geplengd, heildronken uitgebracht, glazen leeggedronken en tegen de muur gegooid; meer en meer vrienden meldden zich vanuit aangrenzende kamers om te delen in de pret, en alle registers van de Slavische charme en gezelligheid werden opengetrokken. Het kwam zeker niet door een gebrek aan bereidwilligheid dat de gemiddelde Rus het contact met buitenlanders schuwde. Als het aan hen had gelegen, zou het leven één lang drinkgelag zijn geweest. Maar weldra kwam ook aan deze sporadische uitstapjes naar de Sovjetsamenleving een einde. De omstandigheden veranderden dusdanig dat zelfs de paar Russen die we kenden ons gingen mijden als de pest.

==

Twee of drie maanden na mijn komst werd ik op een ochtend gebeld door een functionaris bij het commissariaat van Buitenlandse Zaken, met de ogenschijnlijk onschuldige mededeling dat de samenstelling van de Sovjetdelegatie die de kroning van koning George VI zou bijwonen, op het laatste moment was gewijzigd. Maarschalk Toechatsjevski, chef van de generale staf van het Sovjetleger en vicevolkscommissaris van Defensie, had schijnbaar een zware verkoudheid opgelopen en zou niet mee kunnen naar Engeland.

We zochten er verder niets achter tot we een dag of twee later in de krant lazen dat de maarschalk van zijn functie als vicevolkscommissaris van Defensie was ontheven en naar een relatief onbeduidende post was overgeplaatst. Zijn verkoudheid had klaarblijkelijk een schadelijk effect op zijn militaire loopbaan.

Daarna ging het snel. Eerst verscheen er een kort communiqué waarin bekend werd gemaakt dat Toechatsjevski en zes of zeven andere maarschalken en generaals van het Rode Leger waren beschuldigd van hoogverraad en moesten vrezen voor hun leven. In een tweede communiqué werd bekendgemaakt dat ze een volledige bekentenis hadden afgelegd en ter dood waren veroordeeld. Een derde communiqué bracht het nieuws van hun terechtstelling. Zelfs het Sovjetvolk, dat wel gewend was aan zulke schokken, ontving het nieuws vol verbijstering. Tot een paar dagen terug werden deze mannen gezien als helden, als toonbeeld van elke militaire en staatsburgerlijke deugd. Hun meer dan levensgrote portretten hingen nog steeds op openbare locaties in heel Moskou, zij aan zij met die van Stalin en de leden van het politbureau. Nu moesten deze heimelijk en in alle haast worden weggehaald.

De ‘liquidatie’ van publieke figuren, zoals dit werd genoemd, was op zich niets nieuws. De afgelopen jaren was dit lot al talloze politici en andere personen beschoren geweest, waarbij zij afwisselend werden bestempeld als ‘trotskisten’, ‘saboteurs’, ‘fascistische spionnen’, ‘intriganten’, enzovoort; soms na een openbaar proces, andere keren ten gevolge van een zogenaamde ‘bestuurlijke maatregel’.

Maar het tempo van de ‘zuiveringen’, zoals deze werden genoemd, veranderde nu. De plotselinge executie wegens verraad van een groot deel van de Sovjetopperbevelhebbers, zonder enige waarschuwing, bleek het startsein voor massale liquidaties op ongekende schaal, voor een terreurbewind dat sinds de Revolutie niet was geëvenaard. Gaandeweg volgden de zuiveringen elkaar steeds sneller op en raasden als een wervelstorm door het leger, de marine, de luchtmacht, de regering, het ambtenarenapparaat, de intelligentsia, de industrie en zelfs de gelederen van de gevreesde geheime politie zelf. Niemand was veilig. Zowel de hoogst als de laagst geplaatste mensen werden om drie uur ’s nachts van hun bed gelicht om voorgoed te verdwijnen. De razzia’s bleven ook niet beperkt tot Moskou alleen. Overal in het land, in elke republiek van de Unie, verdwenen mannen die erom bekendstonden hun hele leven voor de Partij en de Revolutie te hebben gestreden en gewerkt, ofwel om nooit meer iets van te vernemen ofwel om later op te duiken in een rechtbank en daar te bekennen spion of saboteur of geheim agent van een buitenlandse mogendheid te zijn. Elke dag verschenen in de kranten lange lijsten met prominente publieke figuren die als verrader waren ‘ontmaskerd’, terwijl andere liquidaties konden worden afgeleid uit de bekendmakingen dat er nieuwe personen op belangrijke posten waren benoemd zonder enige indicatie van het lot van hun voorganger.

Op lager niveau kon je niets anders doen dan de verdwijningen opmerken en er een evidente conclusie aan verbinden. De portier van de ambassade ging een ommetje maken om nooit meer terug te keren, onze kok verdween, evenals een van de chauffeurs. De functionarissen bij het commissariaat van Buitenlandse Zaken werden onbereikbaarder dan ooit. Zij in het bijzonder bevonden zich in een weinig benijdenswaardige positie. Het was algemeen bekend dat de omgang met buitenlanders fataal was; verondersteld werd dat Toechatsjevski was gefusilleerd wegens zijn vermeende omgang met de Duitse generale staf. Maar het was hun plicht om buitenlanders te ontvangen. Als ze weigerden, pleegden ze duidelijk verzuim óf hadden ze iets te verbergen. Als ze daarentegen bleven omgaan met buitenlanders, zou iemand hen vroeg of laat beschuldigen van het verraden van staatsgeheimen of een samenzwering tegen het Sovjetregime. Hun beroep was slecht voor de gezondheid. De een na de ander verdween. Hun opvolgers waren verlamd van angst, want het personeelsverloop was bijzonder hoog.

Zo kon het voorkomen dat je belde en vroeg naar kameraad Ivanov. ‘Die is ziek,’ klonk dan het nerveuze antwoord van een onbekende stem, ‘die heeft het druk; die is even een ommetje maken.’ ‘En wie,’ vroeg je, ‘neemt zijn taken waar?’ ‘Voorlopig,’ antwoordde de stem terneergeslagen, ‘doe ik dat – kameraad Maksimov.’ ‘Kan ik een afspraak met u maken, meneer Maksimov?’ informeerde je. ‘Dat is erg lastig,’ was het ontwijkende antwoord, ‘ik heb het ook erg druk.’

De volgende keer belde je en vroeg naar meneer Maksimov, als je zijn naam nog wist. En opnieuw luidde het steeds vertrouwder klinkende antwoord: ‘Die is ziek; die heeft het druk; die is even een ommetje maken.’ ‘Voorlopig neem ik zijn taken waar.’ En de kans was groot dat het de laatste keer was dat je ooit iets van kameraad Maksimov hoorde.

Er werd druk gespeculeerd over het waarheidsgehalte van de aanklachten tegen de gezuiverden en over de precieze aantallen waar het om ging. De theorieën liepen uiteen. Eén ding was zeker: veel mensen gebruikten de zuiveringen ook om persoonlijke vijanden en rivalen uit de weg te ruimen. Als je uit was op iemands baan, kamer of vrouw, beschuldigde je hem ervan een trotskist of Britse spion te zijn, waarna de kans groot was dat hij zou verdwijnen. Het NKVD maakte overuren. Er was geen tijd om naar de details te kijken. Bovendien was er een concurrentieaspect in het spel gekomen. Als plichtsbewuste functionaris streefde je ernaar meer veroordelingen op je naam te hebben dan een ander. De gevaren van deze overmatige ijver en wijdverbreide aantijgingen werden al snel onderkend en er werden maatregelen genomen om ongefundeerde beschuldigingen te ontmoedigen. Dit proces werd de ‘zuivering van de zuiveraars’ genoemd en bood uitstekende mogelijkheden om oude rekeningen te vereffenen. Het hele spektakel verliep steeds sneller en stormachtiger.

Angst hing als een mist over de stad, wist overal binnen te dringen. Iedereen vreesde elkaar. NKVD-agenten waren overal. Elke dag las je in de krant lofzangen op soldaten die hun officieren hadden aangegeven, kinderen die hun vaders hadden ‘ontmaskerd’. Niemand was te vertrouwen. Niemand was veilig.

Niet lang na de liquidatie van Toechatsjevski en de anderen hield de Sovjetregering een officiële receptie ter ere van een of andere beroemdheid die het land bezocht. De receptie werd bijgewoond door het corps diplomatique en door wat er nog over was van het Sovjetopperbevel.

Ik heb nog nooit mensen zo slecht op hun gemak gezien als deze generaals en admiraals, van wie er velen ongetwijfeld goede vrienden en collega’s van de dode mannen waren. Dat ze met buitenlanders in dezelfde ruimte moesten verkeren vervulde hen met afschuw; dat was het gevaarlijkste wat je kon doen. Zodra ze een attaché van een buitenlandse zee- of landmacht zagen naderen, schuifelden ze haastig weg. Evenmin waren ze geneigd om in gesprek te gaan met elkaar of met belangrijke figuren uit de politieke wereld die de gelegenheid ook bijwoonden. Het was tegenwoordig onmogelijk te zeggen wie al dan niet een verrader was, of wie deze beschuldiging, op basis van een terloopse opmerking, wellicht aan jouw adres zou uiten. En dus hielden ze zich talmend afzijdig op in deuropeningen en in hoeken, hun gezicht een groengelig grijs boven de stijve kraag van hun uniform en hun tritsen medailles.

Na het uitgebreide souper, geserveerd op het vergulde servies van de tsaar, waarop nog altijd het keizerlijke monogram prijkte, speelde een band foxtrots en rumba’s. Maar zo gemakkelijk kon het gevoel van naderend onheil niet worden afgewend. Zelfs Litvinov, de volkscommissaris van Buitenlandse Zaken, met zijn omvangrijke lijf in onberispelijke avondkledij gestoken, leek niet op zijn gemak terwijl hij door de ruimte danste met zijn welgevormde geadopteerde dochter dicht tegen zich aan gedrukt.

En dus waren de buitenlanders in Moskou, hoofdzakelijk diplomaten en journalisten, gedwongen door de omstandigheden meer en meer op elkaars gezelschap aangewezen. Elke avond weer trokken we onze rokkostuums aan om bij de ene ambassade of het andere gezantschap te dineren, waar we naast dezelfde mensen zaten en dezelfde onderwerpen bespraken. Het was een uitermate kunstmatig bestaan, maar er stond ook iets tegenover, want onder de twee- à driehonderd mensen waaruit de volledige buitenlandse enclave in Moskou bestond, waren er heel wat die de moeite van het kennen meer dan waard waren, en de gettoachtige omstandigheden waarin we leefden brachten ons nader tot elkaar dan elders het geval zou zijn geweest.

Voor onze kennis over wat er om ons heen speelde in het land waarin we woonden, vertrouwden we op de Sovjetpers, die vaak verrassend onthullend was; op geruchten, die voor het merendeel van twijfelachtige waarde waren; op alle denkbare informatie die we wisten af te leiden uit kleine voorvallen in het dagelijks leven; en op wat we met eigen ogen zagen wanneer we in onze zware sneeuwlaarzen door de straten van Moskou ploeterden.

Dat was vaak de waardevolste bron. Op basis van een rondgang langs de karig bevoorrade winkels, waar lange rijen sjofel geklede, somber ogende mensen urenlang en vaak tevergeefs stonden te wachten in de hoop op de meest elementaire levensbehoeften, en een vergelijking van de prijzen en de loontarieven, was het mogelijk je een redelijk nauwkeurig beeld te vormen van de levensstandaard in de Sovjet-Unie. Door dit met andere bekende gegevens over de industriële productie te vergelijken was het tevens mogelijk te speculeren over de voornaamste drijfveer voor het economisch beleid van de Sovjets, namelijk: de vastberadenheid om een zware industriesector op te bouwen en het land zodoende tegen elke prijs sterk en zelfvoorzienend te maken en voor te bereiden op oorlog.

Alles werd opgeofferd voor dit doel, te beginnen met de belangen van de individuele consument, waarbij alleen een uitzondering werd gemaakt voor degenen die werk van nationaal belang verrichtten, die, omwille van hun gezondheid en als beloning voor hun diensten, speciale privileges genoten. Dit leek de officiële verklaring te zijn voor het luxe leventje dat de beau monde van de Sovjetstaat leidde – de volkscommissarissen, de generaals en de hooggeplaatste bureaucraten – van wie we af en toe een glimp opvingen als ze in prachtige auto’s van en naar hun landgoed reden of blonde jongedames trakteerden op champagne onder de gouden kroonluchters van Hotel Metropole. Maar hun leventje, hoe aangenaam ook, was meestal eveneens van korte duur, want hoewel iedereen gevaar liep, vingen de hoogste bomen vaak de meeste wind – een troostrijke gedachte, vermoed ik, voor de eenvoudigere leden van de samenleving, gezien de zaken die zij te verstouwen kregen.

Pas op de Dag van de Arbeid, toen ik al een paar maanden in Moskou was, zag ik Stalin voor het eerst.

Omdat hij destijds geen andere officiële post bekleedde dan die van secretaris-generaal van de Communistische Partij, woonde hij de staatsrecepties waarvoor buitenlandse diplomaten werden uitgenodigd niet bij. Ook ontving hij geen buitenlandse ambassadeurs. Soms drong onze eigen ambassadeur, lord Chilston, na een lang, onbeslist en frustrerend gesprek met Litvinov, destijds de commissaris van Buitenlandse Zaken, erop aan hem te zien, meer voor de grap dan iets anders. Litvinov spreidde dan zijn kleine, vlezige handen in een geruststellend gebaar, terwijl hij zijn ronde, bebrilde gezicht in een verontschuldigende glimlach plooide. ‘Het spijt me,’ zei hij in dat vloeiende maar gutturale Engels dat hij vóór de Revolutie als vluchteling in Londen had geleerd, toen hij afwisselend Finkelstein, Wallach of simpelweg meneer Harris had geheten, ‘het spijt me oprecht. Maar meneer Stalin is nu eenmaal heel erg op zichzelf en ontvangt niet graag buitenlanders. Dat laat hij aan mij over.’ En het kleine, mollige lijf van Litvinov schudde vervolgens van het lachen.

Maar minstens twee keer per jaar verscheen Stalin in het openbaar, op 1 mei en 7 november, wanneer hij, staand op de graftombe van Lenin, het Rode Leger het ceremoniële defilé afnam. En dan bestond er geen twijfel over de post die hij bekleedde, hoe officieus ook. Onopvallend kwam hij tevoorschijn via een zijdeurtje in de Kremlinmuur, gevolgd door de andere leden van het hoogste politbureau van de Partij, en nam, nadat hij het mausoleum op was geklauterd, zijn positie vlak vóór de anderen in, uitkijkend over de enorme vlakte van het Rode Plein, een gedrongen Aziatische figuur gekleed in een pet met klep en een grauwe semimilitaire overjas: dicht bij elkaar staande, kleine ogen onder zware wenkbrauwen, de volle hangsnor onder een havikachtige neus, zijn uitdrukking afwisselend welwillend en verveeld ondoorgrondelijk. Infanterie, cavalerie, tanks trokken voorbij terwijl gevechtsvliegtuigen en bommenwerpers bulderend overvlogen. Nu en dan stak hij zijn hand met open palm op in een klein gebaar dat tegelijkertijd een vriendelijke zwaai, een zegening en een saluut was. Maar de meeste tijd stond hij aimabel te praten met de mensen om hem heen, terwijl zij op hun beurt nerveus grijnsden en ongemakkelijk van de ene op de andere voet hupten, intussen de parade, de hoge functie die ze bekleedden en alles om hen heen vergetend in een mengeling van vreugde en vrees omdat ze door hem werden aangesproken.

Regelmatig barstte er een luid gejuich los: gejuich voor Stalin; gejuich voor de infanterie, de ene na de andere rij met robots in paradepas; gejuich voor de voorbij galopperende kozakken in hun traditionele uniform; gejuich voor de zware tanks, die op volle snelheid over de klinkers ratelden en denderden; en extra luid gejuich voor de speciale veiligheidstroepen van het NKVD met hun gedistingeerde koningsblauw en vuurrood gekleurde petten.

Eerst kwam het niet bij me op om te kijken wie er stonden te juichen. Toen ik dat wel deed, was het antwoord me niet direct duidelijk. Voor het eerst besefte ik dat er op het corps diplomatique, dat in een weinig begeesterd groepje rond de voet van het mausoleum bij elkaar stond, en enkele zwaarbewaakte schoolkinderen op ongeveer vierhonderd meter afstand aan de overkant van het plein na niemand aanwezig was om te juichen. Rondom het hele Rode Plein stonden grimmige, zwijgende rijen met beveiligingstroepen opgesteld die de toegang blokkeerden, zich tot in de aangrenzende straten en aan de rivier verspreidden, en zelfs hoog op de daken van de omliggende huizen zaten. Nergens was iemand te zien die op een gewone burger leek.

Toen kreeg ik door dat het gejuich een blikkerig, kunstmatig gejuich was, voortgebracht door luidsprekers die discreet waren opgesteld op de vier hoeken van het plein en heel handig de inzet van ongewassen, onvoorspelbare toeschouwers overbodig maakten. Pas later maakten de ‘werkende massa’s’ hun opwachting in de vorm van een ‘spontane arbeidersdemonstratie’, bestaande uit twee of drie colonnes gewone Sovjetburgers die met gezwinde pas voorbij werden geloodst, afgewisseld met royale hoeveelheden beveiligingstroepen. Omdat die laatsten het niet voldoende vonden het voetvolk enkel in het oog te houden, lieten ze geen gelegenheid onbenut om treuzelaars aan te sporen tot een hoger tempo en harder gejuich. Het gejuich dat deze mensen voortbrachten was echter een zwak, halfslachtig, half uitgehongerd gejuich dat totaal niet leek op de luidkeelse kreten die uit de luidsprekers klonken.

Wie in Moskou verbleef, zelfs onder de omstandigheden waartoe wij waren veroordeeld, kon in een paar maanden tijd meer te weten komen over de ware aard van de Sovjet-Unie dan je ooit mocht hopen te leren door alle boeken te lezen die over het onderwerp waren geschreven.

Maar persoonlijk had ik de hoop nog niet volledig opgegeven om het Sovjetleven van dichterbij te aanschouwen; evenmin had ik ook maar één moment de gedachte laten varen om hoe dan ook Centraal-Azië te bereiken. Met het smelten van de sneeuw begon ik mijn plan de campagne op te stellen.

3

Een idee krijgt vorm

Eén ding stond vast. Van de Sovjetregering zou ik geen toestemming krijgen om door Centraal-Azië te reizen. De oudgedienden onder de diplomaten schamperden over het idee dat ik überhaupt een aanvraag indiende. Lange tijd was heel Turkestan verboden gebied geweest en inmiddels, met de angst voor spionnen en de zuiveringen op hun hoogtepunt, werden er stappen ondernomen om buitenlanders ook in andere delen van de Unie in hun bewegingen te beperken. Kortom: als ik al ging, zou het officieus moeten zijn. De vraag was of ik, als ik zonder toestemming op reis ging, aan de waakzaamheid van het NKVD zou weten te ontsnappen.

Volgens de kaart waren er in grote lijnen drie routes naar Turkestan. Per trein kon je over de Orenburgse steppe rechtstreeks van Moskou naar Tasjkent reizen. Dit was de eenvoudigste manier, maar wie op het treinstation in Moskou een kaartje naar Tasjkent probeerde te kopen, kreeg blijkbaar simpelweg te horen dat dit niet mogelijk was tenzij hij eerst een vergunning van de ‘bevoegde instanties’ kon overleggen. Je kon ook helemaal door Siberië naar Novosibirsk reizen en dan overstappen op een trein zuidwaarts naar Turkestan, via de onlangs voltooide Turksibspoorlijn. Maar ook dan, meende ik, zou je als reiziger op enig punt te maken krijgen met het ongemakkelijke verzoek om een vergunning of pas te overleggen. Tot slot – en dit leek mij de meest veelbelovende route – was er de trein naar Bakoe aan de Kaspische Zee, een volstrekt normale en legitieme bestemming, zelfs voor buitenlanders. Daar kon je, als je geluk had, een schip vinden dat je over de Kaspische Zee naar Krasnovodsk bracht om vervolgens via de Trans-Kaspische spoorlijn door te reizen naar Samarkand, Buchara en Tasjkent. Wellicht waren de ‘bevoegde instanties’ in Bakoe minder waakzaam dan in Moskou, wellicht zou zich een kans voordoen om ongemerkt aan boord van een van de schepen in de haven te glippen. In het ergste geval, als ik niet verder dan Bakoe zou geraken, kon ik altijd nog terugreizen via de Kaukasus om die te zien, en zou intussen hoe dan ook ongetwijfeld veel nuttige ervaring voor de toekomst hebben opgedaan.

Zodoende stopte ik, na eerst een slaapplaats in de trein naar Bakoe te hebben geboekt, wat schone hemden, wat blikjes sardines, een stel boeken en een paar reservelaarzen in mijn plunjezak, kleedde me zo onopvallend mogelijk, en stapte in de trein.

De driedaagse reis van Moskou naar Bakoe was op het saaie af monotoon. Opnieuw had ik een vorstelijke eersteklas slaapcoupé helemaal voor mezelf. De lakens waren schoon, de conducteur bracht me geregeld een glas thee uit de samowar, en er was een restauratierijtuig waar ik overvloedige maaltijden gebruikte in gezelschap van een onopvallende verzameling functionarissen en Rode Legerofficieren. Na diverse pogingen op gebruikelijke West-Europese tijden te eten, gaf ik het op en schakelde over op het Russische tijdschema: lunch om elf uur, diner om vijf uur, souper vanaf middernacht en glazen thee op elk uur van de dag en nacht. Afgezien van deze concessie aan de lokale gebruiken en de onzekerheid over mijn uiteindelijke bestemming, had ik net zo goed niet in de Sovjet-Unie kunnen zijn.

De eerste twee dagen veranderde er weinig aan het landschap. We reisden in een rustig tempo door een groen, vruchtbaar gebied zuidwaarts naar Charkov en daarna via Oost-Oekraïne naar Rostov aan de Don. Zelfs de steden die aan ons voorbijtrokken deden vertrouwd aan – vergelijkbaar met Moskou maar dan kleiner, met middeleeuwse uivormige koepels die vreemd afstaken tegen de steevast rijk versierde officiële en industriële stijl van de negentiende eeuw en de utilitaire soberheid van moderne wolkenkrabbers.

Na Rostov doorkruist de spoorlijn de steppe bij Koeban, de thuisbasis van de Koebankozakken, geboren ruiters, afstammelingen van de kozakkengarnizoenen die de tsaren in de achttiende eeuw uitzonden om de toenmalige grenzen van het rijk te beschermen tegen invallen door plunderende volkeren. Die nacht maakten we een omtrekkende beweging oostwaarts langs de noordelijke uitlopers van de Kaukasus om bij het ontwaken de volgende ochtend te ontdekken dat we opnieuw in zuidelijke richting langs de kust van de Kaspische Zee reisden, tussen de gladde, grijze zee en de woeste bergen van Dagestan. Hier had Sjamil, leider van de Kaukasische volkeren in hun onafhankelijkheidsstrijd, tot ver in de tweede helft van de negentiende eeuw standgehouden tegen de Russen. De namen van de steden, Machatsjkala en Derbent, begonnen al oosters te klinken.

Nog voordat je Bakoe bereikt, waarschuwen de boortorens bij de oliebronnen en de allesdoordringende geur van olie je dat je de stad nadert. Bakoe leeft van de olie. De aarde is ervan doordrenkt en het water van de Kaspische Zee is tot kilometers in de omtrek bedekt met een olieachtige laag. In vroeger tijden hadden Perzische vuuraanbidders, die zagen hoe vuurtongen uit de grond opvlamden op plaatsen waar de van olie verzadigde aarde vlam had gevat, hier een heilige stad gesticht.

Zodra ik was uitgestapt, leverde ik mezelf over aan een bejaarde Tataarse kruier en samen liepen we naar het dichtstbijzijnde hotel. Nadat de hotelhouder echter vol twijfel mijn paspoort had bekeken, verklaarde hij dat zijn etablissement ‘niet geschikt was voor buitenlanders’ en opperde dat ik beter een onderkomen kon zoeken in het grote nieuwe rechthoekige witte hotel aan de waterkant. Dat bleek te worden beheerd door Intourist, het staatsreisbureau voor buitenlanders, en hoewel er op dat moment geen buitenlanders verbleven, wisten de hotelhouders precies hoe ze met hen moesten omgaan. Ik kreeg een kamer en direct werd mijn paspoort ingenomen. Langzaam begon ik te beseffen dat het niet zo makkelijk was als ik had gedacht om van het gebaande pad af te dwalen. Me nog steeds afvragend wat mijn volgende zet zou moeten zijn, dineerde ik en ging naar bed.

Ik sliep al enkele uren toen ik abrupt werd gewekt door schetterende muziek en een reeks daverende dreunen. Het had overduidelijk geen zin te proberen de slaap weer te vatten, dus stond ik op en ging naar boven om te zien wat er aan de hand was.

In de ruimte boven mijn kamer bleek een restaurant te zitten, en op een punt dat zich exact boven mijn bed moest bevinden voerde een groep van zes potige Armenen met groot enthousiasme een kozakkendans uit, waarbij ze hun benen naar voor en opzij uitstrekten en in de lucht sprongen, onder begeleiding van een voltallige band en uitzinnige kreten en handgeklap van alle aanwezigen. Slapen kon ik wel vergeten. Ik bestelde een fles wodka en besloot dan maar de nacht door te halen. Van volksdansen schakelde de band nu over op jazz en weldra stond de vloer vol met de elite van Bakoe: officieren en overheidsfunctionarissen met hun meisjes, partijleden en oliebonzen. Ze dansten met meer enthousiasme dan vaardigheid. Tot een jaar of twee geleden werd jazz, of dzhaz, zoals het werd genoemd, afkeurend bourgeois flauwekul genoemd. Door een van die plotselinge, onverklaarbare koerswijzigingen die zo’n raadselachtig aspect van het Sovjetoptreden vormen, was het nu ineens het summum van Sovjetcultuur geworden. In Moskou was zelfs een dzhaz-staatsband opgericht, waarvan de leider, zo ging het gerucht, een hoger salaris ontving dan Stalin zelf. Gehoorzaam aan de partijlijn schuifelden de vooraanstaande inwoners van Bakoe, Russen, Tataren, Joden, Georgiërs en Armenen, met hun geblondeerde metgezellen tegen zich aan gedrukt plechtstatig rond op de klanken van ‘I Ain’t Nobody’s Baby’, dat hartstochtelijk werd vertolkt door een Tataarse band, die korte tijd later overschakelde op een swingversie van de ‘Internationale’. De vrouwen waren weliswaar voor het merendeel kleurloos gekleed, maar hun nagels waren gelakt en hun lippen zaten dik onder de lipstick. Ook dat was klaarblijkelijk een teken van cultuur.

Toen ik voor de tweede keer mijn bed opzocht, dacht ik hier nog eens over na en vroeg me af of de Sovjetregering zaken als jazz, lipstick en rode nagellak misschien als lustopwekkende middelen beschouwde en ze aanmoedigde in de hoop op een hoger geboortecijfer, om zodoende het oorlogspotentieel van de natie te vergroten. Het klonk plausibel genoeg.

De volgende ochtend ging ik op pad om iets van Bakoe te zien. Het was een vrij plezierige stad, waar overzichtelijke boulevards met bomen aangename schaduw boden. De straten waren gevuld met een bont gezelschap van verschillende volkeren en voor de winkels wachtten dezelfde rijen als in Moskou geduldig op hun beurt om te kiezen uit een nog schameler aanbod aan goederen tegen nog hogere prijzen. Net als in de meeste Sovjetsteden was de bevolking sterk gegroeid sinds de Revolutie, en er heerste dan ook het gebruikelijke woningtekort. In het zuiden, in de buurt van het belangrijkste olieveld, was een hele voorstad met blokvormige witte huurflats uit de grond gestampt, maar veel oliearbeiders waren nog gehuisvest in bouwvallige krotten en hutten.

Grenzend aan het moderne Russische deel ligt de oude Perzische stad, die in 1806 door tsaar Alexander I werd veroverd op de sjah van Perzië en nu in rap tempo volledig wordt verdrukt. De moskeeën en minaretten en huizen met hun platte dak, opgetrokken uit lichte, zongedroogde leemsteen, herinnerden me eraan dat ik al op de drempel van Azië stond, net als een stoet kamelen die ik tegenkwam in de buitenwijken.

Op een van de verlaten rode heuvels die uitkeken over de stad vond ik een gedenkteken ter ere van de Britse troepen die twintig jaar eerder in de strijd tegen de bolsjewieken waren gesneuveld, een episode uit onze militaire geschiedenis die nog maar weinig Engelsen zich herinneren. Maar de Sovjetinstanties zijn al het mogelijke blijven doen om de nagedachtenis aan de geallieerde interventie levend te houden, en tijdens mijn verblijf in Bakoe werden er volop voorbereidingen getroffen voor de herdenking van de twintigste sterfdag van de zesentwintig commissarissen van Bakoe, die naar verluidt werden gefusilleerd na door de Britten gevangen te zijn genomen.

Ik heb altijd begrepen dat de zevenentwintigste commissaris (die op een of andere manier wist te ontsnappen) niemand minder was dan Anastas Mikojan, tegenwoordig een prominent lid van het politbureau. Telkens wanneer ik hem trof bij officiële gelegenheden, vroeg ik me onwillekeurig af of deze elegante Aziatische staatsman, die erop aandrong dat wij de heerlijke wijnen ‘afkomstig van mijn optrekje in de Kaukasus’ proefden, nog enige wrok jegens ons koesterde. Als ik dan keek naar zijn woeste, knappe, ondoorgrondelijke gezicht boven zijn zijden, hooggesloten overhemd op maat, innemend glimlachend naar een beroemde Britse gast, had ik het idee dat dat vrijwel zeker het geval was.

Sommigen van de lokale inwoners, zowel hier als elders in de Kaukasus, koesterden daarentegen prettige herinneringen aan de Britse bezetting en de kortstondige onafhankelijkheid van de staten Georgië, Azerbeidzjan en Armenië. Dat, zeiden ze, waren nog eens tijden. Vooral de Highlanders hadden alle harten veroverd.

Telkens als ik een lokale krant opensloeg of een openbare bekendmaking las, werd ik er echter aan herinnerd dat Bakoe tegenwoordig de hoofdstad is van de Socialistische Sovjetrepubliek Azerbeidzjan, een van de federale republieken van de Sovjet-Unie, met een eigen president, een eigen regering en het recht zich op elk gewenst moment af te scheiden van de Unie. In theorie verleent de Sovjetgrondwet de omstreeks zestien Socialistische Sovjetrepublieken (het aantal is in de loop der tijd toegenomen met de toevoeging van de Baltische Staten en andere oorlogsbuit) waaruit de Unie bestaat een aanzienlijke mate van autonomie. In praktijk dicteert Moskou het beleid voor alles behalve administratieve kwesties. Wel is het zo dat de plaatselijke instrumenten van Sovjetmacht in elk geval grotendeels oorspronkelijke bewoners van de betreffende republiek zijn, en geen Russen. In Azerbeidzjan waren de ambtsdragers dus hoofdzakelijk Azerbeidzjanen, een Turks-Tataars volk dat nauw verwant is aan de inwoners van Perzisch Azerbeidzjan aan de andere kant van de grens, terwijl in buurrepubliek Georgië, het geboorteland van Stalin, de macht in handen was van Georgiërs. Samarkand, mijn eindbestemming, lag in de republiek Oezbekistan, het land van de Oezbeken, die in taal en afkomst verwant zijn aan de Ottomaanse Turken. En zo verder; al die verschillende volkeren lijken net zo min op Europese Russen als de inwoners van Birmingham op Chinezen lijken.

Als basis voor een imperialistisch beleid valt er veel te zeggen voor dit systeem. De macht ligt bij een groep betrouwbare oorspronkelijke bewoners, die tot taak hebben de wensen van de centrale autoriteit uit te voeren. Blijken zij onbetrouwbaar te zijn, dan kunnen ze door anderen worden vervangen, terwijl er als de nood aan de man komt altijd een gezant van de centrale autoriteit orde op zaken kan komen stellen. Op deze manier worden alle risico’s vermeden en wordt de schijn van autonomie opgehouden. Bovendien kan dit systeem worden toegepast op elk nieuw land dat eventueel onder Sovjetheerschappij komt. Zo zijn er meer recentelijk Socialistische Sovjetrepublieken gesticht in Estland, Letland en Litouwen, met politiek betrouwbare regeringen die bestaan uit leden van de lokale Communistische Partij. Het is een stereotiep patroon, wordt ons nu duidelijk, waarin met een beetje duwen en trekken vrijwel elk volk of land kan worden ingepast.

==

Na twee à drie dagen had ik alles van Bakoe gezien wat ik wilde, en richtte ik mijn aandacht op de volgende etappe van mijn reis. Mijn eerste zet was een blunder. Ik wandelde de lokale vestiging van Intourist binnen en informeerde de morsige, kleine Armeense medewerker dat ik een overtocht over de Kaspische Zee naar Centraal-Azië wenste te boeken.

Had ik hem verteld dat er buiten zes Turken stonden te wachten om hem levend te villen, dan zou hij niet minder van streek zijn geweest. Eerst zei hij niets. Vervolgens begon hij, eenmaal voldoende bekomen van de schok, met een waar oosters talent voor herhaling de redenen op te sommen waarom ik onmogelijk naar mijn gewenste bestemming kon reizen. Centraal-Azië was een afgeschermd gebied; het was er gevaarlijk; het was er onhygiënisch; het was er niet interessant; er waren geen schepen die de Kaspische Zee overstaken; als er al schepen waren geweest, zou er geen plaats aan boord zijn; waarom ging ik niet terug naar Moskou waar alles zo veel beschaafder was?

Ik besloot dat ik beter kon opstappen om de zaak nog eens te overdenken. Ik zocht een plaatsje in een restaurant, waar ik een laat ontbijt van wodka en verse kaviaar uit de Kaspische Zee bestelde, en installeerde me met de lokale krant.

Ik zag dat de voorpagina volledig gewijd was aan de zesentwintig commissarissen, met een bijzonder fantasierijke illustratie van hun executie door een gemêleerd vuurpeloton dat bestond uit tsaristische officieren, Turkmeense stamhoofden en diverse Britse legerrangen, maar op de achterpagina viel mijn oog op een artikel dat ik weldra met grote belangstelling zat te lezen. Het verhaalde over de belevenissen van een wetenschappelijke expeditie in de omgeving van de plaats Lankaran, aan de Perzische grens in het uiterste zuiden van de Sovjetrepubliek Azerbeidzjan. De expeditie, die per schip vanuit Bakoe was vertrokken, had in zuidelijk Azerbeidzjan veel interessante zaken aangetroffen. Het klimaat was er subtropisch en de flora exotisch en uitbundig, terwijl de fauna schijnbaar zelfs tijgers omvatte. De inwoners waren wat onderontwikkeld, vervolgde de schrijver, maar hadden inmiddels al een aardige inhaalslag gemaakt.

Lankaran was mogelijk (en zeer waarschijnlijk) onhygiënisch, het was mogelijk zelfs gevaarlijk, maar niemand kon me wijsmaken dat het niet zeer interessant was en vanuit Bakoe niet over zee bereikbaar was. Triomfantelijk zwaaiend met mijn exemplaar van de Bakinski Rabotsy of Bakoese Arbeider stormde ik opnieuw het kantoor van Intourist binnen. Het was dan misschien geen Centraal-Azië, maar lag wel op de route en klonk alsof het een bezoek meer dan waard was.

Maar de kleine Armeen kende zijn plicht. Nee, zei hij, er gingen geen boten. Er waren eerder misschien boten gegaan, maar momenteel niet en hoe dan ook zaten de boten, als ze al gingen, altijd vol. Lankaran was ook niet over land bereikbaar: er was geen spoorlijn en geen weg, er was niets anders dan één grote onherbergzame wildernis. En als je er al wist te komen, was het er bovendien ongezond en onveilig, en totaal niet interessant.

‘Maar,’ vroeg ik, ‘de tijgers dan?’

‘Tijgers, wellicht,’ antwoordde hij meewarig, ‘maar geen cultuur.’

Ik was hier duidelijk aan het verkeerde adres. Ik verliet het kantoor en wandelde doelloos naar de haven. Daar trof ik een gemengd gezelschap van Tataren en Russen die schepen bevoorraadden of wat rondhingen en een praatje maakten. Anderen stonden in de rij voor kaartjes voor een stoomschip, zo leek het. Ik sloot aan bij de dichtstbijzijnde rij, die vooral bestond uit Tataren, woeste, getaande, onverzorgd ogende kerels met ruige bontmutsen en strakzittende kalotjes, die hun eigen gutturale taaltje met elkaar spraken.

Een uur of twee lang gebeurde er niets. Toen schoot het kaartjesloket open en begonnen we langzaam voorwaarts te bewegen. Uiteindelijk bereikte ik het begin van de rij. ‘Waarheen?’ vroeg de vrouw met het pafferige gezicht achter het raster. ‘Lankaran,’ zei ik terwijl ik me afvroeg hoe ze zou reageren. ‘Drie roebel,’ zei ze terwijl ze me een kaartje gaf. ‘Hoe laat vertrekt de boot?’ vroeg ik, in de hoop dat ze mijn buitenlandse accent niet zou opmerken. ‘Over een half uur,’ antwoordde ze.

Ik had geen tijd te verliezen. Snel begaf ik me terug naar het hotel, ontfutselde met een smoes mijn paspoort aan de tegensputterende hotelhouder, gooide mijn plunjezak over mijn schouder, rende terug naar de haven, baande me een weg door de menigte en ging aan boord van de SS Centrosoyus, amper een minuut voordat de loopplank werd opgehaald.

==

4

De proeftocht

Ondanks de modern klinkende naam was de Centrosoyus een overblijfsel van het oude regime, in de jaren tachtig gebouwd op de Wolga. Elke centimeter van de zeer beperkte dekruimte werd in beslag genomen door dicht op elkaar gepakte Tataarse gezinnen die zich met hun beddengoed en hun kippen opmaakten voor de nacht. Een dikke wolk vliegen deed ons uitgeleide terwijl we langzaam de haven van Bakoe uit stoomden. Na een overvloedige maar bijzonder onsmakelijke maaltijd maakten ook de niet-Tataarse passagiers en de bemanning zich op voor de nacht op de banken in de salon. Ik besloot toch voor het dek te kiezen en na veel gestommel in het donker wist ik een vrij hoekje tussen twee Tataren te bemachtigen, waar ik met mijn plunjezak als kussen in slaap viel.

We bereikten onze bestemming ongeveer twee uur na zonsopgang. Het uitzicht dat zich ontvouwde naarmate we de kust naderden, contrasteerde scherp met de desolate rode heuvels rond Bakoe en de nog desolatere steppe ten zuiden van de stad. Boomgaarden en theeplantages groeiden bijna tot aan de waterrand. Daarachter in de verte verhief zich een blauwe bergketen. Enkele daken met rode pannen staken tussen het levendige groen van de bomen uit. Er was geen spoor van ook maar iets wat je een stad kon noemen.

Tataarse boten met een hoge voorsteven voeren ons schip tegemoet, dat even buiten de kust lag. Na wat inleidend gemarchandeer zaten ze algauw tjokvol met schreeuwende, elkaar verdringende mensen die moesten worden overgezet. Tot mijn ontzetting had ik naast mijn plunjezak ineens ook een Tataarse baby bij me, door zijn moeder in mijn armen gedrukt en lijdend aan iets wat op het eerste gezicht veel van pokken weghad.

Bij aankomst bleek Lankaran niet meer te zijn dan een vissersdorp met witgekalkte huizen langs een enkele onverharde straat. Ik informeerde of er ook een herberg was en kreeg te horen dat dit zeker het geval was: ik moest uitkijken naar een gebouw met twee etages, een beschrijving op basis waarvan ik geen enkele moeite had mijn bestemming te vinden. Ik wist een kamer te bemachtigen. Op de muur boven het bed had een eerdere gast zich vermaakt met het platdrukken van bedwantsen in keurige evenwijdige rijen.

Toen ik mijn Britse paspoort tevoorschijn haalde, veroorzaakte ik daarmee heel wat commotie en verzamelde er zich een grote groep andere gasten om me heen om het met eigen ogen te aanschouwen; de meesten van hen zouden gedurende de rest van mijn verblijf mijn onafscheidelijke kameraden blijven. Het feit dat ik een buitenlander was zei hen klaarblijkelijk heel weinig, en toen ze vernamen dat ik op de Britse ambassade in Moskou werkte, vroegen ze of dat hetzelfde was als de Moskouse sovjet. Ik liet ze maar in de waan. Ze gaven in elk geval geen blijk van de paniek die een gemiddelde inwoner van Moskou overviel na de ontdekking per ongeluk in contact te zijn gekomen met een buitenlander of, erger nog, een buitenlandse diplomaat. Sterker nog, de drie daaropvolgende dagen vulde ik voornamelijk met wandelen, kletsen, eten of kaarten in gezelschap van de lokale bevolking en gasten uit Bakoe die in de andere kamers verbleven. Een van hen, een knappe, blonde Russische jonge vrouw met een baby’tje, vertelde dat ze met ziekteverlof was van de collectieve boerderij waar ze werkte. Het was de bedoeling geweest dat ze naar een rustoord op de Krim zou gaan, maar per abuis was ze hierheen gestuurd. Het was fijn, zei ze terwijl ze volop met haar lange wimpers knipperde, om een beschaafd iemand te ontmoeten in zo’n onbeschaafd oord.

==

Voor zover ik kon opmaken waren de belangrijkste producten van Lankaran vis en thee. Behalve in de hoofdstraat, waar een aftandse en onsamenhangende selectie veel te dure, in Moskou gemaakte goederen stond uitgestald in de etalage van Aztorg (de coöperatieve staatswinkel van Azerbeidzjan), was er niet veel merkbaar van de aandrang van de Russische kolonisten om een westerse leefstijl op te dringen, en concentreerde het leven zich vooral rond de bruisende Tataarse bazaar, waar het particuliere ondernemers nog voor de wind ging en de boeren uit naburige dorpen naartoe reden om hun waren te verkopen aan de hoogste bieder. Waar voor goederen van Russische makelij exorbitante prijzen werden gerekend, waren lokale gewassen goedkoop. Brood en gedroogde vis, het basisdieet van de Tataarse plattelandsbevolking, waren volop voorhanden. Voor wie het kon betalen waren er af en toe ook verschillende soorten vlees te koop. Ik hoorde dat er soms eieren verkrijgbaar waren, altijd handig voor het geval dat, maar dat de aanvoer daarvan tijdelijk was gestokt. Groenten en fruit zag ik in geen enkele vorm, op knoflook na. Wodka zag ik daarentegen in allerlei hoedanigheden, zij het tegen een flinke prijs, evenals slappe thee met een subtiele melange van modder en dode vliegen.

De landbouw in het Lankarandistrict en in de rest van Azerbeidzjan was vrijwel volledig gecollectiviseerd, al schenen de meeste boeren gebruik te maken van de regel waaronder ze een beperkte hoeveelheid gewassen zelfstandig mochten telen en verkopen, terwijl de inwoners van enkele van de meer afgelegen dorpen er blijkbaar nog altijd in slaagden zich afzijdig te houden van de collectieve boerderijen.

Op het eerste gezicht wekten de lachende gezichten van de Tataren en de relatieve afwezigheid van openlijke, zichtbare machtssymbolen de indruk dat deze afgelegen hoek van de Sovjet-Unie misschien nog niet volledig in het Sovjetgareel was gebracht. Maar het duurde niet lang voordat ik terugkwam op die conclusie. Lankaran had geen riolering of enige andere sanitaire voorziening. Wél kon het naast een partijbureau bogen op een ‘school voor marxistisch-leninistische propaganda’, gevestigd in een van de weinige fatsoenlijke gebouwen van het dorp.

Al snel was ik getuige van een nog opmerkelijkere blijk van de lange arm van het Kremlin. Op de tweede dag na mijn aankomst werd ik gewekt door een ongebruikelijk geluid. Een stoet vrachtwagens reed roekeloos door het dorp naar de haven, en elk voertuig was gevuld met mistroostig ogende Tataarse boeren die werden bewaakt door NKVD-grenstroepen met een bajonet op hun geweer. Naarmate de ene na de andere vrachtwagen volgde (met tussenpozen zou de stoet de hele dag blijven rijden) en duidelijk werd dat er een grootschalige operatie plaatsvond, kreeg de bevolking meer belangstellig voor het hele tafereel. Op straathoeken ontstonden oploopjes en tot mijn verbazing durfden enkele dappere zielen zelfs openlijk blijk van hun afkeuring te geven en de bewakers te vragen waar ze mee bezig waren. Schijnbaar waren enkele honderden boeren met hun hele gezin opgepakt om naar Centraal-Azië te worden gedeporteerd. Er lagen al schepen te wachten (waaronder de Centrosoyus) om hen naar de overkant van de Kaspische Zee te brengen.

Natuurlijk werd er druk gespeculeerd over de reden voor deze massale aanhoudingen. Omstanders die trouw waren aan de ideologie suggereerden dat de gevangenen koelakken oftewel rijke boeren waren, een klasse die allang was veroordeeld tot liquidatie, of dat hun papieren niet in orde waren.

Een veel aannemelijker verklaring werd aangedragen door een oude, besnorde Rus die zijn visie verkondigde in het piepkleine en ietwat lachwekkende ‘park voor cultuur en vrije tijd’ waarmee Lankaran recentelijk was begiftigd. Volgens hem had Moskou opdracht gegeven tot de aanhoudingen en maakten ze slechts deel uit van een gericht beleid van de Sovjetregering om delen van de bevolking naar believen van het ene naar het andere oord te verplaatsen. De plek van degenen die nu werden gedeporteerd zou waarschijnlijk worden ingenomen door andere boeren uit Centraal-Azië. Dat was al vaak gebeurd, vertelde hij. Het was ‘een voorzorgsmaatregel’, voegde hij er ietwat cryptisch aan toe. En hij plukte veelbetekenend aan zijn witte snor.

Terwijl we toekeken hoe de vrachtwagens omlaag naar de kust reden, kwam er een jeugdige, onopvallende man die zich in niets van enige andere Sovjetburger onderscheidde op me af met een exemplaar van Krokodil, het officieel toegestane satirische tijdschrift. Ik zag dat hij een gedetailleerde spotprent aanwees die gruweldaden onder Britse heerschappij in India uitbeeldde. Een officier in kakiuniform, met bakkebaarden, vooruitstekende tanden, een pijp in zijn mond en een zweep in zijn hand dreef enkele droevig kijkende Indiërs achter een stuk prikkeldraad. ‘Hier is het al niet veel anders,’ zei de man, en weg was hij. Hoe kortstondig ook, ik had een glimp opgevangen van die onbekende grootheid: de publieke Sovjetopinie.

De deportatie van de Tataren bleef niet zonder gevolgen voor mijn eigen plannen. Toen ik informeerde wanneer het volgende stoomschip vanuit Lankaran naar Bakoe, Krasnovodsk of enige andere haven zou vertrekken, kreeg ik te horen dat alle beschikbare schepen werden gebruikt om de gedeporteerden naar Krasnovodsk te transporteren. Het was niet bekend wanneer er weer gewone passagiers mochten meevaren. Er waren geen spoorwegen in het zuiden van Azerbeidzjan, maar in de bazaar vond ik enkele chauffeurs die een stokoude truck aan het repareren waren. Zodra ze genoeg passagiers hadden verzameld, vertelden ze, zou de truck vertrekken naar een oord dat ze Astrakhanbazar noemden. Van daaruit reden er soms bussen naar weer een ander oord, Hadjigabul, en vanuit Hadjigabul ging er een trein naar Bakoe. Met een beetje geluk zou de reis niet meer dan vier dagen duren. Als ik niet met de truck meereed, was het niet te zeggen wanneer ik weg kon.

Ik had inmiddels genoeg van Lankaran gezien en dit leek me een kans die ik niet mocht laten schieten. Een van mijn nieuwe kameraden gaf me een brief die gericht was aan iemand in Astrakhanbazar bij wie ik de nacht zou kunnen doorbrengen, aangezien daar blijkbaar geen accommodaties voor reizigers waren, en ik ging terug naar het hotel om mijn plunjezak en paspoort te halen. Het document was echter nergens te vinden en tegen de tijd dat ik het alsnog in handen had, was de truck vertrokken. Er zat niets anders op dan te wachten.

Ik troostte mezelf met de gedachte dat ik nu in elk geval meer dan voldoende tijd had om de omgeving te verkennen. Rondstruinend door de bazaar stuitte ik op een Tataarse hoefsmid die bezig was een paard te beslaan. Het was een grote, pezige en joviale man met hoge jukbeenderen, een stompe neus en een schurkachtige zwarte snor, die omlaag krulde rond zijn mondhoeken. Het zweet liep in straaltjes over zijn bruine lijf terwijl hij erop los hamerde. Om hem heen had zich een typisch oosters groepje Tataren met hier en daar een enkele Rus verzameld, die toekeken en roddels uitwisselden.

De aanblik van het paard dat hij besloeg, een stevige Tataarse pony, bracht me op een idee. Ik vroeg aan de smid of hij dan wel de eigenaar het dier een dag of twee aan me zou willen afstaan. ‘Wat betaalt u ervoor?’ vroeg hij direct. Zoals ik al vermoedde, hield de man er een tweede baan als paardenhandelaar op na.

Na lang onderhandelen, aangevuld met suggesties en adviezen van de meeste omstanders, kreeg ik uiteindelijk wat ik wilde en begaf me vergezeld door een vriendelijke Tataar in de richting van de bergen, waar, zo vertelde mijn reisgenoot, islamitische dorpelingen hun eigen leven leidden, relatief ongehinderd door de doctrines van Marx en Lenin.

Het was een prachtige dag, de paarden waren lang niet slecht en ik hobbelde tevreden voort. Algauw hadden we de boomgaarden en theeplantages achter ons gelaten en volgden een drooggevallen rivierbedding, met aan weerszijden een wirwar van subtropisch groen. Vanuit de struiken slipte een slang tevoorschijn en stak het pad over, een bontgekleurde vogel fladderde op uit een boom, met vleugels die flonkerden in het zonlicht. Het voelde alsof ik Europa ver achter me had gelaten.

Toen we enkele uren onderweg waren, merkte ik een groep ruiters op die in volle galop door het landschap stoven. Ze reden op enige afstand van ons en ik sloeg ze aandachtig gade. Ze waren goed uitgerust en ik zag dat ze het uniform van de speciale NKVD-troepen droegen. Ze leken onze kant op te komen. Na een brede omtrekkende beweging stonden we ineens oog in oog. Voordat ik goed en wel doorhad wat er gebeurde, keek ik in de loop van een pistool en een zestal geweren. ‘Handen omhoog,’ zei de commandant, en omhoog gingen mijn handen.

Ik benutte de ietwat ongemakkelijke stilte die volgde om aan de commandant, een moeilijk te peilen kleine Tataar, uit te leggen dat ik een diplomaat was en daarom niet kon worden gearresteerd. Wist hij wel wat een diplomaat was? Hierop antwoordde hij, terwijl zijn onnozele gezicht ineens iets listigs kreeg, dat hij dat maar al te goed wist en dat als ik mijn mond niet hield, hij me ter plekke zou neerschieten in plaats van te wachten tot ze me hadden teruggebracht. Ik zei dat de consequenties erg onaangenaam voor hem zouden zijn als hij dat deed, waarop hij antwoordde dat ze dan voor mij altijd nog onaangenamer waren.

Dat klonk als een overtuigend argument en ik verviel in een grimmig zwijgen. Met mijn handen boven mijn hoofd, een revolver in mijn onderrug en twee geweren die me nog steeds onder schot hielden begonnen we aan de terugtocht naar Lankaran.

Nadat we vier à vijf kilometer hadden gereden besloot ik mijn diplomatieke immuniteit opnieuw aan te kaarten. Een eerste poging om mijn diplomatenpas van de Sovjetoverheid uit mijn portefeuille te halen was aanleiding voor meer gezwaai met de revolver, maar na een tijdje wist ik de officier die me had aangehouden zo ver te krijgen dat hij het document eruit haalde en het bekeek. Dat had echter niet het effect waarop ik had gehoopt. Het had zelfs geen enkel effect, en na enig getalm gaf hij toe dat hij geen Russisch kon lezen, oftewel, zoals hij het in zijn beste officiële Sovjetjargon verwoordde, ‘ongeletterd voor wat betreft het Russisch’ was. Zolang hij niemand vond die goed genoeg Russisch kon lezen om mijn document te ontcijferen, was ik niet van zins zijn vragen te beantwoorden, gaf ik hem te verstaan. (Hij wilde dolgraag weten wat ik op mijn paard zo dicht bij de Perzische grens uitspookte.) ‘Wacht maar,’ antwoordde hij hooghartig, ‘op het hoofdbureau van het NKVD zijn meer dan genoeg mensen die Russisch kunnen lezen.’ En opnieuw vervielen we in zwijgen.

Bij aankomst werd iedereen opgetrommeld om beurtelings mijn document te bestuderen, maar zonder succes. Inmiddels was er een zekere gêne merkbaar bij de NKVD-manschappen, en omdat ik besefte dat zij in het nadeel waren, maakte ik enkele nauwelijks verhulde toespelingen op hun overduidelijke gebrek aan cultuur. Hun onbeholpenheid nam verder toe. Toen vond iemand tussen mijn papieren een toegangsbewijs voor de Dag van de Arbeidparade op het Rode Plein en nadat hij met veel moeite het woord propusk (pas) had herkend, concludeerde hij dat het vast een speciale vrijgeleide moest zijn voor het grensgebied waarnaar ik blijkbaar per ongeluk was afgedwaald. Dit zorgde voor nog meer consternatie. Ik rook mijn kans en opperde dat de beste manier om uit onze lastige situatie te komen wellicht zou zijn dat ik mijn pas voorlas, aangezien ik blijkbaar de enige aanwezige was die Russisch kon lezen. Daar stemden ze nogal naïef mee in, dus begon ik met de nodige creatieve vrijheid, naar eigen inzicht verbeteringen aanbrengend, te declameren wat er op de pas stond over de behandeling die vertegenwoordigers van bevriende mogendheden dienden te krijgen, en dat het vooral sterk af te raden was hen te arresteren. ‘Was getekend,’ eindigde ik, ‘Maksim Litvinov, volkscommissaris van Buitenlandse Zaken voor de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken,’ waarna ik opkeek om het effect van mijn woorden te peilen.

Het leed geen twijfel dat iedereen behoorlijk onder de indruk was. Als bij toverslag verdween de vijandige houding die de manschappen zich tot dusver hadden aangemeten, en werd ik overstelpt met verontschuldigingen en vriendelijkheid. Ze smeekten me hun uiterst onfortuinlijke vergissing over het hoofd te zien. Ze hoopten vooral dat ik dit betreurenswaardige incident niet aan kameraad Litvinov zou melden bij mijn terugkomst in Moskou. Ik begreep toch ook wel dat ze voorzichtig moesten zijn zo dicht bij de grens; nog niet zo lang geleden waren enkele hoge Rode Legerofficieren halsoverkop en ongeoorloofd via dezelfde route verdwenen. Ik zei dat ik hun behoedzaamheid maar al te goed begreep, en nadat ik een kamer vol Tataarse militieleden de hand had geschud keerde ik terug naar de herberg.

Ik was nog niet lang terug toen er namens de politiechef een boodschapper verscheen die de ‘onverwachte komst’ meldde van een stoomschip dat de volgende avond naar Bakoe zou varen. Iedereen die net als ik in Lankaran was gestrand, was erg verheugd over dit nieuws, dat we vierden met een kaart- en eetfestijn dat tot diep in de nacht voortduurde. De volgende middag namen we met vijf of zes personen, waaronder de jonge vrouw van de collectieve boerderij en haar baby, een onderofficier van de chemische divisie van het Rode Leger en een grote, morsige man die zichzelf omschreef als een ‘rode econoom’ en wiens leven leek te draaien om het derde vijfjarenplan, onze intrek in een hut met vier kooien op een zeer kleine raderstoomboot uit 1856. Er was geen eten meer in de salon, en ik wist mijn prestige aanzienlijk te verhogen met enkele blikjes bokking en een fles whisky. Algauw hing er een zeer uitbundige sfeer, die zo lang aanhield dat ik opnieuw blij was een vrij plekje tussen de Tataarse passagiers op het dek te bemachtigen, waar ik de rest van de nacht doorbracht.

Vanuit Bakoe, waar we de volgende ochtend aankwamen, nam ik een trein noordwaarts naar Tiflis, de hoofdstad van de Socialistische Sovjetrepubliek Georgië. Ik was van plan hier enkele dagen door te brengen, over de weg door de Kaukasus te trekken en daarna terug te keren naar Moskou. Mijn bezoek aan Lankaran had waarschijnlijk zo veel aandacht getrokken dat elke poging die ik nu nog ondernam om Centraal-Azië te bereiken, gedoemd was te mislukken.

Ik bereikte Tiflis na een nacht in de trein, in gezelschap van een welbespraakte heer met een oosters uiterlijk die zich voorstelde als ‘een prominent Armeens componist.’ Ik viel direct als een blok voor het dorp. Ze had een stijlvolle uitstraling, een zuidelijke charme, een ongedwongen sfeer die ik tot dusver nergens in de Sovjet-Unie was tegengekomen. De huizen in het oude gedeelte zijn krankzinnige constructies met een brede veranda, die als zwaluwnesten tegen een heuvelflank lijken te zijn geplakt. Het water van een bergstroom stort zich woest omlaag aan de voet ervan, en op de andere oever staan meer dicht op elkaar gepakte huizen. Vanaf het punt waar de vallei zich verwijdt leidt een brede hoofdweg naar het nieuwere stadsdeel, dat de Russen hebben gebouwd sinds ze Georgië een eeuw geleden veroverden.

Daar vond ik een kamer in het Grand Hotel d’Orient, een lang, laag stenen gebouw waar mijn grootvader vijftig of zestig jaar eerder ook verbleef. Voor Sovjetbegrippen was het eten goed en de wijnkelder bevatte een uitstekende lokale vin rosé. De uitbater, een bleke, tengere man met een keurig getrimde zwarte snor, had het hotelvak niet lokaal geleerd. Hij was Sloveen, een voormalige Oostenrijkse onderdaan die in 1916 door de Russen gevangen was genomen. Voor de oorlog was zijn vader eigenaar geweest van het grote hotel in Abbazia. Bij het uitbreken van de Revolutie hadden de bolsjewieken hem bevrijd, waarna hij was gevallen voor de nieuwe ideologie en ervoor had gekozen te blijven waar hij was. Nu, zei hij licht bedroefd, was hij Sovjetburger en kon niet meer terug al zou hij willen.

De helft van haar charme dankt Tiflis aan de inwoners, evenzeer zuiderlingen en wijndrinkers als bergbewoners en vechters. Ze combineren een ware mediterrane spraakzaamheid en levendigheid met de daadkracht en onverschrokkenheid van de hooglander. Als volk zijn ze buitengewoon aantrekkelijk: de mannen donker, pezig en strijdlustig met hun lange mantels en een muts van schapenvacht schuin op hun hoofd; de vrouwen met een hoge buste, donkere ogen en rechte, klassieke gelaatstrekken. Etnisch gezien behoren ze niet tot de Slavische volkeren zoals de Russen, noch tot de Tataren, maar vormen een uniek volk met een eigen taal en eigen eeuwenoude gebruiken.

De Georgiërs, die altijd hadden verfoeid wat in hun ogen een vreemde overheerser was, maakten zich na de Revolutie los van Rusland om een onafhankelijke staat te stichten, en ondanks het ietwat operetteachtige gehalte ervan, wist deze stand te houden tot 1921. Na de terugtrekking van de Britse troepen, die tot dan toe hadden geholpen de rust te bewaren, ontstond er interne verdeeldheid, waarop het Rode Leger zich vanaf de andere kant van de bergen op het land stortte om de onderwerping te voltooien waar de tsaren honderd jaar eerder mee waren begonnen. In 1924 deden de Georgiërs opnieuw een gooi naar onafhankelijkheid, maar tegen die tijd regeerde Moskou al met harde hand en werd de opstand bruut de kop ingedrukt.

Georgiërs zullen volgens mij gemengde gevoelens hebben over de bliksemsnelle opkomst van Stalin, oftewel Joseph Dzjoegasjvili, de Georgische jongen die het zo ver heeft geschopt. Stalin werd geboren in een dorpje hoog in de bergen, in een regio waar strijdende stammen eeuwenlang elkaars kuddes aanvielen en dorpen platbrandden, bloedvetes aan de orde van de dag waren en er amper contact bestond tussen de ene diepe vallei en de andere; waar hij bovendien als kind leerde dat je je buurman niet verder kon vertrouwen dan je hem zag. Op jonge leeftijd werd hij door zijn moeder naar Tiflis gestuurd om bij het lokale seminarie een opleiding tot priester te volgen en te worden onderwezen in de dialectiek, wat hem later nog goed van pas zou komen. Niet lang daarna ontpopte hij zich tot een professioneel revolutionair die stakingen organiseerde, bommen gooide en banken beroofde. Op diverse plaatsen in de Kaukasus vind je marmeren gedenkplaten ter herinnering aan deze activiteiten die zijn karakter mede moeten hebben gevormd. In elk geval wist hij hierdoor later in zijn leven waartoe revolutionairen in staat zijn, waar je alert op moest zijn bij het opbouwen en consolideren van een dictatuur die je niet omver wilde laten werpen. Voor de Georgiërs, die evenzeer als de andere volkeren van de Unie voelen hoe hij met ijzeren vuist regeert en moeten toekijken hoe zijn aanzien in de wereld steeds verder toeneemt, is het wellicht een schrale troost om in de kracht van die vuist enkele van hun eigen minder aantrekkelijke karaktertrekken te herkennen.

Moeder Dzjoegasjvili, die hem naar het seminarie had gestuurd, scheen nog in leven te zijn, een kordate oude vrouw van in de negentig. Diepgelovig als ze was, bekeek ze veel van de activiteiten van haar zoon naar verluidt met afkeer, en dat de Georgische tak van de orthodoxe kerk relatief verschoond was gebleven van vervolging, werd doorgaans toegeschreven aan haar invloed op hem.

Ik wist dat er ergens in Tiflis een Britse oorlogsbegraafplaats lag met de graven van soldaten die tijdens de Britse bezetting aan het einde van de oorlog waren overleden of gesneuveld, en besloot ernaar op zoek te gaan om te zien in welke staat deze verkeerde. Aangezien Tiflis een lokale vertegenwoordiger van het commissariaat van Buitenlandse Zaken had (hoewel Georgië was verheven tot een heuse Socialistische Sovjetrepubliek, werd een eigen buitenlands beleid niet gestimuleerd), besloot ik dat ik beter eerst bij hem kon informeren. Ik vond zijn kantoor ergens in een zijstraat, in een huis met een binnenplaats. Het bleek te worden bemand door een grote, kwabbige man die Stark heette.

Dat verbaasde me, want de laatste keer dat ik zijn naam had gehoord, was hij nog Sovjetambassadeur in Afghanistan geweest, waar hij jarenlang bekend had gestaan als actief en scrupuleus intrigant tegen onze belangen, en als aanstichter van rebellie in India. Hij haastte zich om uit te leggen dat hij puur vanwege zijn gezondheid naar een rustiger standplaats was gestuurd, en om geen enkele andere reden. Ik antwoordde misschien niet heel tactvol dat er recentelijk nogal wat overplaatsingen waren geweest binnen de diplomatieke Sovjetdienst en zei toen, omdat het gesprek niet erg vlotte en ik het wat op gang wilde helpen, dat ik in Bakoe had vernomen dat Podolski, aldaar de vertegenwoordiger van het commissariaat van Buitenlandse Zaken én voormalig Sovjetgezant in Wenen, nog maar een paar dagen geleden was vervangen.

Nooit heb ik een paar terloopse woorden zo’n effect zien hebben. Het grote, kwabbige gezicht van Stark kleurde ongezond wit. Duidelijk overmand door zeer heftige emoties kon hij vanaf dat moment zijn aandacht zichtbaar niet meer bij ons gespreksonderwerp houden, zelfs al had hij gewild. Een paar keer probeerde hij de beangstigende gedachten die hem overvielen van zich af te schudden, maar het had geen zin. Het lukte hem niet zich te concentreren op de begraafplaats, althans niet op díe begraafplaats. Om wat voor reden dan ook meende hij kennelijk dat zijn lot verbonden was met dat van Podolski, en door het nieuws van diens overplaatsing zo kort na in Bakoe te zijn aangekomen, waar hij dezelfde functie had bekleed en eveneens vanuit een belangrijker functie in het buitenland was beland, vreesde Stark nu voor zijn eigen welzijn. Na een tijdje gaf ik het op en vertrok. Terwijl ik de trap af liep, hoorde ik hem gehaast en op gedempte toon tegen zijn vrouw praten. Ik zou hem niet weerzien. Niet veel later werd bekendgemaakt dat ook hij was vervangen. Zijn voorgevoel was terecht geweest.

Na deze vergeefse poging om de juiste kanalen te volgen, besloot ik mezelf rechtstreeks tot de lokale instanties te wenden, in dit geval de gemeentelijke sovjet van Tiflis. Deze was gevestigd in een groot gebouw aan het hoofdplein van de stad, tegenover het seminarie waar een jonge Stalin zijn opleiding had genoten en waarin nu het Palace Hotel gevestigd was. Daar gonsde het vooral van de vruchteloze activiteiten. Het personeel bestond hoofdzakelijk uit Georgiërs en een enkele Armeen. Bij elk kantoor dat ik bezocht trof ik een groep mistroostige burgers op zoek naar fatsoenlijk onderdak; uit hun opmerkingen maakte ik op dat de meesten een kamer deelden met vijf anderen. Uiteindelijk wist ik samen met een paar van de meer doortastende hulpzoekenden door te dringen tot het kantoor van de vicevoorzitter van de sovjet, een slome Armeen die door zijn ondergeschikten overdreven eerbiedig werd behandeld.

Al snel werd echter duidelijk dat mijn vraag hem niet interesseerde, en ik stond op het punt moedeloos het gebouw te verlaten toen ik werd aangeklampt door zijn secretaresse, een bijzonder aantrekkelijke jonge Georgische vrouw met een witte huid en zwart haar. Ze heette Tamara, zei ze, en wilde ik misschien mee naar de bioscoop? Dat leek me een kans die ik niet mocht laten schieten, dus stelde ik mijn onderzoek naar de begraafplaats uit tot later en bezocht met Tamara en enkele van haar vrienden de bioscoop die de sovjet van Tiflis speciaal voor zijn medewerkers in het leven had geroepen. Er draaide een Georgisch gesproken historische film die het verhaal vertelde van een opstand van Georgiërs tegen hun Russische onderdrukkers. Het Georgische publiek reageerde enthousiast op de film en ik vroeg me onwillekeurig af of in hun applaus wellicht een vleugje wensdenken schuilde. De uniformen van de tsaristische troepen die zo makkelijk werden getroffen door de salvo’s van de Georgische patriotten, verschilden niet heel veel van de uniformen van de speciale NKVD-troepen die je door de straten van Tiflis zag lopen.

Na de bioscoop vroeg ik Tamara, die een vriendelijke en intelligente indruk maakte, waar ik volgens haar het beste meer informatie over de begraafplaats kon krijgen. ‘Vraag het aan het NKVD,’ antwoordde ze zonder aarzelen. ‘Dat zijn de enige efficiënte mensen hier.’ Dat klonk als een verstandig advies, dus begaf ik me direct naar het hoofdbureau van het NKVD, waar ik uiteindelijk een functionaris vond die van de begraafplaats had gehoord. Waar die lag, wist hij niet, maar kon me wel het adres geven van een Engelse vrouw die me mogelijk kon helpen.

Ik kon mijn oren amper geloven. Een Engelse vrouw die in Tiflis woonde, zoiets had ik nog nooit gehoord. Ik begaf me naar het opgegeven adres, en onderweg vroeg ik me af of ze zich bij het NKVD niet ontzettend vergisten.

Het was een groot huis in de oude wijk van de stad. Houten balkons waar wasgoed als guirlandes hing te drogen, kwamen uit op een centrale binnenplaats. Daar was een Georgisch jongetje aan het spelen. Kon dit het juiste adres zijn, vroeg ik me af. Op dat moment galmde er een stem vanaf het bovenste balkon. ‘Kom onmiddellijk hier, Tommy,’ klonk het op bevelende toon. ‘Het is bedtijd.’ ‘Ik kom eraan, miss Fellows,’ zei de kleine Georgiër in een Engels zonder enig spoor van een accent, en met tegenzin drentelde hij naar boven. Dit was het juiste adres, besloot ik.

Nadat ik Tommy de trap op was gevolgd, trof ik bovenaan miss Fellows, klein van stuk en met wit haar. ‘En wat wilt u?’ vroeg ze bruusk. Ik vertelde haar over de begraafplaats. ‘Natuurlijk weet ik waar die ligt,’ zei ze. ‘Ik zorg er al twintig jaar voor, sinds het vertrek van onze troepen.’ Toen vertelde ze haar verhaal. Het was vrij simpel. Ze was de dochter van een kolonel in het Indiase leger. In 1912 was ze als gouvernante naar Tiflis gekomen en al die tijd was ze er gebleven, tijdens de oorlog, tijdens de Revolutie, tijdens de geallieerde interventie, tijdens de herovering door de bolsjewieken. Ze was nooit meer naar huis gegaan. Ik was zelfs de eerste Engelsman die ze in heel wat jaren tegenkwam. Sinds haar komst verbleef ze bij dezelfde Georgische familie, waar ze eerst de ene generatie les had gegeven en daarna de volgende. Aanvankelijk was het hele huis van hen geweest. Nu leefden ze nog in één kamer en zij woonde bij hen in. Er lag nog een ander kind te slapen, een jong meisje. ‘Arm ding,’ zei ze, ‘ze had lichte verhoging, dus ik heb haar in bed gelegd.’ Toen liep ze naar buiten en riep iets naar enkele buren aan de andere kant van de binnenplaats. Je hoefde er niet aan te twijfelen wie hier de baas was. Tot mijn genoegen merkte ik dat in haar Russisch nog altijd een sterk Engels accent doorklonk.

Ik vroeg of ze ooit problemen had gehad met de lokale instanties. ‘Niet noemenswaardig,’ zei ze. ‘Ze willen steeds dat ik mijn Engelse nationaliteit opgeef. Maar dan zeg ik dat ze niet zo raar moeten doen.’

Later nam ze me mee naar de begraafplaats, een droevig klein terrein, weggestopt aan de rand van de stad, dat ze al ruim twintig jaar verzorgde en onderhield in een niet-aflatende strijd tegen onkruid, zwerfhonden, kippen en plunderende Sovjetkinderen.

Voordat ik vertrok vroeg ik miss Fellows of ik iets voor haar kon betekenen. Ze vroeg twee dingen: wat Engelstalige boeken en hulp om een muur rond de begraafplaats te regelen. Ik vroeg of dat echt alles was wat ze wilde. Ja, zei ze, ze kon het verder prima zelf af. Voor iedereen die de Sovjet-Unie een beetje kent, moge het helder zijn dat miss Fellows een zeer opmerkelijke vrouw was.

==

Er was niets wat me nog in Tiflis hield en mijn verlof liep bijna ten einde. De bergpassen door de Kaukasus waren inmiddels sneeuwvrij en er reed weer vrachtverkeer over de Georgische militaire weg. Zonder al te veel problemen regelde ik een lift, en nadat ik mijn spullen in mijn plunjezak had gepropt begon ik aan mijn terugreis, in gezelschap van een bonte verzameling Georgiërs en Russen.

De Georgische militaire weg, die vanuit Tiflis door het centrale Kaukasusgebergte naar Ordzjonikidze loopt, werd in de eerste helft van de negentiende eeuw aangelegd door Russische ingenieurs, voornamelijk om de strijdlustige Kaukasische stammen in toom te houden die in de bergen standhielden tegen de Russen. Doordat langs deze weg grote troepenmachten snel naar belangrijke strategische punten konden worden verplaatst, werd het voor de Russen makkelijker de strijd aan te gaan met de bijzonder mobiele bergbewoners, wat resulteerde in de nederlaag van Sjamil en de pacificatie van de Kaukasus.

Buiten Tiflis volgden we enkele kilometers het dal van de snelstromende Koera. Algauw bereikten we Mtscheta, de voormalige hoofdstad van Georgië, nu niet veel meer dan een groepje huizen rond een eeuwenoude kathedraal, gelegen in een bocht in de kolkende rivier. We reden inmiddels door de heuvels en niet veel later begon de weg flink te klimmen. De lucht werd guurder en de bergen werden ruiger. Af en toe passeerden we kleine groepjes reizigers te voet, te paard en in karren, en soms eenzame ruiters, woeste en stoere verschijningen. In Pasanoeri, bijna bovenaan de pas, stopten we om wat te eten: een verrassend smakelijke maaltijd van vers gevangen forel, sjasliek – op houtskool gegrild schapenvlees aan een spies – en een fles lokale rode wijn. Buiten het poststation zat een kleine, schurftige beer aan een ketting; het arme schepsel wekte een miserabele indruk.

Steeds steiler omhoog ging het. Onze vrachtwagen had betere tijden gekend en op veel plekken was de ondergrond weggespoeld door de smeltende sneeuw. Met steeds kortere tussenpozen moest iedereen uitstappen en duwen, en ik begon me af te vragen of we ooit onze bestemming zouden bereiken. In het westen torende de Kazbek hoog boven ons uit, een imposante berg met eeuwige sneeuw op de top. We trokken door de diepe Darjalkloof. Aan weerskanten werden we omsloten door honderden meters hoge steile rotswanden. Toen begonnen we te dalen. Niet veel later reden we door het dal van de Terek, een rivier die in de richting van de noordelijke Kaukasushellingen stroomt. Maar het landschap om ons heen bleef onverminderd ruig. Verspreid langs de rivierbedding lagen reusachtige zwerfkeien en de bergen aan weerskanten waren kaal en grillig. De zon ging onder en het was bijtend koud. Tegen de tijd dat we aankwamen op onze bestemming was het donker en waren we half bevroren.

Vladikavkaz, of Ordzjonikidze zoals het tegenwoordig heet, naar een volkscommissaris met dezelfde naam, vormt de toegangspoort tot de Kaukasus en is een plaatsje met een fraaie ligging dat wel wat wegheeft van een voormalig Frans kuuroord, al heeft het verder weinig te bieden. Nadat ik de nacht had doorgebracht in de lokale herberg was ik daarom blij de trein naar Moskou te kunnen nemen, waar ik stipt achtenveertig uur later aankwam.

Mijn tocht was voorbij. Ik had Centraal-Azië niet bereikt en had een aantal grote tactische fouten gemaakt. Daar stond tegenover dat ik mijn eerste glimp van het Oosten had opgevangen en de Sovjetbevolking af en toe van veel dichterbij had meegemaakt dan ik voor mogelijk had gehouden. De volgende keer, besloot ik, zou deze ervaring me van pas komen. De volgende keer...

==

5

Op goed geluk

Aan het einde van de zomer mocht ik weer met verlof en hield niets me tegen om opnieuw een poging te wagen Centraal-Azië te bereiken.

Deze keer besloot ik een andere route te nemen: via Siberië. Voor zover ik wist, was er niets op tegen om via de trans-Siberische hoofdspoorweg door Siberië te reizen. Enkele vrienden waren onlangs op die manier helemaal naar China gegaan. Ik was van plan een kaartje voor de Trans-Siberië Express te kopen, ergens halverwege Siberië discreet de trein te verlaten en daarna in etappes zo onopvallend mogelijk zuidwaarts te trekken, zonder mijn eindbestemming kenbaar te maken. Met deze indirecte route hoopte ik de ‘bevoegde instanties’ tot de laatste, illegale etappe van mijn reis in het ongewisse te laten, wanneer het met een beetje geluk te laat zou zijn om mij nog van mijn doel af te houden. Ik verwachtte niet lang onopgemerkt te kunnen blijven in Centraal-Azië, als ik er al wist te komen, maar naar mijn vorige reis te oordelen zouden mijn ervaringen zodra ik de gebaande wegen verliet sowieso uitzonderlijk en vermakelijk zijn. Het grootste gevaar was dat ik werd opgepakt en teruggestuurd naar Moskou zodra ik de Trans-Siberië Express verliet.

Op 21 september vertrok ik uit Moskou met een eersteklaskaartje dat ik openlijk had gekocht, een voorraadje roebels, wat blikjes foie gras, niet meer bagage dan ik zelf kon dragen, en zonder vastomlijnde plannen.

Twee dagen lang at ik en sliep ik en las ik de uitstekende romans van monsieur Simenon. Langzaam trok het Russische landschap aan mijn raam voorbij, groen en monotoon. Ik besloot van boord te gaan in Sverdlovsk, aan de andere kant van de Oeral, een van de grote nieuwe industriesteden die sinds de Revolutie in Siberië zijn verrezen.

We staken ’s nachts de Oeral over en bereikten het station van Sverdlovsk zo’n twee uur voordat de zon opkwam. Zonder iets tegen iemand te zeggen, gooide ik mijn plunjezak over mijn schouder en glipte van boord. Het had gesneeuwd in de bergen en het was bijtend koud. Terwijl ik op het kille, winderige perron stond, zag ik het warme, helder verlichte rijtuig dat ik zojuist had verlaten deinend in het duister verdwijnen.

Voor het station vertrok een tram. Die voerde me door modderige, onverharde straten vol houten krotten naar het centrum van de stad met zijn enorme, nog niet lang geleden gebouwde maar nu al enigszins vervallen huizenblokken. Op het grootste gebouw, een immens roodachtig pand, prijkte in gouden, één meter hoge letters de naam ‘Grand Hotel Oeral’. Het zag er veelbelovend uit. Ik duwde tegen de klapdeuren en ging naar binnen.

Zelfs op dit vroege tijdstip belaagde een opgewonden, schreeuwende drom mensen een afgestompte baliemedewerker die hen wijs probeerde te maken dat er geen enkele kamer vrij was. Enkele minder ongeduldige accommodatiezoekers lagen vredig te slapen op de zitbanken in de lobby, die net als de rest van het hotel waarschijnlijk modieus was bedoeld maar evengoed aftands oogde en sterk naar Russische mensenlijven rook. Levensgrote gipsbeelden van Lenin en Stalin torenden boven hen uit. Na wat geworstel wist ik me een weg naar de baliemedewerker te banen. ‘Geen kamers,’ zei hij. ‘Wat, niet één?’ vroeg ik. ‘Geen kamers tenzij u speciale toestemming van het NKVD hebt,’ zei hij, en begon met iemand anders te praten.

Dit was helemaal geen goed nieuws. Het laatste wat ik wilde was zo vroeg al de aandacht van de ‘bevoegde instanties’ op me vestigen. Aan de andere kant zou ik geen slaapplek en waarschijnlijk ook niets te eten krijgen als ik niet om toestemming vroeg, en bevond ik me in Sverdlovsk in elk geval niet op verboden terrein. Ik besloot dus het NKVD op te zoeken, in de vurige hoop dat ze niet te veel vragen over mijn vervolgstappen zouden stellen.

Tot mijn vreugde stelden ze helemaal geen vragen. Toen de naïef uitziende NKVD-functionaris met een lorgnet en een nerveuze manier van doen op het hoofdbureau vernam dat ik ‘voor officiële zaken’ op reis was, verstrekte hij me direct het benodigde document. Gewapend hiermee keerde ik terug naar het Grand Hotel Oeral; ik had nu een nagenoeg officiële status.

Zodra ze het verstrekte document zagen, veranderde de houding van het hotelpersoneel volledig. Na een kort gefluisterd gesprek ontving ik een propusk die me toegang gaf tot de bovenverdiepingen en nam ik mijn intrek in een kamer waarvan de inrichting bestond uit drie tamelijk twijfelachtige bedden, een draadloze luidspreker die me overspoelde met propaganda tot ik hem het zwijgen wist op te leggen, en een grote inktpot van mauvekleurig marmer in de vorm van een vogel. Nadat ik in de van vliegen vergeven eetzaal een vette maar vullende maaltijd had genuttigd, ging ik op verkenningstocht door de stad.

Sverdlovsk, het voormalige Jekaterinenburg, waar Nicolaas II en zijn gezin in 1918 door de bolsjewieken ter dood werden gebracht, was tegenwoordig met zijn strategische ligging voorbij het Oeralgebergte een van de belangrijkste centra van de zware Sovjetindustrie. Voor de Revolutie moet Jekaterinenburg met 40.000 inwoners een typisch Russische provinciestad zijn geweest. Twintig jaar later stond de teller op bijna een half miljoen stedelingen. Sommige oude kerken en overheidsgebouwen waren gespaard gebleven, maar laatstgenoemde werden inmiddels in aantal ver overtroffen en overschaduwd door de vele moderne bouwwerken die er de laatste jaren en ook nu nog werden opgetrokken: fabrieken, warenhuizen, overheidskantoren, bioscopen, clubs en torenflats.

Van een afstand gezien – of beter nog: gefotografeerd – waren zowel het formaat als het eigentijdse ontwerp van die nieuwe bouwsels erg indrukwekkend. Maar er was weinig aandacht besteed aan de details. Van dichtbij of aan de binnenkant maakten ze heel wat minder indruk met hun slordige constructie en amper enige afwerking. In veel opzichten staken ze zelfs pover af bij de degelijker gebouwde en beter afgewerkte huizen van het oude regime. Sverdlovsk was overduidelijk in alle haast gemoderniseerd en de keurig geasfalteerde straten met semi-wolkenkrabbers mondden vaak uit in modderige stegen met houten hutten. Aan de randen van de stad, waar het merendeel van de arbeiders woonde, waren geen verharde straten of huizen van steen te vinden, enkel modder en krotten.

Maar ondanks deze imperfecties wekte Sverdlovsk een energieke en progressieve indruk. De nieuwe fabrieken leken dag en nacht te draaien, en hoewel de fraaiste flatgebouwen uiteraard voorbehouden waren aan de nieuwe bourgeoisie van partijleden, hoge overheidsfunctionarissen en goedbetaalde geschoolde arbeiders, werd er een aanzienlijk aantal eenvoudiger gebouwen opgetrokken om een aanzienlijk deel van de bevolking onderdak te bieden en iets te doen aan het schrijnende woningtekort.

De winkelvoorzieningen leken zich te beperken tot één straat en feitelijk tot één winkel: een enorm Universalmag (staatswarenhuis). Voor Sovjetbegrippen was dit goed toegerust, met een productassortiment dat niet onderdeed voor winkels in Moskou en prijzen die grofweg overeenkwamen met wat op dat moment gangbaar was in de hoofdstad. Zoals gebruikelijk werden de toonbanken waar eerste levensbehoeften te koop waren bestormd door een lawaaierige koopgrage horde, terwijl er veel minder vraag was naar snuisterijen en ‘luxeartikelen’. In de zijstraten stonden de vertrouwde rijen te wachten voor de petroleumwinkels en bakkerijen. Net als in elke andere Sovjetstad was ook in Sverdlovsk minstens de helft van de etalages gevuld met geurtjes en zepen van Sovjetmakelij.

Er was veel aandacht besteed aan volksvermaak, althans voor dat deel van het volk dat over de tijd en middelen beschikt om zich te laten vermaken. Een van de opvallendste moderne gebouwen was sportclub ‘Dinamo’, een organisatie met afdelingen in de hele Sovjet-Unie, die haar leden werft onder de nieuwe jeunesse dorée van het land. Een fraai neoklassiek gebouw dat onder het oude regime vermoedelijk de gouverneurswoning was, was omgebouwd tot een school en communistische padvindersclub, en de voortuin ervan tot een speeltuin. Nabij een nieuw complex met een basalten gevel, waarin overheidskantoren en appartementen voor overheidsfunctionarissen waren gevestigd, lagen een grote nieuwe bioscoop en een dansgelegenheid, en ook in andere delen van de stad zag ik bioscopen en theaters. Aan de rand van de stad werd in een dennenbos aan de oevers van een meer een grootschalig, aanlokkelijk ‘park voor cultuur en vrije tijd’ aangelegd.

Ondanks al deze ontspanningsvoorzieningen wekten de drommen die elkaar in de slecht verharde straten verdrongen echter zonder uitzondering een diep mistroostige indruk. Het waren bijna allemaal slechtgeklede, slechtgeschoeide industriearbeiders – of beter gezegd geïndustrialiseerde boeren. De goedgeklede nieuwe bourgeoisie, die in Moskou zo alomtegenwoordig was, zag je hier zelden.

Al met al voelde ik weinig aandrang om in Sverdlovsk te blijven hangen, en na om drie uur ’s ochtends te zijn opgestaan en enkele uren op het perron te hebben gewacht, was ik opgelucht te vernemen dat er één vrije couchette was in de volgende trein naar Novosibirsk. Die besloot ik te nemen.

Novosibirsk lag op twee dagen reizen naar het oosten en onderscheidde zich in weinig opzichten van Sverdlovsk. Beide steden waren centra van de zware industrie. In beide had je dezelfde pretentieuze modernistische gebouwen in het stadscentrum en dezelfde modderige straten en vervallen hutten in de buitenwijken, dezelfde fabrieken die dag en nacht draaiden en dezelfde drommen vreugdeloze arbeiders in de straten. Maar waar Jekaterinenburg in 1917 al een beduidende provinciestad was, vormde Novosibirsk, of beter gezegd Novonikolajevsk, voor de Revolutie niet meer dan een middelgroot dorp en was de huidige, ruim 300.000 inwoners tellende stad met haar trams en wolkenkrabbers volledig gebouwd onder het Sovjetregime.

Vanaf Novosibirsk was ik van plan niet langer de trans-Siberische lijn te volgen maar naar het zuiden af te buigen langs de Turksibspoorlijn, die in Novosibirsk samenkomt met de trans-Siberische lijn en de stad met Turkestan verbindt. Na alles van de stad te hebben gezien wat ik wilde, sloot ik dus aan in de rij voor een kaartje. Urenlang verplaatste ik verveeld mijn gewicht van mijn ene naar mijn andere been. Na maar liefst tien uur wachten had ik het geluk het laatste beschikbare kaartje naar Biejsk te bemachtigen, drie- à vierhonderd kilometer zuidwaarts aan de voet van het Altajgebergte. Daarna werd het kaartjesloket met een klap gesloten en maakte de rest van de rij het zich gemakkelijk om geduldig nog eens vierentwintig uur te wachten tot de trein van de volgende dag bijna naar Biejsk vertrok en er een nieuwe voorraad kaartjes in de verkoop ging.

Juist op het moment dat ik me afwendde van het loket, wendden twee mannen even verderop zich af van mij. Met hun alerte voorkomen, intelligente gelaat en nette donkere pak wekten ze direct mijn argwaan. Ik wandelde rond het huizenblok. Toen ik een blik over mijn schouder wierp, zag ik dat ze me volgden. Zodra ik stil bleef staan, bleven ook zij stilstaan en deden alsof ze een etalage bekeken. Met een slecht voorgevoel ging ik aan boord van de trein naar het zuiden. Ik zocht mijn couchette op en ontdekte dat de ene man de couchette direct boven mij bezette en de andere het exemplaar eronder. Nu wist ik het zeker. Ik had een NKVD-escorte gekregen.

Het was hinderlijk, maar in elk geval beter dan ronduit te worden tegengehouden, beleefd te horen krijgen dat buitenlanders niet met de Turksib mogen reizen en op de eerstvolgende trein naar Moskou te worden gezet, zoals ik half had verwacht. Bovendien was het rijtuig waarin ik me bevond van het ‘harde’ soort, waarin de persoonlijke hygiëne van je buurman of -vrouw een zaak van bijzonder belang is, en hoewel mijn escorte weliswaar niet zo kleurrijk was als de overige inzittenden van het rijtuig, was de kans een stuk kleiner dat ze het ongedierte bij zich droegen waar Siberië bekend om staat.

Treinaccommodaties worden in de Sovjet-Unie onderverdeeld in drie categorieën. Ten eerste zijn er de ‘internationale’ rijtuigen die hoofdzakelijk vóór de Revolutie zijn vervaardigd naar voorbeeld van normale Europese slaaprijtuigen en zijn onderverdeeld in coupés voor twee (of vier) passagiers. Deze rijtuigen, waarin ik tot dusver had gereisd en die de enige vorm van accommodatie zijn die de meeste buitenlandse toeristen ooit te zien krijgen, vind je slechts op een zeer beperkt aantal exprestreinen in het luxesegment en zijn de gemiddelde Sovjetburger volkomen onbekend. Ten tweede zijn er de ‘zachte’ rijtuigen, waarvan de meeste exprestreinen er één tellen. Deze worden hoofdzakelijk gebruikt door de nieuwe bourgeoisie en zijn onderverdeeld in coupés met elk vier gestoffeerde couchettes.

Tot slot is er nog het ‘harde’ rijtuig, dat voor negentig procent van de bevolking de enige reisoptie is en waaruit verreweg de meeste treinen zijn samengesteld. ‘Harde’ rijtuigen, die zijn ontworpen met een capaciteit van veertig passagiers en er nooit minder maar zeer vaak meer tellen, zijn niet verdeeld in coupés. Dwars door het midden loopt een open ruimte en aan weerszijden zijn ze voorzien van drie lagen met boven elkaar bevestigde planken waarop een klein persoon net genoeg ruimte heeft om zich uit te strekken. In theorie geeft een gewoon treinkaartje recht op een ‘harde’ reis. Tenzij passagiers echter bereid zijn meerdere dagen op het treinstation door te brengen in de hoop op een lege aankomende trein, moeten ze in praktijk een aanvullend ‘reserveringsbewijs’ kopen, dat slechts in een beperkte oplage wordt uitgegeven.

‘Harde’ rijtuigen verschillen sterk van elkaar, zoals alles in de Sovjet-Unie. Ondanks het ontbreken van enige stoffering krioelen sommige van het ongedierte. Andere zijn onberispelijk schoon. (Veel is daarbij uiteraard afhankelijk van je medereizigers.) Soms is het mogelijk beddengoed te huren, maar vaak moet je op de kale planken slapen. Soms is er elektrische verlichting, maar in het rijtuig waarin ik me nu bevond moesten de veertig inzittenden genoegen nemen met het licht van één enkele vetkaars die midden in de centrale doorgang was geplaatst.

In sommige opzichten zijn de treinrijtuigen in de Sovjet-Unie echter allemaal identiek. De ramen zijn zo gemaakt dat ze niet open kunnen of worden – mochten ze dat toch wel kunnen – hermetisch dicht gehouden, dag en nacht is er een algemeen gesprek over van alles en nog wat gaande, en altijd is er wel iemand aan het eten of drinken.

==

Biejsk, waarnaar ik nu op weg was, was voor mij om twee redenen aantrekkelijk. In de eerste plaats lag de stad aan de voet van het Altajgebergte, dat de grens tussen de Sovjet-Unie en de republiek Tannoe-Toeva vormt en doorloopt tot ver in Mongolië, waardoor het me de moeite waard leek de omgeving te verkennen. Ten tweede lag het aan een zijspoor niet al te ver van de Turksib, waardoor het weleens een prima vertrekpunt kon zijn voor een discrete tocht naar Centraal-Azië.

Om zes uur ’s ochtends bood Biejsk een uitzonderlijk deprimerende aanblik. Het weer, dat in Novosibirsk nog prima was geweest, was omgeslagen. Het was koud en het regende hard en op het station was alleen roggebrood en vette soep verkrijgbaar. Zelfs de wodka was op. Enkele inwoners die zich bij het station hadden verzameld om de trein te zien aankomen, haastten zich om me te vertellen dat wanneer het in deze contreien eenmaal begon te regenen, het wekenlang aanhield.

Voordat ik plannen maakte, moest ik natuurlijk eerst de stad zelf bezichtigen, die op enkele kilometers van het station lag. Het enige beschikbare vervoersmiddel was een merkwaardige ovalen rieten mand op wielen, gevuld met doorweekt hooi en voortgetrokken door een nat paard dat een onmetelijk ongelukkige aanblik bood. Het erbarmelijke vervoersmiddel werd meestal gebruikt om gasten weg te brengen na afloop van feestelijkheden, werd me verteld. Ik hurkte erin neer en volgde in de stromende regen een weg waarop je letterlijk tot je enkels wegzakte in de modder.

Biejsk strekte niemand tot eer. De handvol stenen huizen dateerden zonder uitzondering van voor de Revolutie en de houten huizen met hun dakranden voorzien van snijwerk in oud-Siberische stijl waren onvoorstelbaar bouwvallig. De rij winkels in de hoofdstraat was zelfs voor Sovjetbegrippen een schande en de onverharde straten waren veranderd in een zee van modder. De weinige inwoners die ik zag maakten een miserabele indruk en daar hadden ze waarachtig het volste recht toe. Hoewel Biejsk ooit schijnbaar het centrum was waar Chinezen en Mongolen uit de omgeving heen trokken om hun mais en wol te verkopen, bestaat de bevolking volledig uit Russen en zag ik hier of waar dan ook in Siberië praktisch geen Oost-Turken, Tataren of Mongolen.

Ondertussen was wel duidelijk dat eind september niet de beste tijd van het jaar was om het Altajgebergte te bezoeken, en nadat ik de modder in Biejsk zelf had gezien, twijfelde ik geen moment aan de lokale bevolking, die me verzekerde dat de wegen naar de bergen inmiddels onbegaanbaar waren. Biejsk was als ontspanningsoord geen succes gebleken. Aan de andere kant behield het zijn voordelen als beginpunt voor een tocht naar Centraal-Azië, en gezien de omstandigheden kon ik daar maar beter zo snel mogelijk aan beginnen. In het kantoor van de stationschef vond ik een redelijk recente dienstregeling en met de hulp van de waarnemend stationschef, een vriendelijke maar niet al te intelligent zestienjarig meisje, slaagde ik erin een reisschema op te stellen dat me uiteindelijk tot Alma-Ata zou brengen, de hoofdstad van de Socialistische Sovjetrepubliek Kazachstan, drie dagen reizen naar het zuiden, aan de voet van de bergketen Tiensjan en vlakbij de Chinese grens.

Na het gebruikelijke wachten – want in de Sovjet-Unie krijg je niets als je niet bereid bent te wachten – vervolgde ik opnieuw mijn reis. Mijn directe bestemming was Altajskaja. Van daaruit zou ik naar Barnaoel gaan en vervolgens, als ik zo ver wist te komen, naar Alma-Ata.

Mijn ‘harde’ rijtuig stroomde vol met lokale boeren die in- en uitstapten op de diverse kleine stations langs de spoorlijn: verweerde wezens wier grauwe, haveloze, van zweet doortrokken kleding een zure geur van verderf verspreidde, en die me in het gedempte flikkerlicht van de enkele kaars die de schommelende wagon verlichtte, op een bevreemdende manier aan holbewoners deden denken.

Zodra ze vernamen dat ik niet alleen uit Moskou kwam maar ook nog eens een buitenlander was – een wezen waar de meesten zich slechts een vage voorstelling van konden maken – begonnen ze me de verschrikkingen van het leven in Siberië te schilderen, elkaar continu in de rede vallend en herhalend, als een koor in een Grieks toneelstuk. Met de collectieve boerderijen, zeiden ze, was het pover gesteld. De moderne mechanische apparatuur was permanent buiten bedrijf omdat niemand echt wist hoe die moest worden bediend. Ze zwoegden van de ochtend tot de avond en slaagden er maar net in zichzelf en hun gezin in leven te houden. Al met al was het collectieve landbouwsysteem een mislukking en ongeacht wat mij verder hierover ter ore mocht komen, moest ik voor eens en altijd begrijpen dat het leven van een Siberische kolchoznik bijzonder miserabel was. De benijdenswaardige mensen, zeiden ze verbitterd, waren de spoorwegmedewerkers, die een enorm inkomen verdienden met nietsdoen.

Het is altijd lastig om harde cijfers te achterhalen, maar de landarbeider die naast me zat, een man in de bloei van zijn leven, vertelde dat hij erg tevreden was wanneer hij honderd roebel per maand verdiende (wat toen grofweg overeenkwam met de koopkracht van één pond).

In Altajskaja, enkele kilometers buiten Barnaoel, waar de aftakking vanuit Biejsk zich bij de Turksib voegt, stonden we meerdere uren stil terwijl er diverse veewagons aan onze trein werden gekoppeld. Ze waren gevuld met mensen die op het eerste gezicht Chinees leken. Het bleken Koreanen te zijn, die met hun gezin en hun hele hebben en houden vanuit het Verre Oosten op weg waren naar Centraal-Azië, waar ze heen werden gestuurd om op de katoenplantages te werken. Ze hadden geen idee waarom ze werden gedeporteerd maar grijnsden onophoudelijk, en uit de paar woorden die ik met sommigen kon wisselen maakte ik op dat ze blij waren het Verre Oosten, waar de leefomstandigheden vreselijk waren, achter zich te hebben gelaten en naar Centraal-Azië te mogen, waarover ze enthousiaste verhalen hadden gehoord. Later vernam ik dat de Sovjetinstanties vrij arbitrair pakweg 200.000 Koreanen naar Centraal-Azië hadden overgebracht omdat ze weleens onbetrouwbaar zouden kunnen zijn in geval van een oorlog met Japan. Ik was andermaal getuige van een massale volksverhuizing.

Langs het spoor speelde een Tataars jongetje met iets wat op een muis leek. Toen ik beter keek bleek het een enorme, meerdere centimeters grote spin te zijn, het lijf en de poten bedekt met dikke zware haren. Systematisch trok het jongetje hem de poten uit, een voor een, tot er enkel nog een rond, zwart en harig lijf overbleef dat kronkelde in het zand.

Aangekomen in Barnaoel ging ik, voordat ik een plaats in de trein naar Alma-Ata probeerde te bemachtigen, de stad in om wat brood te kopen, aangezien dat niet altijd verkrijgbaar was op de kleine stations langs het spoor. In de winkel werd ik aangeklampt door een jongeman met een kordate manier van doen en een alerte gelaatsuitdrukking die zei dat hij me graag buiten op straat even wilde spreken.